Xıv-Xv. Yüzyıllar Türk Dili - Türk Dili ve Edebiyatı

Ünite 1

Soru 1

Karahanlı, Kıpçak ve Oğuz Türkçelerinin karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçe aşağıdakilerden hangisidir?

Harezm Türkçesi

Osmanlı Türkçesi

Eski Anadolu Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Türkiye Türkçesi

Açıklama:

XI-XII. yüzyıllarda hem etnik yapı hem de siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesinin karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçeye Harezm Türkçesi veya Harezm-Altın Ordu Türkçesi adı verilir.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Harezm Türkçesi, Timurlular devrinde sona ererek yerini aşağıdakilerden hangisine bırakmıştır?

Karahanlı Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Osmanlı Türkçesi

Özbek Türkçesi

Kırım-Tatar Türkçesi

Açıklama:

Harezm Türkçesi, Timurlular devrinde sona ererek yerini Çağatay Türkçesine bırakmıştır

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Harezm-Altın Ordu Türkçesi eserlerinin Harezm koluna ait sayılır?

Husrev ü Şirin

Muhabbetnāme

Nehcü’l-Ferādis

Mi'rāc-nāme

Dāsitān-ı Cümcüme

Açıklama:

Harezm-Altın Ordu Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’l-Edeb, Rabgūzi’nin kısasü’l-Enbiyā’sı, Nehcü’l-Ferādis, Mu'inü’l-Mürid ve Satır Arası Kur’an Tercümesi müelliflerin yaşadığı bölgeler dikkate alınarak genellikle Harezm Türkçesi eserleri olarak ele alınmış, bunun yanında aynı sebeplerle Kutb’un Husrev ü Şirin’i, Muhabbetnāme, Mi'rāc-nāme, Dāsitān-ı Cümcüme ve Altın Ordu sahasına ait yarlık ve bitikleri ise Harezm-Altın Ordu eserleri başlığı altında gösterilmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 4

"1924’te ise Hive Hanlığının doğu tarafı .................., batı tarafı ise .................... Cumhuriyetlerine bırakılmıştır." cümlesindeki boşluklara sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

Kırgızistan, Türkmenistan

Kazakistan, Özbekistan

Özbekistan, Azerbaycan

Özbekistan, Türkmenistan

Türkmenistan, Özbekistan

Açıklama:

1924’te ise Hive Hanlığının doğu tarafı Özbekistan, batı tarafı ise Türkmenistan Cumhuriyetlerine bırakılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Kısasü’l-Enbiyā için söylenemez?

Peygamber kıssaları anlamına gelir.

43 Türkçe şiir bulunur.

Rabguzi tarafından yazılmıştır.

Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır.

Eserin en eski nüshası British Museum'da bulunur.

Açıklama:

Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınan eser Nehcü'l-Feradis'tir.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Aşağıdaki eserlerden hangisi "Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlük"tür?

Mukaddimetü’l-Edeb

Kısasü'l-Enbiya

Nehcü'l-Feradis

Mu'inü‘l-Mürid

Muhabbet-nāme

Açıklama:

Mukaddimetü’l-Edeb Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür.

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Hüsrev ü Şirin için söylenemez?

Kutb eserini aynı addaki Genceli Nizami’nin mesnevisinden tercüme etmiştir.

Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmıştır.

Bugüne kadar bilinen tek nüshası Paris Bibliothèque Nationale’dedir.

Söz konusu eser üzerinde Gülden Sağol çalışmıştır.

Mefāilün mefāilün feūlün vezninde yazılmıştır.

Açıklama:

Eser Üzerinde Yapılmış Çalışmalardan Bazıları
1. Abdülkadir İnan, “Kutb’un Husrev ü Şirin’inden Örnekler”, Türk Dili-Belleten III,
No: 14-15, Ankara 1951, s. 5-21.
2. Ananiasz Zajaczkowski, La Plus Ancienne Version Turque du Husräv u Şîrîn de
Qutb. I: Texte, II: Facsimile, III: Vocabulaire. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalistyczny.
Warszawa, 1958-1961.
3. Necmettin Hacıeminoğlu, Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri. İstanbul
Üniversitesi Yayınları 1378, İstanbul 1968.

Doğru Cevap: D

Soru 8

I. Osman Fikri Sertkaya eser üzerinde doktora çalışması yapmıştır.
II. XIV. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir.
III. Uygur harfleriyle yazılmış tek nüshası Paris Bibliothègue Nationale’de bulunmaktadır.
Yukarıda özellikleri anlatılan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Muhabbet-nāme

Mi'rāc-nāme

Nehcü'l-Feradis

Kısasü'l-Enbiya

Dāsitān-ı Cümcüme

Açıklama:

Mi'rāc-nāme
Dil, üslup ve işlediği konu bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzer. Mirac olayını anlatan
anonim bir eserdir. Konularının sıralanışı bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzemekle birlikte,
gök tasviri kısmındaki ayrıntılar farklıdır. MiǾrāc-nāme’nin Uygur harfleriyle yazılmış
tek nüshası Paris Bibliothègue Nationale’de bulunmaktadır. Bu nüsha 1436’da Malik
Bahşı tarafından Herat’ta istinsah edilmiştir. Bu sebeple XIV. yüzyılda yazıldığı tahmin
edilmektedir. Osman Fikri Sertkaya eser üzerinde doktora çalışması yapmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Arapça-Türkçe-Moğolca bir sözlüktür?

Mukaddimetü'l-Edeb

Sirācü’l-Kulûb

Hilyetü’l-Lisān ve Hulbetü’l-Beyān

Cevāhirü’l-Esdāf

Mu'inü‘l-Mürid

Açıklama:

Hilyetü’l-Lisān ve Hulbetü’l-Beyān, XIV. yüzyılda İbni Mühennā tarafından yazılmış Arapça-Türkçe-Moğolca bir sözlüktür.

Doğru Cevap: C

Soru 10

E. N. Nadjib, aşağıdaki hangi iki eser üzerinde çalışma yapmıştır?

Muhabbet-nāme, Sirācü’l-Kulûb

Cevāhirü’l-Esdāf, Nehcü’l-Ferādis

Mu'inü‘l-Mürid, Mukaddimetü’l-Edeb

Kısasü’l-Enbiyā, Satır Arası Kuran Tercümesi

Divan-ı Hikmet, Hüsrev ü Şirin

Açıklama:

Muhabbet-nāme, Sirācü’l-Kulûb

Doğru Cevap: A

Soru 11

İran’dan geçerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halk veya bu halktan olan kimseye ne ad verilir?

Tuyuğ

Kalmuk

Ari

Müstensih

Bab

Açıklama:

Ârî: İran’dan geçerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halk veya bu halktan olan kimse

Doğru Cevap: C

Soru 12

On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı
olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türüne ne ad verilir?

Kaside

Gazel

Tuyuğ

Ari

İstinsah

Açıklama:

Kaside: On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü

Doğru Cevap: A

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden birisidir?

Kıśaśü’l-Enbiyā

Nehcü’l-Ferādis

Mukaddimetü’l-Edeb

Mu'inü‘l-Mürid

Cevāhirü’l-Esdāf

Açıklama:

Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır. Nehcü’l-Ferādįs, Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir.

Doğru Cevap: B

Soru 14

Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlük olan eser hangisidir?

Mukaddimetü’l-Edeb

Nehcü’l-Ferādis

Kısasü’l-Enbiyā

Mu'inü‘l-Mürid

Cevāhirü’l-Esdāf

Açıklama:

Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış mesnevi türündeki eser hangisidir?

Sirācü’l-Kulûb

Mi'rāc-nāme

Dāsitān-ı Cümcüme

Muhabbet-nāme

Hüsrev ü Şirin

Açıklama:

Hüsrev ü Şirin
1341 yılında Altın Ordu şairi Kuŧb tarafından Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi
Melike Hatun adına yazılmış bir mesnevidir.

Doğru Cevap: E

Soru 16

Divan edebiyatında Allah’ı övmek için yazılan manzumeye ne denir?

mesnevi

naat

Çehar-yār

Tevhid

Varak

Açıklama:

Tevhid: Divan edebiyatında Allah’ı övmek için yazılan manzume.

Doğru Cevap: D

Soru 17

Yarlık ve bitik kelimelerinin anlamları nedir?

naat - tevhid

ferman - mektup

yaprak - sure

yazar - işaret

bölüm - kapı

Açıklama:

Yarlık: Ferman.
Bitik: Mektup

Doğru Cevap: B

Soru 18

Osman Fikri Sertkaya üzerinde doktora çalışması yaptığı eser hangisidir?

Mi'rāc-nāme

Sirācü’l-ulûb

İbni Mühennā Lugati

Dāsitān-ı Cümcüme

Muhabbet-nāme

Açıklama:

Mi'rāc-nāme
Dil, üslup ve işlediği konu bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzer. Mirac olayını anlatan
anonim bir eserdir. Konularının sıralanışı bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzemekle birlikte, gök tasviri kısmındaki ayrıntılar farklıdır. MiǾrāc-nāme’nin Uygur harfleriyle yazılmış tek nüshası Paris Bibliothègue Nationale’de bulunmaktadır. Bu nüsha 1436’da Malik Bahşı tarafından Herat’ta istinsah edilmiştir. Bu sebeple XIV. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. Osman Fikri Sertkaya eser üzerinde doktora çalışması yapmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 19

Bir mecmuanın sahife kenarlarına yazılmış altı kıtalık bir metin olan eser hangisidir?

Mukaddimetü’l-Edeb

Mu'inü‘l-Mürid

Cevāhirü’l-Esdāf

Nehcü’l-Ferādis

Kısasü’l-Enbiyā

Açıklama:

Cevāhirü’l-Esdāf
Mu'įnü‘l-Mürįd’in bulunduğu mecmuanın sahife kenarlarına yazılmış altı kıtalık bir metindir.

Doğru Cevap: C

Soru 20

Yazmalarda her bir yaprağa verilen isim nedir?

Tevhid

Varak

Kaside

Naat

Hareke

Açıklama:

Varak: Yazmalarda her bir yaprak.

Doğru Cevap: B

Soru 21

Ceyhun (Amu Derya) ırmağının döküldüğü Aral gölünün güneyinde bulunan bölgeye ne ad verilir?

Harezmi

Altınordu

Mezopotamya

Kırım

Kıpçak

Açıklama:

Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan, Ceyhun (Amu Derya) ırmağının döküldüğü Aral gölünün güneyinde bulunan bölgeye ve aynı zamanda bölge halkına
Harezm adı verilir.

Doğru Cevap: A

Soru 22

İran’dan geçerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halk aşağıdaki hangi terimle ifade edilir?

Oğuzlar

Ariler

Gamaniler

Kıpçaklar

Kongratlar

Açıklama:

Ârî: İran’dan geçerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halk veya bu halktan olan kimse.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Harezmi Hanlığına hangi tarihte son verilmiştir?

1920

1921

1917

1924

1918

Açıklama:

Bolşevik ihtilalinden sonra hanlığa son verilmiş; 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti, 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. 1924’te ise Hive Hanlığının doğu tarafı Özbekistan, batı tarafı ise Türkmenistan Cumhuriyetlerine bırakılmıştır (Ata 2002).

Doğru Cevap: C

Soru 24

On beş beyitten az olmayan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü aşağıdakilerden hangisidir?

Manzume

Tuyuğ

Aruz

Kaside

Gazel

Açıklama:

Kaside: On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı
olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü.

Doğru Cevap: D

Soru 25

Yazma bir eseri el yazısıyla kopyalama işlemine ne ad verilir?

medhiye

mahla

tıpkıbasım

müstensih

İstinsah

Açıklama:

İstinsah: Yazma bir eseri el yazısıyla kopyalama.

Doğru Cevap: E

Soru 26

Nehcü’l-Ferādis isimli eserin konusu aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

din

ekonomi

aşk hikayesi

sosyal konular

hukuk

Açıklama:

Nehcü’l-Ferādis
Dinî ve didaktik nitelikte bir eserdir. Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır. Nehcü’l-Ferādįs, Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir. Eser dünya ve ahirette mutlu olmanın yollarını ortaya koyan Müslümanlık bilgilerini içerir. Sade bir dil kullanan yazar, dinî konuları aktarırken konuyu aydınlatıcı mahiyette menkıbeler, hikâyeler de nakletmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 27

Arap alfabesiyle yazılmış metinlerde üstüne ve altına konduğu ünsüzlerin birer ünlü ile
okunmasını sağlayan işaretlere ne ad verilmektedir?

Bab

Hareke

Müellif

İstinsah

Nesih

Açıklama:

Hareke: Arap alfabesiyle yazılmış metinlerde üstüne ve altına konduğu ünsüzlerin birer ünlü ile
okunmasını sağlayan işaret.

Doğru Cevap: B

Soru 28

Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir
sözlük aşağıdakilerden hangisidir?

Muinü‘l-Mürid

Kısasü’l-Enbiyā

Mukaddimetü’l-Edeb

Cevāhirü’l-Esdāf

Dāsitān-ı Cümcüme

Açıklama:

Mukaddimetü’l-Edeb
Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir
sözlüktür. Bu kelime ve ibarelerin altına Harezm Türkçesi, Farsça, Hârezmce (bir İran
dili), Moğolca, Çağatayca, Osmanlıca gibi dillerde anlamları yazılmıştır. En eski nüshalar Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercüme edilenlerdir. Eser beş bölümden oluşmaktadır:
1. İsimler
2. Fiiller
3. Harfler (Edatlar, isim ve fiil dışındaki gramer unsurları)
4. İsim Çekimi
5. Fiil Çekimi
Mukaddimetü’l-Edeb Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemi sözlüklerinde bulunmayan
pek çok kelimeyi içermesi sebebi ile Divānü Lügati’t-Türk’ten sonra Orta Türkçe döneminin en zengin kelime hazinesini barındıran sözlüktür

Doğru Cevap: C

Soru 29

Hz. Muhammed’in niteliklerini övmek, ondan şefaat dilemek amacıyla yazılan kasidelere ne ad verilir?

Mesnevi

Tevhid

Çehar-yār

Naat

Bab

Açıklama:

Naat: Hz. Muhammed’in niteliklerini övmek, ondan şefaat dilemek amacıyla yazılan kaside.

Doğru Cevap: D

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi anonim bir eserdir?

Muhabbet-nāme

Dāsitān-ı Cümcüme

Hilyetü’l-Lisān

Sirācü’l-Kulûb

Mirāc-nāme

Açıklama:

Mirāc-nāme
Dil, üslup ve işlediği konu bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzer. Mirac olayını anlatan
anonim bir eserdir. Konularının sıralanışı bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzemekle birlikte, gök tasviri kısmındaki ayrıntılar farklıdır. MiǾrāc-nāme’nin Uygur harfleriyle yazılmış tek nüshası Paris Bibliothègue Nationale’de bulunmaktadır. Bu nüsha 1436’da Malik
Bahşı tarafından Herat’ta istinsah edilmiştir. Bu sebeple XIV. yüzyılda yazıldığı tahmin
edilmektedir. Osman Fikri Sertkaya eser üzerinde doktora çalışması yapmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 31

Aşağıdakilerden hangisi XI. yüzyılda Harezm bölgesinde toplu olarak yaşayan ve daha sonra batıya doğru göç ederek bugünkü Türkmen, Azerbaycan, Gagavuz ve Türkiye Türklerinin aslını oluşturan büyük bir Türk boyunun lehçesidir?

Oğuz Türkçesi

Kıpçak Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Harezm Türkçesi

Açıklama:

Oğuz Türkçesi: XI. yüzyılda Harezm bölgesinde toplu olarak yaşayan ve daha sonra batıya doğru göç ederek bugünkü Türkmen, Azerbaycan, Gagavuz ve Türkiye Türklerinin aslını oluşturan büyük bir Türk boyunun lehçesi.
Kıpçak Türkçesi: Karahanlı Türkçesinden sonra XIII-XV. yy.larda Altın Ordu devleti içinde ve XIII-XVI. yy.lar arası Mısır ve Suriye’de konuşulmuş ve yazılmış olan Türk dili.
Karahanlı Türkçesi: XI-XIII. yüzyıllar arası Türk dili.
Çağatay Türkçesi: Karahanlı ve Harezm edebî dillerinin devamı olarak XV-XX. yy.lar arası Orta Asya’da konuşulmuş ve yazılmış olan Türk dili.
Harezm Türkçesi: XI-XII. yüzyıllarda hem etnik yapı hem de siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesinin karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçeye Harezm Türkçesi veya Harezm-Altın Ordu Türkçesi adı verilir. Doğru cevap A.

Doğru Cevap: A

Soru 32

Harezmin gerileme devresi hangi yüzyıllar arasında olmuştur?

XIV-XVI

XIV-XVIII

XV-XVII

XVI-XIX

XVII-XIX

Açıklama:

XVI-XIX. yüzyıllar arası Harezm’in gerileme devresi olmuştur. Kültürel faaliyetleri gerileyen, ticaret hayatı Kalmuk saldırıları ile alt üst olan bölgeyi 1873’te Ruslar tamamen ele geçirmiş, Batı Harezm hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiştir. Bolşevik ihtilalinden sonra hanlığa son verilmiş; 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti, 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. 1924’te ise Hive Hanlığının doğu tarafı Özbekistan, batı tarafı ise Türkmenistan Cumhuriyetlerine bırakılmıştır (Ata 2002). Doğru cevap D.

Doğru Cevap: D

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi Divan edebiyatında beş ile on beş beyit arasında değişen, ilk beytinin dizeleri birbiriyle, sonraki beyitlerinin ikinci dizeleri birinci beyitle uyaklı, genellikle lirik konularda yazılan nazım biçimidir?

Kaside

Gazel

İstinsah

Nüsha

Tuyuğ

Açıklama:

Kaside: On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü.
Gazel: Divan edebiyatında beş ile on beş beyit arasında değişen, ilk beytinin dizeleri birbiriyle, sonraki beyitlerinin ikinci dizeleri birinci beyitle uyaklı, genellikle lirik konularda yazılan nazım biçimi
Tuyuğ: Mâni biçiminde aruzla yazılmış manzume.
İstinsah: Yazma bir eseri el yazısıyla kopyalama.
Nüsha: Birbirinin tıpkısı olan yazılı eserlerin her biri. Doğru cevap B.

Doğru Cevap: B

Soru 34

Aşağıdakilerden hangisi Kısasü’l-Enbiyā nın en eski nüshasıdır?

Bakü Nüshası

İsveç Nüshaları

Leningrad Nüshaları

Paris Nüshası

London, British Museum Nüshası

Açıklama:

London, British Museum Nüshası Add. 7851: Eserin en eski nüshadır. Bu yazmanın müstensihi, Ch. Rieu tarafından Hacı Muhammed b. Dust Muwammed Hacı Vezirį olarak gösterilmiştir. İstinsah tarihi de XV. yüzyıldır. K. Grönbech bu nüshanın tıpkıbasımını yapmıştır. Doğru cevap E.

Doğru Cevap: E

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür?

Kıśaśü’l-Enbiyā

Hüsrev ü Şįrįn

Mi'rāc-nāme

Mukaddimetü’l-Edeb

Sirācü’l-Kulūb

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı ve Çağatay Türkçelerine geçiş dönemini kapsayan Harezm Türkçesinin en önemli eserlerinden biridir?

Sirācü’l-Kulūb

Mi'rāc-nāme

Mu'inü‘l-Mürid

Risaletü’n-Nushiyye

Cevāhirü’l-Esdāf

Açıklama:

Mu'inü‘l-Mürid: Didaktik mahiyette bir eserdir. Dinî-tasavvufî konuları ele almış ve bu konularda bilgi vermeyi amaçlamış manzum bir eserdir. Mu'inü‘l-Mürid Karahanlı ve Çağatay Türkçelerine geçiş dönemini kapsayan Harezm Türkçesinin en önemli eserlerinden biridir. Dil ve üslubu açısından geniş halk kitleleri için yazıldığı anlaşılan Mu'inü‘l-Mürid’in bugüne kadar bilinen tek nüshası Bursa Orhan Kütüphanesi’ndedir. Bu nüshanın fotoğrafları Agah Sırrı Levend tarafından Türk Dil Kurumuna bağışlanmıştır. Tamamı 26 varak olan nüshanın her sayfasında 16, 17 satır yer almaktadır. Mu'inü‘l-Mürid’in bu nüshasında Cevāhirü’l-Esrār adlı eserden alınmış yedi dörtlük ile kime ait olduğu belli olmayan kıssa ve dizeler de bulunmaktadır. Eserin kenarına yazılmış olan bu eklemelerin kim tarafından, ne zaman yapıldığına dair herhangi bir kayıt yoktur. Doğru cevap C.

Doğru Cevap: C

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi Mu'įnü‘l-Mürįd’in bulunduğu mecmuanın sahife kenarlarına yazılmış altı kıtalık bir metindir?

Mi'rāc-nāme

Muĥabbet-nāme

Nehcü’l-Ferādįs

Sirācü’l-Kulūb

Cevāhirü’l-Esdāf

Açıklama:

Cevāhirü’l-Esdāf
Mu'įnü‘l-Mürįd’in bulunduğu mecmuanın sahife kenarlarına yazılmış altı kıtalık bir metindir. Dörtlükler halinde yazılmıştır. Tasavvufî, didaktik bir parçadır. F. Köprülü (1928: 344), dil ve edebiyat özelliklerini dikkate alarak bu eseri Harezm muhitine dâhil etmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisi 1341 yılında Altın Ordu şairi Kuŧb tarafından Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış bir mesnevidir?

Dāsitān-ı Cümcüme

Hüsrev ü Şirin

Mukaddimetü’l-Edeb

Muhabbet-nāme

Mu'inü‘l-Mürid

Açıklama:

Hüsrev ü Şirin 1341 yılında Altın Ordu şairi Kuŧb tarafından Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış bir mesnevidir. Kuŧb eserini aynı addaki Genceli Nizamį’nin mesnevisinden tercüme etmiştir. Tını Beg Han’ın babası Özbek Han’ın ölümünden sonra 1341 yılında tahta geçmesinden ve 1342 yılında da kardeşi tarafından öldürülmesinden hareketle eserin yazılış tarihi 1341 veya 1342 olarak tahmin edilmektedir. Doğru cevap B.

Doğru Cevap: B

Soru 39

Mi'rāc-nāme’nin Uygur harfleriyle yazılmış tek nüshası nerededir?

Paris Bibliothègue Nationale

Kazan Üniversitesi Kütüphanesi

Bursa Orhan Kütüphanesi

İstanbul Millet Kütüphanesi

British Museum Add

Açıklama:

MiǾrāc-nāme’nin Uygur harfleriyle yazılmış tek nüshası Paris Bibliothègue Nationale’de bulunmaktadır. Bu nüsha 1436’da Malik Bahşı tarafından Herat’ta istinsah edilmiştir. Doğru cevap A.

Doğru Cevap: A

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi mensur bir eser olup didaktik mahiyette dinî-tasavvufî konuları işlemektedir?

Kısasü’l-Enbiyā

Mu'inü‘l-Mürid

Cevāhirü’l-Esdāf

Sirācü’l-Kulûb

İbnü-Mühennā Lugati

Açıklama:

Sirācü’l-Kulûb Mensur bir eser olup didaktik mahiyette dinî-tasavvufî konuları işlemektedir. Harezm Türkçesi ile tercüme edilmiş birkaç nüshası bulunmaktadır. Bu nüshalardan biri Moskova Devlet Arşivi’ndedir. 1554’te istinsah edilmiş olan bu nüshada on dokuz sual ve cevabı yer alır. Doğru cevap D.

Doğru Cevap: D

Soru 41

XI-XII. yüzyıllarda hem etnik yapı hem de siyasi hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Türk dilinin doğu kolunu aşağıdakilerden hangisi teşkil etmektedir?

Karahanlı Türkçesi

Oğuz Türkçesi

Kıpçak Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Altın Ordu Türkçesi

Açıklama:

XI-XII. yüzyıllarda hem etnik yapı hem de siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde güney- batı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesi- nin karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçeye Harezm Türkçesi veya Harezm-Altın Ordu Türkçesi adı verilir.

Doğru Cevap: A

Soru 42

Karahanlı ve Harezm edebî dillerinin devamı olarak XV-XX. yy.lar arası Orta Asya’da konuşulmuş ve yazılmış olan Türk dili aşağıdakilerden hangisidir?

Oğuz Türkçesi

Kıpçak Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Altın Ordu

Harezm Türkçesi

Açıklama:

Çağatay Türkçesi: Karahanlı ve Harezm edebî dillerinin devamı olarak XV-XX. yy.lar arası Orta Asya’da konuşulmuş ve yazılmış olan Türk dili.

Doğru Cevap: C

Soru 43

İran’dan geçerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halk veya bu halktan olan kimselere ne ad verilir?

Bolşevik

Kalmuk

Ari

Özbek

Moğol

Açıklama:

Ârî: İran’dan geçerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halk veya bu halktan olan kimse.

Doğru Cevap: C

Soru 44

On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü aşağıdakilerden hangisidir?

Gazel

Tuyuğ

Kısas-ül Enbiya

Kaside

İstinsah

Açıklama:

Kaside: On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü.

Doğru Cevap: D

Soru 45

Kısa-ül Enbiya isimli eserin bilinen en eski nüshası hangi şehirde bulunmaktadır?

Paris

Londra

Berlin

Roma

Atina

Açıklama:

London, British Museum Nüshası Add. 7851: Eserin en eski nüshadır. Bu yazmanın müstensihi, Ch. Rieu tarafından Hacı Muhammed b. Dust Muwammed Hacı Vezirį olarak gösterilmiştir. İstinsah tarihi de XV. yüzyıldır. K. Grönbech bu nüshanın tıpkıbasımını yapmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 46

I- Dinî ve didaktik nitelikte bir eserdir.
II- Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır.
III- Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir.
Nehc-ül Feradis adlı eser ile ilgili yukarıda verilenlerden hangisi doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

I, II ve III

Açıklama:

Dinî ve didaktik nitelikte bir eserdir. Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır. Nehcü’l-Ferādįs, Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir. Eser dünya ve ahirette mutlu olmanın yollarını ortaya koyan Müs- lümanlık bilgilerini içerir. Sade bir dil kullanan yazar, dinî konuları aktarırken konuyu ay- dınlatıcı mahiyette menkıbeler, hikâyeler de nakletmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 47

Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlük olan Mukaddimet-ül Edep, aşağıdaki bölümlerden hangisini içermemektedir?

Sıfatlar

İsimler

Fiiller

Harfler

İsim çekimi

Açıklama:

Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür. Bu kelime ve ibarelerin altına Harezm Türkçesi, Farsça, Hârezmce (bir İran dili), Moğolca, Çağatayca, Osmanlıca gibi dillerde anlamları yazılmıştır. En eski nüsha- lar Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercüme edilenlerdir. Eser beş bölümden oluşmaktadır:
1. İsimler
2. Fiiller
3. Harfler (Edatlar, isim ve fiil dışındaki gramer unsurları)
4. İsim Çekimi
5. Fiil Çekimi

Doğru Cevap: A

Soru 48

"1368-1369 yılında Ĥüsām Kātib tarafından Altın Ordu’da edebî bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için mesnevi nazım şekli ile yazılmış dinî lirik bir hikâyedir. Eserin konusu, İlyas Peygambere iman etmediği için çok eziyetler çeken, fakat kendi adamlarına iyi davrandığı için kendi adamları tarafından diriltilen Kesikbaş adlı meşhur bir dinî menkıbeye dayanır." Verilen bilgiler aşağıdaki eserlerden hangisi ile ilgilidir?

Dāsitān-ı Cümcüme

Mirāc-nāme

Yarlık ve Bitikler

Muhabbet-nāme

Hüsrev ü Şirin

Açıklama:

Dāsitān-ı Cümcüme
1368-1369 yılında Ĥüsām Kātib tarafından Altın Ordu’da edebî bir gaye güdülmeden ge- niş halk kitleleri için mesnevi nazım şekli ile yazılmış dinî lirik bir hikâyedir. Eserin ko- nusu, İlyas Peygambere iman etmediği için çok eziyetler çeken, fakat kendi adamlarına iyi davrandığı için kendi adamları tarafından diriltilen Kesikbaş adlı meşhur bir dinî menkı- beye dayanır. Cümcüme-nāme de denilen eser konusu, nazım şekli ve vezni bakımından İran şairi Feridüddin Attar’ın aynı adlı eserinden Türkçeye tercümedir.

Doğru Cevap: A

Soru 49

Dil, üslup ve işlediği konu bakımından Nehcü’l-Ferādis’e benzeyen ve Mirac olayını anlatan anonim eser aşağıdakilerden hangisidir?

Mirāc-nāme

Yarlık ve Bitikler

Dāsitān-ı Cümcüme

Muhabbet-nāme

Hüsrev ü Şirin

Açıklama:

Mirāc-nāme, dil, üslup ve işlediği konu bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzer. Mirac olayını anlatan anonim bir eserdir. Konularının sıralanışı bakımından Nehcü’l-Ferādįs’e benzemekle birlikte, gök tasviri kısmındaki ayrıntılar farklıdır. Mirāc-nāme’nin Uygur harfleriyle yazılmış tek nüshası Paris Bibliothègue Nationale’de bulunmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 50

XI-XII. yüzyıllarda hem etnik yapı hem de siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Türk dilinin doğu kolunu teskil eden ................ temelinde gelişen; taşıdığı Oğuz, Kıpçak ve diğer Türk boylarının ağızlarından alınan unsurlarla şekil bilgisi ve kelime hazinesi bakımından karma bir yapı arz eden döneme Harezm Türkçesi veya Harezm-Altın Ordu Türkçesi adı verilir.
Yukarıdaki boşluğu aşağıdakilerden hangisi doldurmalıdır?

Karahanlı Türkçesi

Batı Türkçesi

Türkiye Türkçesi

Kıpçak Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Açıklama:

Harezm Türkçesinin Türk dili tarihi içindeki yerini tanımlayabileceksiniz.
XI-XII. yüzyıllarda hem etnik yapı hem de siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Türk dilinin doğu kolunu teskil eden Karahanlı Türkçesi temelinde güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesi'nin karışıp kaynaşmasından olusan Türkçeye Harezm Türkçesi veya Harezm-Altın Ordu Türkçesi adı verilir.Harezm Türkçesi'nin en önemli dil özelliği, Harezm bölgesinde yerlesen Oğuz, Kıpçak ve diğer Türk boylarının agızlarından alınan unsurlarla şekil bilgisi ve kelime hazinesi bakımından karma bir yapı arzetmesidir.

Doğru Cevap: A

Soru 51

Harezm Türkçesi adlandırması aşağıdaki yazar-eser eşleştirmelerinden hangisiyle ortaya çıkmıştır?

Ali Şîr Nevâyî -Mecâlisü'n-Nefâyis

Mevlânâ-Mesnevî

Zemahşerî-Mukaddimetü’l-Edeb

Kerderli Mahmut b. Ali-Nehcü'l-Ferâdîs

Harezmî-Muhabbet-nâme

Açıklama:

Harezm Türkçesinin Türk dili tarihi içindeki yerini tanımlayabileceksiniz.
Karahanlı Türkçesi'nden Çağatay Türkçesi'ne geçiş devresini teşkil eden Harezm Türkçesi teriminin belli bir dönemin Türkçesi'ne ad olarak kullanılması Ali Şir Nevâyî’nin Mecâlisü’n-Nefâyis adlı eserinde ortaya çıkmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 52

Bugün Harezm bölgesi hangi iki devlet sınırının içinde yer alır?

