Yaşlılık kalıtsal yapının ve dış faktörlerin etkisiyle, hücredeki biyokimyasal tepkimelerden başlayarak, hücre, doku, organ ve vücut düzeyindeki işlevlerin azalması olarak tanımlanabilir. Yaşlanmayı primer ve sekonder yaşlanma olarak ayırabiliriz. Primer yaşlanma; yaşlanma sürecine bağlı olarak yapı ve fonksiyonlardaki bozulmadır. Sekonder yaşlanma ise; hastalıklar ve çevresel faktörlerin (eksoz dumanı, sigara dumanı, ultraviyole, radyasyon gibi etkenler) etkisiyle ortaya çıkan yaşlanmadır (Arıoğul, 2006).

Fonksiyonel yaşlanma; aynı yaşta olan bireylerle karşılaştırıldığında toplum içinde fonksiyonların devam ettirilememesidir. Psikolojik yaşlanma; bireyin algılama, öğrenme, sorun çözme gibi bellek gücü ile kişilik kazanma alanlarına uyum sağlama kapasitesinin değişmesi, yaşa bağlı olarak davranışsal uyum yeteneğinin bozulmasıdır. Sosyolojik yaşlanma; yaşlının toplumdaki statüsü, toplumun yaşlıdan beklediği rol ve davranışlar, toplumdan topluma değişiklik gösteren göreceli yaşlanmadır.

Fonksiyonel yaşlanma; aynı yaşta olan bireylerle karşılaştırıldığında toplum içinde fonksiyonların devam ettirilememesidir.

Psikolojik yaşlanma; bireyin algılama, öğrenme, sorun çözme gibi bellek gücü ile kişilik kazanma alanlarına uyum sağlama kapasitesinin değişmesi, yaşa bağlı olarak davranışsal uyum yeteneğinin bozulmasıdır.

Sağlığı geliştirmeye katkısı olan olumlu sağlık davranışlarını şöyle sıralayabiliriz:
• Dengeli ve yeterli beslenme, kilo kontrolü
• Düzenli uyku
• Ağız ve vücut hijyenini sürdürme
• Fiziksel aktivite
• Sigara, alkol ve benzeri kullanmama
• Stresle etkin baş etme
• Güvenli çevrede yaşama ve kazalardan korunma
• Bağışıklama
• Güvenli cinsel yaşam
• Olumlu iletişim ve sosyal ilişkilerin sürdürülmesi
• Düzenli kontrolleri yaptırma.

Önlemenin düzeyleri; “primer önleme” (tütün kullanımının önlenmesi gibi), “sekonder önleme” (kronik hastalıkların erken tespiti için tarama yapılması gibi) ve “tersiyer önlemedir” (hastalıkların uygun klinik yönetimi) (WHO, 2002).

Birincil önleme faaliyetleri;
• Beslenme-ağız sağlığı gereksinimleri,
• Uygun fiziksel aktivite, egzersiz gereksinimleri,
• Sağlıklı uyku,
• Ekonomik güvence gereksinimleri, yoksulluğun önlenmesi,
• Psiko-sosyal gereksinimler,
• Manevi gereksinimler (Çoklu kayıplarla baş etme, bakım ve bağımsızlığı sürdürme,
dinî ve yaşam inançlarını, değerlerini gerçekleştirebilme, etkileşim ve arkadaşlık),
• Güvenlik gereksinimleri (bağışıklama, düşmeyi önleme, ilaçların kullanımı, toplum içinde güvenlik) gibi faaliyetleri kapsar (Callen ve Rector, 2014)

İkincil önleme stratejileri; taramaları, kendi kendine yapılan muayenelerin öğretilmesini, düzenli fiziksel ve psikolojik değerlendirmeyi, komplikasyonlar ve bağımlılıktan kaçınmak için sağlık bakımını (yeterli beslenmeyi, egzersizi, tıbbi ve farmakolojik tedavileri) içerir (Ostwald ve Dyer, 2011).

Yaşlılarda sağlığın korunması ve geliştirilmesinde; yaşlı bireyin dinî inançları, kültürel değerleri, bilgi ve güdülenmesi, fiziksel hareket/yeterliliği, yaşlılığı algılayışı, bilişsel ve duyusal değişiklikler, hizmetlere ulaşılabilirlik/yararlanma, ekonomik durum etkilidir