Özbekistan ve Türkmenistan

Özbekistan ve Kazakistan

Türkmenistan ve Azerbaycan

Kazakistan ve Azerbaycan

Özbekistan ve Azerbaycan

Açıklama:

Harezm Türkçesinin Türk dili tarihi içindeki yerini tanımlayabileceksiniz.
Bolşevik ihtilalinden sonra hanlığa son verilmiş; 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti, 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. 1924’te ise Hive Hanlığının doğu tarafı Özbekistan, batı tarafı ise Türkmenistan Cumhuriyetlerine bırakılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 53

Kısasü’l-Enbiya'nın yazarı kimdir?

Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din Rabguzi

Yusuf Has Hacib

Nasırü’d-din Tok Buga

Ali Şir Nevayi

Kerderli Mahmut

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
Kısasü’l-Enbiya, Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din Rabguzi tarafından 1310 tarihinde yazılmıstır. Mogol sehzadesi Nasırü’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur.

Doğru Cevap: A

Soru 54

Aşağıdaki isimlerden hangisi Nehcü'l-Feradis'in üzerinde çalışmamıştır?

J. Schinkewitsch

Janos Eckmann

Osman Nedim Tuna

Ali Fehmi Karamanlıoğlu

Aysu Ata

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
A seçeneğinde bulunan J. Schinkewitsch, Rabguzi'nin Kısas-ı Enbiya adlı eseri üzerine çalışması bulunmaktadır. bk. J. Schinkewitsch, “Rabguzi’s Syntax” , MSOS II, S. XXIX, 1926, s. 130-172; XX, 1927, s. 1-57. (Çev: S. Paylı Türk Dili Belleten III, S. 8-9-10-11, 1947.) Diğer seçeneklerdekiler ise doğrudan Nehcü'l-Ferâdîs üzerine çalışmıştır. Dolayısıyla A doğru seçenektir.

Doğru Cevap: A

Soru 55

Aşağıdakilerden hnagisi Mukaddimetü'l-Edeb için söylenemez?

Türkiye'de nüshası yoktur.

Sözlüktür.

Orta Türkçe dönemine aittir.

Harezmşah Atsız bin Muhammed bin Anuş Tigin’e sunulmustur.

Arapça'yı öğretmek için yazılmıştır.

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
Eserin Türkiye'de birçok nüshası bulunmaktadır. bk. 1. Yozgat Kütüphanesi, 396 (H. 655 / M. 1257)...

Doğru Cevap: A

Soru 56

Aşağıdakilerden hangisi Hüsrev ü Şirin adlı eser için söylenemez?

Bilinen tek nüshası Berlin Devlet Kütüphanesi'ndedir.

Altın Ordu şairi Kutb tarafından yazılmıştır.

Nizami'nin aynı adlı eserinden tercümedir.

Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış bir mesnevidir.

Türk Edebiyatında yazılan ilk Hüsrev ü Şirin'dir.

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
Hüsrev ü Şirin’in bugüne kadar bilinen tek nüshası Paris Bibliothèque Nationale’dedir.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi didaktik mahiyette bir eser değildir?

Muhabbet-name

Mu'inü‘l-Mürid

Cevahirü’l-Esdaf

Siracü’l-Kulûb

Nehcü’l-Feradis

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
Altın Ordu sarayı etrafında oluşmuş klasik edebiyata örnek teşkil eden, mesnevi tarzında uzunca bir manzumedir.

Doğru Cevap: A

Soru 58

Altın Ordu yarlık ve bitikleri, diğer bitiklerle birlikte aşağıdakilerden hangisi tarafından incelenmiştir?

Melek Özyetkin

Gülden Sağol

Zeki Velidi Togan

Ali Cin

Şemsüddin Hüseyn

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
Altın Ordu yarlık ve bitikleri, diğer bitiklerle birlikte Melek Özyetgin tarafından incelenmiştir. Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Ait Yarlık ve Bitiklerin Dil ve Üslup İncelemesi adlı bu çalısmada 18 yarlık ve bitik ayrıntılı dil ve üslup incelemesi, metin, bugünkü dile aktarım, gramatikal dizin ve tıpkıbasım olarak ele alınmıstır.

Doğru Cevap: A

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisi Hilyetü’l-Lisan ve Hulbetü’l-Beyan adlı eser hakkında söylenemez?

Dil, üslup ve islediği konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzer.

İbn-i Mühenna Lugatı diye bilinir.

Eserle ilgili ilk yayını P. M. Melioranskiy yapmıştır.

XIV. yüzyılda yazılmıştır.

Arapça-Türkçe-Moğolca bir sözlüktür.

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.
Mi'rac-name Dil, üslup ve işlediği konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzer.

Doğru Cevap: A

Soru 60

Aşağıdakilerden hangisi dinî, didaktik nitelikte bir eser olmaması bakımından diğer eserlerden ayrılır?

Mu?addimetü’l-Edeb

?ı?a?ü’l-Enbiya

Nehcü’l-Feradîs

Mu?înü’l-Mürîd

Mi?rac-name

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 61

Altın Ordu sahasına ait yarlık ve bitikler aşağıdaki araştırmacılardan hangisi tarafından incelenmiştir?

Gülden Sağol

Aysu Ata

Melek Özyetgin

Ayşe Gül Sertkaya

Zeynep Korkmaz

Açıklama:

Harezm Türkçesinin Türk dili tarihi içindeki yerini tanımlayabileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 62

Mu'înü’l-Mürîd’in bulunduğu mecmuanın sayfa kenarlarına yazılmış altı kıtadan ibaret olan metin aşağıdakilerden hangisidir?

Yarlık ve bitikler

Cevahirü’l-Esdaf

Siracü’l-Kulûb

Mukaddimetü’l-Edeb

Satır Arası Kur’an Tercümesi

Açıklama:

Harezm Türkçesi dönemi eserlerini tanıtabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 63

Türk dilinin temelinde güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesi’nin karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçe aşağıdakilerden hangisidir?

Harezm Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Uygur Türkçesi

Kazak Türkçesi

Açıklama:

Oğuz Türkçesi ve Kıpçak Türçesi’nin karışıp kaynaşmasından olan Türkçe Harezm veya Harezm-Altın Ordu Türkçesi’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 64

İslamiyet’ten önce Harezm bölgesinde yaşayan ve İranlılarla yakın akrabalıkları bulunan Harezmiler hangi ırka mensup idiler?

Fars

Ârî

Cermen

Slav

Hint-Aryan

Açıklama:

İslamiyet’ten önce Harezm bölgesinde yaşayan ve İranlılarla yakın akrabalıkları bulunan Harezmiler Ârî ırkına mensup idiler.

Doğru Cevap: B

Soru 65

Harezm Türkçesi ile yazılmış, peygamber kıssaları anlamına gelen, başta Hz. Muhammed olmak üzere diğer peygamberler ile Avac bin Annak, Harut ve Marut gibi Kuran’da anılan bazı kıssaları içeren eser aşağıdakilerden hangisidir?

Mukaddimetü’l-Edeb

Mü’înü’l-Mürid

Kışaşü’l-Enbiya

Nehcü’l-Fedâris

Cevâhirü’l-Esdaf

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 66

Dini ve didaktik nitelikte bir eserdir. Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır. Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir. Dünya ve ahirette mutlu olmanın yollarını ortaya koyan Müslümanlık bilgilerini içerir. Dört bâb ve her bâbda onar fasıldan oluşur. Bilgileri verilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

Mukaddimetü’l-Edeb

Mü’înü’l-Mürid

Kışaşü’l-Enbiya

Nehcü’l-Fedâris

Cevâhirü’l-Esdaf

Açıklama:

Verilen bilgiler Nehcü’l-Fedâris adlı esere aittir.

Doğru Cevap: D

Soru 67

Harezm Türkçesi ile yazılmış Mukaddimetü’l-Edeb hangi türde bir eserdir?

Kıssa

Kaside

Gazel

Tefsir

Sözlük

Açıklama:

Harezm Türkçesi ile yazılmış Mukaddimetü’l-Edeb Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür. Bu kelime ve ibarelerin altına Harezm Türkçesi, Farsça, Hârezmce (bir Iran dili), Mogolca, Çağatayca, Osmanlıca gibi dillerde anlamları yazılmıştır. En eski nüshalar Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercüme edilenlerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 68

Dil ve üslubu açısından geniş halk kitleleri için yazıldığı anlaşılan Mu’inü‘l-Mürîd’in bugüne kadar bilinen tek nüshası hangi kütüphanededir?

Bursa Orhan Kütüphanesi

Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi

Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi

Manisa Yazma Eser Kütüphanesi

Erzurum Yazma Eser Kütüphanesi

Açıklama:

Dil ve üslubu açısından geniş halk kitleleri için yazıldığı anlaşılan Mu’inü‘l-Mürîd’in bugüne kadar bilinen tek nüshası Bursa Orhan Kütüphanesi’ndedir.

Doğru Cevap: A

Soru 69

Arapça bir kelime olup ‘kapı’ anlamına gelen, Türkçede ‘bölüm, başlık’ anlamında kullanılan sözcük aşağıdakilerden hangisidir?

Fasıl

Bâb

Müellif

Hereke

Tefsir

Açıklama:

Arapça bir kelime olup ‘kapı’ anlamına gelen, Türkçede ‘bölüm, başlık’ anlamında kullanılan sözcük ‘bâb’dır.

Doğru Cevap: B

Soru 70

El yazması bir eseri el yazısıyla kopya eden kimseye ne denir?

Nüsha

İstinsah

Müstensih

Tıpkıbasım

Bâb

Açıklama:

El yazması bir eseri el yazısıyla kopya eden kimseye “müstensih” denir.

Doğru Cevap: C

Soru 71

1341 yılında Altın Ordu şairi Kutb tarafından Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış ve aynı addaki Genceli Nizami’nin mesnevisinden tercüme edilmiş mesnevi aşağıdakilerden hangisidir?

Muhabbet-nâme

Dasitân-ı Cümcüme

Miraçname

Hüsrev ü Şîrîn

Yarlık ve Bitikler

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 72

1368-1369 yılında Hüsâm Kâtib tarafından Altın Ordu’da edebi bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için mesnevi nasım şekli ile yazılmış dini lirik bir hikaye olan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Muhabbet-nâme

Miraçname

Hüsrev ü Şîrîn

Yarlık ve Bitikler

Dasitân-ı Cümcüme

Açıklama:

1368-1369 yılında Hüsâm Kâtib tarafından Altın Ordu’da edebi bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için mesnevi nasım şekli ile yazılmış dini lirik bir hikâye olan eser Dasitân-ı Cümcüme’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 73

Harezm-Altın Ordu Türkçesi hangi iki dilin karışıp kaynaşmasıyla ortaya çıkmıştır?

Oğuz Türkçesi- Eski Anadolu Türkçesi

Osmanlı Türkçesi- Kıpçak Türkçesi

Oğuz Türkçesi- Çağatay Türkçesi

Oğuz Türkçesi- Kıpçak Türkçesi

Karahanlı Türkçesi- Çağatay Türkçesi

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 74

Bugünkü Türkmen, Azerbaycan, Gagavuz ve Türkiye Türklerinin aslını oluşturan büyük Türk boyunun lehçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Kıpçak Türkçesi

Oğuz Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Harezm- Altın Ordu Türkçesi

Açıklama:

Karahanlı Türkçesi XI. Ve XIII. Yüzyıllar arasında konuşulan Türk dilidir.Kıpçak Türkçesi, Karahanlı Türkçesi’nin kuzeybatı kolunu teşkil eden, Altın Ordu devleti içinde ve daha sonra Suriye ve Mısır’da konuşulan dildir. Çağatay Türkçesi, Orta Asya’da konuşulup yazılmış Türk dilidir. Harezm- Altın Ordu Türkçesi, oğuz ve kıpçak Türkçelerinin kaynaşmasıyla oluşan dildir. Oğuz Türkçesi, XI. yüzyılda Harezm bölgesinde toplu olarak yasayan ve daha sonra batıya doğru göç ederek bugünkü Türkmen, Azerbaycan, Gagavuz ve Türkiye Türklerinin aslını oluşturan büyük bir Türk boyunun lehçesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 75

Harezmşahlar döneminde Türk dilinin yazı ve edebiyat dili olarak kullanılması hangi vali döneminde gerçekleşmiştir?

Anuş Tigin

İl Arslan

Kutbü’d-din Muhammed

Ekinci bin Koçkar

Celale’d-din Muhammed

Açıklama:

Gazneliler ve Selçuklular zamanında idare ve ordu Türklerde olmasına rağmen Türk dili yazı ve edebiyat dili olamamış, bu ancak Kuibü’d-dîn Muhammed ile başlayan son Harezmşahlar döneminde gerçekleşmiş ve Harezm Türkçesi eserlerini vermeye başlamıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 76

Aşağıdakilerden hangisi “On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türü” ne verilen addır?

Gazel

Tuyuğ

Mesnevi

Tevhid

Kaside

Açıklama:

Gazel beş ile onbeş beyit arasında değişir. Tuyuğ, mani biçiminde aruzla yazılan manzumedir. Mesnevi, her beyti ayrı uyaklı bir divan edebiyatı nazım biçimidir. Tevhid ise, divan edebiyatında Allah’ı övmek için yazılan manzumedir. Kaside, On beş beyitten az olmayan, bütün beyitlerin ikinci dizeleri en baştaki beyit ile uyaklı olan ve çoğu kez büyükleri övmek için yazılan divan edebiyatı şiir türüdür.

Doğru Cevap: E

Soru 77

Aşağıdakilerden hangisi Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür?

Mukaddimetü’l-Edeb

Mu’inü‘l-Mürid

Nehcü’l-Ferādįs

Kıśaśü’l-Enbiyā

Hüsrev ü Şirin

Açıklama:

Mu’inü‘l-Mürid, dinî-tasavvufî konuları ele almış manzum bir eserdir. Nehcü’l-Ferādįs, Dinî ve didaktik nitelikte bir eserdir. Kırk hadis türünde mensur olarak kaleme alınmıştır. Kıśaśü’l-Enbiyā, peygamber kıssaları anlamına gelir. Hüsrev ü Şirin, Altın Ordu şairi Kuŧb tarafından Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış bir mesnevidir. Mukaddimetü’l-Edeb, Arapçayı öğretmek üzere yazılmış, Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür.

Doğru Cevap: A

Soru 78

Aşağıdakilerden hangisi “Nehcü’l-Ferādįs” adlı eserin özelliklerinden biri değildir?

Dünya ve ahirette mutlu olmanın yollarını ortaya koyan Müslümanlık bilgilerini içerir.

Kerderli Mahmut b. Ali tarafından yazıldığı bildirilmektedir.

Eser dört bâb ve her bâbda onar fasıldan oluşur.

Harezm Türkçesiyle yazılmış ilk eserdir.

Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir.

Açıklama:

Harezm Türkçesiyle yazılmış eserlerin tümünün yazılış tarihi çok net bilinmemekle birlikte, Nehcü’l-Ferādįs’ten çok yıllar önce yazılmış eserler olduğu bilinmektedir. Örneğin, Mukaddimetü’l-Edeb’in 1128- 1144 tarihleri arasında olduğu tahmin edilmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 79

Bilinen tek nüshası Bursa Orhan Kütüphanesi’nde bulunan, geniş halk kitleleri için yazılması nedeniyle Harezm Türkçesinin en önemli eserlerinden biri olan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Mukaddimetü’l-Edeb

Mu’inü‘l-Mürid

Kıśaśü’l-Enbiyā

Muhabbet- name

Dāsitān-ı Cümcüme

Açıklama:

Mu’inü‘l-Mürid Didaktik mahiyette bir eserdir. Dinî-tasavvufî konuları ele almış ve bu konularda bilgi vermeyi amaçlamış manzum bir eserdir. Mu’nü‘l-Mürįd Karahanlı ve Çağatay Türkçelerine geçiş dönemini kapsayan Harezm Türkçesinin en önemli eserlerinden biridir. Dil ve üslubu açısından geniş halk kitleleri için yazıldığı anlaşılan Mu’įnü‘l-Mürįd’in bugüne kadar bilinen tek nüshası Bursa Orhan Kütüphanesi’ndedir. Bu nüshanın fotoğrafarı Agah Sırrı Levend tarafından Türk Dil Kurumuna bağışlanmıştır. Tamamı 26 varak olan nüshanın her sayfasında 16, 17 satır yer almaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 80

Kuran’ın Harezm Türkçesi ile yapılmış tercümesi olan ve kelime kelime ve yanlışsız çevirilen “Satır Arası Kuran Tercümesi” adlı eser hangi kütüphanede bulunmaktadır?

Bursa Orhan Kütüphanesi

Berlin Devlet Kütüphanesi

Yozgat Kütüphanesi

İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi

Kazan Üniversitesi Kütüphanesi

Açıklama:

Satır Arası Kuran Tercümesi Kuran’ın Harezm Türkçesi ile yapılmış tercümesi İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Alipaşa Bölümünde bulunmakta olup 1363 yılında istinsah edilmiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 81

İlyas Peygambere iman etmediği için çok eziyetler çeken, fakat kendi adamlarına iyi davrandığı için kendi adamları tarafından diriltilen Kesikbaş adlı meşhur bir dinî menkıbeye dayanan, edebi kaygılar güdülmeksizin geniş halk kitleleri için mesnevi nazım şekliyle ve Harezm-Altın Ordu Türkçesiyle yazılmış dinî lirik hikaye olan Dāsitān-ı Cümcüme aşağıdaki yazarlardan hangisine aittir?

Hüsām Kātib

Feridüddin Attar

Hārezmį

Mahmūd bin Ömer ez-Zemahşerî

Kerderli Mahmut b. Ali

Açıklama:

Kerderli Mahmut b. Ali Nehcü’l-Ferādis’i, Mahmūd bin Ömer ez-Zemahşerî Mukaddimetü’l-Edeb’I, Hārezmį Muhabbet-nâme’yi, Feridüddin Attar ise Cümcüme-nāme’yi yazmıştır. Dāsitān-ı Cümcüme, Ĥüsām Kātib tarafından yazılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 82

Harezm Türkçesi teriminin belli bir dönemin Türkçesine ad olarak kullanılması, hangi yazar ve eserle ortaya konmuştur?

Hüsam Katib- Dāsitān-ı Cümcüme

Kerderli Mahmut b. Ali- Nehcü’l-Ferādis

Mahmūd bin Ömer ez-Zemahşerî- Mukaddimetü’l-Edeb

Nāśırü’d-dįn bin Burhānü’d-dįn Rabgūzį- Kıśaśü’l-Enbiyā

Ali Şir Nevâyî- Mecâlisü’n-Nefâyis

Açıklama:

Karahanlı Türkçesinden Çağatay Türkçesine geçiş devrini teşkil eden Harezm Türkçesi teriminin belli bir dönemin Türkçesine ad olarak kullanılması Ali Şir Nevâyî’nin Mecâlisü’n-Nefâyis adlı eserinde Harezmli bilim adamı Hüseyin Harezmî’nin Kasîde-i Bürde’ye Harezm Türkçesi ile şerh yazdığını bildirmesi ile ortaya çıkmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 83

I. Karahanlı
II. Kıpçak
III. Uygur
IV. Oğuz
Yukarıdaki Türk boylarından hangisi Harezm Türkçesi ya da Harezm-Atın Ordu Türkçesinin oluşumunda önemli yer almıştır?

I ve II

II ve IV

III ve IV

I, II ve III

I, II ve IV

Açıklama:

Harezm-Altın Ordu Türkçesi Türk dilinin doğu kolunu oluşturan Karahanlı Türkçesi temelinde güney kolunu oluşturan Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu oluşturan Kıpçak Türkçesinin karışımından oluşmuştur.

Doğru Cevap: E

Soru 84

Harezm Türkçesi hangi iki dil arasında geçişi sağlamıştır?

Karahanlı Türkçesinden Oğuz Türkçesine

Çağatay Türkçesinden Oğuz Türkçesine

Karahanlı Türkçesinden Çağatay Türkçesine

Kıpçak Tükçesinden Uygur Türkçesine

Uygur Türkçesinden Oğuz Türkçesine

Açıklama:

Harezm Türkçesi, Karahanlı Türkçesinden Çağatay Türkçesine geçiş dili olarak büyük önem taşımıştır. Timurlular devrinden yerini Çağatay Türkçesine bırakmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 85

I. Mısır
II. Suriye
III. Azerbaycan
Yukarıdakilerden hangisi Kıpçak Türkçesinin konuşulduğu ve yazıldığı bölgeler arasında yer alır?

Yalnız I

Yalnız III

I ve III

I ve II

I, II ve III

Açıklama:

Kıpçak Türkçesi XII-XV. yüzyıllarda Altın Ordu devleti içinde XIII-XVI. yüzyıllar arasında da Mısır ve Suriye’de konuşulup yazılmış bir Türk dilidir.

Doğru Cevap: D

Soru 86

Aşağıdakilerden hangisi Asya’daki eski bir Moğol kabilesine verilen isimdir?

Kalmuk

Ârî

Coçi

Harezm

Altın Ordu

Açıklama:

Atın Ordu, Moğol İmparatoru Cengiz Han’ın ölümünden sonra 1242’de kurulmuş olan bir Türk devletidir. Harezm, Aral gölünün güneyinde yaşayan halka verilen addır. Çoçi, bir kabile adı değil Cengiz Han’ın en büyük oğlunun ismidir. Ârî ise İran’dan gezerek Kuzey Hindistan’a yerleşen halktan olan kimselere verilen isimdir. Asya’daki eski bir Moğol kabilesi ise Kalmuklar’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 87

Aşağıdakilerden hangisi Kıssasü’l-Enbiya’nın özellikleri arasında yer almaz?

İçerisinde 43 Türkçe şiir barındırması

Hem Arapça hem Türkçe şiirlere yer vermesi

Manzum parçaların genelde kaside şeklinde yazılması

Moğol Şehzadesi Nasırü’d-din Tok Buğra’ya sunulmuş olması

Manzumelerde genellikle hece vezninin kullanılması

Açıklama:

Kıssasü’l-Enbiya Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din Rabgüzî tarafından 1310 yılında yazılmış ve Moğol Şehzadesi Nasırü’d-din Tok Buğra’ya sunulmuştur. İçeriğinde 484 dize tutan 43 Türkçe şiir barındırmaktadır. Manzum parçalar genelde kaside şeklinde yazılmıştır. Bunun yanı sıra gazeller de vardır. Manzumelerde Hece ölçüsü değil, divan şiirinde en sık rastlanan aruz ölçüsü kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 88

Aşağıdakilerden hangisi, Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için kullanılabilecek en önemli kaynak eserlerden biridir?

Kıssasü’l-Enbiya

Nehcü’l-Ferâdis

Mu’inü’l-Mürid

Mukaddimetü’l-Edeb

Cevâhirü’l-Esdâf

Açıklama:

Kıssasü’l Enbiya peygamber kıssalarını anlamına gelir. Kur’anda anılan bazı kıssaları içermesi ile tanınır. Mu’inü’l-Mürid Karahanlı ve Çağatay Türkçelerine geçiş dönemini kapsayan en önemli eserdir. Mukaddimetü’l-Edeb Arapçayı öğretmek üzerine yazılmış pratik bir sözlüktür. Cevâhirü’l-Esdâf, Mu’inü’l-Mürid’in bulunduğu mecmuanın kenarına yazılmış tasavvufi, didaktik bir parçadır. Dinî ve didaktik nitelikte bir eser olan Nehcü’l- Ferâdis ise Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerdendir.

Doğru Cevap: B

Soru 89

Hz. Muhammed’in niteliklerin övmek, ondan şefaat dilemek amacıyla yazılan kasidelere ne ad verilir?

Mesnevi

Tevhid

Çehar-yâr

Naat

Varak

Açıklama:

Mesnevi, her beyti ayrı uyaklı bir divan edebiyatı nazım biçimidir. Tevhid, Divan edebiyatında Allah’ı övmek için yazılan manzumedir. Çehar-yâr, Dört Dost ( Hz. Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali) demektir. Varak, yazmalarda her bir yaprağa verilen isimdir. Naat ise Hz. Muhammed’in niteliklerini övmek ve ondan şefaat dilemek amacıyla yazılan kasidelerdir.

Doğru Cevap: D

Soru 90

Aşağıdakilerden hangisi Altın Ordu’da edebi bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için mesnevi nazım şekli ile yazılmış dini lirik bir hikâyedir?

Dasitan-ı Cümcüme

Mi’rac-name

Muhabbet-name

Cevâhirü’l-Esdâf

Hüsrev ü Şirin

Açıklama:

Hüsrev ü Şirin Kutb tarafından Altın Ordu Hükümdarı Tını Beg Han ile eşi adına yazılmış bir mesnevidir. Mi’rac-name Miraç olayını anlatan anonim bir eserdir. Muhabbet-name Altın Ordu sarayı etrafında oluşmuş klasik edebiyata örnek teşkil eden mesnevi tarzında uzunca bir manzumedir. Cevâhirü’l-Esdâf, Mu’inü’l-Mürid’in bulunduğu mecmuanın kenarına yazılmış tasavvufi, didaktik bir parçadır.Dasitan-ı Cümcüme ise Altın Ordu’da edebi bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için mesnevi nazım şekli ile yazılmış dini lirik bir hikâyedir.

Doğru Cevap: A

Soru 91

Toktamış ve Temir Kutluk yarlıkları hangi harflerle yazılmıştır?

Soğd

Arap

Uygur

Uygur-Arap

Uygur-Soğd

Açıklama:

Toktamış ve Temur Kutluk yarlıkları yani fermanları Uygur harfleriyle yazılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 92

İbni Mühenna Lügati hangi dilleri içerir?

Arapça-Türkçe

Türkçe-Moğolca

Türkçe-Uygurca

Arapça-Türkçe-Moğolca

Arapça-Türkçe-Uygurca

Açıklama:

XIV. Yüzyılda İbni Mühenna tarafından yazılan bu sözlük Arapça-Türkçe-Moğolcadır.

Doğru Cevap: D

Ünite 2

Soru 1

Harezm- Altın Ordu Türkçesi'nde b/p ünsüzleri bazen tek noktalı bazen de noktasız yazılmaktadır. P ünsüzü bazı durumlarda kaç nokta ile gösterilerek b harfinden ayırt edilir?

Bir

İki

Üç

Dört

Beş

Açıklama:

P ünsüzü bazı durumlarda üç nokta ile gösterilerek b harfinden ayırt edilir.

Doğru Cevap: C

Soru 2

Harezm Türkçesi'nde ünsüz sızıcılaşması ile bilgilerden hangisi doğrudur?

Kelime içinde görülen z'ler s'ye dönüşmüştür.

İki ünlü arasında kalan -t-'lerde genellikle korunurken bazen -d-'ye dönüşmüştür.

Kelime başındaki -k-'ler korunurken, seyrek de olsa kelime içinde veya sonunda k>g değişikliği meydana gelmiştir.

Birkaç örnek dışında kelime başında bulunan asli t-’ler korunmuştur.

Kelime içinde ve sonundaki b'ler, bazı kelimelerde v'ye dönüşmüştür.

Açıklama:

Harezm Türkçesi'nde ünsüz sızıcılaşması
b>v: Kelime içinde ve sonundaki b'ler, bazı kelimelerde v'ye dönmüştür.

Doğru Cevap: E

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'ndeki göçüşmeye örnektir?

körkke bay>körke bay

katıg>kattı

konşı>koşnı

kardaş>kadaş

keltür->ketür-

Açıklama:

konşı>koşnı, Harezm Türkçesi'ndeki göçüşmeye örnektir

Doğru Cevap: C

Soru 4

"Anlarça" kelimesi aşağıdaki eklerden hangisini almıştır?

Ayrılma Hali Eki

Bulunma Hali Eki

Yönelme Hali Eki

Vasıta Hali Eki

Eşitlik Hali eki

Açıklama:

"Anlarça" kelimesi, eşitlik hali eki almıştır. (+çA)

Doğru Cevap: E

Soru 5

Harezm Türkçesi'nde filli anlatılan geçmiş zamanın olumsuzu yapabilmek için aşağıdaki eklerden hangisinin getirilmesi ile yapılır?

-ısar

-mAz/s

-ası

-dur

-DIm

Açıklama:

Harezm Türkçesi'nde filli anlatılan geçmiş zamanın olumsuzu yapabilmek için, -may zarf-fiil eki üzerine -dur ek-fiilinin getirilmesi ile yapılır.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Aşağıdaki cümlelerden hangisi görülen geçmiş zamanın hikayesi 1. tekil şahısa örnek olabilir?

Keldim erdi, ımızgandım erdi

bardılar erdi, ahd kılıştılar erdi

attı erdi, yoluktı erdi

aydıñız erdi, kördüñüz erdi

Kolduñ erdi, ıddıñ erdi

Açıklama:

"Keldim erdi, ımızgandım erdi" cümlesi, görülen geçmiş zamanın hikayesi 1. tekil şahısa örnektir.

Doğru Cevap: A

Soru 7

"Kılur ermiş men" cümlesinde aşağıdakilerden hangisi kullanılmıştır?

Şartın hikayesi

Geniş zamanın rivayeti

Görülen geçmiş zamanın şartı

Dilek-istek kipinin rivayeti

Anlatılan geçmiş zamanın şartı

Açıklama:

"Kılur ermiş men" cümlesinde, geniş zamanın rivayeti kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 8

Aşağıdaki kelimelerden hangisi zarf-fiildir?

Tigli

Kıldaçı

Baruçak

Ölmişni

Tegmesdin

Açıklama:

Baruçak kelimesi zarf-fiildir.

Doğru Cevap: C

Soru 9

Dilbilgisi olarak çözümlenmiş "Yöri-y-ür > er-di" kelimesinde yer alan "-ür" eki aşağıdakilerden hangisidir?

Yardımcı fiil kökü

Geniş zaman eki

Vasıta hali eki

Zarf-fiil eki

Fiilden fiil yapım eki

Açıklama:

Yöri-y-ür > er-di" (yürürdü, yürüyordu)
yöri-: fiil kökü
-y-: yardımcı ses
ür-: geniş zaman eki
er-: yardımcı fiil kökü
-di: geniş zamanın hikayesi
3. teklik şahıs

Doğru Cevap: B

Soru 10

Harezm Türkçesi'ndeki "çın" kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

Sokak

Etraf

Kötülük

Çok

Gerçek

Açıklama:

Çın: Gerçek

Doğru Cevap: E

Soru 11

Aşağıdaki kelimelerden hangisinin kök veya gövdesinde dudaklılaşma meydana gelmiştir?