Güvenliğin sürdürülmesi ve kazaların önlenmesi için alınabilecek tedbirleri şöyle sıralayabiliriz (Callen ve Rector, 2014; Halil, 2006;
Murray, 2009; Uyanık, Karaduman ve Can, 2006):
• Eskimiş eşyaların (fırın, şofben, kombi gibi) bakımı ve tamiri yapılmalı, bakımı yapılamayacak durumdaysa yenisiyle değiştirilmelidir.
• Ortamın havalandırması yeterli olmalı, genellikle mutfak penceresinde bulunan gaz emniyet havalandırması açık tutulmalıdır.
• Zeminde ayağın takılmasına neden olacak kablolar gizli halde tutulmalıdır.
• Evde oyuncak gibi küçük parçalı, fark edilmeyecek cisimler düşmeye neden olacağından dikkat edilmelidir.
• Koridor, merdiven kenarlıkları, banyo, tuvalet ve klozet kenarlarına tutamaklar yerleştirilmelidir.
• Mutfak dolapları ocağın üstünde ya da yakınında olmamalıdır.
• Yaşlının sık kullandığı eşyalar uzanmasını ya da yüksek bir yere çıkıp almasını gerektirmeyecek şekilde kolay alabileceği yerde olmalıdır.
• Paspas, halı gibi eşyalar kaymayan türden, az tüylü olmalı, kayıyorsa çift yönlü yapışkan bantlarla sabitlenmelidir.
• Yaşlının kullandığı tekerlekli sandalye, yatak, komidin gibi eşyaların tekerleri lastik ve sabitlenebilir şekilde olmalıdır.
• Islak temizlik yapıldığısırada ortam kuruyana dek yaşlının yürümesi engellenmelidir.
• Elektrikli battaniye, oksijen tüpü gibi araçlara yangın riski açısından dikkat edilmelidir.
• Yaşlıya yataktan ya da oturduğu yerden kalkma sırasında acele etmemesisöylenmelidir.
• Yaşlının gözlük, işitme cihazı, baston gibi yardımcı cihazlarını düzenli kullanması ve bu cihazların yanında olması sağlanmalıdır.
• Yaşlının ayakkabı ve terlikleri kayma ve düşmeleri önleyecek şekilde; tabanı kaygan olmayan, ayak büyüklüğüne uygun olmalıdır.
• Duş sırasında düşmeleri önlemek için küvet ya da zemine kaymayan ve emici paspaslar yerleştirilmelidir.
• Yaşlının fiziksel olarak olabildiğince aktif olması, düzenli egzersiz yapması sağlanmalıdır. Egzersiz düşmeleri önlemektedir.

Ülkemizde yaşlıların sağlığını geliştirmeye yönelik uygulamalara bakacak olursak bu konuda “Türkiye Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı ve Uygulama Programı 2015-2020” yayınlanmıştır ve stratejiler, öncelikli ve destekleyici müdahale yaklaşımları belirlenmiştir: Bu
programdaki stratejiler:
• Strateji 1: Yaşam boyu sağlığın geliştirilmesi ve sağlıklı yaşlanma
• Strateji 2: Sağlığa yönelik risklerden toplumun korunması
• Strateji 3: Yaşlı bireyler için sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi ve sağlık hizmetlerine tam erişimin sağlanması
• Strateji 4: İzleme ve değerlendirmenin güçlendirilmesi olarak belirlenmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi “Türkiye Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı ve Uygulama Programı 2015-2020” yayınında yer alan stratejilerden biri değildir?

Ailenin yapısı (çekirdek ya da geniş), ekonomik durumu, konut koşulları, aile üyelerinin iletişimi, ailenin yaşlıya fiziksel olarak yakınlığı-uzaklığı, ailenin yaşlıyla ilgilenme konusunda istekliliği gibi birçok faktörün yaşlının sağlığını geliştirmeye yönelik katkısı vardır

Sağlığı geliştirmeye katkısı olan olumlu sağlık davranışlarını şöyle sıralayabiliriz:
• Dengeli ve yeterli beslenme, kilo kontrolü
• Düzenli uyku
• Ağız ve vücut hijyenini sürdürme
• Fiziksel aktivite
• Sigara, alkol ve benzeri kullanmama
• Stresle etkin baş etme
• Güvenli çevrede yaşama ve kazalardan korunma
• Bağışıklama
• Güvenli cinsel yaşam
• Olumlu iletişim ve sosyal ilişkilerin sürdürülmesi
• Düzenli kontrolleri yaptırma.

İkincil önleme, yaşlılarda yaygın görülen hastalıkların (Alzheimer, artiritler, kalp-damar hastalıkları, depresyon, diyabet, osteoporoz) erken tanı ve ilk tedavisinin yapılarak sağlığın sürdürülmesini kapsar. Böylece komplikasyonlar (örneğin diyabetli bir hastada görmenin kaybı) ve bağımlılık gelişmez. İkincil önleme stratejileri; taramaları, kendi kendine yapılan muayenelerin öğretilmesini, düzenli fiziksel ve psikolojik değerlendirmeyi, komplikasyonlar ve bağımlılıktan kaçınmak için sağlık bakımını (yeterli beslenmeyi, egzersizi, tıbbi ve farmakolojik tedavileri) içerir (Ostwald ve Dyer, 2011).