ıçgın->uçgun

kov->kav-

berü>beri

isig>ısıg

suvsa->savsa-

Açıklama:

-ı->-u-: ıçgın->uçgun

Doğru Cevap: A

Soru 12

Aşağıdaki kelimelerden hangisinin kök veya gövdesinde ünlü düzleşmesi meydana gelmiştir?

süñük>süñek

sewüglüg>söwüglüg

ıçgın->uçgun-

telük>tölük

sun->sün-

Açıklama:

-ü->-e-: süñük>süñek

Doğru Cevap: A

Soru 13

Aşağıdaki kelimelerden hangisinin ünsüzünde tonsuzlaşma (ötümsüzleşme) meydana gelmiştir?

izde->iste-

alçak>alçag

butak>budak

adak>ayak

katun>hatun

Açıklama:

z>s: Kelime içinde ve sonunda görülen bir değişikliktir: izde->iste-

Doğru Cevap: A

Soru 14

Aşağıdaki kelimeleden hangisinin ünsüzünde sızıcılaşma meydana gelmiştir?

aksak>ahsak

biz>miz

-mez>-mas

ata->ada-

ayak>ayag

Açıklama:

. k>h: Kelime başında, içinde ve sonunda seyrek de olsa görülür: katun>hatun, aksak>ahsak, okşa->ohşa- vb.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde emir kipi kullanılmıştır?

köreli

kılası

tapga

öltürdüñ

aymasañız

Açıklama:

1. Ç.Ş. -AlI / -AlIñ / -GAlIñ / -AlIm / -alık
inanmagalıñ, ıdalıñ, çevirelim, yigelim, köreli, kılalık

Doğru Cevap: A

Soru 16

Aşağıdakilerden hangisi sıfat-fiildir ?

keldeçi

alurda

kurşaban

yatalı

kirdükde

Açıklama:

-dAçI: kıldaçı, keldeçi

Doğru Cevap: A

Soru 17

Aşağıdakilerden hangisi isimden isim yapan ek almamıştır ?

baruçak

başak

neçe

törtegü

alçak

Açıklama:

-uçak: baruçak (Zarf-Fiil eki)

Doğru Cevap: A

Soru 18

Aşağıdakilerden hangisinde “oramında” kelimesinin ekleri doğru ayrılmıştır?

oram+ı+n+da

o+ra+mın+da

ora+m+ı+n+da

o+ram+ın+da

o+ra+m+ı+nda

Açıklama:

oramında > oram+ı+n+da
“sokağında”
oram: isim kökü
+ı: 3. teklik şahıs iyelik eki
+n: zamir n’si
+da:bulunma hali eki

Doğru Cevap: A

Soru 19

“aytur” kelimesinde kullanılan fiil çekim eki aşağıdaki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Şimdiki zamanın rivayeti 3. teklik şahıs eki

Geniş zamanın rivayeti 3. çokluk şahıs eki

Geniş zamanın 3. teklik şahıs eki

Gelecek zamanın hikâyesi 3. teklik şahıs eki

Gelecek zamanın rivayeti 2. çokluk şahıs eki

Açıklama:

aytur > ay-t-ur “söyler”
ay-: fiil kökü
-t-: fiilden fiil yapma eki (ettirgenlik eki)
-ur: geniş zaman
3. teklik şahıs eki

Doğru Cevap: C

Soru 20

Aşağıdakilerin gangisinde 1.teklik şahıs eki kullanılmıştır ?

aytayın

edgülikiñ

uwtangaylar

tegürmes

yawuzlukların

Açıklama:

aytayın > ay-t-ayın
“söyleyeyim”
ay-: fiil kökü
-t-: fiilden fiil yapım eki
-ayın: emir 1.teklik şahıs eki

Doğru Cevap: A

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi Arap harfli metinlerde en dikkat çekici özellikler arasında gösterilemez?

Bazı çift ünsüzlü kelimeler çift ünsüzle yazılıp çift ünsüzlü olarak okunmaktadır. Bu tip durumlarda bazen şedde işareti de kullanılmaktadır.

b/p ünsüzleri tek noktalı, bazen de noktasız yazılmaktadır. P ünsüzü bazı durumlarda üç nokta ile de gösterilerek b’den ayırt edilir.

c/ç ünsüzleri de tek noktalı olarak veya bazen de noktasız olarak yazılmaktadır. b/p’de olduğu gibi ç sesini c sesinden ayırt etmek için üç nokta ile de gösterilmiştir.

İlk hecedeki é/i bakımından bir birlik bulunmamaktadır. e’den i’ye geçişin tam olarak ne zaman gerçekleştiğini tespit etmek zordur. İmlaya bakıldığında kelimeyi i ile de, e ile de okumak mümkündür.

Kalın ünlülü kelimelerde س ve ت yanında Eski Anadolu Türkçesine has ص veط harflerinin kullanımına da rastlanmaktadır.

Açıklama:

Bazı çift ünsüzlü kelimeler tek ünsüzle yazılıp çift ünsüzlü olarak okunmaktadır. Bu tip durumlarda bazen şedde işareti de kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesinde bulunan ünlülerden biri değildir?

Açıklama:

Harezm Türkçesinde a, ı, o, u; é, i, ö, ü ünlüleri bulunmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Harezm Türkçesindeki ünsüzler, hangi Türkçedeki ünsüzlerle aynıdır?

Karluklar

Osmanlı

Karahanlı

Ural-ALtay

Azerbeycan

Açıklama:

Harezm Türkçesindeki ünsüzler, Karahanlı Türkçesindeki ünsüzlerle aynıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 24

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesindeki ünsüz değişme türlerinden biri değildir?

Ünsüz Uyumları

Ünsüz Tonlulaşması

Ünsüz Tonsuzlaşması

Ünsüz Kayıcılaşması

Ünsüz Sızıcılaşması

Açıklama:

Ünsüz kayıcılaşması, Harezm Türkçesindeki ünsüz değişme türlerinden biri değildir.

Doğru Cevap: D

Soru 25

Aşağıdakilerden hangisi "+(I)ñIz/ +(U)ñIz/ +(U)ñUz" iyelik eklerinin geldiği şahıstır?

1. Teklik Şahıs

2. Teklik Şahıs

3. Teklik Şahıs

1.Çokluk Şahıs

2.Çokluk Şahıs

Açıklama:

"+(I)ñIz/ +(U)ñIz/ +(U)ñUz" iyelik eklerinin geldiği şahıs 2. Çokluk Şahıstır.

Doğru Cevap: E

Soru 26

Harzem Türkçesinde kaç çeşit zaman vardır?

Açıklama:

Harzem Türkçesinde 4 çeşit zaman vardır.

Doğru Cevap: B

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi "-sem erdim / -sam erdi / -sA erdim" eklerinin kullanıldığı durumdur?

Şartın Hikâyesi

Dilek-İstek Kipinin Hikâyesi

Gelecek Zamanın Hikâyesi

Geniş Zamanın Rivayeti

Dilek-İstek Kipinin Rivayeti

Açıklama:

"-sem erdim / -sam erdi / -sA erdim" eklerinin kullanıldığı durum Şartın Hikâyesi'dir.

Doğru Cevap: A

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi "Bir kün ªÖmer razıyallahu anhu Medine oramında yöriyür erdi. Bir nāresîde oglan bir mahallede yıglayur erdi. Kaçan kim ªÖmerni kördi erse ol nāreside oglan aytur: Yā Rebbi, bu ªÖmerdin menim dādımnı sen algıl, tédi erse, ªÖmer razıyallahu anhu korktı takı aydı: Ey nāreside, ªÖmer sanga ne zulm kıldı kim ªÖmerke mundag aytur-sen? tédi erse, ol oglan aydı kim: Men ensārilardın turur-men." şeklinde başlayan eserdir?

Mukaddimetü’l-Edeb

Kısasü’l-Enbiyā

Nehcü’l-Ferādîs

Mu'inü‘l-Mürid

Kısasü’l-Hitabet

Açıklama:

"Bir kün ªÖmer razıyallahu anhu Medine oramında yöriyür erdi. Bir nāresîde oglan bir mahallede yıglayur erdi. Kaçan kim ªÖmerni kördi erse ol nāreside oglan aytur: Yā Rebbi, bu ªÖmerdin menim dādımnı sen algıl, tédi erse, ªÖmer razıyallahu anhu korktı takı aydı: Ey nāreside, ªÖmer sanga ne zulm kıldı kim ªÖmerke mundag aytur-sen? tédi erse, ol oglan aydı kim: Men ensārilardın turur-men." şeklinde başlayan eser Nehcü’l-Ferādîs'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisi "yıglayur erdi" ifadesinin karşılığıdır?

“sokağında”

“dediyse, deyince”

“yürürdü, yürüyordu”

“söyler”

“ağlardı, ağlıyordu”

Açıklama:

“ağlardı, ağlıyordu” yıglayur erdi" ifadesinin karşılığıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi "kördi erse" ifadesinin karşılığıdır?

“iyiliğin”

“utanacaklar”

“kötülüklerini”

“gördüyse, görünce”

“gelmişsiniz”

Açıklama:

“gördüyse, görünce” "kördi erse" ifadesinin karşılığıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 31

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'nde ünlü yuvarlaklaşmasına örnek gösterilemez?

sün-

öksük

owuç

uçgun-

ivüp

Açıklama:

Ünlü İncelmesi örneğidir: sun->sün- (KE)

Doğru Cevap: A

Soru 32

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'nde bir ötümsüzleşme örneğidir?

ohşa-

iste-

ayag

dé-

ada-

Açıklama:

z>s: Kelime içinde ve sonunda görülen bir değişikliktir:
-maz / -mez>-mas / -mes, izde->iste-, sekizinçi>seksinç (NF).

Doğru Cevap: B

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'nde göçüşme örneğidir?

kattu

körkke

koşnı

kadaş

oltur-

Açıklama:

Göçüşme
-nş->-şn-: konşı>koşnı (KHKD).

Doğru Cevap: C

Soru 34

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'nde yükleme hali eki almış bir kelime değildir?

boynın

boynını

adakıñnı

köksinde

elgin

Açıklama:

köksinde

Doğru Cevap: D

Soru 35

Aşağıdakilerin hangisinde Harezm Türkçesi'nde iyelik kaynaklı kişi çekim eki kullanılır?

Geniş zaman

Dilek-istek kipi

Gelecek zaman (-GA)

Gelecek zaman (-GAy)

Gelecek zaman (-GU)

Açıklama:

İyelik ekleri ile yapılanlar (Görülen geçmiş zaman, gelecek zaman (-GU) ve şart kipinin çekiminde iyelik eki kökenli şahıs ekleri kullanılır.).

Doğru Cevap: E

Soru 36

Aşağıdakilerden hnagisi Harem Türkçesi'nde görülen geçmiş zamanın hikayesi çekimidir?

ımızgandım erdi

aymış erdiñiz

kınagay erdük

bolmay erdi

yokatur erdiñ

Açıklama:

ımızgandım erdi

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'nde zarf-fiil eki almış bir kelime değildir?

çaptukda

körüşgülüg

aça

kilginçe

baruçak

Açıklama:

-GUlUG: algulugnı, körüşgülüg (HTG)

Doğru Cevap: B

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisi "ne zaman" anlamına gelen "kaçan" kelimesinin doğru çözümlemesidir?

kaça+n

kaç+a+n

ka+ça+n

kaç-an

ka-ça-n

Açıklama:

kaçan > ka+ça+n
“ne zaman, ne zaman ki”
ka: isim kökü
+ça: eşitlik hali eki
+n: vasıta hali eki

Doğru Cevap: C

Soru 39

Aşağıdakilerden hangisi "Sen işlerin āşkār kılsañ uwtangaylar." cümlesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımıdır?

Sen yaptıklarını ortaya dökme ki iyiliğin ortaya çıksın.

Sen yaptıklarını söyleysen sevinip dönecekler.

Sen yaptıklarını ortaya dökmez isen utanacaklar.

Sen yaptıklarını ortaya dökersen utanacaklar.

Sen yaptıklarını söylersen üzülecekler.

Açıklama:

Sen yaptıklarını ortaya dökersen utanacaklar.

Doğru Cevap: D

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi "koş-" fiilinin Harezm Türkçesi'ndeki karşılığıdır?

kör-

sıka-

tegür-

yıgla-

yügür-

Açıklama:

yügür-: koş-

Doğru Cevap: E

Soru 41

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kalınlık-incelik uyumuna uymaktadır?

ademige

acebrek

alnıge

altun

yalavaçıge

Açıklama:

Kalınlık-İncelik Uyumu: Bu uyuma göre bir kelime içindeki ünlülerin ya sadece kalın ya da sadece ince olması gerekir. Harezm Türkçesindeki Türkçe kelimeler genellikle buna uymakla birlikte uyum dışı kalan örnekler de bulunmaktadır: alnıge, anasıge, yalavaçıge, ogluñge. Arapça ve Farsça kelimelere Türkçe ekler eklendiğinde ise uyumda bir dü- zensizlik dikkati çeker: ademiga/ ademige, acebrak / acebrek.

Doğru Cevap: D

Soru 42

Aşağıdakilerden sözcüklerden hangisinde ünlü düşmesine örnek vardır?

ısıg

avlalıñ

tülki

yapup

ivüp

Açıklama:

1.Hece kaynaşması sonucu ortaya çıkan ünlü düşmelerini + ol->nol-, niçe + ök>niçük, ni + erse>nerse
2. Vurgusuz orta hece ünlüsünün düşmesi sonucu ortaya çıkan ünlü düşmeleri tapgın>tapugın, kapgın>kapugın, ilgi>iligi
3. İ- Cevheri fiilinin kendinden önceki kelimeye eklenmesiyle ortaya çıkan ünlü düşmeleri bolsa idi>bolsadı, içer iken>içerken
4. Ünlü ile biten fiil köklerine 1. çokluk şahıs emir eki geldiğinde araya -y- yardımcı ünsüzünün gelmeyip iki ünlüden birinin düşmesi avla-alıñ>avlalıñ, oyna-alıñ>oynalıñ, izde-eliñ>izdeliñ

Doğru Cevap: B

Soru 43

"kardaş>kadaş "Sözcüğünde aşağıdaki ses olaylarından hangisi gerçekleşmiştir?

Ünsüz ikizleşmesi

Ünsüz tekleşmesi

R düşmesi

L düşmesi

G düşmesi

Açıklama:

Ünsüz Düşmesi
G düşmesi: Harezm Türkçesinde bir ve birden fazla heceli kelimelerin sonundaki -g’ler genellikle korunmakla birlikte Oğuz Türkçesinin etkisiyle birden fazla heceli kelimeler- de bazen düşürülmüştür: arıg>arı, kamug>kamu, köprüg>köprü, tolug>tolu gibi. Bazı yapım ve çekim ekleri ile kelimenin bünyesine dâhil hecelerde bulunan g’ler zaman za- man düşmüştür: aytgay>aytay, bulga->bula-, yapurgak>yawurgak>yafrak>yaprak, yokgaru>yokaru vb.
R düşmesi: Bazı kelimelerde görülür: ir->i-, berk>bek>bik, kardaş>kadaş.
L düşmesi: Nadiren görülür: keltür->ketür-, oltur->otur- vb.

Doğru Cevap: C

Soru 44

Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Ünsüz Tekleşmesi

Ünsüz Düşmesi

Göçüşme

Ünsüz Sızıcılaşması

Genizsilleşme

Açıklama:

Göçüşme: Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayı.
-nş->-şn-: konşı>koşnı

Doğru Cevap: C

Soru 45

Aşağıdakilerden sözcüklerden hangisi çokluk eki almamıştır?

arıgsızlar

bulaklar

töşekler

tügünler

ivüñüz

Açıklama:

Çokluk
İsimlerde çokluk -lar / -ler eki ile yapılmaktadır: arıgsızlar, bulaklar, töşekler, tügünler

Doğru Cevap: E

Soru 46

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yön gösterme hali eki kullanılmıştır?

içkerü

şirinçe

başımda

azın

arıgsızlar

Açıklama:

Yön Gösterme Hali Eki

(+gAr, +GArU, +KarI, +ArU, +rA, +rU)

soñra, angar, angaru, içkerü, öñrü, asra

Doğru Cevap: A

Soru 47

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 3. tekil şahıs emir kipine örnek verilebilir?

aytayın

bitigeyin

bolgul

kılsun

agılasunlar

Açıklama:

3. T.Ş.

-sUn / -sU

kılsun, tisün, tutaşsın, tursu, kiçsü (HŞ)

Doğru Cevap: D

Soru 48

"+Ak: başak" örneğinde aşağıdaki ek türlerinden hangisi görülmektedir?

Çoğulluk

İyelik

Emir Kipi

Sıfat fiil

Yapım eki

Açıklama:

Yapım Ekleri
İsimden İsim Yapan Ekler
+Ak: başak
+An: Aslen bir çokluk eki olup fonksiyonunu kaybetmiştir: oglan, eren +çA: Aslen eşitlik eki olup kalıplaşarak kalıcı isimler türetmiştir: barça, neçe +çak: alçak “itaatkar”
+çI: Herhangi bir işle sürekli uğraşma veya meslek mensubunu ifade eder: başçı “baş-
kan”, ikinçi “çiftçi”, kopuzçı “kopuz çalan”, tapugçı “hizmetçi”
+çUk: bürünçük “baş örtüsü”, örümçük “örümcek”
+dAş: Birliktelik, ortaklık, eşitlik, bir şeylere sahip veya bağlı olma ifade eder: emükdeş
“kardeş, süt kardeş”, hacedaş “sınıf arkadaşı”, karındaş “kardeş”
+egü: Daha çok sayıların sonuna gelerek topluluk ifade eder: ikegü “he ikisi”.

Doğru Cevap: E

Soru 49

"yıgıldılar > yıg-ı-l-dı-lar" sözcüğünün dilbilgisi çözümlemesinde aşağıdakilerden hangisine rastlanmaz?

fiil kökü

emir 2. teklik şahıs eki

yardımcı ünlü

fiilden fiil yapım eki

görülen geçmiş zaman eki

Açıklama:

yıgıldılar > yıg-ı-l-dı-lar “toplandılar”
yığ-: fiil kökü-ı-: yardımcı ünlü-l-: fiilden fiil yapım eki -dı: görülen geçmiş zaman eki -lar: 3. çokluk şahıs eki

Doğru Cevap: B

Soru 50

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlü kalınlaşması meydana gelmiştir?

Telük > tölük

Içgın > uçgun

İsig > ısıg

Töpü>töpe

Sun>sün

Açıklama:

Ünlü Kalınlaşması -i->-ı-: isig>ısıg, silig>sılıg (KE)

Doğru Cevap: C

Soru 51

Bir kelimede yan yana bulunan iki veya daha çok hecedeki seslerin yahut da yan yana bulunan iki kelimeden birincinin son sesi ile ikincinin önsesinin birleşip kaynaşması ve dolayısıyla hece sayısının azalması olayı aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılmaktadır?

Ünlü düzleşmesi

Ünlü kalınlaşması

Ünlü incelmesi

Hece düşmesi

Hece kaynaşması

Açıklama:

Hece Kaynaşması: Bir kelimede yan yana bulunan iki veya daha çok hecedeki seslerin yahut da yan yana bulunan iki kelimeden birincinin son sesi ile ikincinin önsesinin birleşip kaynaşması ve dolayısıyla hece sayısının azalması olayı.

Doğru Cevap: E

Soru 52

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünsüz tonlulaşması meydana gelmiştir?

Sekizinci >seksinç

butak>budak

iç->iş-

néçe>néşe

satgaş->sathaş

Açıklama:

İki ünlü arasında kalan -t-’ler de genellikle korunurken bazen -d-’ye değiştiği görülür: ata->ada-, butak>budak vb. (KHKD).

Doğru Cevap: B

Soru 53

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünsüz sızıcılaşması meydana gelmiştir?

adak>ayak

izde- >iste-

biz>miz

ata->ada-

ayak>ayag

Açıklama:

Harezm Türkçesinde d’li ve y’li şekiller bir arada görülür. Bazı d’ler varlığını korumakla birlikte özellikle kalın ünlülü kelimelerde y’li şekiller tercih edilmiştir: adır->ayur-, adak>ayak vb. (HŞ, KHKD).

Doğru Cevap: A

Soru 54

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde göçüşme meydana gelmiştir?

Kardaş > kadaş

oltur->otur-

konşı>koşnı

arıg>arı

butak>budak

Açıklama:

Göçüşme: Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayı.
-nş->-şn-: konşı>koşnı (KHKD).

Doğru Cevap: C

Soru 55

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde aitlik eki kullanılmıştır?

Felekde

Tagındın

Cansızın

İlkinki

Elgini

Açıklama:

Aitlik eki +KI veya +gı’dır: astıngı, bıldurgı, avvalkı, burunkı, ilkinki, ozakı (KHKD).

Doğru Cevap: D

Soru 56

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde görülen geçmiş zaman eki kullanılmıştır?

Yitürmiş

Yığılmışlar

Bakarlar

çıkga

işittiniz

Açıklama:

2.Ç.Ş: -DIñIz / - dUñIz /- dUñUz diñizler kildiñiz, işittiñiz, arturduñız, tutunduñız (HŞ, KHKD)

Doğru Cevap: E

Soru 57

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde emir 3.teklik şahıs eki kullanılmıştır?

Algıl

tutaşsın

kitgil

koyuñ

bitigeyin

Açıklama:

3. T.Ş. : -sUn / -sU kılsun, tisün, tutaşsın, tursu, kiçsü (HŞ)

Doğru Cevap: B

Soru 58

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde sıfat-fiil eki kullanılmıştır?

Kirdükde

İçmedin

Tölenmedin

Yeğendin

Aka

Açıklama:

-GAn,-kan, -An: atkanın, yegendin, azganlarga, emgengeninde (KE, HŞ)

Doğru Cevap: D

Soru 59

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde zarf-fiil eki kullanılmıştır?

Yeterde

atkanın

yeğendin

yigesi

biçesü

Açıklama:

ArdA, -UrdA: alurda, batarda, togarda, yéterde (KHKD)

Doğru Cevap: A

Soru 60

Aşağıdakilerden hangisi Harezm-Altın Ordu Türkçesi'nin yazım özelliklerinden biri değildir?

Kalın ünlülü kelimelerde ص ve ط harflerinin kullanımına rastlanmaz.

Arap ve Uygur alfabesiyle yazılmıştır.

b/p ünsüzleri tek noktalı, bazen de noktasız yazılmaktadır.

c/ç ünsüzleri tek noktalı olarak veya bazen de noktasız olarak yazılmaktadır.

İlk hecedeki é/i bakımından bir birlik bulunmamaktadır.

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin yazım özelliklerini tanımlayabileceksiniz.
Kalın ünlülü kelimelerde س ve ت yanında Eski Anadolu Türkçesine has ص ve ط harflerinin kullanımına da rastlanmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 61

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesi'nin ünlü özelliklerinden sayılmaz?

Kalınlık-İncelik uyumunda uyum dışı örnek genellikle görülmez.

Harezm Türkçesi'nde a, ı, o, u; é, i, ö, ü ünlüleri bulunur.

Karahanlı Türkçesinde ilk hece ünlüsü i olan bazı kelimeler, Harezm Türkçesi'nde kapalı e’ye (é) döner.

Bazen ilk hecesinde e sesi bulunduran kelimeler de i / é okutacak sekilde y / ى ile yazılmıştır.

Eskiden beri i sesiyle kullanılan kelimeler de bu seslerini muhafaza etmislerdir.

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Kalınlık-Incelik Uyumuna göre bir kelime içindeki ünlülerin ya sadece kalın ya da sadece ince olması gerekir. Harezm Türkçesi'ndeki Türkçe kelimeler genellikle buna uymakla birlikte uyum dışı kalan örnekler de bulunmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 62

Aşağıdakilerden hangisinde ünlü düşmesi yoktur?

inde-

nol

niçük

nerse

bolsadı

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
A seçeneğinde ünlü düşmesi yoktur. Burada ünlü düzleşmesi görülür: ü->i-: ünde->inde-

Doğru Cevap: A

Soru 63

Aşağıdakilerden hangisinde dudaklılaşma yoktur?

beri

öwür-

öksük

söw-

uçgun-

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Kelime kök ve gövdelerinde dudaklılaşma e->ö-: eksük>öksük, ewür->öwür- (KE), -a->-o-: bark>bork, awuç>owuç (KE), -e->-ö-: tesük>tösük, telük>tölük, sev->söw-, sewüglüg>söwüglüg (KE), -ı->-u-: ıçgın->uçgun-; Ünlü düzleşmesi: berü>beri (KE)

Doğru Cevap: A

Soru 64

Aşağıdakilerden hangisinde ünsüz uyumu yoktur?

vaktda

unuttum

taptım

aktur-

taştın

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
A dışındaki seçeneklerdeki unuttum, taptım, aktur- ve taştın kelimelerinde tonsuz (ötümsüz) ünsüzden sonra gelen ekler de tonsuz (ötümsüz) ünsüzle başlamıştır. Ancak vaktda (KHKD) gibi örneklerde ünsüz uyumuna uyulmamıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 65

Aşağıdakilerden hangisi göçüşme örneğidir?

konşı>koşnı

körkke bay>körke bay

katıg>kattı / kattu

keltür->ketür-

biregü>birev

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Göçüşme: Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayı: -nş->-şn-: konşı>koşnı (KHKD).

Doğru Cevap: A

Soru 66

Aşağıdakilerden hangisinde yön gösterme hali eki vardır?

öñrü

atga

özine

atnıñ

anamka

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin şekil bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Yön Gösterme Hali Eki (+gAr, +GArU, +KarI, +ArU, +rA,+rU) soñra, angar, angaru, içkerü, öñrü, asra (HS, KE, KHKD).

Doğru Cevap: A

Soru 67

Aşağıdakilerden hangisi emir kipi çekimidir?

yigeyim

satkay

bolgu

tapga

kalmayısar

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin şekil bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Emir Kipi 1. T.S. -yın / (y)AyIn / -AyIm/ -GAyIn / -GAyIm aytayın, ısparlagayın, bitigeyin, ayayım, yigeyim, yargagayım (HS)

Doğru Cevap: A

Soru 68

Aşağıdakilerden hangisi görülen geçmiş zamanın hikayesi çekimindedir?

yoluktı erdi

telürdüm erse

kılur ermiş men

yöriyür erdi

yaratmış erse

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin şekil bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Görülen Geçmis Zamanın Hikâyesi 1. T.S. -DIm / -DUm erdi keldim erdi, ımızgandım erdi (KE, KHKD) 2. T.S. -Dıñ / dUñ erdi kolduñ erdi, ıddıñ erdi (KE, HS). 3. T.S. -DI erdi attı erdi, yoluktı erdi (KHKD, HS) 1. Ç.S. -duk erdi kılduk erdi, olturduk erdi (NF, KHKD) 2. Ç.S. -dıñız/ -düñüz erdi aydıñız erdi, kördüñüz erdi (KE, NF) 3. Ç.S. -dIlAr erdi bardılar erdi, ahd kılıstılar erdi (NF, KHKD)

Doğru Cevap: A

Soru 69

Aşağıdakilerden hangisi "oramında" kelimesinin anlamı ve çözümlenmiş halidir?

"sokağında" oramında > oram+ı+n+da

"sokağında" oramında > oramı+n+da

"penceresinde" oramında > oramın+da

"evinde" oramında > oram+ı+nda

"orasında" oramında > oram+ın+da

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesi metinlerini ses ve şekil bilgisi bakımından çözümleyebileceksiniz.
oramında > oram+ı+n+da “sokagında” oram: isim kökü +ı: 3. teklik sahıs iyelik eki +n: zamir n’si +da:bulunma hali eki

Doğru Cevap: A

Soru 70

Fiil çekiminde bu dönemde hangi zaman ekinde iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılır?

Anlatılan geçmiş zaman

Görülen geçmiş zaman

-GAy ekli gelecek zaman

Dilek-İstek kipi

Geniş zaman

Açıklama:

Harezm- Altın Ordu Türkçesinin şekil bilgisi özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Görülen geçmiş zaman

Doğru Cevap: B

Soru 71

Harezm-Altın Ordu Türkçesine ait metinlerin günümüze ulaşan nüshaları hangi alfabe ile yazılmıştır?

Arap alfabesi

Uygur alfabesi

Göktürk alfabesi

Latin alfabesi

Kiril alfabesi

Açıklama:

Harezm-Altın Ordu Türkçesine ait metinlerin günümüze ulaşan nüshaları Arap alfabesi ile yazılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 72

Harezm Türkçesindeki aşağıdaki sözcüklerden hangisi düzlük-yuvarlaklık uyumuna uymaktadır?

Altun

Tölük

Yülit

Üçegü

Köni

Açıklama:

Seçeneklerdeki sözcüklerden ‘Tölük’ düzlük-yuvarlaklık uyumuna uymaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 73

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi hece kaynaşması sonucu ortaya çıkan ünlü düşmesine uğramıştır?

Bolsa idi > bolsadi

İçer iken > içerken

Nice-ök > niçük

Acla-alın > avlalın

İzde-elin > izdelin

Açıklama:

Seçeneklerden nice-ök > niçük hece kaynaşması sonucu ortaya çıkan ünlü düşmesine uğramıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 74

Aşağıdakilerden hangisi Harezm-Altın Ordu Türkçesi’nde isimden ve fiilden fiil üreten bir ektir?

- mAn

-sıg

-mUr

- Ar

-nçl

Açıklama:

-Ar eki hem isimden hem de fiilden fiil üreten bir ektir.

Doğru Cevap: D

Soru 75

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde emir 2. teklik şahıs eki bulunmaktadır?

Yığlayurerdi

Kaçan

Yığıldılar

Oramında

Alğıl

Açıklama:

Seçeneklerde yer alan alğıl sözcüğü al-: fiil kökü ve -ğıl: emir 2.teklik şahıs ekinden oluşmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 76

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde emir 1. teklik şahıs eki bulunmaktadır?

Aytayın

Kelipsiz

Tegürmes

Kördierse

İçidin

Açıklama:

Seçenekler yer alan aytayın (söyleyeyim) sözcüğü ay-: fiil kökü, -t-: fiilden fiil yapım eki, -ayın: emir 1. teklik şahıs ekinden oluşmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 77

“tedierse” ve “yığıldılar” sözcüklerinde hangi zaman eki kullanılmıştır?

Anlatılan geçmiş zaman eki

Görülen geçmiş zaman eki

Geniş zaman eki

Gelecek zaman eki

Şimdiki zaman eki

Açıklama:

Verilen sözcüklerde görülen -di ve -dı ekleri görülen geçmiş zaman ekleri kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 78

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde “tirig mü turur” kelimesinin ekleri doğru ayrılmıştır?

ti-rig+mü+tu-rur

tir-ig-mü-tu-rur

tir-i-g+mü+tur-ur

tirig+mü+turur

tir-ig+mü+turur

Açıklama:

“tirig mü turur” kelimesinin eklerine doğru ayrılışı tir-i-g+mü+tur-ur şeklindedir.

Doğru Cevap: C

Soru 79

“kelipsiz” kelimesinde kullanılan fiil çekim eki aşağıdakilerden hangisidir?

Gelecek zaman, 2. çoğul şahıs eki

Şimdiki zaman, 1. tekil şahıs eki

Bilinen geçmiş zaman, 1. çoğul şahıs eki

Anlatılan geçmiş zaman, 2. çoğul şahıs eki

Bilinen geçmiş zaman 3. tekil şahıs eki

Açıklama:

“kelipsiz” kelimesinde anlatılan geçmiş zaman, 2. çoğul şahıs eki kullanılmıştır. Kel-: fiil kökü, -ip: anlatılan geçmiş zaman eki, -siz: 2. çokluk şahıs eki.

Doğru Cevap: D

Soru 80

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bir soru sözcüğüdür?

Tegürmes

Kelipsiz

Aytayın

Atlığ

Kaydın

Açıklama:

Tegürmes: ulaştırmaz, kelipsiz: gelmişsiniz, aytayın: söyleyeyim, atlığ: adlı, kaydın: nereden anlamlarına gelmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 81

Harezm-Altın Ordu Türkçesine ait metinlerin elimize ulaşan nüshaları Arap alfabesi ile yazılmıştır. Hem Uygur harfleri hem de Arap harfleriyle yazılmış metinler aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Muhabbet-nāme- Miªrāc-nāme

Ħüsrev ü Şįrįn- Cevāhirü’l-Esdāf

İbnü-Mühennā Lugati- Mi’rāc-nāme

Muhabbet-nāme- Ħüsrev ü Şįrįn

İbnü-Mühennā Lugati- Sirācü’l-Ķulûb

Açıklama:

Harezm-Altın Ordu Türkçesine ait metinlerin elimize ulaşan nüshaları Arap alfabesi ile yazılmıştır. Ancak Arap harfi metinler yanında Toktamış Han Yarlığı gibi Uygur harfleri ile yazılmış metinler, ayrıca Muhabbet-nāme, Mirāc-nāme gibi her iki harfle de yazılmış nüshaları bulunan metinler vardır

Doğru Cevap: A

Soru 82

Aşağıdakilerden hangisi “Vurgusuz orta hece ünlüsünün düşmesi sonucu ortaya çıkan ünlü düşmeleri”ne örnektir?

ni + ol->nol-, niçe + ök>niçük, ni + erse>nerse

tapgın>tapugın, kapgın>kapugın, ilgi>iligi

bolsa idi>bolsadı, içer iken>içerken

avla-alıñ>avlalıñ, oyna-alıñ>oynalıñ, izde-eliñ>izdeliñ

-ı->-i-: bış->biş-

Açıklama:

Vurgusuz orta hece ünlüsünün düşmesi sonucu ortaya çıkan ünlü düşmeleri, tapgın>tapugın, kapgın>kapugın, ilgi>iligi şeklindedir.

Doğru Cevap: B

Soru 83

Türkçe kelimelerde yan yana gelen ünsüzlerin seda bakımından birbirine benzemesi olarak tanımlanan ve Harezm Türkçesinde bazı kelimelerde sınırlı bir şekilde olan ünsüz değişmeleri aşağıdakilerden hangisidir?

Ünsüz Tonlulaşması (Ötümlüleşmesi)

Ünsüz Sızıcılaşması

Genizsileşme

Ünsüz Uyumları

Ünsüz İkizleşmesi

Açıklama:

Ünsüz uyumu, Türkçe kelimelerde yan yana gelen ünsüzlerin seda bakımından birbirine benzemesidir. Ünsüzler arasındaki bir benzeşme hadisesi olan ünsüz uyumu, Harezm Türkçesinde bazı kelimelerde vardır, ancak bu durum sınırlıdır. Kelime köklerindeki ünsüzler asli şekillerini genellikle korumuşlardır. Kısacası kelime köklerinde zaman zaman karşımıza çıkan bir uyumdur: keltür- / keldür-, küntüz / kündüz.

Doğru Cevap: D

Soru 84

Aşağıdakilerden hangisinde Harezm Türkçesinde ünlülerde görülen ses değişmelerinden biri değildir?

Yuvarlaklaşma

İncelme

Yuvarlanma

Düzleşme

Düşme

Açıklama:

Harezm Türkçesinde ünlülerde görülen ses değişmeleri, Yuvarlaklaşma, düzleşme, kalınlaşma, incelme, düşmedir. Yuvarlanma bir ses değişikliği türü değildir.

Doğru Cevap: C

Soru 85

Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesine ne ad verilir?

İkizleşme

Tekleşme

Genizsileşme

Sızıcılaşma

Göçüşme

Açıklama:

İkizleşme kelime içinde k, t gibi ünsüzlerin çift söylenmesi, tekleşme, kelime içinde k gibi seslerin yan yana geldiğinde tek söylenmesi, genizsileşme b gibi geniz ünsüzlerinin uzak benzeşim yoluyla değişmesidir. Sızıcılaşma, kelime içindeki veya sonundaki ünsüzlerin başka ünsüzle değişmesidir. Göçüşme, Kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesidir.

Doğru Cevap: E

Soru 86

Çekim eklerinden biri olan aitlik eki aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

-ÇA

-KI, -GI

-DA

-GA, -KA

-NIN

Açıklama:

Aitlik eki +KI veya +gı’dır: astıngı, bıldurgı, avvalkı, burunkı, ilkinki, ozakı gibi.

Doğru Cevap: B

Soru 87

Anlatılan geçmiş zamanın 2. Tekil şahıs şartı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

-DIñ / -dUñ erse

-r / -Ar / -(y)Ur erseñ

-mIş erseñ

-sAñ erdi / -sA erdiñ

-GAy erdiñ

Açıklama:

Anlatılan Geçmiş Zamanın Şartı 2. Tekil Şahıs -mIş erseñ (bolmış erseñ.)

Doğru Cevap: C

Soru 88

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesinin söz varlığı bakımından özelliklerinden biri değildir?

Eski Türkçe dönemlerine ait diğer eser ve sözlüklerde geçmeyen kelimelerin bulunması.

Orta Türkçe dönemlerine ait diğer eser ve sözlüklerde geçmeyen kelimelerin bulunması.

Eski Türkçe ve Orta Türk- çe dönemlerine ait nadir bulunan kelimelerin bulunması.

Ses ve şekil özellikleri bakımından bir kelimenin hem Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesindeki eski şekillerinin hem de değişime uğramış yeni şekillerinin bir arada kullanılması

Harezm Türkçesinde bulunan kelimelerin edebi dile uygun olmaması.

Açıklama:

Harezm Türkçesinin söz varlığı bakımından en önemli özelliği Eski Türkçe ve Orta Türk- çe dönemlerine ait diğer eser ve sözlüklerde geçmeyen veya nadir bulunan kelimelerin bulunmasıdır. Bunlar arasında karu “karşılık, mükâfat”, kedigle- “örtünmek, gizlenmek”, sö- zengür “konuşkan”, yulduz “ağaç kökü” gibi kelimeler bulunmaktadır. Ses ve şekil özellikleri bakımından bir kelimenin hem Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesindeki eski şekillerinin hem de değişime uğramış yeni şekillerinin bir arada kullanıldığı görülür: küdegü / kü- yegü / küyev, sıçgan / sıçan, yıgaç / agaç vb. Nehcü’l-Ferādîs, Kısasü’l-Enbiyā gibi bir çok edebi eser Harezm Türkçesiyle yazılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 89

Aşağıdakilerin hangisinde geniş zamanın rivayeti kullanılmıştır?

Zahmet birürmiş

Içse erdi

Açılmış erdi

Yoluktu erdi

Yöriyür erdi

Açıklama:

Yöriyür erdi Geniş Zamanın Hikâyesi, Yoluktu erdi Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi, Açılmış erdi Anlatılan Geçmiş Zamanın Hikâyesi, Içse erdi Şartın Hikâyesine örnektir. -r / -Ar / -(y)Ur ermiş / -Urmiş bolur ermiş, zahmet birürmiş Geniş zamanın rivayetine örnektir.

Doğru Cevap: A

Soru 90

Aşağıdakilerden hangisi Harezm Türkçesinde “haberdar, bilgili” anlamına gelen kelimedir?

Dād

Uwtan

āgāh

Inag

Nāreside

Açıklama:

Dād: Adalet, hak; uwtan-: Utanmak; ınag: Emin, güvenilir dost; nāreside: f. Büluğa ermemiş, çocuk’tur. āgāh: f. Haberdar, bilgili anlamına gelir.

Doğru Cevap: C

Soru 91

Aşağıdakilerden hangisi Arap alfabesi ile yazılan Harezm-Altın Ordu Türkçesine ait metinlerin yazım özelliklerinden biri değildir?

b/p ünsüzlerinin tek noktalı, bazen de noktasız yazılmış olması

c/ç ünsüzlerinin tek noktalı, bazen de noktasız yazılmış olması

İlk hecedeki é/i bakımından bir birliğin bulunmaması

Kimi çift ünsüzlü kelimelerin tek ünsüzle yazılıp çift ünsüzlü okunması

P ünsüzünün b’den ayırt edilememesi

Açıklama:

Harezm-Atın-Ordu Türkçesinin dil özellikleri arasında P ünsüzünün b’den ayırt edilememesi yoktur. Zira P ünsüzü bazı durumlarda üç nokta ile de gösterilerek b’den ayırt edilmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 92

I. Karahanlı Türkçesi
II. Oğuz Türkçesi
III. Uygur Türkçesi
Harezm Türkçesindeki ünsüzler yukarıda verilenlerin hangisi/hangileri ile aynıdır?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

Harezm Türkçesindeki ünsüzler, Karahanlı Türkçesindeki ünsüzlerle aynıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 93

Türkçe kelimelerde yan yana gelen ünsüzlerin seda bakımından birbirine benzemesine ne ad verilir?

Hece Kaynaşması

Ünsüz Uyumu

Kalınlık-İncelik Uyumu

Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu

Göçüşme

Açıklama:

Hece Kaynaşması, bir kelimede yan yana bulunan iki veya daha çok hecedeki seslerin ya da yan yana bulunan iki kelimeden birincisinin son sesi ile ikincisinin önsesin birleşip kaynaşması ve hece sayısının azalması olayıdır. Bir kelime içindeki ünlülerin ya sadece kalın ya sadece ince olması Kalınlık İncelik Uyumuna işaret eder. Benzer şekilde ya sadece yuvarlak ya da düz olması ise Düzlük Yuvarlaklık Uyumudur. Göçüşme, kelime içindeki komşu veya uzak seslerin yer değiştirmesi olayıdır. Ünsüz uyumu ise Türkçe kelimelerde yan yana gelen ünsüzlerin seda bakımından birbirine benzemesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 94

Aşağıdakilerden hangisi ünlülerde görülen ses değişmelerinden biri değildir?

Yuvarlaklaşma

Düzleşme

Kalınlaşma

Düşme

Tonlulaşma

Açıklama:

Harezm Türkçesinde ünlülerde yuvarlaklaşma, düzleşme, kalınlaşma, incelme ve düşme görülür. Tonlulaşma ise ünsüzlerde karşımıza çıkar.

Doğru Cevap: E

Soru 95

I. Sızıcılaşma
II. İkizleşme
III. İncelme
IV. Tekleşme
Yukarıdakilerden hangisi/hangileri Harezm Türkçesindeki ünsüzlerde görülen ses olaylarıdır?

I ve II

II ve III

I, II ve III

I, II ve IV

I, II, III ve IV

Açıklama:

Ünsüzlerde tonlulaşma, tonsuzlaşma, sızıcılaşma, genizsileşme, düşme, ikizleşme, tekleşme, göçüşme gibi ses olayları görülür. İncelme ise ünlülerde görülür.

Doğru Cevap: D

Soru 96

Aşağıdakilerin hangisinin kök ve gövdesinde ünlü düzleşmesi meydana gelmiştir?

telük › tölük

ıçgın › uçgun

kov › kav

bark › bork

ewür › öwür

Açıklama:

telük › tölük, ıçgın › uçgun, bark › bork ve ewür › öwür seçenekleri kelime kök ve gövdelerindeki ünlü yuvarlaklaşmasına örnektir. kov › kav seçeneğinde ise ünlü düzleşmesine örnek verilmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 97

Aşağıdaki kelimelerin hangisinin ünsüzünde tonsuzlaşma (ötümsüzleşme) meydana gelmiştir?

sekizinci › seksinç

alçak › alçag

ata › ada

butak › budak

ayak › ayag

Açıklama:

alçak › alçag, ata › ada, butak › budak ve ayak › ayag seçeneğinde verilen kelimeler ünsüz tonlulaşmasına örnektir. sekizinci › seksinç seçeneğinde ise kelime içinde ve sonunda görülen bir değişiklik olarak z › s değişikliği ünsüz tonsuzlaşmasına örnek oluşturmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 98

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ayrılma eki kullanılmıştır?

felekde

içkerü

tünle

tagındın

anlarça

Açıklama:

felekde bulunma ekidir, içkerü yön gösterme ekidir, tünle vasıta ekidir, anlarça eşitlik ekidir. tagındın ise +DIn, nadiren +Dan ayrılma eki kullanılarak yapılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 99

Aşağıdakilerin hangisinde görülen geçmiş zaman eki kullanılmıştır?

tökmiş

targadı

köre biz

yıgılmışlar

öperler

Açıklama:

tökmiş ve yığılmışlarda anlatın geçmiş zaman eki kullanılmıştır. köre biz geniş zaman 1. Tekil şahıs, öperler geniş zaman 3. Çoğul şahıs ekidir. targadı ise -dı görülen geçmiş zaman eki almıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 100

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde emir kipi kullanılmıştır?

yarutsa

baglasak

körsem

kiçsü

sala

Açıklama:

yarutsa 3. Tekil şahıs şart kipi, baglasak 1. Çoğul şahıs şart kipi, körsem 1. Tekil şahış şart kipi kullanılarak yapılmıştır. sala ise -A eki ile 3. Tekil şahıs dilek-istek kipi kullanılarak yapılmıştır. kiçsü ise -sUn/sU 3. Tekil şahıs emir kipi kullanılarak yapılmıştır.

Doğru Cevap: D

Ünite 3

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu'da XV. yüzyılın ikinci yarısına kadarki metinlerin dili için kullanılan bir adlandırma değildir?

Osmanlı Türkçesi

Eski Anadolu Türkçesi

Eski Türkiye Türkçesi

Eski Osmanlıca

Eski Oğuzca

Açıklama:

Osmanlı Türkçesi

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdaki isimlerden hangisi Harezm Türkçesindeki Oğuzca unsurları çalışmıştır?

Zeynep Korkmaz

Gürer Gülsevin

Günay Karaağaç

Zeki Kaymaz

Mertol Tulum

Açıklama:

Gürer Gülsevin

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisine Anadolu Selçukluları Dönemi'ne ait karışık dilli bir eserde rastlanmaz?

meŋiz

bunça

bir-

ol-

evdin

Açıklama:

Çıkma durumu hali Batı Türkçesinde +dAn ya da +TAn'dır.

Doğru Cevap: E

Soru 4

Aşağıdaki Eski Anadolu Türkçesi eserlerinden hangisi kaside nazım biçimiyle kaleme alınmıştır?

Garîb-nâme

Mesnevi

Çarh-nâme

Rebab-nâme

Dâstân-ı Sultân Mahmûd

Açıklama:

Çarh-nâme

Doğru Cevap: C

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi romantik bir aşk mesnevisidir?

Risaletü’n-Nushiyye

Felek-nâme

Kenzü’l-Küberâ

Süheyl ü Nev-bahâr

İskender-nâme

Açıklama:

Süheyl ü Nev-bahâr:1350’de yazılmıştır. 5568 beyitlik romantik bir aşk hikâyesidir. Mesnevi türünde yazılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Metâli’u’l-İmân adlı eserin müellifidir?

Şeyhî

Hakîkî

Hatiboğlu

Süleyman Çelebi

Ahmed-i Dâî

Açıklama:

Hakîkî

Doğru Cevap: B

Soru 7

Aşağıdaki eserlerden hangisi Şeyhî'ye aittir?

Hurşîd ü Ferahşâd

Cemşîd ü Hurşîd

Çeng-nâme

Bahrü’l-Hakâyık

Hüsrev ü Şîrîn

Açıklama:

Hüsrev ü Şîrîn

Doğru Cevap: E

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi EAT dönemi yazım özelliklerinden biri olamaz?

Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır.

Arapça ve Farsça kelimeleri özgün imlaları ile yazmak genel bir kuraldır.

Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif ( ا) kullanılır.

Kelime başındaki /o/, /ö/, /u/ ve /ü/ sesleri bazen sadece elif ( ا) ile yazılır.

Kelime başındaki /ı/ ve /i/ sesleri sadece elif-ye ( اي ) ile yazılır.

Açıklama:

Kelime başındaki /ı/ ve /i/ sesleri bazen sadece elif ( ا) ile (ırmak ارمق BH, irte ارتهGunya) bazen de elif-ye ( اي ) ile (ırak اﻴﺮاق MC), yazılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 9

Oğuz adı, aşağıdakilerden hangisinde Türk adıyla anılmaktadır?

Divan-u Lügati’t Türk

Kutadgu Bilig

Köktürk yazıtları

Altun Yaruk

Muhakemetü’l Lügateyn

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Oluşumu, Gelişimi, Eserleri, Yazım Özellikleri - Oğuzlar
Köktürk yazıtlarında ‘’Oğuz’’ adı, Bilge Kağan’ın ağzından zikredilmektedir. Bu yazıtlarda pek çok Türk boyunun adı verilmiş olsa da Bilge Kağan, Oğuz adını Türk adı ile anar. ( Türk, Oğuz beyleri, dinleyin! )

Doğru Cevap: C

Soru 10

XI. Yüzyıldaki Oğuzca hakkında bilgiler aşağıdaki kaynaklardan hangisinde öğrenilmektedir?

Kutadgu Bilig

Muhakemetü’l Lügateyn

Divan-u Lügati’t Türk

Yenisey yazıtları

Orhun kitabeleri

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Oluşumu, Gelişimi, Eserleri, Yazım Özellikleri - Oğuzcanın Tarihi Gelişimi
Divan-u Lügati’t Türk ( Kaşgarlı Mahmut )

Doğru Cevap: C

Soru 11

I. Kelime içinde /ı/ ve /i/ sesleri için bazen ye ( ي) kullanılmıştır.
II. Kelime sonunda /ı/ ve /i/ sesleri mutlaka ye ( ى) harfi ile yazılır.
III. Kelime başındaki /o/, /ö/, /u/ ve /ü/ sesleri bazen elif-vav ( او ) ile gösterilir.
IV. Kelime içinde /a/ ve /e/ sesleri için harf kullanılmayan örnekler bulunmaz.
V. Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif ( ا) kullanılır.
Yukarıdaki yazım özelliklerinden kaçı doğrudur?

Açıklama:

I, III ve V. maddeler doğrudur.

Doğru Cevap: C

Soru 12

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuklu Devleti zamanından günümüze ulaşan ‘’karışık dilli eserler’’ denilen metinlerden biridir?

Risaletü’n Nushiyye

Mantıkuttayr

Garibname

Kitabu EvsafuMesadici’ş-Şerîfe.

Kitab-ı Feraiz

Açıklama:

Anadolu Selçukluları Dönemi - İlk Eserler veya Karışık Dilli Eserler Dönemi
Kitab-ı Feraiz Oğuzların kendi lehçeleri ile üretilmiş karışık dilli eserlerden biridir. Anadolu Oğuzcasında daha sonra hiç görülmeyen özellikler bulunmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçukluları Döneminde karışık dilli eserlerde kullanılan, daha sonraları Anadolu Oğuzcasında kullanılmayan özelliklerden biri değildir?

Kelime başında tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü örnekler de vardır: men (ben), meniz (beniz), munça (bunca) vb.

Kelime başında b-> v- değişmesi gözlenir. (ber- > vir -)

Eklerin başındaki /G/ sesi pek çok örnekte Orta Asya lehçelerindeki gibi korunmuştur: yalgan (yalan)

Yükleme hali eki bazı örneklerde +nl şeklinde de geçmiştir: cânumnı, bizni

Oğuzcada başındaki/b-/ sesi düşmüş olan fiil Orta Asya’daki gibi de kullanılmıştır: bol- (olmak)

Açıklama:

Anadolu Selçukluları Dönemi - İlk Eserler veya Karışık Dilli Eserler Dönemi
Kelime başında b-> v- değişmesi gözlenir. (ber- > vir -) Kaşgarlı Mahmut’un Oğuzca olarak belirttiği özelliklerden değildir.

Doğru Cevap: B

Soru 14

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra kurulan beyliklerden biri değildir?

Bayındıroğulları

Karamanoğulları

Dulkadiroğulları

Germiyanoğulları

Çandaroğulları

Açıklama:

Anadolu Beylikleri Dönemi
Bayındıroğulları diye bir beylik , Anadolu Selçuklularının yıkılmasından sonra kurulan beyliklerden biri değildir.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Aşağıdakilerden hangisinin transkripsiyonunda /ŋ/ kullanılmalıdır?

سکا

ایلمک لک

دونه

کوموردن

ایرماق

Açıklama:

Saŋa: سکا

Doğru Cevap: A

Soru 16

Aşağıdaki eserlerden hangisi Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserdir?

Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş- Şerîfe

Mecâlis-i Seb’a

Risaletü’n-Nushiyye

Behçetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Kerâmât-ı Ahî Evrân

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Behçetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Doğru Cevap: D

Soru 17

Hayatını ‘’hamdım, piştim, yandım’’ sözleri ile özetleyen Anadolu mutasavvıflarından olan bilim, din bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

Sultan Veled

Mevlâna Celaleddin Rumi

Yunus Emre

Hoca Ahmed Fakih

Şeyyad Hamza

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Mevlana Celaleddin Rumi

Doğru Cevap: B

Soru 18

Dede Korkut Hikayelerine ait aşağıdaki özelliklerden hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?

Oğuz Türklerinin düşmanlarıyla mücadelelerini, kendi iç çekişmelerini, yaşantılarını anlatır.

Nazım-nesir karışık olarak düzenlenmiştir.

Hikayelerde yalın bir Türkçe kullanılmıştır.

Hikayelerin yazarı, Korkut Ata adlı bir şamandır.

12 hikâye ve bir önsözden oluşmaktadır. Sözlü dönemde oluşmuş ve 15. yüzyılda yazıya geçirilmiştir.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri - Dede Korkut Hikâyeleri
Yazarı belli değildir. Asıl adı Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzândır.

Doğru Cevap: D

Soru 19

Bir Türk çalgısı olan çengin kapsamını ‘’Çeng-nâme’’ adlı eserinde dini, ahlaki ve tasavvufi motiflerle işleyen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

Hakîkî

Hoca Mesud

Gülşehri

Ahmed-i Dâî

Âşık Paşa

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Ahmed-i Dâî

Doğru Cevap: D

Soru 20

Asıl adı Vesilet’n Necât olmakla beraber halk arasında Hazreti Muhammmed’in doğum olayını anlattığı içim Mevlîd olarak bilinen mesnevinin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Şeyhî

Süleyman Çelebi

Hatipoğlu

Hoca Dehhani

Hakîkî

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Süleyman Çelebi

Doğru Cevap: B

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisinde geniş zaman 1. teklik kişi çekimi bulunmamaktadır?

gezer men

gidiser

olurvan

isterin

ulaşurvanın

Açıklama:

-(y)Isar: gelecek zaman eki (gidiser)
geniş zaman -(V)r + 1. kişi çekimleri ise şu şekildedir:
-(V)r+men: gezer men
-(V)+vAn: olurvan
-(V)r+In: isterin
-(V)r+vAnIn: ulaşurvanın

Doğru Cevap: B

Soru 22

I. Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerden biridir.
II. Hem Anadolu Oğuzcasında standartlaşacak özellikler hem de o coğrafyaya gelmeden önce yaşanılan Harezm ve Horasan yöresindeki Oğuzların ağız özellikleri bir arada kullanılmıştır.
III. Sultan Veled tarafından yazılmıştır.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık ile ilgili olarak doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II

I, III

Açıklama:

Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerden biridir. Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed tarafından telif edilmiştir. Hem Anadolu Oğuzcasında standartlaşacak özellikler hem de o coğrafyaya gelmeden önce yaşanılan Harezm ve Horasan yöresindeki Oğuzların ağız özellikleri bir arada kullanılmıştır. Yazılış yeri ve tarihi kesin olarak belli olmamakla birlikte, yapılan incelemeler XII. yüzyılın sonu ile XIII. yüzyılın başında Anadolu’da yazılmış olabileceğini göstermektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 23

I. Dîvân-ı Kebîr
II. Mesnevî
III. Çarh-nâme
IV. Mecâlis-i Seb’a
Yukarıdaki eserlerden hangisi/hangileri Mevlana Celaleddin Rumi’ye aittir?

Yalnız II

I, II

II, IV

I, II, III

I, II, IV

Açıklama:

Dîvân-ı Kebîr, Mesnevî ve Mecâlis-i Seb’a Mevlana Celaleddin Rumi’ye; Çarh-nâme ise Hoca Ahmed Fakih’e aittir.

Doğru Cevap: E

Soru 24

I. 1307-1308 yıllarında yazılmıştır.
II. Dinî-tasavvufi öğretici bir eserdir.
III. Yunus Emre tarafından yazılmıştır.
Verilen özellikler şağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

Risaletü’n-Nushiyye

Yûsuf u Zelihâ

Vasf-ı Hâl

Dâstân-ı Sultân Mahmûd

Divan

Açıklama:

Risaletü’n-Nushiyye: 1307-1308 yılında yazılmıştır. Başında 13 beyitlik bir giriş bölümü vardır. Bunun arkasından kısa bir mensur bölüm gelir. Asıl bölüm ise 600 beyite yakındır. Dinî-tasavvufi öğretici bir eser olup Yunus Emre’ye aittir.

Doğru Cevap: A

Soru 25

I. Halka dinî-tasavvufi şiirler söyleyen gezici bir derviş olduğu sanılmaktadır.
II. Garîb-nâme adlı eser ile meşhur olmuştur.
III. Anadolu sahasında yazıldığı bilinen en eski Yusuf u Züleyha hikâyesinin sahibidir.
IV. Mantıkuttayr adlı eseri üç yılda yazmıştır.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri Şeyyad Hamza ile ilgili olarak doğrudur?

Yalnız III

I, II

I, III

I, III, IV

II, III, IV

Açıklama:

Halka dinî-tasavvufi şiirler söyleyen gezici bir derviş olduğu sanılmaktadır. Anadolu sahasında yazıldığı bilinen en eski Yusuf u Züleyha hikâyesinin sahibidir. Şiirleri ve Dâstân-ı Sultân Mahmûd ise Şeyyad Hamza’nın diğer eserleridir.

Doğru Cevap: C

Soru 26

Aşağıdaki eserlerden hangisi Âşık Paşa’ya ait değildir?

Süheyl ü Nev-bahâr

Garîb-nâme

Fakr-nâme

Vasf-ı Hâl

Hikâye

Açıklama:

Âşık Paşa’ya ait eserler: Garîb-nâme, Fakr-nâme, Vasf-ı Hâl ve Hikâye’dir. Süheyl ü Nev-bahâr ise Hoca Mesud’a aittir.

Doğru Cevap: A

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi Ahmedi tarafından yazılmıştır?

Marzubân-nâme Tercümesi

Kudûrî Tercümesi

İskender-nâme

Kitâb-ı Dedem Korkut

Ma ‘Arif

Açıklama:

Ahmedi tarafından yazılan İskender-nâme, 8000 beyitten fazla bir manzumedir. 1390 yılında yazılmıştır. Mesnevi türünde bir eseridir. Eser, Büyük İskender’in hayatı etrafında gelişen olayları destansı bir tarzda anlatılır. Türk Edebiyatının ilk manzum İskender-nâme’sidir. İskender-nâme, daha önce birçok Fars şairi tarafından ele alındıysa da Ahmedî’nin bu eseri bir tercüme olmaktan öte telife yakın bir özellik taşır.

Doğru Cevap: C

Soru 28

Aşağıdaki yazar- eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Hakîkî - Har-nâme

Kadı Burhaneddin - Divan

Ahmed-i Dâî - Câmasb-nâme Tercümesi

Gülşehri - Mantıkuttayr

Ahmedi - Cemşîd ü Hurşîd

Açıklama:

Har-nâme, Şeyhî’ye ait bir eserdir dolayısıyla Hakîkî’ye ait değildir. Ahmedi - Cemşîd ü Hurşîd, Kadı Burhaneddin - Divan, Ahmed-i Dâî - Câmasb-nâme Tercümesi ve Gülşehri - Mantıkuttayr eşleştirmeleri doğrudur.

Doğru Cevap: A

Soru 29

I. Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif (ا) kullanılır.
II. Kelime başındaki /ı/ ve /i/ sesleri bazen sadece elif (ا) ile bazen de elif-ye ile yazılmıştır.
III. Kelime içinde /ı/ ve /i/ sesleri için bazen ye (ي) kullanılmış bazen de harf yazılmamıştır.
IV. Tüm metinler harekelidir.
Eski Anadolu Türkçesi metinlerinin yazım özellikleri ile ilgili ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?

Yalnız I

II, III

I, IV

I, II, III

II, III, IV

Açıklama:

Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif ( ا) kullanılır. Kelime başındaki /ı/ ve /i/ sesleri bazen sadece elif (ا) ile bazen de elif-ye ile yazılmıştır. Kelime içinde /ı/ ve /i/ sesleri için bazen ye (ي) kullanılmış bazen de harf yazılmamıştır. Ancak bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır. Sadece bazı yerlerin harekelendiği metinler de vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 30

I. Tüm ekler kelimeye bitişik yazılıyordu.
II. Edatlar kelimelerden ayrı yazıldığı hâlde çok seyrek olarak kelimeye bitişik yazıldıkları da olmuştur.
III. Kelime içinde /o/, /o/, /u/ ve /u/ sesleri bazen vav ( و) ile bazen de harfsiz yazılmıştır.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II

II, III

Açıklama:

Bazı ekler kelimeden ayrı olarak yazılıyordu. Edatlar kelimelerden ayrı yazıldığı hâlde çok seyrek olarak kelimeye bitişik yazıldıkları da olmuştur. Kelime içinde /o/, /o/, /u/ ve /u/ sesleri bazen vav ( و) ile bazen de harfsiz yazılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 31

Eski Anadolu Türkçesi

Göktürkçe

Kırgızca

Modern Türkçe

Türkiye Türkçesi

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 32

X. yüzyılın başlarında Oğuzların yaşadığı, Hazar Denizi’nden Sirderya’nın orta yatağındaki Farap ve İsficap yörelerine kadar olan bölgenin merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Yenikent

Maveraünnehir

Taşkent

Nahçıvan

Bişkek

Açıklama:

X. yüzyılın başlarında Oğuzlar, Hazar Denizi’nden Sirderya’nın orta yatağındaki Farap ve İsficap yörelerine kadar olan yer ile bu ırmağın kuzeyindeki bozkırlarda yaşıyorlardı. Bu dönemde, merkezi Yenikent olan bir yabgu devletine de sahip olmuşlardı.

Doğru Cevap: A

Soru 33

Aşağıdaki eserlerden hangisi XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır?

Divan-ı Hikmet

Atabetül Hakayık

Divanu Lügati’t-Türk

Kutadgu Bilig

Hüsn-ü Aşk

Açıklama:

IX. ve X. yüzyıllardaki Oğuzca hakkında pek bir şey bilmiyorsak da, XI. yüz- yılda Kaşgarlı Mahmut’un yazdığı Divanu Lügati’t-Türk adlı kitapta bu lehçeye ait bilgileri buluyoruz. Kaşgarlı Mahmut Divanu Lugati’t-Türk’te kendi dönemindeki lehçe- lerin özelliklerini verirken Oğuzcaya çok fazla yer ayırmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 34

I- Eski Anadolu Türkçesi
II- Osmanlı Türkçesi
III- Türkiye Türkçesi
Yukarıda verilenlerden hangisi/hangileri Oğuzca'nın Anadolu'da yazı dili haline gelmesinin ana dönemlerindendir?

Yalnız I

Yalnız II

I ve II

Yalnız III

I, II ve III

Açıklama:

Oğuzca kendi özelliklerine dayanarak Anadolu’da yazı dili hâline gelmiştir. Bu süreç şu ana dönemlerden oluşmaktadır:
1. Eski Anadolu Türkçesi (ve ağızları)
2. Osmanlı Türkçesi (ve ağızları)
3. Türkiye Türkçesi (ve ağızları)

Doğru Cevap: E

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Oğuzcasında /m-/ ünsüzlü kelimelere örnek olarak verilemez?

men

meŋiz

munça

yalgan

munuñ

Açıklama:

Orta Asya Türk leh- çelerinin karakteristiği olan bazı özellikler de görülmektedir. Sonraları bu sahada görül- meyen ve Orta Asya lehçelerini temsil eden bu özelliklerden bazıları şunlardır:
Kelime başında, tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü örnekler de vardır: men ‘ben’, meŋiz ‘beniz’, munça ‘bunca’, vb.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Tasavvuf muhtevalı, dinî öğütler veren sohbetlerinin not edilmesiyle oluşturulmuş olan Fîhi Mâfîh adlı eser aşağıdakilerden hangisi tarafından yazılmıştır?

Yunus Emre

Mevlana

Sultan Veled

Hoca Ahmed Fakih

Şeyyad Hamza

Açıklama:

Fîhi Mâfîh: Mevlâna’nın tasavvuf muhtevalı, dinî öğütler veren sohbetlerinin not edil- mesiyle oluşturulmuştur.