Üçüncül önleme; herhangi bir hastalık ya da sağlıkta bozulma oluştuktan, tanısı konduktan ya da ilk tedavisi başladıktan sonra takip, rehabilitasyonu ve tedaviden kaynaklanan komplikasyonları önlemeyi içerir. Kalp yetmezliği, felç, diyabet, kognitif (bilişsel) bozukluk ya da artrit (eklemlerde kireçlenme) gibi yaşlılar arasında yaygın görülen kronik hastalıklar her zaman önlenemeyebilir. Bununla birlikte yaşlının güçsüz kalmasına neden olan belirtiler ve hastalığın hasar verici etkileri sağlık çalışanları tarafından önerilen ve teşvik edilen sağlıklı seçimlerle azaltılabilir (Callen ve Rector, 2014). Örneğin felç sonrası hastanın fizik tedavi alması, solunum sıkıntısı yaşayan hastalar için solunum terapisi, yatağa bağımlı olan yaşlıya eklem sorunlarının daha da kötüleşmemesi amacıyla yatak içinde egzersiz yaptırılması üçüncül önleme hizmetlerine örnektir.

Yaşlılarda sağlığın korunması ve geliştirilmesinde; yaşlı bireyin dinî inançları, kültürel değerleri, bilgi ve güdülenmesi, fiziksel hareket/yeterliliği, yaşlılığı algılayışı, bilişsel ve duyusal değişiklikler, hizmetlere ulaşılabilirlik/yararlanma, ekonomik durum etkilidir.

Yaşlılarda Bağışıklığı sağlayan hücrelerde azalma, Kanser oranlarında artış, Enfeksiyonlara yatkınlık görüldüğünde yapılması gerekenler:
- Beslenme, hijyen ve sağlık durumunuzu koruyun.
- Enfeksiyonun vücut sıcaklığında artış gibi belirtilerini gözlemleyin.
- Yaşlılarda strese yetersiz ve geç verilen yanıtla başa çıkmak için uygun stres yönetimini ve güvenlik önlemlerini öğretin.

Güvenliğin sürdürülmesi ve kazaların önlenmesi için alınabilecek tedbirleri şöyle sıralayabiliriz (Callen ve Rector, 2014; Halil, 2006; Murray, 2009; Uyanık, Karaduman ve Can, 2006):
• Eskimiş eşyaların (fırın, şofben, kombi gibi) bakımı ve tamiri yapılmalı, bakımı yapılamayacak durumdaysa yenisiyle değiştirilmelidir.
• Ortamın havalandırması yeterli olmalı, genellikle mutfak penceresinde bulunan gaz emniyet havalandırması açık tutulmalıdır.
• Zeminde ayağın takılmasına neden olacak kablolar gizli halde tutulmalıdır.
• Evde oyuncak gibi küçük parçalı, fark edilmeyecek cisimler düşmeye neden olacağından dikkat edilmelidir.
• Koridor, merdiven kenarlıkları, banyo, tuvalet ve klozet kenarlarına tutamaklar yerleştirilmelidir.
• Mutfak dolapları ocağın üstünde ya da yakınında olmamalıdır.
• Yaşlının sık kullandığı eşyalar uzanmasını ya da yüksek bir yere çıkıp almasını gerektirmeyecek şekilde kolay alabileceği yerde olmalıdır.

Ülkemizde yaşlıların sağlığını geliştirmeye yönelik uygulamalara bakacak olursak bu konuda “Türkiye Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı ve Uygulama Programı 2015-2020” yayınlanmıştır ve stratejiler, öncelikli ve destekleyici müdahale yaklaşımları belirlenmiştir: Bu programdaki stratejiler:
• Strateji 1: Yaşam boyu sağlığın geliştirilmesi ve sağlıklı yaşlanma
• Strateji 2: Sağlığa yönelik risklerden toplumun korunması
• Strateji 3: Yaşlı bireyler için sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi ve sağlık hizmetlerine tam erişimin sağlanması
• Strateji 4: İzleme ve değerlendirmenin güçlendirilmesi olarak belirlenmişti
Aşağıdakilerden hangisi “Türkiye Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı ve Uygulama Programı 2015-2020” yayınında yer alan öncelikli ve destekleyici müdahale stratejilerinden biri değildir?

Fizyolojik yaşlanma; biyolojik değişikliklere bağlı olarak organlarda ortaya çıkan değişikliklerdir. Doğru cevap B'dir.

Tütün kullanımının önlenmesi hastalık önleme düzeylerinden primer önlemede yer alabilir. Doğru cevap E'dir.

Kendi kendine yapılan muayenelerin öğretilmesi ikincil önleme stratejileri içinde yer almaktadır. Doğru cevap C'dir.