Doğru Cevap: B

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi Mevlana'nın büyük oğlu Sultan Veled'in eserlerinden biri değildir?

Ma ‘Arif

İbtidâ-Nâme

Rebâb-Nâme

İntihâ-Nâme

Risaletü’n-Nushiyye

Açıklama:

İbtidâ-Nâme: Sultan Veled’in yazdığı ilk mesnevidir. Veled-nâme adıyla da tanınan eser, 1291 yılında yazılmış olup içinde 76 Türkçe beyit bulunmaktadır. Sultan Veled’in kendisi hakkında da eserde bilgi bulunmaktadır.
Rebâb-Nâme: Sultan Veled’in yazılış sırasına göre ikinci mesnevisi Rebâb-nâme’dir. Mevlânâ’nın Mesnevi’sin vezninde ve onun etkisi altında kalınarak yazılmış olan bu kısa mesnevide 162 Türkçe beyit bulunmaktadır
İntihâ-Nâme: Sultan Veled’in son mesnevisidir. İşlenen konular bakımından bir önce- ki mesneviye benzer. Ancak, bu eserin tamamı Farsçadır.
Divan: Değişik nazım şekilleri ile yazılmış dini-tasavvufi ve ahlâki şiirler yer alır. Ha- cimli bir eser olan Dîvân’ın gazeller bölümünde Türkçe-Farsça-Rumca yazılmış mülem- ma manzumeler de bulunmaktadır
Ma ‘Arif: Sultan Veled’in dini, ahlâki öğütler veren son eseri Ma ‘arif ise mensur olarak yazılmıştır. Bu eser de Farsçadır.

Doğru Cevap: E

Soru 38

Dinî içerikli, Farsça yazılmış bir mesnevi olan Felek-nâme aşağıdakilerden hangisinin eseridir?

Mevlana

Gülşehri

Aşık Paşa

Kadı Burhaneddin

Şeyhoğlu

Açıklama:

Asıl adının Ahmed veya İsmail olduğu düşünülmektedir ama kesin bir bilgi yoktur. Mah- lası olan Gülşehrî ise o dönemde Kırşehir’e “Gül Şehri” denilmiş olmasıyla ilgilidir. 1250 yılında doğduğu ve Kırşehir, Eskişehir ve Ankara’ya yerleştirilen Oğuz boylarından birine mensup olduğu tahmin edilmektedir. Kırşehir’e ne zaman geldiği ise belli değildir. İslâmî bilimler, matematik, mantık ve felsefe konularında iyi yetişmiştir. Arapça ve Farsça öğren- miş ama genellikle Türkçe yazmıştır. Hatta Türkçe kullanmaya duyarlılığı ile bu konuda önemli bir mücadele de vermiştir.
Felek-nâme: Dinî içerikli, Farsça yazılmış bir mesnevidir.

Doğru Cevap: B

Soru 39

Süleyman Çelebi'nin Bilinen tek eseri olan ve 732 beyit ile 1409’da tamamlanan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Letâyif-nâme

Divan

Mevlid

Harname

Tasavvuf risalesi

Açıklama:

Süleyman Çelebi
Orhan Gazi döneminde doğmuştur. Yıldırım Bayezid döneminde Bursa’da iyi bir eğitim almış ve yapımı 1399’da tamamlanan Ulu Cami’ye imam olarak atanmıştır.
Eserleri:
Mevlîd: Bilinen tek eseridir. Batini görüşler ile ehl-i sünnet arasındaki çekişmelerin oldu- ğu dönemde ehl-i sünnetin yanında yer almıştır. 732 beyitlik eserini 1409’da tamamlamıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 40

Hiciv edebiyatımızın en iyi örneklerinden olan Har-nâme, aşağıdakilerden hangisi tarafından yazılmıştır?

Hakiki

Şeyhi

Hatiboğlu

Süleyman Çelebi

Ahmed-i Dâî

Açıklama:

Dîvân: Küçük bir divandır. 2 müstezad, 20 civarında kaside, 200 kadar gazel, terkib-i bend ve terci-i bend bulunmaktadır.
Har-nâme: 126 beyitlik bir mesnevidir. Hiciv edebiyatımızın en iyi örneklerindendir.
Hüsrev ü Şîrîn: 6944 beyitlik bu mesnevi II. Murad’ın tahta çıkışıyla birlikte yazılma- ya başlanmıştır. Eseri bitiremeden de Şeyhî vefat etmiştir. Doğu Edebiyatının meşhur kla- sik aşk hikâyesini konu almıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 41

Anadolu Selçukluları Döneminde Oğuzlar, kendi lehçeleri ile eserler üretmişlerdir. Ancak, o eserlerde, Anadolu Oğuzcasında daha sonra hiç görülmeyen ve Orta Asya Türk lehçelerinin karakteristiği olan bazı özellikler de görülmektedir. Aşağıdakilerden hangisi, sonraları bu sahada görülmeyen ve Orta Asya lehçelerini temsil eden özelliklerdendir?

Ünlü yuvarlaklaşması

Damak ŋ’si kullanılması

Kelime başında t- > d- ötümlüleşmesi

Dar-düz ünlülü kelimelerin başında y-’li şekillerin tercihi.

Kelime başında, tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü kullanım.

Açıklama:

Oğuzlar kendi lehçeleri ile eserler üretmişlerdir. Ancak, o eserlerde, Anadolu Oğuzcasında daha sonra hiç görülmeyen ve Orta Asya Türk lehçelerinin karakteristiği olan bazı özellikler de görülmektedir. Sonraları bu sahada görülmeyen ve Orta Asya lehçelerini temsil eden bu özelliklerden bazıları şunlardır:
1. Kelime başında, tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü örnekler de vardır: men ‘ben’, meŋiz ‘beniz’, munça ‘bunca’, vb.
2. Oğuzcada kelime başında /v-/ ile görülen bazı kelimeler Orta Asya’daki gibi /b-/’li şekillerde de kaydedilmiştir: bar ‘var’, bar- ‘varmak’, bir- ‘vermek’
3. Oğuzcada başındaki /b-/ sesi düşmüş olan fiil Orta Asya’daki gibi de kullanılmıştır: bol- ‘olmak’
4. Eklerin başındaki /G/ sesi pek çok örnekte Orta Asya lehçelerindeki gibi muhafaza edilmiştir: yalgan ‘yalan’
5. Yükleme hâli eki bazı örneklerde +nI şeklinde de geçmiştir: cânumnı, bizni
İlk dönem eserlerindeki bu durum bilim adamlarınca farklı şekilde yorumlanmaktadır. Önceleri, bu türlü karışıklıkların, değişik bölge ve dönemlerdeki istinsahlardan dolayı ortaya çıkan düzensizlikler olduğu düşünülüyordu. İncelemeler artınca, yukarıdaki görüş terk edildi. Horasan bölgesindeki Oğuzcanın bazı özelliklerinin, Anadolu’ya gelen Selçuklular tarafından yeni yurtlarına getirildiği görüşü yaygınlaştı.

Doğru Cevap: E

Soru 42

Aşağıdakilerden hangisi, Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed tarafından telif edilmiş eserdir?

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u

Kudurî Tercümesi

Kitab-ı Feraiz

Mecâlis-i Seb’a

Açıklama:

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık
Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerdendir. Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed tarafından telif edilmiştir. Yazılış yeri ve tarihi kesin olarak belli olmamakla birlikte, yapılan incelemeler XII. yüzyılın sonu ile XIII. yüzyılın başında Anadolu’da yazılmış olabileceğini göstermektedir. Henüz yeni yeni yazı dili olmaya başlayan Oğuzca ile yazılmış olan bu ve buna benzer birkaç Anadolu metninin dili, kendisinden sonra yazılanlara göre biraz farklıdır. Hem Anadolu Oğuzcasında standartlaşacak özellikler hem de o coğrafyaya gelmeden önce yaşanılan Harezm ve Horasan yöresindeki Oğuzların ağız özellikleri bir arada kullanılmıştır. Türk dili tarihi açısından son derece önemli bir metindir.

Doğru Cevap: A

Soru 43

Aşağıdakilerden hangisi, Mevlâna’nın tasavvuf muhtevalı, dinî öğütler veren sohbetlerinin not edilmesiyle oluşturulmuştur?

Mesnevî

Mecâlis-i Seb’a

Mektubât

Dîvân-ı Kebîr

Fîhi Mâfîh

Açıklama:

Eserleri: Mevlâna eserlerini (kendi döneminin edebî geleneğine uygun olarak) Farsça yazmıştır. Ancak eserlerinin içinde bazı Türkçe beyit ve ibareteler geçmektedir. Bu Türkçe beyit ve ibareler araştırmacılar tarafından bir araya toplanmış ve yayınlanmıştır.
Dîvân-ı Kebîr: Tasavvufî şiirleri konu alan bu dîvân, aruzun 24 bahrinde sanki 24 ayrı kitap gibi hazırlanmıştır. Farsçadır. İçinde, kasideler, gazeller ve diğer türde şiirler vardır.
Mesnevî: Mevlâna’nın en meşhur eseridir. Farsçadır. 25618 beyitlik bu eser İslam dünyasında yüzyıllardır okunagelmiştir.
Fîhi Mâfîh: Mevlâna’nın tasavvuf muhtevalı, dinî öğütler veren sohbetlerinin not edilmesiyle oluşturulmuştur.
Mektubât: Mevlâna’nın sonrada bir araya getirilen mektuplarıdır.
Mecâlis-i Seb’a: Mevlâna’nın yedi vaazını toplayan kitaptır.
Türkçe beyit ve ibareleri: Muhtelif eserlerinin içinde geçen ve araştırmacılar tarafından bir araya getirilmiş manzumelerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisi, Mevlâna’nın sonradan bir araya getirilen mektuplarıdır?

Türkçe beyit ve ibareleri

Mektubât

Mecâlis-i Seb’a

Fîhi Mâfîh

Mesnevî

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisi, Sultan Veled’in dini, ahlâki öğütler veren son eseridir?

İbtidâ-Nâme

Rebâb-Nâme

Ma ‘Arif

İntihâ-Nâme

Divan

Açıklama:

Eserleri:
İbtidâ-Nâme: Sultan Veled’in yazdığı ilk mesnevidir. Veled-nâme adıyla da tanınan eser, 1291 yılında yazılmış olup içinde 76 Türkçe beyit bulunmaktadır. Sultan Veled’in kendisi hakkında da eserde bilgi bulunmaktadır.
Rebâb-Nâme: Sultan Veled’in yazılış sırasına göre ikinci mesnevisi Rebâb-nâme’dir. Mevlânâ’nın Mesnevi’sin vezninde ve onun etkisi altında kalınarak yazılmış olan bu kısa mesnevide 162 Türkçe beyit bulunmaktadır
İntihâ-Nâme: Sultan Veled’in son mesnevisidir. İşlenen konular bakımından bir önceki mesneviye benzer. Ancak, bu eserin tamamı Farsçadır.
Divan: Değişik nazım şekilleri ile yazılmış dini-tasavvufi ve ahlâki şiirler yer alır. Hacimli bir eser olan Dîvân’ın gazeller bölümünde Türkçe-Farsça-Rumca yazılmış mülemma manzumeler de bulunmaktadır
Ma ‘Arif: Sultan Veled’in dini, ahlâki öğütler veren son eseri Ma ‘arif ise mensur olarak yazılmıştır. Bu eser de Farsçadır.

Doğru Cevap: C

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi, Hoca Ahmed Fakih'ın eserlerinden birisidir?

Ma ‘Arif

İntihâ-Nâme

Rebâb-Nâme

Çarh-nâme

İbtidâ-Nâme

Açıklama:

Hoca Ahmed Fakih
Hayatı hakkında fazla bir bilgi bugüne ulaşmamıştır. Horasan’dan gelerek Konya’ya yerleştiği, Mevlâna’nın babası Bahaeddin Veled’den fıkıh dersleri aldığı ve o yüzden “fakih” diye anıldığı bilinmektedir. Mevlâna’nın da çok sevdiği ve değer verdiği Ahmed Fakîh, medrese tahsili görmüş coşkun bir mutasavvıf idi. Edebiyat tarihimizde birbirinden farklı birkaç Ahmed Fakih olduğu ve bazı yayımlarda bunların birbirine karıştırıldığı bilinmektedir.
Eserleri:
Çarh-nâme: 100 beyitlik bir manzumedir. Kaside şeklindedir. Din ve tasavvuf konularında yazılmış öğretici mahiyette bir eserdir.
Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe: Çarh-nâme’den daha hacimli 339 beyitlik bir manzumedir. Mesnevî tarzında yazılmıştır. Eserde Şam, Kudüs, Mekke ve Medine şehirleri ve orada gördükleri anlatılmıştır. 13. yüzyıl Türkçesinin nadir örneklerinden olmasından dolayı dil tarihinde önemli bir yeri vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 47

Aşağıdakilerden hangisi, Yunusemre'nin eserlerinden birisidir?

Risaletü’n-Nushiyye

Yûsuf u Zelihâ

Risâle fî Beyâni’s-Semâ

Mantıkuttayr

Süheyl ü Nev-bahâr

Açıklama:

Eserleri:
Divan: Yunus’a isnat edilen şiirlerin sayısı çok fazla da olsa Divan’ında 400 şiir bulunmaktadır. İçindeki şiirlerin bir kısmı aruz bir kısmı da hece ile söylenmiştir. Divan’da ilahilerin çoğu dörtlükler şeklinde söylenmiş olmakla birlikte, gazel ve mesnevi türünde şiirleri de vardır.
Risaletü’n-Nushiyye: 1307-8 yılında yazılmıştır. Başında 13 beyitlik bir giriş bölümü vardır. Bunun arkasından kısa bir mensur bölüm gelir. Asıl bölüm ise 600 beyite yakındır. Dinî-tasavvufi öğretici bir eser olduğundan dolayı Yunus Emre’nin diğer şiirlerinde görülen lirizm bunda yoktur.

Doğru Cevap: A

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisi, Şeyyad Hamza 'nın eserlerinden birisidir?

Vasf-ı Hâl

Yûsuf u Zelihâ

Kimyâ Risâlesi

Risâle fî Beyâni’s-Semâ

Kerâmât-ı Ahî Evrân

Açıklama:

Eserleri:
Yûsuf u Zelihâ: Kaynağını Tevrat’tan alarak değişik biçimlerde hikâye edilen Yusuf ile Züleyha manzumemeleri, İslâmi dönemde de Kuran-ı Kerim’deki şeklinden beslenerek pek çok esere konu olmuştur. İslami dönemde bildiğimiz en eski Yusuf u Züleyha Ali’nin Kıssa-i Yusuf ’udur. O eserin yazılış sahası tam olarak belirlenememektedir. Anadolu sahasında yazıldığı bilinen en eski Yusuf u Züleyha hikâyesi Şeyyad Hamza’nın yazmış olduğu eserdir. 1529 beyitlik bir mesnevi olarak kaleme alınmıştır.
Şiirleri: Hem aruzla hem de hece vezniyle yazdığı manzumeleri vardır. Manzumelerinde dörtlük, mesnevi, gazel, kaside olmak üzere değişik nazım şekillerini kullanmıştır.
Dâstân-ı Sultân Mahmûd: 79 beyitlik mesnevidir. Düşünce ve ifadesindeki olgunluk, şairin olgunluk dönemine ait olması gerektiğini göstermektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi, Şeyhoğlu'nun eserlerinden birisidir?

Süheyl ü Nev-bahâr

Ferheng-nâme-i Sâ’dî Tercümesi

Hurşîd ü Ferahşâd

Arûz-ı Gülşehrî

Risâle fî Beyâni’s-Semâ

Açıklama:

Eserleri:
Marzubân-nâme Tercümesi (1389): Farsçadan tercümedir.1389’da kaleme alınmıştır. Hayvan konulu hikâyelerdir. Kıssadan hisse özelliği taşıyan öğretici bir eserdir.
Hurşîd ü Ferahşâd: Süleyman Şah zamanında yazılmaya başlanmış ancak 1387 yılında tamamlanmıştır. 7903 beyittir. Anadolu halkının Türkçe konuşuyor olmasından dolayı kitabı Türkçe yazdığını belirtmiştir. Hurşid ile Ferahşad arasındaki aşkı anlatır. Şeyhoğlu’nun bu eserini yazarken Şeh-name’den etkilendiği genel bir kanıdır.
Kenzü’l-Küberâ: 1401’de, Yıldırım Bayezid döneminde yazmıştır. Mensur ve manzum karışık bir eserdir. Padişah, bey, vezir, âlim ve kadılara dinî öğütler verir.

Doğru Cevap: C

Soru 50

Aşağıdakilerden hangisi, Eski Anadolu Türkçesi dönemi eserlerinde görülen yazım özelliklerinden biri değildir?

Metinlerin tamamı harekelidir.

Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif (ا ) kullanılır.

Kelime içinde /ı/ ve /i/ sesleri için bazen ye (ي ) kullanılmış.

Kelime içinde /o/, /ö/, /u/ ve /ü/ sesleri bazen vav (و ) ile yazılmıştır.

Kelime başındaki /s/ ünsüzü, ince ünlülü kelimelerde sin (س )ile yazılır.

Açıklama:

Yazım (İmla) Özellikleri
Eski Anadolu Türkçesi döneminde yazılan eserlerde Arap alfabesi kullanılmıştır.
Anadolu’ya gelen Oğuzlar Arap alfabesi ile eserler yazarken hem Orta Asya’daki yazı dili yazım geleneğinin devamını yaşatmışlar hem de bazı hususlarda kendilerine özgü yazımlar geliştirmişlerdir. Bazı konularda yazım standartlaşması söz konusu ise de, bazı durumlarda farklı yazım tercihleri de görülmektedir. EAT dönemi eserlerinde görülen yazım özellikleri şunlardır:
1. Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır. Sadece bazı yerlerin harekelendiği metinler de vardır.
2. Arapça ve Farsça kelimeleri özgün imlaları ile yazmak genel bir kuraldır (ħiźmet خذمت Gunya, eśaĥ اصح BH, ‘inâyet عنايت MC). Çok nadir olarak özgün şekle uymayan yazımlar da görülebilir.
3. Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif (ا (kullanılır: aya (ايق) (BH), eski (اسكى ) (Gunya)
4. Kelime başındaki /ı/ ve /i/ sesleri bazen sadece elif (ا (ile (ırmak ارمق BH, irte ارته (Gunya) bazen de
Yazım (İmla) Özellikleri
Eski Anadolu Türkçesi döneminde yazılan eserlerde Arap alfabesi kullanılmıştır.
Anadolu’ya gelen Oğuzlar Arap alfabesi ile eserler yazarken hem Orta Asya’daki yazı dili yazım geleneğinin devamını yaşatmışlar hem de bazı hususlarda kendilerine özgü yazımlar geliştirmişlerdir. Bazı konularda yazım standartlaşması söz konusu ise de, bazı durumlarda farklı yazım tercihleri de görülmektedir. EAT dönemi eserlerinde görülen yazım özellikleri şunlardır:
1. Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır. Sadece bazı yerlerin harekelendiği metinler de vardır.
2. Arapça ve Farsça kelimeleri özgün imlaları ile yazmak genel bir kuraldır (ħiźmet خذمت Gunya, eśaĥ اصح BH, ‘inâyet عنايت MC). Çok nadir olarak özgün şekle uymayan yazımlar da görülebilir.
3. Kelime başında /a/ ve /e/ sesleri için elif (ا ) kullanılır: aya (ايق) (BH), eski (اسكى ) (Gunya)
4. Kelime başındaki /ı/ ve /i/ sesleri bazen sadece elif (ا ) ile (ırmak ارمق BH, irte ارته (Gunya) bazen de elif-ye (اي (ile (ıra ارياقMC), yazılmıştır.
5. Kelime başındaki /o/, /ö/, /u/ ve /ü/ sesleri bazen sadece elif (ا ) ile (ördek) (اردك) Mrzb.; uçma اجماق MC) bazen de elif-vav (او (ile (ucı اوجى Gunya) yazılmıştır.
6. Kelime içinde /a/ ve /e/ sesleri için harf kullanılmayan örnekler de vardır (açan قجن Edv.Müf., deŋiz دكز Gunya), kullanılan örnekler de vardır. Eğer harf kullanılmışsa bazen he (ه) (aradur قرهدر MC, gicesinüŋ كجهسذك MC) bazen de elif (ا) (apu قاپو EMŞer., sevüne ساوكا EMŞer.) tercih edilmiştir.
7. Kelime içinde /ı/ ve /i/ sesleri için bazen ye (ي ) kullanılmış (ız قيز Gunya, dil ديل MC) bazen de harf yazılmamıştır (çıban جبان BH, geyik كيك MC).
8. Kelime içinde /o/, /ö/, /u/ ve /ü/ sesleri bazen vav (و )ile (döne دونا SNev., íuzı قوزى Gunya) bazen de harfsiz (göbek كبك Gunya, ula قلاق MC) yazılmıştır.
9. Kelime sonunda /a/ ve /e/ sesleri genellikle he (ه) (taşra طشره Mrzb., gice كجه SNev.) bazen de elif (ا (ile (açıla اجيال BH, işleye اشليا MC) yazılmıştır.
10. Kelime sonunda /ı/ ve /i/ sesleri ye (ى (harfi ile yazılır (uġrı اغرى Gunya, beni بىن SNev.). Çok seyrek olarak kelime sonunda /ı/ veya /i/ seslerinin herhangi bir harf ile yazılmamış olduğu örnekler de vardır (selâmı سلام MC, üsti اوست EMŞer.).
11. Kelime sonunda /u/ ve /ü/ sesleri vav (و (ile (yatsu يتسو Gunya, girü كرو BH) yazılır. Nadiren, Arapçadaki kelime sonu uzun /u/ ünlülerinin yazılışı gibi, vav-elif (وا (ile yazılmış olan örnekler de vardır (araŋu قراكو EMŞer., ).
12. Sonu /en/ sesleri ile biten bazı kelimelerin, Arapçadaki tenvin ile yazıldığı da olmuştur (kömürden كمرد ا EMŞer.)
13. Bazı ünsüz sesler Arapçada olmadığı için Arap alfabesinde de onların harfi yoktur (p, ç, ŋ, ç gibi). Farslar ve Türkler kendi dilleri için Arap alfabesini kullanırken bu seslere karşılık yeni harfler de yaratmışlardır (/p/ için üç noktalı be; /ç/ için üç noktalı çim, gibi). Bu yüzden /p/, /ç/, /ŋ/ gibi sesler için EAT’de farklı yazımlarla karşılaşılmaktadır. /p/ sesi için bazen be (ب) (pâdişâh بادشاه MC, alup الو Gunya) bazen de pe (پ) (pâre پاره MC, alup الوپ BH) yazılmıştır. /ç/ için bazen cim (ج) (çömlek جملك Mrzb., üç اج EMŞer., ) bazen çim (چ) (çiçek چچك MC, üç اوچ Edv.Müf.) kullanılmıştır. /ŋ/ için sadece kef (ك (kullanılması (deŋiz دكز KŞ, geldüŋ كلدك Çrh., saŋa سكا SNev.) genel bir kuraldır. Bazı metinlerde kef harfinin üzerine “üç nokta” konulduğu da olmuştur. Orta Asya Türk yazı dili geleneğinde bu ses nun-kef (نك (ile yazılmaktaydı. EAT metinlerinde o kullanış yaygınlaşmamışsa da özellikle “taŋrı” kelimesi yazılırken nun-kef kullanılmış örnekler de (taŋrı تنكرى MC) bazı metinlerde görülmektedir.
14. Kelime başındaki /s/ ünsüzü, ince ünlülü kelimelerde sin (س )ile yazılır. Kalın ünlülü kelimelerde ise sad (ص ) ile yazılan örnekler de vardır (śaġ صاغ MC), sin (س (ile yazılanlar da vardır (saġ ساغ MC).
15. Eski Uygur Türkçesinde bazı ekler kelimeden ayrı olarak yazılıyordu. Aynı yazım geleneği Orta Asya Türk lehçelerinin Arap harfleriyle yazılmaya başlandığında da devam ettirilmişti. O yazım geleneği, Anadolu’daki Oğuzların yazdığı bazı metinlerde de görülmektedir (müslümânlıí ن مسلما لق Mrzb.,eylemeklige ليكه ايلمك SNev., bilmeyenler بلمني لر MC).
16. Edatlar kelimelerden ayrı yazıldığı hâlde, çok seyrek olarak kelimeye bitişik yazıldıkları da olmuştur (oladar القدر Mrzb., sendaħı سندخى MC).

Doğru Cevap: A

Soru 51

Oğuz adı, aşağıdakilerden hangisinde Türk adıyla anılmaktadır?

Divan-u Lügati’t Türk

Kutadgu Bilig

Köktürk yazıtları

Altun Yaruk

Muhakemetü’l Lügateyn

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Oluşumu, Gelişimi, Eserleri, Yazım Özellikleri - Oğuzlar
Köktürk yazıtlarında ‘’Oğuz’’ adı, Bilge Kağan’ın ağzından yer almaktadır. Bu yazıtlarda pek çok Türk boyunun adı verilmiş olsa da Bilge Kağan, Oğuz adını Türk adı ile anar. (Türk, Oğuz beyleri, dinleyin!)

Doğru Cevap: C

Soru 52

XI. Yüzyıldaki Oğuzca hakkında bilgiler aşağıdaki kaynaklardan hangisinde öğrenilmektedir?

Kutadgu Bilig

Muhakemetü’l Lügateyn

Divan-u Lügati’t Türk

Yenisey yazıtları

Orhun kitabeleri

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Oluşumu, Gelişimi, Eserleri, Yazım Özellikleri - Oğuzcanın Tarihi Gelişimi
Divan-u Lügati’t Türk ( Kaşgarlı Mahmut )

Doğru Cevap: C

Soru 53

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuklu Devleti zamanından günümüze ulaşan ‘’karışık dilli eserler’’ denilen metinlerden biridir?

Risaletü’n Nushiyye

Mantıkuttayr

Garibname

Kitabu EvsafuMesadici’ş-Şerîfe.

Kitab-ı Feraiz

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 54

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçukluları Döneminde karışık dilli eserlerde kullanılan, daha sonraları Anadolu Oğuzcasında kullanılmayan özelliklerden biri değildir?

Kelime başında tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü örnekler de vardır: men (ben), meniz (beniz), munça (bunca) vb.

Kelime başında b-> v- değişmesi gözlenir. ( ber- > vir -)

Eklerin başındaki /G/ sesi pek çok örnekte Orta Asya lehçelerindeki gibi korunmuştur: yalgan ( yalan )

Yükleme hali eki bazı örneklerde +nl şeklinde de geçmiştir: cânumnı, bizni

Oğuzcada başındaki/b-/ sesi düşmüş olan fiil Orta Asya’daki gibi de kullanılmıştır: bol- ( olmak )

Açıklama:

Anadolu Selçukluları Dönemi - İlk Eserler veya Karışık Dilli Eserler Dönemi
Kelime başında b-> v- değişmesi gözlenir. ( ber- > vir -) Kaşgarlı Mahmut’un Oğuzca olarak belirttiği özelliklerden değildir.

Doğru Cevap: B

Soru 55

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra kurulan beyliklerden biri değildir?

Bayındıroğulları

Karamanoğulları

Dulkadiroğulları

Germiyanoğulları

Çandaroğulları

Açıklama:

Anadolu Beylikleri Dönemi
Bayındıroğulları diye bir beylik , Anadolu Selçuklularının yıkılmasından sonra kurulan beyliklerden biri değildir.

Doğru Cevap: A

Soru 56

Aşağıdaki eserlerden hangisi Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserdir?

Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş- Şerîfe

Mecâlis-i Seb’a

Risaletü’n-Nushiyye

Behçetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Kerâmât-ı Ahî Evrân

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Behçetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Doğru Cevap: D

Soru 57

Hayatını ‘’hamdım, piştim, yandım’’ sözleri ile özetleyen Anadolu mutasavvıflarından olan bilim, din bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

Sultan Veled

Mevlana Celaleddin Rumi

Yunus Emre

Hoca Ahmed Fakih

Şeyyad Hamza

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Mevlana Celaleddin Rumi

Doğru Cevap: B

Soru 58

Dede Korkut Hikayelerine ait aşağıdaki özelliklerden hangisinde bir bilgi yanlışı vardır?

Oğuz Türklerinin düşmanlarıyla mücadelelerini, kendi iç çekişmelerini, yaşantılarını anlatır.

Nazım-nesir karışık olarak düzenlenmiştir.

Hikayelerde yalın bir Türkçe kullanılmıştır.

Hikayelerin yazarı, Korkut Ata adlı bir şamandır.

12 hikâye ve bir önsözden oluşmaktadır. Sözlü dönemde oluşmuş ve 15. yüzyılda yazıya geçirilmiştir.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri - Dede Korkut Hikâyeleri
Yazarı belli değildir. Asıl adı Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzândır.

Doğru Cevap: D

Soru 59

Bir Türk çalgısı olan çengin kapsamını ‘’Çeng-nâme’’ adlı eserinde dini, ahlaki ve tasavvufi motiflerle işleyen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

Hakîkî

Hoca Mesud

Gülşehri

Ahmed-i Dâî

Âşık Paşa

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Ahmed-i Dâî

Doğru Cevap: D

Soru 60

Asıl adı Vesilet’n Necât olmakla beraber halk arasında Hazreti Muhammmed’in doğum olayını anlattığı içim Mevlîd olarak bilinen mesnevinin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Şeyhî

Süleyman Çelebi

Hatipoğlu

Hoca Dehhani

Hakîkî

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Yazarları ve Eserleri
Süleyman Çelebi

Doğru Cevap: B

Soru 61

X. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan batıya göç eden Oğuzların, kendi lehçelerine dayalı olarak Anadolu ve civarında kurup geliştirdikleri edebî yazı dili aşağıdakilerden hangisi ile isimlendirilmemiştir?

Eski Anadolu Türkçesi

Eski Osmanlıca

Eski Türkiye Türkçesi

Eski Oğuzca

Köktürk Türkçesi

Açıklama:

X. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan batıya göç eden Oğuzların, XIII. yüzyıldan itibaren kendi lehçelerine dayalı olarak Anadolu ve civarında kurup geliştirdikleri edebî yazı diline Eski Anadolu Türkçesi (=EAT) denilmektedir. XV. yüzyılın ikinci yarısına kadarki metinlerin dili bu şekilde adlandırılır. Bu terim yerine daha önceleri “Eski Osmanlıca” da kullanılmaktaydı. Daha sonraları, Türkiye Türkçesinin tarihî şeklini temsil ettiğinden dolayı, “Eski Türkiye Türkçesi” denilmeye başlandı. Son yıllarda ise “Eski Oğuzca” terimi önerilmektedir. Doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 62

Kaşgarlı Mahmut’un Oğuzca hakkında verdiği bilgilere dayanarak, aşağıdakilerden hangisinin hece başında bulunmayan bir ses olduğunu söyleyebiliriz?

Açıklama:

Kaşgarlı Mahmut’un Oğuzca hakkında verdiği bilgilerden bazılarını bir tablo hâlinde kitabımızın 46. Sayfasında verilmiştir. Tablodaki bilgilere bakarak “g”nin hece başında kullanılmadığını görebiliriz. Doğru cevap C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 63

Oğuz Türkçesi (ve ağızları)
Eski Anadolu Türkçesi (ve ağızları)
Osmanlı Türkçesi (ve ağızları)
Türkiye Türkçesi (ve ağızları)
Orta Asya Türkçesi (ve ağızları)

Oğuzca kendi özelliklerine dayanarak Anadolu’da yazı dili hâline gelmiştir. Bu süreci oluşturan ana dönemler yukarıdakilerden hangileridir?

I-II-III-IV

I-III-V

II-III-IV

II-IV-V

III-IV

Açıklama:

Oğuzca kendi özelliklerine dayanarak Anadolu’da yazı dili hâline gelmiştir. Bu süreç şu ana dönemlerden oluşmaktadır:

Eski Anadolu Türkçesi (ve ağızları)
Osmanlı Türkçesi (ve ağızları)
Türkiye Türkçesi (ve ağızları)

Doğru cevap C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 64

Oğuzlar kendi lehçeleri ile eserler üretmişlerdir. Ancak, o eserlerde, Anadolu Oğuzcasında daha sonra hiç görülmeyen ve Orta Asya Türk lehçelerinin karakteristiği olan bazı özellikler de görülmektedir. Aşağıdakilerden hangisi sonraları bu sahada görülmeyen ve Orta Asya lehçelerini temsil eden bu özelliklerden biri değildir?

Edatlar kelimelerden ayrı yazıldığı hâlde, çok seyrek olarak kelimeye bitişik yazıldıkları da olmuştur.

Kelime başında, tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü örnekler de vardır: men ‘ben’, meŋiz ‘beniz’, munça ‘bunca’, vb.

Oğuzcada kelime başında /v-/ ile görülen bazı kelimeler Orta Asya’daki gibi /b-/’li şekillerde de kaydedilmiştir: bar ‘var’, bar- ‘varmak’, bir- ‘vermek’

Oğuzcada başındaki /b-/ sesi düşmüş olan fiil Orta Asya’daki gibi de kullanılmıştır.

Yükleme hâli eki bazı örneklerde +nI şeklinde de geçmiştir: cânumnı, bizni

Açıklama:

Orta Asya lehçelerini temsil eden bu özelliklerden bazıları şunlardır:

Kelime başında, tıpkı Orta Asya’daki lehçeler gibi /m-/ ünsüzlü örnekler de vardır: men ‘ben’, meŋiz ‘beniz’, munça ‘bunca’, vb.
Oğuzcada kelime başında /v-/ ile görülen bazı kelimeler Orta Asya’daki gibi /b-/’li şekillerde de kaydedilmiştir: bar ‘var’, bar- ‘varmak’, bir- ‘vermek’
Oğuzcada başındaki /b-/ sesi düşmüş olan fiil Orta Asya’daki gibi de kullanılmıştır: bol- ‘olmak’
Eklerin başındaki /G/ sesi pek çok örnekte Orta Asya lehçelerindeki gibi muhafaza edilmiştir: yalgan ‘yalan’
Yükleme hâli eki bazı örneklerde +nI şeklinde de geçmiştir: cânumnı, bizni

Doğru cevap A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 65

Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerdendir.
Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed tarafından telif edilmiştir.
Hem Anadolu Oğuzcasında standartlaşacak özellikler hem de o coğrafyaya gelmeden önce yaşanılan Harezm ve Horasan yöresindeki Oğuzların ağız özellikleri bir arada kullanılmıştır.

Özellikleri verilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Risaletü’n-Nushiyye

Risâle fî Beyâni’s-Semâ

Ferheng-nâme-i Sâ’dî Tercümesi

Açıklama:

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık: Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerdendir. Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed tarafından telif edilmiştir. Yazılış yeri ve tarihi kesin olarak belli olmamakla birlikte, yapılan incelemeler XII. yüzyılın sonu ile XIII. yüzyılın başında Anadolu’da yazılmış olabileceğini göstermektedir. Henüz yeni yazı dili olmaya başlayan Oğuzca ile yazılmış olan bu ve buna benzer birkaç Anadolu metninin dili, kendisinden sonra yazılanlara göre biraz farklıdır. Hem Anadolu Oğuzcasında standartlaşacak özellikler hem de o coğrafyaya gelmeden önce yaşanılan Harezm ve Horasan yöresindeki Oğuzların ağız özellikleri bir arada kullanılmıştır. Türk dili tarihi açısından son derece önemli bir metindir. Doğru cevap B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 66

Aşağıdakilerden hangisi Mevlana Celaleddin Rumi’nin eserlerinden biri değildir?

Dîvân-ı Kebîri

Mesnevî

Fîhi Mâfîh

İbtidâ-Nâme

Mecâlis-i Seb’a

Açıklama:

Mevlâna eserleri: Dîvân-ı Kebîr, Mesnevî, Fîhi Mâfîh, Mektubât, Mecâlis-i Seb’a ve Türkçe beyit ve ibareleridir. İbtidâ-Nâme, Sultan Veled’in eseridir. Doğru cevap D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 67

“Yazarı Aşık Paşa’dır. 1330 yılında yazılmıştır. 12.000 beyitlik bir mesnevidir. Dinî ve tasavvufi öğütler bulunan 10 baba ayrılmış bir ahlâk kitabıdır. Şair eserinde, devrin aydınlarının Türk diline gereken önemi vermediklerinden yakınır. Millî dil ile bir edebiyat meydana getirmek isteyen Anadolu şairleri arasında çok önemli bir yeri vardır.” Bahsi geçen eser aşağıdakilerden hangisidir?

Fakr-nâme

Vasf-ı Hâl

Risâle fî Beyâni’s-Semâ

Garîb-nâme

Felek-nâme

Açıklama:

Garîb-nâme: Âşık Paşa tarafından 1330 yılında yazılmıştır. 12.000 beyitlik bir mesnevidir. Dinî ve tasavvufi öğütler bulunan 10 baba ayrılmış bir ahlâk kitabıdır. Şair eserinde, devrin aydınlarının Türk diline gereken önemi vermediklerinden yakınır. Millî dil ile bir edebiyat meydana getirmek isteyen Anadolu şairleri arasında çok önemli bir yeri vardır. Doğru cevap D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 68

Aşağıdakilerden hangisi Gülşehrî’nin eserlerinden biridir?

Yûsuf u Zelihâ

Mantıkuttayr

Süheyl ü Nev-bahâr

Hurşîd ü Ferahşâd

Bedâyi’i’s-Sihr fî San âyi’i’ş- Şi’r

Açıklama:

Gülşehrî’nin Eserleri:
Felek-nâme: Dinî içerikli, Farsça yazılmış bir mesnevidir.
Kerâmât-ı Ahî Evrân: Daha önce Feleknâme adlı kitabında işlediği bazı konuların genişletilerek oluşturulmuş bir mesnevidir. 167 beyittir. 1301’den sonra yazılmıştır.
Kudûrî Tercümesi: Henüz bulunamamış bir eseridir.
Arûz-ı Gülşehrî: Farsça olarak yazılmış 16 varaklık küçük bir eserdir.
Mantıkuttayr: Gülşehrî’nin ve o dönemin en önemli eserlerinden biridir. Ferîdüddîn-i Attâr’ın aynı adı taşıyan Farsça eserinin özgün ve serbest bir dille Türkçeye yapılmış tercümesidir. 1317 yılında tamamlanmıştır. 4300 beyittir.
Doğru cevap B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 69

Türkçe Dîvân, Çeng-nâme, Vasiyyet-i Nûşirevân, Câmasb-nâme Tercümesi, Farsça Dîvân, Ukûdü’l-Cevâhir, Tezkiretü’l-Evliyâ aşağıdakilerden hangisinin eserleridir?

Hakîkî

Şeyhî

Hatiboğlu

Ahmedi

Ahmed-i Dâî

Açıklama:

Verilen eserler Ahmed-i Daî’ye aittir. Doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi dönemi eserlerinde görülen yazım özelliklerinden biri değildir?

Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır. Kısmen harekelendirilen metinlere rastlanmaz.

Arapça ve Farsça kelimeleri özgün imlaları ile yazmak genel bir kuraldır.

Kelime içinde /o/, /ö/, /u/ ve /ü/ sesleri bazen vav ile bazen de harfsiz yazılmıştır.

Sonu /en/ sesleri ile biten bazı kelimelerin, Arapçadaki tenvin ile yazıldığı da olmuştur.

Kelime başındaki /s/ ünsüzü, ince ünlülü kelimelerde sin (س) ile yazılır. Kalın ünlülü kelimelerde ise sad (ص) ile yazılan örnekler de vardır.

Açıklama:

Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır. Sadece bazı yerlerin harekelendiği metinler de vardır. Yanlış olarak ifade edilen ilk seçenektir. Doğru cevap A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 71

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi eserlerinden biri değildir?

Çarh-nâme

Mi‘râc-nâme

Fakr-nâme

İskender-nâme

Çeng-nâme

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait eserleri ve yazarlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 72

Eski Anadolu Türkçesi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Orhon Türkçesi temelinde, güney batı kolunu oluşturan Oğuz Türkçesi ve kuzey batı kolunu oluşturan Kıpçak Türkçesinin kaynaşmasıyla oluşmuştur.

Oğuzların XVII. yüzyıldan itibaren kendi ağız özelliklerine dayalı olarak oluşturdukları yazı dilidir.

Eski Anadolu Türkçesi VIII.-XI. yüzyıllar arasını kapsamaktadır.

Eski Anadolu Türkçesi XIII. yüzyıldan XV. yüzyılın ikinci yarısına kadarki batı Türkçesi metinlerinin dilini ifade etmek için kullanılan bir terimdir.

“Eski Anadolu Türkçesi” yerine “Volga Bulgarcası” ya da “Orhon Türkçesi” terimleri önerilmiş; ancak bu terimler kabul görmemiştir.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin oluşum ve gelişim sürecini, o süreçte ağızların yazı diline etkisini açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: D

Soru 73

Kendi özelliklerine dayanarak Anadolu’da yazı dili haline gelen Oğuzcanın geçirdiği üç tarihi dönem aşağıdakilerden hangisinde kronolojik sıraya uygun olarak verilmiştir?

Eski Anadolu Türkçesi-Türkiye Türkçesi-Osmanlı Türkçesi

Türkiye Türkçesi-Osmanlı Türkçesi- Eski Anadolu Türkçesi

Osmanlı Türkçesi-Türkiye Türkçesi-Eski Anadolu Türkçesi

Eski Anadolu Türkçesi- Osmanlı Türkçesi-Türkiye Türkçesi

Osmanlı Türkçesi- Eski Anadolu Türkçesi-Türkiye Türkçesi

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin oluşum ve gelişim sürecini, o süreçte ağızların yazı diline etkisini açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: D

Soru 74

Aşağıdakilerden hangisi “mesnevi” nazım biçimiyle kaleme alınmış eserlerden değildir?

Çarh-nâme

Yûsuf u Zelihâ

Dâstân-ı Sultân Mahmûd

Felek-nâme

Vasiyyet-i Nûşirevân

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait eserleri ve yazarlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 75

Oğuzca’nın Anadolu’da edebi bir dil oluşturması hangi yüzyıla denk gelmektedir?

XIII. yüzyıl

XII. yüzyıl

XI. yüzyıl

X. yüzyıl

IX. yüzyıl

Açıklama:

Oğuzca XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da bir edebi dil oluşturmuştur.

Doğru Cevap: A

Soru 76

Aşağıdakilerden hangisi Sultan Veled’in bir eseridir?

Mektubât

İbtidâ-Nâme

Mecâlis-i Seb’a

Divan-ı Kebir

Mesnevi

Açıklama:

İbtidâ-Nâme Sultan Veled’in yazdığı ilk mesnevidir. Veled-nâme adıyla da bilinen eser 1291 yılında yazılmıştır. Diğer seçeneklerdeki eserler Mevlana Celaleddin Rumi’ye aittir.

Doğru Cevap: B

Soru 77

Hoca Ahmed Fakih tarafından kaside şeklinde yazılan 1000 beyitlik manzume olan ve din ve tasavvuf konularında yazılmış öğretici mahiyetteki eser aşağıdakilerden hangisidir?

Divan

Ma’Arif

Çarh-nâme

Rebâb-nâme

İbtidâ-nâme

Açıklama:

Hoca Ahmed Fakih tarafından kaside şeklinde yazılan 1000 beyitlik manzume olan ve din ve tasavvuf konularında yazılmış öğretici mahiyetteki eser Çarh-nâme’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 78

Aşağıdakilerden hangisi Yunus Emre’ye ait bir eserdir?

Yûsuf u Zelihâ

Çarh-nâme

Ma’Arif

Risaletü’n-Nushiyye

Fakr-nâme

Açıklama:

Risaletü’n-Nushiyye 1307-8 yılında Yunus Emre tarafından yazılmış bir eserdir.

Doğru Cevap: D

Soru 79

1317 yılında tamamlanan, 4300 beyitten oluşan Mantıkuttayr hangi yazara aittir?

Hoca Mesud

Yunus Emre

Aşık Paşa

Şeyyad Hamza

Gülşehri

Açıklama:

Mantıkuttayr Gülşehri’nin ve o dönemin en önemli eserlerinden biridir. Ferîdüddîn-I Attar’ın aynı adı taşıyan Farsça eserinin özgün ve serbest bir dille Türkçe’ye yapılmış tercümesidir.

Doğru Cevap: E

Soru 80

“Harezm’den Anadolu’ya göç eden Oğuz boylarından Salurlara mensup Şemseddin Mehmed’in oğludur. 1345’te Kayseri’de doğmuştur. İlk eğitimini Kayseri kadısı olan babasından almıştır. Mısır’da dini bilimler, astronomi ve tıp eğitimi görmüştür. Kayseri’de hüküm süren Eretnaoğullarına vezirlik yapmıştır. Daha sonar Sivas’ta kendi sultanlığını ilan etmiştir.” Hakkında bilgi verilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

Kadı Burhanettin

Şeyhoğlu

Gülşehri

Hoca Mesud

Yunus Emre

Açıklama:

Soruda hakkında bilgi verilen yazar Kadı Burhanettin’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 81

Hoca Mesud tarafından 1350’de yazılan, 5568 beyitlik romantik bir aşk hikâyesi olan mesnevi türündeki eser aşağıdakilerden hangisidir?

Felek-nâme

Süheyl ü Nev-bahâr

Mantıkuttayr

Arûz-ı Gülşehrî

Kudûrî Tercümesi

Açıklama:

Hoca Mesud tarafından 1350’de yazılan, 5568 beyitlik romantik bir aşk hikâyesi olan mesnevi türündeki eser Süheyl ü Nev-bahar’dır.

Doğru Cevap: B

Soru 82

Germiyan Beyliği muhitinde yetişmiş, Germiyan beyi Süleyman Şah’ın hizmetinde bulunmuş, daha sonra Yıldırım Bayezid’e intisap etmiş Marzubân-nâme Tercümesi, Hurşîd ü Ferahşâd, Kenzü’l-Küberâ gibi eserlerin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Hoca Ahmed Fakih

Sultan Veled

Şeyhoğlu

Ahmedi

Ahmed-i Dâi

Açıklama:

Soruda hakkında bilgi verilen yazar Şeyhoğlu’dur.

Doğru Cevap: C

Soru 83

Ahmed-i Dâi tarafından yazılan, edebiyatımızda usul-i inşa ve mektuplaşma türünün ilk örneklerinden olan, özel ve resmi yazışma ve haberleşme kurallarını göstermek için kaleme alınan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Tezkiretü’l-Evliyâ

Tercüme-i Eşkâl-i Nâsir-i Tûsî

Ta’bir-nâme Tercümesi

Teressül

Tıbb-ı Nebevi

Açıklama:

Yukarıda bilgileri verilen eser Teressül’dür.

Doğru Cevap: D

Soru 84

“1373-1376 yılları arasında Germiyanoğulları’nın merkezi Kütahya’da doğmuştur. Asıl adı Yusuf Sinaneddin’dir. İlk eğitimini Kütahya’da aldıktan sonra İran’a giderek tıp ve tasavvuf dersleri okumuştur. İran dönüşü uğradığı Ankara’da Hacı Bayram-ı Veli’ye intisap etmiştir.” Paragrafta tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

Hakîkî

Süleyman Çelebi

Ahmedî

Şeyhoğlu

Şeyhî

Açıklama:

Paragrafta tanıtılan yazar Şeyhî’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 85

Aşağıdakilerden hangisi ‘Eski Anadolu Türkçesi’ yerine kullanılan terimlerden biridir?

Eski Göktürkçe

Eski Oğuzca

Eski Uygurca

Eski Selçuklu Türkçesi

Eski Türkmen Türkçesi

Açıklama:

X. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan batıya göç eden Oğuzların, XIII. yüzyıldan itibaren kendi lehçelerine dayalı olarak Anadolu ve civarında kurup geliştirdikleri edebî yazı diline Eski Anadolu Türkçesi (=EAT) denilmektedir. XV. yüzyılın ikinci yarısına kadarki metinlerin dili bu şekilde adlandırılır. Bu terim yerine daha önceleri “Eski Osmanlıca” da kullanılmaktaydı. Daha sonraları, Türkiye Türkçesinin tarihî şeklini temsil ettiğinden dolayı, “Eski Türkiye Türkçesi” denilmeye başlandı. Son yıllarda ise “Eski Oğuzca” terimi önerilmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 86

IX. ve X. yüzyıllardaki Oğuzca hakkında fazla bilgi edinilemezken, XI. yüzyılda bu lehçe hakkında kapsamlı bilgiler sunan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed

Mevlana Celaleddin Rumi

Kaşgarlı Mahmut

Dede Korkut

Ömer Hayyam

Açıklama:

XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da bir edebî yazı dili oluşturan Oğuzcanın daha önceki dönemlerini çeşitli Türkçe kaynaklardan izleyebilmekteyiz. VIII. yüzyılda Türk dünyasının ortak edebî yazı dili olan Köktürkçenin bünyesinde bazı Oğuzca unsurlar tespit edilebilmektedir. IX. ve X. yüzyıllardaki Oğuzca hakkında pek bir şey bilmiyorsak da, XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut’un yazdığı Divanu Lügati’t-Türk adlı kitapta bu lehçeye ait bilgileri buluyoruz. Kaşgarlı Mahmut Divanu Lugati’t-Türk’te kendi dönemindeki lehçelerin özelliklerini verirken Oğuzcaya çok fazla yer ayırmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 87

Aşağıdakilerden hangisi, Anadolu Selçukluları döneminde verilen Behcetü’l-Hadaik fi Mev’izetü’l-Halaik, Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u, Kudurî Tercümesi, Kitab-ı Feraiz gibi yazılı eserlerin ortak özelliğidir?

Orta Asya edebî dilinde olmayan pek çok Oğuzca özelliğin kullanıldığı yazılı eser olması

Orta Asya Türk lehçelerinin tamamen hakim olduğu yazılı eserler olması

Oğuzca özelliklerin tamamen hakim olduğu yazılı eserler olması

Arapça ve Farsçadan Oğuzcaya çevrilen yazılı eserler olması

Horasan’dan Anadolu’ya gelen Oğuzlar tarafından kaleme alınan eserler olması

Açıklama:

Bu eserlerin dilinin özelliği, Orta Asya edebî dilinde olmayan pek çok Oğuzca özelliğin yazılı eserlerde kullanılmış olmasıdır. Yani, Oğuzlar kendi lehçeleri ile eserler üretmişlerdir. Ancak, o eserlerde, Anadolu Oğuzcasında daha sonra hiç görülmeyen ve Orta Asya Türk lehçelerinin karakteristiği olan bazı özellikler de
görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 88

Oğuzca özelliklerin tamamen hâkim olduğu yazılı eserler dönemi aşağıdakilerden hangisidir?

Gazneliler Dönemi

Büyük Selçuklular Dönemi

Anadolu Selçukluları Dönemi

Anadolu Beylikleri Dönemi

Osmanlılar Dönemi

Açıklama:

Bazı karışık dilli özellikler barındıran ilk dönemin (Anadolu Selçukluları dönemi) hemen ardından sadece Anadolu Oğuzcasını temsil eden birçok eser yazıldı. XIV. yüzyıl, yani Anadolu Selçuklu Devleti’nin yerine Beylikler Dönemi’nin başladığı bu süreçte üretilen eserler her ne kadar tamamen Oğuzca olsa da, tek bir yazı dili görünümü vermiyordu. Çeşitli Oğuz ağızlarının özellikleri bu metinlerde kullanılmıştı. O dönemde bütün Anadolu’da Oğuzların tek bir siyasi birlik çatısında olmamaları, farklı Beylik idareleri altında olduğu düşünülünce, farklı Oğuz ağızlarıyla yazılı metinler oluşturulmuş olması da mantıklı görünmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 89

Anadolu Selçukluları dönemi yazılı eserlerinden hangisi, yazılış tarihi bakımından en eskilerden biri olarak kabul edilmektedir?

Dîvân-ı Kebîr

Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe

Risaletü’n-Nushiyye

Garîb-nâme

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Açıklama:

Tasavvufî şiirleri konu alan Dîvân-ı Kebîr, Mevlana Celaleddin Rumi tarafından aruzun 24 bahrinde sanki 24 ayrı kitap gibi hazırlanmıştır. Mesnevî tarzında Hoca Ahmed Fakih tarafından yazılan Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe adlı eserde ise Şam, Kudüs, Mekke ve Medine şehirleri ve orada gördükleri anlatılmıştır. 13. yüzyıl Türkçesinin nadir örneklerinden olmasından dolayı dil tarihinde önemli bir yeri vardır. Risaletü’n-Nushiyye, Yunus Emre tarafından 1307-1308 yılında yazılmıştır. Başında 13 beyitlik bir giriş bölümü vardır. Bunun arkasından kısa bir mensur bölüm gelir. Asıl bölüm ise 600 beyite yakındır. Dinî-tasavvufi öğretici bir eser olduğundan dolayı Yunus Emre’nin diğer şiirlerinde görülen lirizm bunda yoktur. Garîb-nâme ise Âşık Paşa tarafından 1330 yılında yazılmıştır. 12.000 beyitlik bir mesnevidir. Dinî ve tasavvufi öğütler bulunan 10 baba ayrılmıs bir ahlâk kitabıdır. Şair eserinde, devrin aydınlarının Türk diline gereken önemi vermediklerinden yakınır. Millî dil ile bir edebiyat meydana getirmek isteyen Anadolu şairleri arasında çok önemli bir yeri vardır. Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerden biri olan Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık, Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed tarafından telif edilmiştir. Yazılış yeri ve tarihi kesin olarak belli olmamakla birlikte, yapılan incelemeler XII. yüzyılın sonu ile XIII. yüzyılın başında Anadolu’da yazılmış olabileceğini göstermektedir. Henüz yeni yeni yazı dili olmaya başlayan Oğuzca ile yazılmış olmasından dolayı Türk dili tarihi açısından son derece önemli bir metindir.

Doğru Cevap: E

Soru 90

İbtidâ-Nâme adlı mesnevinin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Mevlana Celaleddin Rumi

Sultan Veled

Hoca Ahmed Fakih

Hoca Dehhani

Süleyman Çelebi

Açıklama:

Mevlânâ’nın tasavvufla ilgili görüşlerini bir sistem halinde birleştirip Mevleviliğe bir tarikat olarak gerçek biçimini kazandıran Sultan Veled’dir. İlk Mevlevi dergâhının kurucusu olarak bilinir. Sultan Veled’in şiirleri aynı zamanda Eski Anadolu Türkçesinin bilinen ilk örneklerindendir. İbtidâ-Nâme ise Sultan Veled’in yazdığı ilk mesnevidir. Veled-nâme adıyla da tanınan eser, 1291 yılında yazılmış olup içinde 76 Türkçe beyit bulunmaktadır. Sultan Veled’in kendisi hakkında da eserde bilgi bulunmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 91

Kaynağını Tevrat’tan alarak değişik biçimlerde hikâye edilen Yusuf ile Züleyha manzumeleri, İslâmi dönemde de Kuran-ı Kerim’deki şeklinden beslenerek pek çok esere konu olmuştur. Buna göre, Anadolu sahasında yazıldığı bilinen en eski Yusuf u Züleyha hikâyesi, aşağıdaki yazarlardan hangisine aittir?

Ali

Aşık Paşa

Yunus Emre

Şeyyad Hamza

Gülşehri

Açıklama:

İslami dönemde bildiğimiz en eski Yusuf u Züleyha Ali’nin Kıssa-i Yusuf’udur. O eserin yazılış sahası tam olarak belirlenememektedir. Anadolu sahasında yazıldığı bilinen en eski Yusuf u Züleyha hikâyesi Şeyyad Hamza’nın yazmış olduğu eserdir. 1529 beyitlik bir mesnevi olarak kaleme alınmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 92

Ahmed-i Dâî tarafından Emir Sultan adına kaleme alınan Tercüme-i Tefsîr-i Ebü’l-Leys es-Semerkandî’nin içerik bakımından özelliği nedir?

Anadolu sahasının bilinen ilk Kur’an tercümesi olması

Anadolu sahasının bilinen ilk Tezkîretü’l- Evliyâ’sı olması

Ayete’l-kürsî’nin Türkçeye tercümesi olan bir eser olması

Türkçeye çevrilen yıldızname, falname türünde bir eser olması

Hz. Muhammed’in hadislerine dayanan ve Türkçeye çevrilen bir hekimlik kitabı olması

Açıklama:

Tezkiretü’l-Evliyâ, Ahmed-i Dâî’nin II. Murad adına, Ferîdüddîn-i Attâr’ın aynı adlı eserinden yaptığı tercümedir. Anadolu sahasının bilinen ilk Tezkîretü’l- Evliyâ’sıdır. Vesîletü’l-mülûk li-ehli’s-sülûk ise Ayete’l-kürsî’nin Türkçeye tercümesi olan bir eserdir. 73 beyitlik küçük bir mesnevi olan Câmasb-nâme Tercümesi, Hoca Nasir-i Tûsî’nin aynı adlı eserinden Türkçeye çevrilmiştir. Yıldızname, falname türünden bir eserdir. Tıbb-ı Nebevî Tercümesi ise Umur Bey’in emriyle Türkçeye çevrilmiş bir eserdir. Hz. Muhammed’in hadislerine dayandırılarak iki bölüm halinde hazırlanmış bir koruyucu hekimlik kitabıdır. Anadolu sahasının bilinen ilk Kur’an tercümesi, Tercüme-i Tefsîr-i Ebü’l-Leys es-Semerkandî’dir. Ahmed-i Dâî, eseri birebir tercüme etmemiş, başka kaynaklardan da yararlanarak âdeta yeni bir tefsir hâline getirmiştir. Esere eklediği 235 beyitlik manzum giriş kısmı ise tamamıyla kendi telifidir. Pek çok nüshası bulunan bu eserdeki dil son derece başarılıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 93

Aşağıdakilerden hangisi, Hacı Bektaş-ı Velî’nin Arapça mensur bir eseri olan Makâlât’ının manzum bir tercümesidir?

Letâyif-nâme

Ferâh-nâme

Bahrü’l-Hakâyık

Har-nâme

Hüsrev ü Şîrîn

Açıklama:

Letâyif-nâme, 3910 beyitlik mesnevi türünde bir eserdir. Arapça mensur bir Sûre-i Mülk Tesfîri’nin 1414 yılında Hatiboğlu tarafından yapılmış manzum tercümesidir. Ferâh-nâme, Arapçadan Türkçeye çevrilmiş yüz hadis tercümesidir. 6093 beyitlik eser manzum olup dinî ve ahlaki öğütlerle öğretici bir özellik taşır. Hatiboğlu,1426 yılında tamamlayıp II. Murad’a sunmuştur. Bahrü’l-Hakâyık, 1359 beyitlik mesnevi türünde bir eserdir. Hacı Bektaş-ı Velî’nin Arapça mensur bir eseri olan Makâlât’ının manzum bir tercümesidir. Hatiboğlu,1409’da Dulkadiroğlu Garsuddin Halil Bey’in oğlu Nâsıruddin Mehmed Bey’e sunmuştur. Har-nâme ise, Şeyhî’nin 126 beyitlik bir mesnevisidir. Hiciv edebiyatımızın en iyi örneklerindendir. Hüsrev ü Şîrîn, 6944 beyitlik mesnevi türünde olup, II. Murad’ın tahta çıkışıyla birlikte Şeyhî tarafından yazılmaya başlanmıştır. Eseri bitiremeden de Şeyhî vefat etmiştir. Doğu Edebiyatının meşhur klasik aşk hikâyesini konu almıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 94

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesinin imla (yazım) özelliklerinden biridir?

Edatlar kelimelere bitişik yazıldığı hâlde, çok seyrek olarak kelimelerden ayrı yazıldıkları da olmuştur.

Türkçedeki 8 ünlü harfe karşılık sadece 2 harf (elif ve vav) bulunmaktadır.

Bazı ekler eski Uygur metinlerinin imlasında olduğu gibi kelimeye bitişik olarak yazılmıştır.

Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır.

Arapçada olmadığı için alfabelerinde de bulunmayan /ç/ sesi için “kef” ya da bazen “nun+kef” kullanılmıştır.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi döneminde yazılan eserlerde Arap alfabesi kullanılmıştır. Bazı metinler harekeli, bazıları ise harekesiz yazılmıştır. Arap alfabesiyle yazılan Türkçe metinlerdeki ses yapısını anlamak zordur. Çünkü Türkçedeki 8 ünlü için sadece 3 harf (elif, vav, ye) bulunmaktadır. Arapçada olmadığı için alfabelerinde de bulunmayan ç, p, n harfleri için Türkçede yeni şekiller geliştirilmiştir. /ç/ sesi için “üç noktalı cim = çim” harfi, /p/ sesi için “üç noktalı be = pe” harfi, /n/ için “kef” ya da bazen “nun+kef” kullanılmıştır. /s/ sesi ince ünlülü kelimelerde “sin” ile; kalın ünlülü kelimelerde ise bazen “sad, bazen de “sin” ile yazılabilmiştir. Bazı ekler eski Uygur metinlerinin imlasında olduğu gibi kelimeden ayrı olarak da yazılmıştır. Edatlar ise, kelimelerden ayrı yazıldığı hâlde, çok seyrek olarak kelimeye bitişik yazıldıkları da olmuştur.

Doğru Cevap: D

Soru 95

Oğuzca’ya dair bilgi edinilebilen en eski yazı dili aşağıdakilerden hangisidir?

Çağatay Türkçesi

Kırgız Türkçesi

Uygur Türkçesi

Köktürkçe

Kıpçak Türkçesi

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 96

XI. Yüzyılda Oğuzca’ya dair bilgiler içeren Divanu Lugati’t-Türk hangi yazara aittir?

Nâsırüddin b. Ahmed b. Muhammed

Mevlana Celaleddin Rumi

Kaşgarlı Mahmut

Hoca Ahmed Fakih

Sultan Veled

Açıklama:

IX. ve X. yüzyıllardaki Oğuzca hakkında pek bir şey bilmiyorsak da, XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut’un yazdığı Divanu Lügati’t-Türk adlı kitapta bu lehçeye ait bilgileri buluyoruz. Kaşgarlı Mahmut Divanu Lugati’t-Türk’te kendi dönemindeki lehçelerin özelliklerini verirken Oğuzcaya çok fazla yer ayırmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 97

Genelde ortak edebî dille eserler veren Oğuzlar kendi lehçeleriyle de yazmaya başlamaları hangi dille adlandırılır?

Eski Anadolu Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Kıpçak Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Harezm- Altın Ordu Türkçesi

Açıklama:

Oğuzlar, kendilerine özgü lehçeleri olmasına rağmen, edebî dil olarak yüzlerce yıl Orta Asya’daki ortak edebî yazı dilini kullandılar. Fakat geniş topluluklar halinde batıya göç ettiklerinde, geride bıraktıkları coğrafyadan hem mesafe hem de siyasi ve kültürel bakımdan uzaklaştılar. Büyük Selçuklular döneminde resmî ve edebî yazı dilinde Türkçeden başka diller tercih edilmesinin çok değişik sebepleri olabilir. Ancak Oğuzlar Anadolu’ya gelip bu toprakları Türkleştirmeye başladıklarında, Orta Asya’dan çok uzaktaki bu bölgelerde kendi lehçeleri ile de yazmaya başladılar.