Tersiyer önleme,herhangi bir hastalık ya da sağlıkta bozulma oluştuktan, tanısı konduktan ya da ilk tedavisi başladıktan sonra takip, rehabilitasyonu ve tedaviden kaynaklanan komplikasyonları önlemeyi içerir. Doğru cevap B'dir.

Yaşlılarda sağlığın korunması ve geliştirilmesinde; yaşlı bireyin dinî inançları, kültürel değerleri, bilgi ve güdülenmesi, fiziksel hareket/yeterliliği, yaşlılığı algılayışı, bilişsel ve duyusal değişiklikler, hizmetlere ulaşılabilirlik/yararlanma, ekonomik durum etkilidir.Doğru cevap D'dir.

Birincil önlemede yapılabilecekler:1.Düzenli olarak sağlık durumunu değerlendirin. 2. Yaşlılar için Sağlık Bakanlığının bağışıklama önerilerini takip edin. 3. Diyet ve egzersizi içeren sağlığı geliştiren bir planı uygulayın. 4. Yaşanılan çevredeki güvenlik risklerini değerlendirin.
Yeni hastalık tanısı konduğu zaman uyum için zaman verin.Bu ikincil önlemede hızlı tedavide yer almaktadır. Doğru cevap A'dır.

Çok gerekmedikçe laksatif kullanmaktan kaçınma yaşlılardaki sindirime yardımcı olan enzim ve salgılarda azalmada yapılabilecek bir uygulamadır. Doğru cevap C'dir.

Erişkinlerde işitme kaybını belirlemek için farklı tarama testleri kullanılır: - Fısıltı testi - Parmak sürtme testi - İzle ve doğrula testi - Tek soruluk tarama testi (örneğin, “İşitmenizde güçlü yaşıyor musunuz?”) - Çok sorulu hasta anketi - Odiyometre (İşitme test cihazı) ile test etme.
Snellen kartı göz muayenesinde kullanılmaktadır. Doğru cevap E'dir.

Ulusal Kanser Tarama Programı kapsamında yapılan kanser taramaları, sıklık ve yöntemlerine göre HPV testi veya Pap-smear testi 5 yılda bir yapılmalıdır. Doğru cevap A'dır.

Bakım hizmetlerine tam erişimin sağlanması için paydaş kuruluşlar ile iş birliğinin sağlanması destekleyici müdahalelerde yer almaktadır. Doğru cevap D'dir.

Sorunun cevabını “Yaşlılık Ve Sağlığın Geliştirilmesi İle İlgili Temel Tanımlar “başlığı altında bulabilirsiniz.
“Bireyin algılama, öğrenme, sorun çözme gibi bellek gücü ile kişilik kazanma alanlarına uyum sağlama kapasitesinin değişmesi, yaşa bağlı olarak davranışsal uyum yeteneğinin bozulmasıdır” psikolojik yaşlanmanın tanımıdır.

Sorunun cevabını “Yaşlılık ve Sağlığın Geliştirilmesi İle İlgili Temel Tanımlar “başlığı altında bulabilirsiniz.
Dişleri haftada en az iki kez fırçalamak sağlığı geliştirmeye katkısı olan olumlu sağlık davranışlarından biri değildir.

Sorunun cevabını sağlıkta önleme düzeyleri başlığı altında bulabilirsiniz.
Sağlıklı ve düzenli uyku sağlıkta hastalıkları önlemede primer (birincil) önleme faaliyetlerinden biridir.

Sorunun cevabını sağlıkta önleme düzeyleri başlığı altında bulabilirsiniz.
Taramaların ve kendi kendine yapılan muayenelerin öğretilmesi sağlıkta hastalıkları önlemede sekonder (ikincil) önleme faaliyetlerinden biridir.

Sorunun cevabını sağlıkta önleme düzeyleri başlığı altında bulabilirsiniz.
Kalp ve damar hastalıkları Türkiye’de ölüm nedenlerinde ilk sırada gelmektedir?

Sorunun cevabını sağlıklı yaşlanmayı etkileyen faktörler başlığı altında bulabilirsiniz.
Yaşlı “unu eledik eleyi astık,yaş yetmiş iş bitmiş,bir ayağımız çukurda” gibi olumsuz düşünceler içerisinde ise; bu durumda olan yaşlının tutumu, sağlıklı yaşlanmayı etkileyen faktörlerden yaşlılığı algılayışı ile açıklanabilir.

Sorunun cevabını ,yaşlılıkta değişimler ve sağlığı geliştirme uygulamaları başlığı altında bulabilirsiniz.
Terlemenin artması yaşlılıkta deride meydana gelen fiziksel değişimlerden değildir.

Sorunun cevabını ,yaşlılıkta değişimler ve sağlığı geliştirme uygulamaları başlığı altında bulabilirsiniz.
Yaşlılıkta ,sindirim sistemindeki değişimlerde meydana gelen belirti ve bulgular:
I- Tükürük salgısı azaldığından yutma güçlüğü
II- Ağız kuruluğu
IV-Boşaltım alışkanlıklarında değişimdir.

Sorunun cevabını ,Yaşlılarda sağlığı geliştirme ve koruma başlığı altında bulabilirsiniz.
Ülkemizde rutin olarak umre ve hac yolculuğuna çıkacak yaşlılara Menenjit ve Polio aşısı yapılmaktadır.

Sorunun cevabını ,Yaşlılarda sağlığı geliştirme ve koruma başlığı altında bulabilirsiniz.
Rahim Ağzı kanseri - HPV testi veya Pap-smear hastalık ve tanı yöntemlerinden doğru şekilde eşleşmiştir.

Yaşlılık kalıtsal yapının ve dış faktörlerin etkisiyle, hücredeki biyokimyasal tepkimelerden başlayarak, hücre, doku, organ ve vücut düzeyindeki işlevlerin azalması olarak tanımlanabilir.

Biyolojik yaşlanma; yaşlanmaya bağlı olarak insan vücudunun yapı ve fonksiyonlarında meydana gelen değişikliklerdir.

Sosyolojik yaşlanma; yaşlının toplumdaki statüsü, toplumun yaşlıdan beklediği rol ve davranışlar, toplumdan topluma değişiklik gösteren göreceli yaşlanmadır (Murray ve ark., 2009; Karadakovan, 2014; Toprak ve ark., 2002).

Sağlığı geliştirmeye katkısı olan olumlu sağlık davranışlarını şöyle sıralayabiliriz:
• Dengeli ve yeterli beslenme, kilo kontrolü • Düzenli uyku • Ağız ve vücut hijyenini sürdürme • Fiziksel aktivite • Sigara, alkol ve benzeri kullanmama • Stresle etkin baş etme • Güvenli çevrede yaşama ve kazalardan korunma • Bağışıklama • Güvenli cinsel yaşam • Olumlu iletişim ve sosyal ilişkilerin sürdürülmesi • Düzenli kontrolleri yaptırma.

Birincil önleme faaliyetleri;
• Beslenme-ağız sağlığı gereksinimleri, • Uygun fiziksel aktivite, egzersiz gereksinimleri, • Sağlıklı uyku, • Ekonomik güvence gereksinimleri, yoksulluğun önlenmesi, • Psiko-sosyal gereksinimler, • Manevi gereksinimler (Çoklu kayıplarla baş etme, bakım ve bağımsızlığı sürdürme, dinî ve yaşam inançlarını, değerlerini gerçekleştirebilme, etkileşim ve arkadaşlık), • Güvenlik gereksinimleri (bağışıklama, düşmeyi önleme, ilaçların kullanımı, toplum içinde güvenlik) gibi faaliyetleri kapsar (Callen ve Rector, 2014).

İkincil önleme, yaşlılarda yaygın görülen hastalıkların (Alzheimer, artiritler, kalp-damar hastalıkları, depresyon, diyabet, osteoporoz) erken tanı ve ilk tedavisinin yapılarak sağlığın sürdürülmesini kapsar. Böylece komplikasyonlar (örneğin diyabetli bir hastada görmenin kaybı) ve bağımlılık gelişmez. İkincil önleme stratejileri; taramaları, kendi kendine yapılan muayenelerin öğretilmesini, düzenli fiziksel ve psikolojik değerlendirmeyi, komplikasyonlar ve bağımlılıktan kaçınmak için sağlık bakımını (yeterli beslenmeyi, egzersizi, tıbbi ve farmakolojik tedavileri) içerir (Ostwald ve Dyer, 2011).

Üçüncül önleme; herhangi bir hastalık ya da sağlıkta bozulma oluştuktan, tanısı konduktan ya da ilk tedavisi başladıktan sonra takip, rehabilitasyonu ve tedaviden kaynaklanan komplikasyonları önlemeyi içerir. Kalp yetmezliği, felç, diyabet, kognitif (bilişsel) bozukluk ya da artrit (eklemlerde kireçlenme) gibi yaşlılar arasında yaygın görülen kronik hastalıklar her zaman önlenemeyebilir. Bununla birlikte yaşlının güçsüz kalmasına neden olan belirtiler ve hastalığın hasar verici etkileri sağlık çalışanları tarafından önerilen ve teşvik edilen sağlıklı seçimlerle azaltılabilir (Callen ve Rector, 2014). Örneğin felç sonrası hastanın fizik tedavi alması, solunum sıkıntısı yaşayan hastalar için solunum terapisi, yatağa bağımlı olan yaşlıya eklem sorunlarının daha da kötüleşmemesi amacıyla yatak içinde egzersiz yaptırılması üçüncül önleme hizmetlerine örnektir.