Doğru Cevap: A

Soru 98

Aşağıdakilerden hangisi Oğuzların kendi yazı dillerini kullanarak eserler verdikleri ilk dönem olan “Karışık Dilli Eserler Dönemi”ne ait eserlerden biridir?

Dîvân-ı Kebîr

İbtidâ-Nâme

Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe

Yûsuf u Zelihâ

Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u

Açıklama:

Anadolu’ya gelmeden önce kendi lehçelerini konuşuyor olsalar bile yazı dili olarak Orta Asya’daki ortak edebî dili kullanan Oğuzlar, yerleştikleri yeni coğrafyada kendi yazı dillerini oluştururken çeşitli aşamalar yaşamışlardır. Bunlardan birincisi, bize ulaşan en eski eserlerdeki dilde görülen ikili kullanımlardır. Behcetü’l-Hadaik fi Mev’izetü’l-Halaik, Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u, Kudurî Tercümesi, Kitab-ı Feraiz gibi eserler bunlardandır.

Doğru Cevap: E

Soru 99

Aşağıdakilerden hangisi Mevlâna’nın dini öğütler veren sohbetlerinin not edilmesiyle oluşturulmuş eseridir?

Fîhi Mâfîh

Dîvân-ı Kebîr

Mektubâ

Mecâlis-i Seb’a

Mesnevî

Açıklama:

Dîvân-ı Kebîr, tasavvufî şiirleri konu alan bir dîvândır. Mektubât, Mevlâna’nın sonrada bir araya getirilen mektuplarıdır. Mecâlis-i Seb’a: Mevlâna’nın yedi vaazını toplayan kitaptır. Mesnevî: Mevlâna’nın en meşhur eseridir. Farsça 25618 beyitten oluşur. Fîhi Mâfîh: Mevlâna’nın tasavvuf muhtevalı, dinî öğütler veren sohbetlerinin not edilmesiyle oluşturulmuştur.

Doğru Cevap: A

Soru 100

Şiirleri Eski Anadolu Türkçesinin bilinen ilk örneklerini veren,ilk Mevlevi dergâhını kurucusu, İbtidâ-Nâme’nin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Yunus Emre

Sultan Veled

Mevlâna

Şeyyad Hamza

Hoca Ahmed Fakih

Açıklama:

Mevlânâ’nın büyük oğlu olan Sultan Veled, Mevlânâ’nın tasavvufla ilgili görüşlerini bir sistem halinde birleştirip Mevleviliğe bir tarikat olarak gerçek biçimini kazandırmıştır. İlk Mevlevi dergâhının kurucusu olarak bilinir. Sultan Veled’in şiirleri aynı zamanda Eski Anadolu Türkçesinin bilinen ilk örneklerindendir. Eserleri, İbtidâ-Nâme, Rebâb-Nâme, İntihâ-Nâme, Divan, Ma ‘Arif’tir.

Doğru Cevap: B

Soru 101

Koruyucu hekimlik kitabı olan tercüme eser olan “Tıbb-ı Nebevî Tercümesi” aşağıdaki yazarlardan hangisine aittir?

Ahmedi

Kadı Burhaneddin

Ahmed-i Dâî

Şeyhî

Hakîkî

Açıklama:

Ahmed-i Dâî, Oldukça velut bir şahsiyettir. Manzum ve mensur pek çok eseri vardır. Bunlardan bazıları telif, bazıları tercümedir. Dili kullanma becerisi birçok çağdaşına göre oldukça üstündür. Eserlerinden biri olan Tıbb-ı Nebevî Tercümesi, Umur Bey’in emriyle Türkçeye çevrilmiş bir eserdir. Hz. Muhammed’in hadislerin dayandırılarak iki bölüm halinde hazırlanmış bir koruyucu hekimlik kitabıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 102

Şeyhî tarafından yazılan ve hiciv edebiyatımızın en iyi örneklerinden olan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Dîvân

Hüsrev ü Şîrîn

Muhabbet-nâme

Har-nâme

Letâyif-nâme

Açıklama:

Letâyif-nâme Hatipoğlu’na, Muhabbet-nâme Hakîkî’ye ait eserlerdir. Dîvân, Har-nâme, Hüsrev ü Şîrîn Şeyhî’nin eserlerindendir. Har-nâme, 126 beyitlik bir mesnevidir. Hiciv edebiyatımızın en iyi örneklerindendir.

Doğru Cevap: D

Soru 103

Eski Anadolu Türkçesindeki bazı ünsüz sesler Arapçada bulunmadığı için yeni harfler yaratılarak bu seslerin yerine kullanılmıştır. Bu ünsüz sesler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

p, ç, g

ç, g, y

p, ç, ŋ

p, ŋ, s

p, ŋ, y

Açıklama:

Bazı ünsüz sesler Arapçada olmadığı için Arap alfabesinde de onların harfi yoktur (p, ç, ŋ gibi). Farslar ve Türkler kendi dilleri için Arap alfabesini kullanırken bu seslere karşılık yeni harfler de yaratmışlardır (/p/ için üç noktalı be; /ç/ için üç noktalı çim, gibi). Bu yüzden /p/, /ç/, /ŋ/ gibi sesler için Eski Anadolu Türkçesinde farklı yazımlarla karşılaşılmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 104

Eski Anadolu Türkçesinin Eski Uygur Türkçesiyle ortak yönü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Edatlar kelimelerden ayrı yazıldığı hâlde, çok seyrek olarak kelimeye bitişik yazıldıkları da olmuştur.

Bazı ekler kelimeden ayrı olarak yazılıyordu.

Sonu /en/ sesleri ile biten bazı kelimelerin, Arapçadaki tenvin ile yazıldığı da olmuştur.

Kelime sonunda /ı/ ve /i/ sesleri ye (ى (harfi ile yazılır.

Çoğunlukla Arap Alfabesiyle eserler vermişlerdir.

Açıklama:

Eski Uygur Türkçesinde bazı ekler kelimeden ayrı olarak yazılıyordu. Aynı yazım geleneği Orta Asya Türk lehçelerinin Arap harfleriyle yazılmaya başlandığında da devam ettirilmişti. O yazım geleneği, Anadolu’daki Oğuzların yazdığı bazı metinlerde de görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 105

Aşağıdakilerden hangisi Oğuzların ataları olan Türklerin yaşadıkları bölgelerden biri değildir?

Azerbaycan

Irak

Suriye

Türkiye

Macaristan

Açıklama:

Oğuzlar bugünkü Türkiye, Rumeli, Azebaycan, Gagauz, Türkmenistan, İran, Irak ve Suriye Türklerinin atalarıdır. Macaristan seçeneği bu nedenle doğru değildir. Doğru yanıt E seçeneğinde verilmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 106

I. Köktürk yazıtlarında Oğuz adının Türk ile birlikte anılması
II. Gazneli Mahmut’u yenerek Anadolu’nun kapılarını açmış olmaları
III. X. yüzyılda merkezi Yenikent olan bir yabgu devletine sahip olmaları
IV. Harezm’in Türkleşmesinde önemli rol oynamaları
Oğuzlarla ilgili olarak yukarıdakilerden hangisi söylenemez?

Yalnız I

Yalnız II

I ve II

I ve III

II, III ve IV

Açıklama:

XI. Yüzyıldan itibaren sürekli batıya göç eden Oğuzlar Harezm’in Türkleşmesinde önemli rol oynadıktan sonra Horasan’a gelmiş, 1040 yılında Gazneli Mahmut’u yenerek Büyük Selçuklu Devleti’ni kurmuşlardır. Anadolu’nun kapılarının Oğuzlara tamamen açılmasını sağlayan ise 1071 Malazgirt Savaşı’dır.

Doğru Cevap: B

Soru 107

VIII. yüzyılda Türk dünyasının ortak edebî yazı dili aşağıdakilerden hangisidir?

Oğuzca

Karahanlıca

Harezmce

Köktürkçe

Uygurca

Açıklama:

VIII. yüzyılda Türk dünyasının ortak edebî yazı dili Köktürkçedir. Bünyesinde bazı Oğuzca unsurlar da tespit edilmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 108

Aşağıdakilerden hangisi Çağataycadaki Oğuzca unsurlar üzerine çalışan bilim insanıdır?

Günay Karaağaç

Gürer Gülsevin

Hayati Develi

Zeynep Korkmaz

Kazım Köktekin

Açıklama:

K. Köktekin Eski Anadolu Türkçesi Metinleri Antolojisi isimli eserin yazarıdır. Zeynep Korkmaz ve Hayati Develi de Eski Anadolu Türkçesi ile ilgili çalışmalar yapan bilim insanlarındandır. Gürer Gülsevin Harezm Türkçesindekiler üzerine çalışmıştır. Günay Karaağaç da tıpkı Zeki Kaymaz gibi Çağataycadaki Oğuzca unsurlar üzerine çalışmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 109

Arapça ve Farsça çeşitli vaat kitaplarından yararlanılarak Nâsırüddin b. Ahmet b. Muhammed tarafından kaleme alınan ve Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerden biri olan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Dîvân-ı Kebîr

Fîhi Mâfîh

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık

Mecâlis-i Seb’a

Mesnevî

Açıklama:

Behcetü’l-Hadayık Fi-Mev’izetü’l-Hakayık Nâsırüddin b. Ahmet b. Muhammed tarafından kaleme alınan Anadolu Selçukluları döneminden kalan en eski eserlerden biridir. Diğer eserler Mevlana’ya aittir.

Doğru Cevap: C

Soru 110

I. Ahlaki öğütler verir
II. Mensur olarak yazılmıştır.
III. Dili Farsçadır.
Sultan Veled tarafından yazılan ve yukarıdaki özelliklere sahip olan eser hangisidir?

Ma ‘Arif

Divan

Rebâb-Nâme

İbtidâ-Nâme

İntihâ-Nâme

Açıklama:

Yukarıda verilen beş eser de Sultan Veled tarafından kaleme alınmıştır. Divan değişik nazım şekilleriyle yazılmış dini tasavvufi ve ahlaki şiirleri içerir. Rebâb-Nâme ikinci mesnevisidir. İbtidâ-Nâme ilk mesnevisidir Veled-nâme adıyla da tanınır. İntihâ-Nâme son mesnevisidir tamamı Farsçadır. Ma ‘Arif ise dini ahlaki öğütler veren farsça mensur eseridir.

Doğru Cevap: A

Soru 111

I. 339 beyitten oluşmuştur.
II. Mesnevi tarzında yazılmıştır.
III. Farsça kaleme alınmıştır.
IV. Şam, Kudüs, Mekke, Medine şehirleri anlatılmıştır.
Yukarıdakilerden hangisi Hoca Ahmed Fakih’in Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe adlı eserinin özelliklerinden değildir?

Yalnız I

Yalnız III

I ve II

I ve IV

I, II ve IV

Açıklama:

Hoca Ahmed Fakih’in Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-Şerîfe adlı eseri 339 beyitlik bir manzumedir. Mesnevî tarzında yazılmıştır. Şam, Kudüs, Mekke ve Medine şehirleri ve orada gördükleri anlatılmıştır. Ancak eser 13. Yüzyıl Türkçesinin nadir örneklerinden biri olması nedeniyle dil tarihinde önemli bir yer edinmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 112

Aşağıdakilerden hangisi Yunus Emre şiirinin özellikleri arasında yer almaz?

Sade ve yalın bir dil kullanması

İlahî, nefes ve semaîlerini heceyle yazması

Şiirlerinde Aruz ölçüsünü de denemesi

Gazel ve mesnevi türünde şiirlerinin de olması

Divan dışında Çarh-nâme adı ile yüz beyitlik kasideyi kaleme almış olması

Açıklama:

Kendisinden sonra gelen pek çok şairi etkiliyen Yunus Emre kullandığı Türkçe, işlediği temalar, şiirindeki sadelik ve yalınlık ile öne çıkar. Bazı şiirlerinde aruzu da deneyen Yunus, asıl şiir yeteneğini heceyle yazlığı ilahî, nefes ve semaî türü şiirlerinde ortaya koymuştur. Eserleri Divan ve Risaletü’n-Nushiyye adını taşır. Çarh-name ise Hoca Ahmed Fakih’e aittir.

Doğru Cevap: E

Soru 113

Aşağıdakilerden hangisi Gülşehri’ye ait değildir?

Felek-nâme

Fakr-nâme

Kerâmât-ı Ahî Evrân

Kudurî Tercümesi

Mantıkıttayr

Açıklama:

Yukarıdaki beş eserden Fakr-nâme Gülşehri’ye değil Âşık Paşa’ya ait 160 beyitlik mesnevi türünde bir eserdir.

Doğru Cevap: B

Soru 114

Aşağıdakilerden hangisi Dede Korkut Hikâyelerinin özellikleri arasında yer almaz?

Oğuzların Gürcü, Abaza ve Trabzon Rumları ile savaşlarını konu edinmiştir.

Türk tarihine ait rivayetler ile Türk töresini anlatan ifadeler de yer almıştır.

Türkçe ses, ek, kelime ve cümle yapısı açısından hazine değeri taşımaktadır.

Toplam on iki hikâyeden oluşmaktadır.

Oğuz Türklerinin İslam dinini kabul etmesinden sonraki yaşayışlarını hikâye etmiştir.

Açıklama:

Dede Korkut Hikâyeleri çok eski dönemlerde muhtemelen Müslümanlıklarından bile önceki zamanlarda Oğuz Türkleri arasında oluşmuş destanların asırlar sonra yazıya geçirilmiş halidir. Hikâyelerde Oğuzların Gürcü, Abaza ve Trabzon Rumları ile savaşları, ayrıca kendi aralarındaki iç savaşları konu almıştır. Türk tarihine ait rivayetler ile Türk töresini anlatan ifadeler de yer almıştır. Türkçe ses, ek, kelime ve cümle yapısı açısından hazine değeri taşımaktadır. Toplam on iki hikâyeden oluşmaktadır. Elde bulunan iki yazmadan ilki Vatikan’da ikincisi Dresten’de bulunmaktadır.
Hikâyeler Oğuz Türklerinin yalnızca İslam dinini kabul etmesinden sonraki yaşayışlarını hikâye etmemiştir.

Doğru Cevap: E

Ünite 4

Soru 1

Türkiye Türkçesinde "arkasındaki" EAT döneminde "arkasındagı" şeklinde görülür. Bu kullanım, aşağıdaki yargılardan hangisini doğrular?

EAT döneminde kalınlık-incelik uyumu sağlamdır.

EAT döneminde darlık-yuvarlaklık uyumu sağlamdır.

EAT döneminde kalınlık-incelik uyumu yoktur.

EAT döneminde darlık-yuvarlaklık uyumu bozuktur.

EAT döneminde darlık-yuvarlaklık uyumu yoktur.

Açıklama:

EAT döneminde kalınlık-incelik uyumu sağlamdır.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden eklerden hangisinin eki EAT döneminde yuvarlaktır?

Fiil çekiminde 2.tekil kişi eki

Görülen geçmiş zaman 1.tekil kişi eki

Fiil çekiminde 2.çokluk kişi eki

Görülen geçmiş zaman 3. tekil eki

Aitlik eki

Açıklama:

Görülen geçmiş zaman 1.tekil kişi eki

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdakilerden ünlü geçişmesi örneği değildir?

nire

böyle

dut-

nit-

nol-

Açıklama:

dut-
Ünlü Geçişmesi
Biri ünlüyle biten arkasındaki de ünlüyle başlayan iki kelime bir araya gelince ünlüler
kaynaşır: niçün < ne içün (BH), nire < ne ara (SNev.), böyle < bu ile (Gonya), bol- < bu ol-
(MC), nit- < ne it- (SNev.), nol- < ne ol- (Mrzb.)

Doğru Cevap: C

Soru 4

Aşağıdaki kelimelerden hangisi EAT dönemi metinlerinde damaksı n ile yazılmamıştır?

pınar

deniz

gönül

oğlan

tanrı

Açıklama:

oğlan

Doğru Cevap: D

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisinde zamir kökenli kişi eki vardır?

git

bulduŋuz

uçsam

açdum

ayrılısarvan

Açıklama:

ayrılısarvan

Doğru Cevap: E

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi EAT’de Gelecek Zaman için kullanılan eklerden biri değildir?

-(y)AsI

-(y)IsAr

-(y)AcAK

-(y)Up dUr(U)r

-dAçI

Açıklama:

-(y)Up dUr(U)r

Doğru Cevap: D

Soru 7

"işidüŋüz ben ne direm iy dede" ifadesindeki koyu dizilmiş fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir?

Geniş zaman

Görülen Geçmiş Zaman

Şimdiki Zaman

Gelecek Zaman

Duyulan Geçmiş Zaman

Açıklama:

Şimdiki Zaman

Doğru Cevap: C

Soru 8

"ya’nî sag yanından ve sol yanından virseler gerek"ifadesindeki fiil çekimi aşağıdakilerden hangisini örnekler?

Gereklilik kipi

Gelecek Zaman

Şimdiki zaman

Geçmiş Zaman

Geniş Zaman

Açıklama:

Gelecek Zaman

Doğru Cevap: B

Soru 9

"karaŋu sin içinde yalıŋuz garîb dermânde ve âciz kalmışuz bizi esirgeŋüz" ifadesindeki koyu ile yazılmış kelime aşağıdaki zamanlardan hangisini ifade etmektedir?

Görülen geçmiş zaman

Duyulan geçmiş zaman

Gelecek zaman

Şimdiki zaman

Geniş zaman

Açıklama:

Görülen geçmiş zaman

Doğru Cevap: A

Soru 10

Eski Anadolu Türkçesinde vav (و) harfi hangi ünlüleri göstermek için kullanılır?

/u/, /ü/, /o/, /ö/

/ı/, /i/, /a/, /e/

/a/, /ı/

/a/, /e/

/i/, /e/

Açıklama:

Arap harfleriyle yazıldığı için, bu donemdeki unlu çeşitlerini sadece alfabenin imkan verdiği olçüde tespit edebilmekteyiz. Turkçedeki 8 unlu fonemini göstermek icin Arap harflerinde sadece 3 harf bulunmaktadır: elif ( ا): /a/, /e/; ye ( ى): /ı/, /i/; vav ( و): /o/, /o/, /u/, /u/. Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 11

Göŋlüŋ sözcüğü, Eski Anadolu Türkçesinde görülen hangi ses olayını örneklendirir?

Ünlü göçüşmesi

Ünlü düşmesi

Ötümlülük uyumu

Ötümsüzlük uyumu

Ötümlüleşme

Açıklama:

Ünlü Düşmesi: Orta hecedeki vurgusuz dar ünlülerin düşmesi Türkçe için bir genel eğilimdir. EAT metinlerinde de bu eğilim yaygındır: göŋlüŋ, oġlumı, aġzın. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 12

Eski Anadolu Türkçesinde hangi sesler ötümlüleşmeye uğrar?

/s/, /ş/

/v/, /f/

/p/, /b/

/t/, /k/, /ç/

/d/, /g/, /c/

Açıklama:

Ötümlüleşme: EAT döneminin ünsüzler bakımından en karakteristik değişmesi kelime başında ve iki unlu arasında /t/, /k/ ve /ç/ ünsüzlerinin ötümlüleşme eğiliminin yaygın olmasıdır. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 13

Aşağıdaki örnekler Eski Anadolu Türkçesinden alınmıştır. Bunlardan hangisinde çokluk eki bugünkünden farklı kullanılmıştır?

ol ördekler su üstinde seyr iderdi

durur yoldaşlarum yanumda hôş

saŋa bir kaç ögütler vireyin ben

sirkelü aşlar mufiddür bî-nizâ

agular hâsiyyetin ve hükmin beyân ider

Açıklama:

Türk dilinde sayı sıfatlarından ve topluluk bildiren isimlerden sonra gelen kelimeler çokluk eki almazlar. Fakat EAT.’de az da olsa bu durumlarda da +lAr ekinin kullanıldığı görülmektedir: saŋa bir kaç ögütler vireyin ben / ki her birisi durr olaya mercan; ardına bir kaç oglanlar düşmiş gider. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 14

Türkiye Türkçesi ile Eski Anadolu Türkçesindeki iyelik eklerinde aşağıdakilerden hangisi bakımından farklılık vardır?

Ünsüz uyumu

Ötümsüzleşme

Ötümlüleşme

Küçük ünlü uyumu

Büyük ünlü uyumu

Açıklama:

İyelik Ekleri: EAT.’deki iyelik ekleri hem Eski Türkçedeki şekillerle hem de günümüz Türkiye Türkçesindeki şekillerle aynıdır. Sadece ünlülerinde küçük farklılıklar vardır. TTk.’deki büyük ünlü uyumu EAT.’de tam gelişmemiş olduğundan, bu donemde 1. ve 2. kişi ekleri sadece ‘dar-yuvarlak unlu’, 3. kişi ise sadece ‘dar-düz unlu’ ile kalıplaşmıştır. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 15

Aşağıdakilerden hangisinde yönelme hali amaç bildirir?

namazın kılmaga gelmiş güzeller

yil götürdi havâya gitdi

evlere bakan nûrı iki görür

varayın, anı sizuŋ katuŋuza getüreyim

ol ohuŋ zahmına kimsene durmaz

Açıklama:

Yönelme Hâli (dative) + (y) A
İşlevleri:

Fiilin istikametini gösterir: yil götürdi havâya gitdi (MC); evlere bakan nûrı iki görür; varayın, anı sizuŋ katuŋuza getüreyim.
‘... için’ anlamını verir: bir şîşede birez gizlemişem, sizüŋ gibi dōstlara bulına diyu; namazın kılmaga gelmiş güzeller / meger şirâzînüŋdür bu cenâze

‘... +(y)A karşı’ gorevinde kullanılır: la‘lüŋ içün gözlerüŋ bir birine hançer çeker; ol ohuŋ zahmına kimsene durmaz / görür ölmez, virür cânını kurban.

bir şey üzerinde; bir şey üzerine‘ manasında kullanılır: cümle yaradılmışa bir göz ile bakmayan halka müderris ise hakîkatde ‚âsîdür.

Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 16

Günümüz Türkçesinde Eski Anadolu Türkçesinde görülen ses kuralları geçerli olsaydı, iş sözcüğünün bulunma hali nasıl yazılırdı?

İş-ta

İş-da

İş-de

İş-te

İş-ti

Açıklama:

Bulunma Hâli (locative) +dA: Unsuz uyumuna uymaz. Sadece otumlu olarak +da / +de şeklinde eklenir: pes anı bir yerde gizledi (Mrzb.); gah odında vu gah suda idi (Harname); sag yanumda bir canavar gürledi / anı işitdi atum, kan derledi (Gzvt.); vardı, bir su katında oturdı (Kelile). Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 17

Aşağıdakilerden hangisinde ayrılma hali kelimenin türediği nesneyi ifade eder?

korkulu köprüden geŋez geçüre

bir ulu şehirdür daşdan kireçden

ölmekden ne korkarsın çunki hakka yararsın

yük elinden katı şikeste vü zâr

ya’nî sekizden bir vireler, ayrukın oglına vireler

Açıklama:

Ayrılma Hâli (ablative) +dAn: Tamlayan durumundaki isimlere gelerek, tamlanan kelimenin ‘turediği nesneyi ifade eder’: bir ulu şehirdür daşdan kireçden /içinde bir evi yokdur agacdan. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 18

Aşağıdakilerden hangisi görülen geçmiş zaman ifade eder?
I: aŋa cok senâ ve alkış eyitmişven
II: ki niyyet dutmışam varam kapuŋa
III: iy firişteler muhammed ummetini nice bulduŋuz

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

Yalnız I, II

I, II, III

Açıklama:

Görülen Geçmiş Zaman: Bu zamanın asıl eki “-d+kişi” dir. 1. kişi için “-mIş+kişi” de kullanılmaktadır. Nadiren de olsa 1. kişi icin “-(y)Up durur+kişi” eki de görülmektedir. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 19

Aşağıdakilerden hangisi gelecek zaman ekidir?

-d+kişi

-(y) V Turur

-(y)A yor(ur)

-(y)IsAr

-(V)r

Açıklama:

Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 20

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde yuvarlak ünlülü eklerde fiilden isim yapma ekidir?

-(U)m

-(u)ŋ

-dUk

- gUn

-(u)ŋUz

Açıklama:

Fiilden isim yapma eki : -GUR
Fiilden isim yapma eki : - gUn
Fiilden isim yapma eki : -mUr
Fiilden isim yapma eki : -(U)K
Fiilden isim yapma eki : -GU

Doğru Cevap: D

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde yuvarlak ünlülü eklerde geniş zaman ekidir?

-Ur

+dUr

+lU

-(u)ŋ

-dUk

Açıklama:

Geniş zaman eki : -Ur

Doğru Cevap: A

Soru 22

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde yuvarlak ünlülü eklerde İlgi ekidir?

-mUr

+(n)Uŋ

- gUn

-GUR

+dUr

Açıklama:

İlgi eki : +(n)Uŋ

Doğru Cevap: B

Soru 23

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde yuvarlak ünlülü eklerde isimden isim yapma ekidir?

-(y)AlUm

+(U)m

+egü

+(U)mUz

-GUR

Açıklama:

İsimden isim yapma eki : +lU
İsimden isim yapma eki : +sUz
İsimden isim yapma eki : +AcUK
İsimden isim yapma eki : +cUGAz
İsimden isim yapma eki : +cUK
İsimden isim yapma eki : +egü
İsimden isim yapma eki : +dU

Doğru Cevap: C

Soru 24

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesindeki ünlü geçişmesi doğrudur?

niçün < ne içün

nire < ne ile

böyle < bu ara

bol- < bu ile-

nol- < ne ara-

Açıklama:

Ünlü Geçişmesi
Biri ünlüyle biten arkasındaki de ünlüyle başlayan iki kelime bir araya gelince ünlüler kaynaşır: niçün < ne içün (BH), nire < ne ara (SNev.), böyle < bu ile (Gonya), bol- < bu ol- (MC), nit- < ne it- (SNev.), nol- < ne ol- (Mrzb.)

Doğru Cevap: A

Soru 25

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde sadece ötümlü ünsüzle başlayan bulunma hâli ekidir?

+dUr

-dUk

-dI

+dAn

+dA

Açıklama:

Ünsüz Uyumları
Köktürkçede, ötümlülük-ötümsüzlük bakımından ünsüzler arasında bir uyum yoktu. EAT metinlerinde de bu uyum görülmez. Bugün ünsüz uyumuna giren eklerin ilk ünsüzü EAT metinlerinde sadece ötümlü şekilleriyle kullanılmıştır. Sadece ötümlü ünsüzle başlayan ekler:
+dA :Bulunma hâli eki:
+dAn :Ayrılma hâli eki:
-dI :Görülen geçmiş zaman eki:
-dUk : Sıfat-fiil eki
+dUr : Bildirme eki:
-dUr- : Ettirgenlik eki:

Doğru Cevap: E

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde sadece ötümlü ünsüzle başlayan ayrılma hâli ekidir?

+dA

+dAn

-dI

-dUk

+dUr

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 27

Köktürkçedeki bol- fiilinin başındaki ünsüz XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde aşağıdakilerden hangi biçimi alır?

kol

dol

bol

sol

Açıklama:

Ünsüz Düşmesi
Kelime başında Ø- < b
Köktürkçedeki bol- fiilinin başındaki ünsüz diğer lehçelerde korunmuş olmasına rağmen Oğuzcada kaybolmuştur. EAT metinlerini diğer Orta Türkçe lehçelerinden ayıran en önemli özelliklerden biri de bu kelimede /b-/ düşmesinin gerçekleşmiş olmasıdır: ol- (Işk.)

Doğru Cevap: D

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde yönelme hal ekinin işlevlerinden birisidir?

Cümlede ‘belirtili nesne’ görevini taşır.

Zaman bildiren isimlere gelerek zaman zarfı yapar.

Bir şey hakkında, bir şey bakımından; bir şey konusunda‘ mânâlarında kullanır.

Tamlayan durumundaki isimlere gelerek, tamlanan kelimenin ‘türediği nesneyi
ifade eder.

Bir şey üzerinde; bir şey üzerine‘ mânâsında kullanılır.

Açıklama:

Yönelme Hâli (dative)
+ (y) A
Eski Türkçedeki +KA yönelme hâlinin başındaki ünsüz önce ötümlüleşerek +GA olmuş, daha sonra Oğuzcada kapalı heceden sonra gelen hecelerin başındaki /G/ ünsüzleri yutulup kaybolurken yönelme hâli eki de +A şekline girmiştir. Ünlüyle biten kelimelere eklenirken araya bir de /y/ ünsüzü girer: işâret eyler aya ay yarılur / ol kâfirler anı görüp tarılur (EMŞer.); hamle kıldı kuyrugın kakdı yire (Gzvt.); bir derin kuyuya düşdiler (Behc.1); niçe kişiye sataşduŋ sormaduŋ / gördügüŋ şahsı mahâle urmaduŋ (Man.Tayr.); yaşum görüp yüzüme niçün bakmaya tabîb (HD.1); varayın anı sizüŋ katuŋuza getüreyim (Mrzb.);
işid imdi saŋa vasfın diyeyin (EMŞer.) Diğer Orta Türkçe lehçeleri ile günümüzde Oğuzca olmayan lehçelerde ise ünsüzünü de koruyarak +KA şeklinde yaşamaktadır. EAT’de bulunmayan o şekil sadece “karışık dilli eserler” olarak adlandırılan metinlerden Behcetü’l-Hadayik’te bazen kullanılmıştır: hamle
kıldı düşmanga, bu gez ol kendü düşdi (Behc.1); dapgıl ol çalapga
Yönelme Hâli (dative)
+ (y) A
Eski Türkçedeki +KA yönelme hâlinin başındaki ünsüz önce ötümlüleşerek +GA olmuş, daha sonra Oğuzcada kapalı heceden sonra gelen hecelerin başındaki /G/ ünsüzleri yutulup kaybolurken yönelme hâli eki de +A şekline girmiştir. Ünlüyle biten kelimelere eklenirken araya bir de /y/ ünsüzü girer: işâret eyler aya ay yarılur / ol kâfirler anı görüp tarılur (EMŞer.); hamle kıldı kuyrugın kakdı yire (Gzvt.); bir derin kuyuya düşdiler (Behc.1); niçe kişiye sataşduŋ sormaduŋ / gördügüŋ şahsı mahâle urmaduŋ (Man.Tayr.); yaşum görüp yüzüme niçün bakmaya tabîb (HD.1); varayın anı sizüŋ katuŋuza getüreyim (Mrzb.); işid imdi saŋa vasfın diyeyin (EMŞer.) Diğer Orta Türkçe lehçeleri ile günümüzde Oğuzca olmayan lehçelerde ise ünsüzünü de koruyarak +KA şeklinde yaşamaktadır. EAT’de bulunmayan o şekil sadece “karışık dilli eserler” olarak adlandırılan metinlerden Behcetü’l-Hadayik’te bazen kullanılmıştır: hamle kıldı düşmanga, bu gez ol kendü düşdi (Behc.1); dapgıl ol çalapga (Behc.1)
İşlevleri:
1. Fiilin istikametini gösterir: yil götürdi havâya gitdi (MC); evlere bakan nûrı iki görür (SV.Reb.); varayın, anı sizüŋ katuŋuza getüreyim (EMşer.)
2. ‘... için’ anlamını verir: bir şîşede birez gizlemişem, sizüŋ gibi dōstlara bulına diyü (Mrzb.); namâzın kılmaga gelmiş güzeller / meger şirâzînüŋdür bu cenâze (Mec. Nec.)
3. ‘... +(y)A karşı’ görevinde kullanılır: la‘lüŋ içün gözlerüŋ bir birine hançer çeker (HD.1); ol ohuŋ zahmına kimsene durmaz / görür ölmez, virür cânını kurbân (Çrh.),
4. bir şey üzerinde; bir şey üzerine‘ mânâsında kullanılır: cümle yaradılmışa bir göz ile bakmayan halka müderris ise hakîkatde ‚âsîdür (Yun.Em.),

Doğru Cevap: E

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisi XIV-XV. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinde eşitlik hal ekinin işlevlerinden birisi değildir?