Güvenliğin sürdürülmesi ve kazaların önlenmesi için alınabilecek tedbirleri şöyle sıralayabiliriz (Callen ve Rector, 2014; Halil, 2006; Murray, 2009; Uyanık, Karaduman ve Can, 2006):
• Eskimiş eşyaların (fırın, şofben, kombi gibi) bakımı ve tamiri yapılmalı, bakımı yapılamayacak durumdaysa yenisiyle değiştirilmelidir. • Ortamın havalandırması yeterli olmalı, genellikle mutfak penceresinde bulunan gaz emniyet havalandırması açık tutulmalıdır. • Zeminde ayağın takılmasına neden olacak kablolar gizli halde tutulmalıdır. • Evde oyuncak gibi küçük parçalı, fark edilmeyecek cisimler düşmeye neden olacağından dikkat edilmelidir. • Koridor, merdiven kenarlıkları, banyo, tuvalet ve klozet kenarlarına tutamaklar yerleştirilmelidir. • Mutfak dolapları ocağın üstünde ya da yakınında olmamalıdır. • Yaşlının sık kullandığı eşyalar uzanmasını ya da yüksek bir yere çıkıp almasını gerektirmeyecek şekilde kolay alabileceği yerde olmalıdır. • Paspas, halı gibi eşyalar kaymayan türden, az tüylü olmalı, kayıyorsa çift yönlü yapışkan bantlarla sabitlenmelidir. • Yaşlının kullandığı tekerlekli sandalye, yatak, komidin gibi eşyaların tekerleri lastik ve sabitlenebilir şekilde olmalıdır. • Islak temizlik yapıldığı sırada ortam kuruyana dek yaşlının yürümesi engellenmelidir. • Elektrikli battaniye, oksijen tüpü gibi araçlara yangın riski açısından dikkat edilmelidir. • Yaşlıya yataktan ya da oturduğu yerden kalkma sırasında acele etmemesi söylenmelidir. • Yaşlının gözlük, işitme cihazı, baston gibi yardımcı cihazlarını düzenli kullanması ve bu cihazların yanında olması sağlanmalıdır. • Yaşlının ayakkabı ve terlikleri kayma ve düşmeleri önleyecek şekilde; tabanı kaygan olmayan, ayak büyüklüğüne uygun olmalıdır. • Duş sırasında düşmeleri önlemek için küvet ya da zemine kaymayan ve emici paspaslar yerleştirilmelidir. • Yaşlının fiziksel olarak olabildiğince aktif olması, düzenli egzersiz yapması sağlanmalıdır. Egzersiz düşmeleri önlemektedir.

Yaşlılık kalıtsal yapının ve dış faktörlerin etkisiyle, hücredeki biyokimyasal tepkimelerden başlayarak, hücre, doku, organ ve vücut düzeyindeki işlevlerin azalması olarak tanımlanabilir.

Psikolojik yaşlanma; bireyin algılama, öğrenme, sorun çözme gibi bellek gücü ile kişilik kazanma alanlarına uyum sağlama kapasitesinin değişmesi, yaşa bağlı olarak davranışsal uyum yeteneğinin bozulmasıdır.

Sağlığı geliştirmeye katkısı olan olumlu sağlık davranışlarını şöyle sıralayabiliriz:
• Dengeli ve yeterli beslenme, kilo kontrolü
• Düzenli uyku
• Ağız ve vücut hijyenini sürdürme
• Fiziksel aktivite
• Sigara, alkol ve benzeri kullanmama
• Stresle etkin baş etme
• Güvenli çevrede yaşama ve kazalardan korunma
• Bağışıklama
• Güvenli cinsel yaşam
• Olumlu iletişim ve sosyal ilişkilerin sürdürülmesi
• Düzenli kontrolleri yaptırma

Bağışıklama: Yaşlıların her yıl bir kez grip aşısı yaptırması gerekmektedir. Örneğin nefes darlığı sorunu kronik olan yaşlı, grip ve pnömoni aşısını yaptırmadığı takdirde ölüm riskiyle karşılaşabilir. Ayrıca, yaşlılar hac, umre ya da başka bir nedenle farklı coğrafyalara gitmeden önce korunmak amacıyla önerilen aşıları mutlaka yaptırmalıdır.

Birincil önleme faaliyetleri;
• Beslenme-ağız sağlığı gereksinimleri,
• Uygun fiziksel aktivite, egzersiz gereksinimleri,
• Sağlıklı uyku,
• Ekonomik güvence gereksinimleri, yoksulluğun önlenmesi,
• Psiko-sosyal gereksinimler,
• Manevi gereksinimler (Çoklu kayıplarla baş etme, bakım ve bağımsızlığı sürdürme,
dinî ve yaşam inançlarını, değerlerini gerçekleştirebilme, etkileşim ve arkadaşlık),
• Güvenlik gereksinimleri (bağışıklama, düşmeyi önleme, ilaçların kullanımı, toplum içinde güvenlik) gibi faaliyetleri kapsar (Callen ve Rector, 2014).

Örneğin felç sonrası hastanın fizik tedavi alması, solunum sıkıntısı yaşayan hastalar için solunum terapisi,
yatağa bağımlı olan yaşlıya eklem sorunlarının daha da kötüleşmemesi amacıyla yatak
içinde egzersiz yaptırılması üçüncül önleme hizmetlerine örnektir.

Yaşlılarda sağlığın korunması ve geliştirilmesinde; yaşlı bireyin dinî inançları, kültürel değerleri, bilgi ve güdülenmesi, fiziksel hareket/yeterliliği, yaşlılığı algılayışı, bilişsel ve duyusal değişiklikler, hizmetlere ulaşılabilirlik/yararlanma, ekonomik durum etkilidir.

Yaşlılığı algılayışı: Yaşlılıkla ilgili “yaş yetmiş, iş bitmiş, unu eledik, eleği astık, bir ayağımız çukurda” gibi bazı deyim ve atasözlerinde yer aldığı gibi olumsuz tutum ve yargılar yaşlıların sağlığı geliştirme aktivitelerine yönelmesini, katılmasını engelleyebilir.

Güvenliğin sürdürülmesi ve kazaların önlenmesi için alınabilecek tedbirleri şöyle sıralayabiliriz (Callen ve Rector, 2014; Halil, 2006;
Murray, 2009; Uyanık, Karaduman ve Can, 2006):
• Eskimiş eşyaların (fırın, şofben, kombi gibi) bakımı ve tamiri yapılmalı, bakımı
yapılamayacak durumdaysa yenisiyle değiştirilmelidir.
• Ortamın havalandırması yeterli olmalı, genellikle mutfak penceresinde bulunan
gaz emniyet havalandırması açık tutulmalıdır.
• Zeminde ayağın takılmasına neden olacak kablolar gizli halde tutulmalıdır.
• Evde oyuncak gibi küçük parçalı, fark edilmeyecek cisimler düşmeye neden olacağından dikkat edilmelidir.
• Koridor, merdiven kenarlıkları, banyo, tuvalet ve klozet kenarlarına tutamaklar
yerleştirilmelidir.
• Mutfak dolapları ocağın üstünde ya da yakınında olmamalıdır

Solunum sisteminde:

• Öksürme refleksinde azalma,
• Burun içindeki tüylerde azalma,
• Solunum kaslarının gücünde azalma,
• Nefes alıp verme kapasitesinde azalma görülür..

Primer yaşlanma; yaşlanma sürecine bağlı olarak yapı ve fonksiyonlardaki bozulmadır. Sekonder yaşlanma ise; hastalıklar ve çevresel faktörlerin (eksoz dumanı, sigara dumanı, ultraviyole, radyasyon gibi etkenler) etkisiyle ortaya çıkan yaşlanmadır (Arıoğul, 2006).

Sağlığı Geliştirme
Birinci Uluslararası Sağlığı Geliştirme Konferansı’nda (1986), “sağlığı geliştirme, kişilerin kendi sağlıkları üzerindeki kontrollerini arttırmalarını ve sağlıklarını geliştirmelerini
olanaklı hale getirmektir” şeklinde tanımlanmıştır (WHO, 1986). Sağlığın geliştirilmesi
en üst düzey sağlık veya en yüksek iyilik seviyesine insanları taşımak için yapılan tüm
çabaları kapsamaktadır (Pender, Murdaugh ve Parsons, 2011). Sağlığı geliştirme, kişilerin kendi sağlıklarını iyileştirmek ve sağlıkları üzerinde kontrolü almak için insanlara olanak sağlama sürecidir (WHO, 2002)

SAĞLIKTA ÖNLEME DÜZEYLERİ
Hastalıkları önleme özellikle bireylerin yaşına özgü yaygın bulaşıcı olmayan hastalıklar
ve yaralanmalar gibi durumların önlenmesi ve yönetimini içermektedir. Önlemenin düzeyleri; “primer önleme” (tütün kullanımının önlenmesi gibi), “sekonder önleme” (kronik hastalıkların erken tespiti için tarama yapılması gibi) ve “tersiyer önlemedir” (hastalıkların uygun klinik yönetimi) (WHO, 2002).

Yaşlılarda sağlığın korunması ve geliştirilmesinde; yaşlı bireyin dinî inançları, kültürel değerleri, bilgi ve güdülenmesi, fiziksel hareket/yeterliliği, yaşlılığı algılayışı, bilişsel
ve duyusal değişiklikler, hizmetlere ulaşılabilirlik/yararlanma, ekonomik durum etkilidir
(Karadakovan, 2014).

Mutfak dolapları ocağın üstünde ya da yakınında olmamalıdır.
Yaşlının sık kullandığı eşyalar uzanmasını ya da yüksek bir yere çıkıp almasını gerektirmeyecek şekilde kolay alabileceği yerde olmalıdır.
Paspas, halı gibi eşyalar kaymayan türden, az tüylü olmalı, kayıyorsa çift yönlü yapışkan bantlarla sabitlenmelidir.
Yaşlının kullandığı tekerlekli sandalye, yatak, komidin gibi eşyaların tekerleri lastik
ve sabitlenebilir şekilde olmalıdır.
Islak temizlik yapıldığı sırada ortam kuruyana dek yaşlının yürümesi engellenmelidir.
Elektrikli battaniye, oksijen tüpü gibi araçlara yangın riski açısından dikkat edilmelidir.
Yaşlıya yataktan ya da oturduğu yerden kalkma sırasında acele etmemesi söylenmelidir.
Yaşlının gözlük, işitme cihazı, baston gibi yardımcı cihazlarını düzenli kullanması
ve bu cihazların yanında olması sağlanmalıdır.
Yaşlının ayakkabı ve terlikleri kayma ve düşmeleri önleyecek şekilde; tabanı kaygan olmayan, ayak büyüklüğüne uygun olmalıdır.
Duş sırasında düşmeleri önlemek için küvet ya da zemine kaymayan ve emici paspaslar yerleştirilmelidir.
Yaşlının fiziksel olarak olabildiğince aktif olması, düzenli egzersiz yapması sağlanmalıdır. Egzersiz düşmeleri önlemektedir.

YAŞLILIK DÖNEMİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ÜZERİNE AİLENİN ETKİSİ
Yaşlıların sağlığını geliştirmesinde ailenin etkisi çok önemlidir. Yaşlının fonksiyonel kapasitesinde gerilemeleri azaltmak için yaşlılık döneminde sağlanan bakımda, aile üyeleri sadece yaşlının iyi beslenmesini sağlayan değil, daha aktif olmaları için yaşlıları cesaretlendiren davranışlar sergilemelidir (WHO, 2015b). Ailenin yaşlılık konusunda algı ve tutumları, yaşlının sağlığı geliştirmesini kolaylaştırabilir ya da zorlaştırabilir. Örneğin yaşlılık dönemini yaşamın sonu olarak gören ve yaşlıların aktif olmasının gereksiz olduğunu düşünen aileler büyük ihtimalle yaşlıyı sağlığı geliştirme konusunda desteklemeyecektir. Aile üyelerinin birbirlerine sevgi ve güven vermesi ise, yaşlı açısından sağlığı geliştirme davranışları için destekleyici bir aile ortamı oluşturacaktır. Örneğin yaşlının Psiko-sosyal sağlığını korumak için aile sohbetlerinde onun katılımını sağlamak, eski ya da yeni hatıralarını anlatması için zaman vermek, deneyimlerinden yararlanmak hem aile hem de yaşlı için olumludur.
Ailenin yapısı (çekirdek ya da geniş), ekonomik durumu, konut koşulları, aile üyelerinin iletişimi, ailenin yaşlıya fiziksel olarak yakınlığı-uzaklığı, ailenin yaşlıyla ilgilenme
konusunda istekliliği gibi birçok faktörün yaşlının sağlığını geliştirmeye yönelik katkısı
vardır. Örneğin yürüyüş yapmak isteyen bir yaşlıya eşinin “zaten yaşlandın, bu saatten
sonra yürüyüş yapsan ne olacak” gibi tepkiler vermesi yaşlının doğru sağlık davranışı sürdürmesini engelleyebilir.
Geleneksel aile yapısında yaşlıya saygı ve yaşlının karar verici rolü ön plandadır. Ancak
günümüzde aile yapısındaki değişimler yaşlının rol ve statüsünde olumsuz yönde değişimlere neden olmuştur. Bu değişim, yaşlının sağlığı geliştirme aktivitelerinde ve bakımında yalnız karar vermesi gibi bazı durumları ortaya çıkarmaktadır. Oysa yaşlılar sağlıklarıyla ilgili kararlarda bir yakınının desteğine ya da kontrolüne ihtiyaç duyabilir. Verilen örneklerden de anlaşılacağı gibi yaşlının sağlığını geliştirmeye inanan ve destekleyen ailelerde yaşlıların sağlık sorunları daha az görülecektir.
Bakım verenlerin yeterliliğini arttırma ile ilgili olarak üniversitelerde projeler ve tezler
de yapılmaktadır.