Sıfatların üstüne gelerek sıfata ‘yaklaşıklık’ anlamı verir.

-dUK’ sıfat fiil eki üzerine gelerek zarf-fiil fonksiyonu üstlenir.

... +(y)A göre’ anlamını verir.

‘... kadar’ anlamında kullanılır.

Çeşitli zarfların teşkilinde kullanılır.

Açıklama:

Eşitlik Hâli (equative)
+ C A
Ünsüz uyumana uymaz: haremüŋ uzunı üç yüz adumdur / içi düpdüz ıvacuk akça kumdur (EMŞer.); tagça günâhlar yuyasın, taŋla seher vaktinde dur (Yun.Em.); bunlar şâhı esirgeyüp kimi eskice kaftân virdi ve kimi eskice pâpûc virdi (KVz.); yanuŋca yüriyüp hidmet kılayın / bilürem her birin hidmet kolayın (Işk.)
İşlevleri: Bu ekin fonksiyonları ayrıntılı olarak Zeynep Korkmaz tarafından incelenmiştir (KORKMAZ 1960).
1. ‘... kadar’ anlamında kullanılır: bir firişte gördüm yidi kat yirüŋ altında iŋen büyük dünyâca var (MC)
2. ‘... olarak’ anlamında kullanılabilir: ol oglanlara karışmaz ayruca oturmış aglar
(MC)
3. ‘... +(y)A göre’ anlamını verir: şibrim bir otdur aŋa şebrak dahı dirler ve kureyş lugatınca darî’ dirler (Tıb.Neb.)
4. ‘... gibi’ anlamında kullanılabilir: er olsak, yeg olsak mere sen kazanca olmayasın (DKor.D.)
5. Sıfatların üstüne gelerek sıfata ‘yaklaşıklık’ anlamı verir: haremüŋ uzunı üç yüz adumdur / içi düpdüz uvacuk akça kumdur (EMŞer.)
6. ‘-dUK’ sıfat fiil eki üzerine gelerek zarf-fiil fonksiyonu üstlenir: diri oldukca ben
kuluŋ işidesin eyâ şâhum (HD.Şiir.)

Doğru Cevap: E

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi'nde düz ünlülü kelime ve ekler arasında yer almaz?

+KI

+(y)IlA

+lU

+(s)I(n)+

-(y)IsAr

Açıklama:

Yuvarlak Ünlülü Ekler:
İsimden isim yapma eki : +lU
Düz ünlülü kelime ve ekler
Kelime gövdelerinde: okı- (Edv.Müf ), ogrı (MC)
Düz Ünlülü Ekler
Aitlik eki : +KI
Belirtme eki : +(y)
IBildirme 2.tk. eki : +sIn
Bildirme 2. çk. eki : +sIz
Birliktelik eki : +(y)IlA
Duyulan-farkına varılan geçmiş zaman eki : -mIş
İsimden isim yapma eki : +(I)ncI
İsimden isim yapma eki : +CI
İyelik 3.tk. eki : +(s)I(n)+
Fiilden isim yapma eki : -(y)IcI
Fiil çekiminde 2.tk. eki : +sIn
Fiil çekiminde 2.çk. eki : +sIz
Gelecek zaman eki : -(y)IsAr
Görülen geçmiş zaman 3. tk. eki : -dI

Doğru Cevap: C

Soru 31

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi'nde yuvarlak ünlülü ekler arasında yer alır?

-Ur

-GIl

-(y)IncA

-(y)IcAK

+KI

Açıklama:

Yuvarlak Ünlülü Ekler:
Geniş zaman eki : -Ur

Doğru Cevap: A

Soru 32

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi'nde orta hecedeki vurgusuz dar ünlünün düşmesine bir örnektir?

Aġzın

Nire

Niçün

Gice

Yitmiş

Açıklama:

Orta hecedeki vurgusuz dar ünlülerin düşmesi Türkçe için bir genel eğilimdir. EAT me-tinlerinde de bu eğilim yaygındır: göŋlüŋ (Mec.Nez.), oġlumı (Gunya), aġzın (Edv.Müf.)

Doğru Cevap: A

Soru 33

Eski Anadolu Türkçesi ses bilgisine göre aşağıdakilerin hangisinde ünlü geçişmesi vardır?

Göŋlüŋ

Dört

Biş

Böyle

Oġlumı

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 34

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde Eski Anadolu Türkçesi'ne göre ötümlüleşme vardır?

Yohsul

Geydür-

Givür

Bizüm

Mengü

Açıklama:

Ötümlüleşme
g < k
Kelime başında: İnce ünlülü kelimelerde bu ötümlüleşme gerçekleşmiş, kalın ünlülü kelimelerde ise gerçekleşmemiştir: geydür- (SNev.), gör- (Edv.Müf.), göŋül (Mec.Nez.), göz(EMŞer.), görklü (MC)

Doğru Cevap: B

Soru 35

Eski Anadolu Türkçesi'nde aşağıdaki harflerin hangisinde sızıcılaşma görülmez?

h < k

ş < ç

y < d

v < b

g < k

Açıklama:

Ötümlüleşme
EAT döneminin ünsüzler bakımından en karakteristik değişmesi kelime başında ve iki ünlü arasında /t/, /k/ ve /ç/ ünsüzlerinin ötümlüleşme eğiliminin yaygın olmasıdır.
d < t
g < k
Sızıcılaşma
v < b
y < d
ħ <k
ş < ç

Doğru Cevap: E

Soru 36

benüm
givür
mengü

verilen kelimelerin hangisinde Eski Anadolu Türkçesi'ne göre genizleşme örneği vardır?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve III

II ve III

Açıklama:

Dudaklılaşma
v < g
Bünyesinde dudak ünlüsü bulunduran bazı kelimelerdeki damak ünsüzleri dudaklılaşa-rak /v/ hâline gelmiştir: givür.
m < ŋ
Genizleşme
m < b
Eğer kelimenin bünyesinde bir geniz ünsüzü varsa, yakınındaki bir ünsüzü genizleştirebi-lir. Bu tür genizleşmeler Türkiye Türkçesinde de EAT döneminde de yoktur. Anadolu sa-hası dışındaki lehçelerin karakteristik özelliğidir. Ancak EAT dönemi metinlerinin bazıla-rında nadiren bu tür genizleşmeye uğramış kelime örnekleri görülebilir: miŋ ‘bin, 1000’(Ruşeni, TS.), mengü ‘bengü, ebedî’(SNevb.).

Doğru Cevap: C

Soru 37

Eski Anadolu Türkçesinde de çokluk yapmak için +lAr (+lar / +ler) eki kullanılır. Günümüz Türkçesindeki farklı işlevleri EAT metinlerinde de görülmektedir.
Buna aşağıdaki örneklerden hangisinde çokluk ekinin isimleri sınıf veya familya anlamında kategorize etme işlevi söz konusudur?

Ol ördekler su üstinde seyr iderdi.

Şerî’at kullara hak rahmetidür.

Mü‘ezzinler ezân virürler anda.

Bir yıl gündüzin oruc dutup giceler ‘ibâdet itmişce sevâb vire

Saŋa bir kaç ögütler vireyin ben.

Açıklama:

İsim Çekimi
Çokluk
+ l A r
Eski Anadolu Türkçesinde de çokluk yapmak için +lAr (+lar / +ler) eki kullanılır. Günü-müz Türkçesindeki farklı işlevleri EAT metinlerinde de görülmektedir.İşlevleri:
a.Kök veya tabanları çokluk yapar: ol ördekler su üstinde seyr iderdi (Mrzb.); var durur yoldaşlarum yanumda hôş (MF). şerî’at kullara hak rahmetidür (BH)
b. İsimleri sınıf veya familya anlamında kategorize eder: menâre dört durur çü dört bucakda / mü‘ezzinler ezân virürler anda (EMŞer.); sirkelü aşlar müfîddür bî-nizâ(KŞ); agular hâsiyyetin ve hükmin beyân ider (TN)
c. Zarf türünden kelimelere eklenerek bugün +lArI eki ile kullandığımız zarflar yapar: bir yıl gündüzin oruc dutup giceler ‘ibâdet itmişce sevâb vire (MC)
ç. Türk dilinde sayı sıfatlarından ve topluluk bildiren isimlerden sonra gelen kelimeler çokluk eki almazlar. Fakat EAT.’de az da olsa bu durumlarda da +lArekinin kullanıldığı görülmektedir: saŋa bir kaç ögütler vireyin ben / ki her birisi dürr ola ya mercân (Çrh.); ardına bir kaç oglanlar düşmiş gider (MC)

Doğru Cevap: C

Soru 38

Türk dilinde, bazan 3. kişi iyelik eki almış kelimelerde bu ekin fonksiyonu kaybolur ve kelime kalıplaşarak taban haline gelir. Bu durumlarda, kelimenin üstüne tekrar bir 3. teklik kişi iyelik eki geldiği görülür ve buna iyelik eki yığılması denir. Eski Anadolu Türkçesi'nde de bu tür kıllanışlar vardır.
Aşağıdaki örneklerden hangisinde açıklamaya uygun bir kullanım vardır?

Bir+i+si

Kapu+sına

Korku+sından

Göz+ümüz

Yigit+niŋ

Açıklama:

İyelik Eki Yığılması: Türk dilinde, bazan 3. kişi iyelik eki almış kelimelerde bu ekin fonksiyonu kaybolur ve kelime kalıplaşarak taban haline gelir. Bu durumlarda, kelime-nin üstüne tekrar bir 3. teklik kişi iyelik eki geldiği görülür.EAT.‘deki bu tür kullanılışlar şunlardır: bir+i+si (BH); dükel+i+si (EMŞer.; kim+i+si (Mec. Nec.)

Doğru Cevap: A

Soru 39

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi'ndeki bir hal eki değildir?

+ (y) A

+ d A

+ (I) n

+lA

+ l A r

Açıklama:

İsim Çekimi
Çokluk
+ l A r
Yönelme Hâli (dative)
+ (y) A
Bulunma Hâli (locative)
+ d A
Ayrılma Hâli (ablative)
+ d A n
Vasıta Hâli (instrumental)
+ (I) n
+lA

Doğru Cevap: E

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesinde II. tipteki kişi eklerinden birini almıştır?

çalar men

ayrılısarvan

bilürsin

olsaŋ

göndermişsiz

Açıklama:

II. tipteki kişi ekleri: İyelik eki kaynaklı olduğu düşünülen eklerdir.
II. teklik kişi F-zaman/kip+ -ŋ: bir kaç haslet birle ârâste olsaŋ gerek

Doğru Cevap: D

Soru 41

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi II. tip kişi eklerinden birini almıştır?

çalar men

bilürsin

göndermişsiz

olsaŋ

ayrılısarvan

Açıklama:

II. Kişi F-zaman/kip+ -ŋ: olsaŋ

Doğru Cevap: D

Soru 42

Hangi seçenekte ünsüzlerde “sızıcılaşma” görülür?

yohsul < yoksul

öldür- < öltür-

süci < süçig

göŋül < köŋül

diz < tiz

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini tanıyacak ve açıklayabileceksiniz

Doğru Cevap: A

Soru 43

Hangisi Eski Anadolu döneminde geniş zaman I. teklik kişi çekiminde kullanılmaz?

-(V)rvAnIn

-(V)rım

-(V)rvAm

-(V)rIn

-(V)rAm

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki zaman eklerinin neler olduğunu ve bunların fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisi gelecek zaman işlevinde kullanılmaz?

-(y)IsAr

-(y)AcAk

-dAçI

-sA gerek.

-(y)V turur

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki zaman eklerinin neler olduğunu ve bunların fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: E

Soru 45

Günümüz Türkçesinde ünsüz uyumuna giren ancak Eski Anadolu Türkçesinde sadece ötümlü şekilleri kullanılan ek hangi seçenektedir?

+A yönelma hâli eki

+sIz isimden isim yapma eki

+lAr çokluk eki

-dUr- fiilden fiil yapma eki (ettirgenlik)

+çA eşitlik hâli eki

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini tanıyacak ve açıklayabileceksiniz

Doğru Cevap: D

Soru 46

Hangi seçenekteki ek şimdiki, geniş ve gelecek zamanlar yanında istek kipi işlevi de taşır?

-(y)UpdUr(Ur)

-d+kişi

-(y)A

-(y)A yor(ur)

-(y)V turur

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki zaman eklerinin neler olduğunu ve bunların fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 47

Hangi seçenekteki fiil çekiminde I. tipteki şahıs eki kullanılmaz?

geniş zaman

görülen geçmiş zaman

gelecek zaman

şimdiki zaman

duyulan-farkına varılan geçmiş zaman

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki zaman eklerinin neler olduğunu ve bunların fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.
I. Tipteki kişi ekleri, kişi zamiri kaynaklı oldukları düşünülen eklerdir ve bunlar duyulan-farkına varılan geçmiş zaman, geniş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman, bazı istek kipi çekimlerinde zamir kökenli kişi ekleri kullanılır: hem sen çagır içer sen hem men kobuz çalar men (Mev.); ben o kuşvan ki bî-hengâm öterven / ya tıflem bilüsüz ılan dutarvan (Işk.); yirümden ayrılısarvan visâl gözleyüben / helâk idiser üm(m)îd ile inkisâr dirîg (Işk.); şikâyeti saŋa ‘arz eylerüz (MF.); bilürsin kalmayısar kâle hâlüŋ (Hus.Şir.); biti göndermişsiz geldi irişdi (KVz.).
II. tipteki kişi ekleri ise iyelik eki kaynaklı olduğu düşünülen eklerdir. Bunlar ise görülen geçmiş zaman ve dilek-şart çekimlerinde iyelik kökenli ekler kullanılmıştır: gözümi açdum çü bakdum dört yaŋa (MF.); iy firişteler muhammed ümmetini nice bulduŋuz (MC); göŋlinden geçdi kim ‚acabâ ‚arşuŋ ululugı ne kadar ola uçsam görsem diyü (MC); bir kaç haslet birle ârâste olsaŋ gerek (Mrzb.).
Görüldüğü gibi B seçeneğindeki görülen geçmiş zaman çekiminde II. tipteki iyelik kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Hangi seçenekte ünsüzlerde “genizlileşme” görülür?

vur- < ur-

ıssı < ısıg

ayak < adak

artıg ol < artık ol

mengü < bengü

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini tanıyacak ve açıklayabileceksiniz

Doğru Cevap: E

Soru 49

Eski Türkçede işlek gelecek zaman eki olup da Eski Anadolu Türkçesi döneminde birkaç kelimede sıfat-fiil eki olarak görülen ek hangisidir?

-(y)A

-sA gerek

-dAçI

-(y)UpdUr(Ur)

-(y)AcAk

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki zaman eklerinin neler olduğunu ve bunların fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 50

Eski Anadolu Türkçesinde hangi ek daima dar-yuvarlak ünlülüdür?

Görülen geçmiş zaman 3. teklik kişi

Yükleme hâli (accusative)

İlgi (tamlama) hâli eki

3. teklik şahıs iyelik eki

Çokluk eki

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki isim hâl eklerinin neler olduğunu ve bunların fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 51

Eski Anadolu Türkçesi metinlerinin ünlüler açısından en karakteristik özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Düzlük-yuvarlaklık uyumunun olmaması

Büyük ünlü uyumunun olmaması

Ünlü düşmesinin olmaması

Ünlü türemesinin olmaması

Ünlü daralmasının olmaması

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi metinlerinin ünlüler açısından en karakteristik özelliği düzlük-yuvarlaklık uyumunun olmamasıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 52

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlü düşmesi yaşanmıştır?

Adun

Oğlum

Eyledün

Tanrı

Deniz

Açıklama:

Oğlum kelimesinin kökü “oğul”da ünlü düşmesi yaşanmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 53

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü kaynaşması A, C, olmuştur?

Ağzın

Gönlün

Böyle

Oğlum

Burnun

Açıklama:

Ağzın, Gönlün, Oğlum ve Burnun örneklerinde ünlü düşmesi görülmektedir. Böyle seçeneğindeki örnek “bu ile” halinde iken ünlü kaynaşmasından sonra “böyle” olmuştur.

Doğru Cevap: C

Soru 54

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde kelime başında ünsüz düşmesi yaşanmıştır?

Yalvar

Kuyu

Ayak

Üzüm

Ayır

Açıklama:

Yalvar, Kuyu, Ayak ve Ayır seçeneklerinde ünsüz harflerde sızıcılaşma meydana gelmiştir. Üzüm seçeneğinde ise özgününde “yüzüm” olan sözcük “üzüm” haline gelmiş, başındaki ünsüz düşmüştür.

Doğru Cevap: D

Soru 55

Aşağıdaki sözcüklerden hangilerinde genizleşme olayı meydana gelmiştir?

Ayır

Kuyu

Yalvar

Ayak

Mengü

Açıklama:

Ayır, Kuyu, Yalvar ve Ayak seçeneklerinde ünsüz harflerde sızıcılaşma, Mengü seçeneğinde (mengü - bengü) ise genizleşme olayı görülmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 56

Aşağıdaki ifadelerden hangisinde ilgi hâli eki bulunmaktadır?

Yük elinden

Baş ağrısı

Yüce göklerden

Andan sonra

Kıldan kıla

Açıklama:

Yük elinden, Yüce göklerden, Andan sonra ve Kıldan kıla seçeneklerinde ayrılma hal eki görülür. Baş ağrısı seçeneğinde ise “ağrısı” kelimesinde ilgi (tamlama) hal eki görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi yükleme halinin bir işlevidir?

Karşılıklı olarak yapılan işlerde kullanılır.

Birliktelik bildirir.

Cümlede belirtili nesne görevi görür.

Sebep bildirir.

Çeşitli zarfların teşkilinde kullanılır.

Açıklama:

Karşılıklı olarak yapılan işlerde kullanılır, Birliktelik bildirir, Sebep bildirir ve Çeşitli zarfların teşkilinde kullanılır. seçeneklerinde vasıta halinin işlevinden bahsedilmektedir. Cümlede belirtili nesne görevi görür seçeneği yükleme halinin bir işlevidir.

Doğru Cevap: C

Soru 58

Aşağıdaki gelecek zaman cümlelerinden hangisinin yükleminde 1. çokluk kişi iyelik eki görülmektedir?

On altı yaş yaşladum bir gün ola düşem ölem sen kalasın.

Elli yıldan sonra gelgil istegil / bulasın istedüğün gire ele.

Ve muhakkak bilesiz necât ehli siz misiz.

Kardaş bu sözün girçeğin nice bilevüz.

Kim bilür müstakbeli nice gele.

Açıklama:

On altı yaş yaşladum bir gün ola düşem ölem sen kalasın seçeneğinde 1. teklik
Elli yıldan sonra gelgil istegil / bulasın istedüğün gire ele seçeneğinde 2. teklik
Ve muhakkak bilesiz necât ehli siz misiz seçeneğinde 2. çokluk
Kardaş bu sözün girçeğin nice bilevüz seçeneğinde 1. çokluk
Kim bilür müstakbeli nice gele seçeneğinde ise 3. teklik kişi iyelik eki görülmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 59

Aşağıdaki şimdiki zaman cümlelerinden hangisinin yükleminde 3. teklik kişi iyelik eki bulunmaktadır?

Seni kaygulu görürven.

Şimdi tevekkül iderüz.

Çelebeyi ne sanur sen.

Niye gülişürsiz?

Nazar itdi görd, kim biregü zinâ ider.

Açıklama:

Seni kaygulu görürven seçeneğinde 1. teklik,
Şimdi tevekkül iderüz seçeneğinde 1. çokluk,
Çelebeyi ne sanur sen seçeneğinde 2. teklik,
Niye gülişürsiz? seçeneğinde 2. çokluk ve
Nazar itdi görd, kim biregü zinâ ider seçeneğinde 3. teklik kişi iyelik eki bulunmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 60

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesinde bulunan elif harfine karşılık olarak kullanılan ünlü harflerden biridir?

Açıklama:

Arap harfleriyle yazıldığı için bu dönemdeki ünlü çeşitlerini sadece alfabenin imkan verdiği ölçüde tespit edebilmekteyiz. Türkçedeki 8 ünlü fonemini göstermek için Arap harflerinde sadece 3 harf bulunmaktadır: elif: /a/, /e/; ye: /ı/, /i/; vav: /o/, /ö/, /u/, /ü/. Uzun ünlüleri göstermek için farklı harfler olmadığından dolayı EAT’de o tür ünlülerin takip edilebilmesi de zordur. Türk dilindeki dokuzuncu ünlü olan /é/ (kapalı e) sesi için de özel bir harf olmadığından, hangi metnin dilinde bulunup hangisinde bulunmadığını belirlemek güçtür

Doğru Cevap: A

Soru 61

I. Kalınlık ve incelik uyumu
II. Düzlük ve yuvarlaklık uyumu
III. Ünlü düşmesi
IV. Ünlü geçişmesi
Eski Anadolu Türkçesinde yukarıda verilen ünlü uyumlarından hangisi/hangileri vardır?

Yalnız I

I ve III

II ve IV

I, III ve IV

Hepsi

Açıklama:

Kalınlık ve incelik uyumu,Türk dilinin Köktürkçeden beri izlenebilen en sağlam ünlü uyumudur. Eski Anadolu Türkçesi (EAT) döneminde de kalınlık-incelik uyumu vardır. Hatta bazı durumlarda, günümüz Türkçesi yazı dilinden daha ileri bir uyum söz konusudur. Örneğin bugün uyum dışı kullanılan +ki eki, EAT metinlerinde uyumsuz örnekleri bulunsa da pek çok yerde uyuma girmiş olduğunu yazımından anlayabilmekteyiz: arkasındagı, sonragı, yarınkı. EAT metinlerinin ünlüler açısından en karakteristik özelliği, dudak (düzlük-yuvarlaklık) uyumunun tam olmamasıdır. Bu uyum iki yönden bozuktur: Bazı ekler sadece yuvarlak ünlü ile kullanılır. Öndeki hecesi düz ünlülü olan pek çok kelimenin de takip eden hecesinde yuvarlak ünlü bulunur. Bazı ekler ise sadece düz ünlü ile kullanılır. Öndeki hecesi yuvarlak olan bazı kelimelerin de takip eden hecesinde düz ünlü bulunur. Orta hecedeki vurgusuz dar ünlülerin düşmesi ise Türkçe için bir genel eğilimdir. EAT metinlerinde de bu eğilim yaygındır: gönlün, oglumı, agzın. Biri ünlüyle biten arkasındaki de ünlüyle başlayan iki kelime bir araya gelince de ünlüler kaynaşır ve ünlü geçişmesi olur: niçün < ne içün, nire < ne ara, böyle < bu ile, bol- < bu ol-, nit- < ne it-, nol- < ne ol-.

Doğru Cevap: D

Soru 62

Aşağıdakilerden hangisi, Eski Anadolu Türkçesinde görülen ünsüz ötümlüleşmesine örnek gösterilebilir?

artug ol < artuk ol

givür < kigür

tavu < tagu

müvekel < müvekkel

arva- < avra-

Açıklama:

Ötümsüz ünsüzle biten kelimelerin arkasında ünlü ile başlayan bir kelime getirildiğinde bazen ilk kelimenin sonundaki ünsüz ötümlüleşmektedir: (g

Doğru Cevap: A

Soru 63

Aşağıdakilerden hangisinde, Eski Anadolu Türkçesindeki iyelik eklerinin özellikleri doğru verilmiştir?

Birinci ve ikinci kişilerin ünlüsü ekleşme anında daima düzdür.

Üçüncü kişilerin ünlüsü ekleşme anında daima yuvarlaktır.

İkinci ve üçüncü kişilerin ünlüsü ekleşme anında daima yuvarlaktır.

Birinci ve ikinci kişilerin ünlüsü ekleşme anında daima yuvarlaktır.

İkinci ve üçüncü kişilerin ünlüsü ekleşme anında daima düzdür.

Açıklama:

Çokluk ve iyelik ekleri günümüz Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sadece iyelik ekleri, ekleşme anında küçük ünlü (dudak) uyumuna girmez. Birinci ve ikinci kişilerin ünlüsü daima yuvarlak; 3. kişilerin ise daima düz kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 64

Bugün yazı dilimizde bulunmayan ancak Eski Anadolu Türkçesi döneminde ‘Duyulan-Farkına Varılan Zaman’ eki olarak kullanılan yapı, aşağıdakilerden hangisidir?

- (V) r

- (y)Up dUr(U)r

- (y) A yor(ur)

- (y)IsAr

- (y)AcAK

Açıklama:

-(y)Up zarf-fiil eki ile dur(ur) bildirme şeklinin birleşmesinden meydana gelmistir. Bugün yazı dilimizde bulunmayan bu yapıyı, Türkiye Türkçesine daha ziyâde “-mIş+kişi” veya “-mIştır” olarak aktarabiliriz. Ayrıca bu ekte‚ sürmekte olan, devam edegelen bir geçmiş zaman fonksiyonu da sezilir. Yine bu ekin 1. teklik ve çokluk kişilerle çekimleri daha ziyâde “Görülen Geçmiş Zaman” gibi kullanılmıştır. Günümüz Azerbaycan Türkçesinde bu ek daha yaygın olarak görülür.

Doğru Cevap: B

Soru 65

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesinde ‘Gelecek Zaman’ eki olarak kullanılmayan bir yapıdır?

-(y)AsI

-(y)IsAr

-(y)AcAK

-dAçI

-(y) V Turur

Açıklama:

Bugün Anadolu’da bulunan muhtelif ağızların o dönemde de bulunmuş olmalarından dolayı, Eski Anadolu Türkçesinde herhangi bir zaman için birden çok ek kullanılabilmektedir (örn. Gelecek Zaman için, -(y)A; -(y)AsI; -(y)IsAr; -(y)AcAK, -dAçI, -sA gerek).

Doğru Cevap: E

Soru 66

Eski Anadolu Türkçesinde bir ekin birden çok zaman veya kipin çekiminde görev üstlendiği görülür. Buna göre, aşağıdaki eklerden hangisi, Gelecek Zaman, Şimdiki Zaman, Geniş Zaman ve İstek Kipi için kullanılır?

-mIş

-(y)IsAr

-(y)A

-(y) A yor(ur)

-(V) r

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinde bir ekin birden çok zaman veya kipin çekiminde görev üstlendiği görülür. -(y)A eki, Gelecek Zaman, Şimdiki Zaman, Geniş Zaman, İstek Kipi için kullanılır.

Doğru Cevap: C

Soru 67

Günümüz Türkçesindeki ‘Şimdi tevekkül ederiz’ cümlesinin Eski Anadolu Türkçesindeki yazılışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Şindi tevekkül iderik

Şimdi tevvekül ideriz

Şimdi tevekkül edoruz

Şimdi tevekkül iderüz

Şindi tevekkül ideririz

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinde daha ziyade ‘eyit-, di-’ gibi fiiller, ‘yâ, iy’ gibi hitaplar ile ‘soru’ cümlelerinde -(V)r eki şimdiki zamanı göstermektedir. 1. teklik kişi -(V)rvAn / -(V)rvAm/ -(V)rvIn -(V)rAm; 1. çokluk kişi
-(V)rUz; 2. teklik kişi -(V)r sen / -(V)rsIn; 2. çokluk kişi -(V)rsIz; 3. teklik kişi -(V)r; 3. çokluk kişi -(V)rlAr.

Doğru Cevap: D

Soru 68

Eski Anadolu Türkçesinin son dönemlerine kadar işlek bir sıfat-fiil eki olarak kullanılan - (y)AcAK eki ne zamandan itibaren gelecek zamanı çekimlemekte kullanılmaya başlamıştır?

XIII. yüzyıl

XV. yüzyıl

XVII. yüzyıl

XIX. yüzyıl

XX. Yüzyıl

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin son dönemlerine kadar işlek bir sıfat-fiil eki olarak takip edebildiğimiz bu ek, XV. yüzyıldan itibaren gelecek zamanı çekimlemekte de kullanılmaya başlamıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 69

Türkçedeki 8 ünlü fonemini göstermek için Arap harflerinde kaç harf bulunmaktadır?

Açıklama:

Türkçedeki 8 ünlü fonemini göstermek için Arap harflerinde sadece 3 harf bulunmaktadır: elif (ا/ :(a/, /e/; ye (ى/ :(ı/, /i/; vav (و/ :(o/, /ö/, /u/, /ü/.

Doğru Cevap: C

Soru 70

Türk dilinin Köktürkçeden beri izlenebilen en sağlam ünlü uyumu hangisidir?

Düzlük Uyumu ve Yuvarlaklık Uyumu

Ünsüz Uyumları

Düzlük Uyumu

Yuvarlaklık Uyumu

Kalınlık Uyumu ve İncelik Uyumu

Açıklama:

Türk dilinin Köktürkçeden beri izlenebilen en sağlam ünlü uyumu Kalınlık Uyumu ve İncelik Uyumu’dur.

Doğru Cevap: E

Soru 71

Aşağıdakilerden hangisi yuvarlak ünlülü eklerden biridir?

+KI

+dUr

+sIz

+(y)IlA

+sIz

Açıklama:

+dUr Yuvarlak Ünlülü Eklerden Bildirme 3.T.K. eki’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 72

Düz ünlülü kelime ve eklerden +(y)I eki aşağıdakilerden hangi ektir?

Belirtme eki

Aitlik eki

İsimden isim yapma eki

Gelecek zaman eki

Fiilden fiil yapma eki

Açıklama:

Düz ünlülü kelime ve eklerden +(y)I eki “belirtme eki”’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 73

Yanyana bulunan benzer veya aynı hecelerden birinin söylenişten kalkması şeklinde oluşan değişime ne ad verilir?

Genizleşme

Ünsüz İkizleşmesi

Ünsüz Tekleşmesi

Hece Tekleşmesi

Ünsüz Düşmesi

Açıklama:

Hece Tekleşmesi: Yanyana bulunan benzer veya aynı hecelerden birinin söylenişten kalkması şeklinde oluşur.

Doğru Cevap: D

Soru 74

I. Fiilin öznesi durumundadır.
II. Zaman zarfı görevinde kullanılır.
III. Ünleme bildirir.
Yukarıda belirtilen özellikler hangi hal eklerindendir?

İlgi Hali

Yükleme Hali

Yalın Hali

Bulunma Hali

Yönelme Hali

Açıklama:

Yalın halinin işlevleri şunlardır:
Fiilin öznesi durumundadır: işâret eyler aya ay yarılur (EMŞer.)
Zaman zarfı görevinde kullanılır: mü’ezzinler o kubbe üzre dururlar / gice gündüz çalaba yalvarurlar (EMŞer.)
Ünleme bildirir: kara kaşlar, kara gözler cânum aldı, cânum aldı / müsülmânlar nedür bu, kim baŋa geldi baŋa geldi.

Doğru Cevap: C

Soru 75

İlgi halinin işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

Fiilin öznesi durumundadır.

Tamlamayı belirtili hâle getirir.

Fiilin istikametini gösterir.

"Cümlede ‘belirtili nesne’ görevini taşır.

Bir yerde uzunca veya bir müddet için kalmayı, beklemeyi gösterir.

Açıklama:

İlgi halinin işlevi; tamlamayı belirtili hâle getirimektir. ayınuŋ bir şeytân dôstı varıdı (Mrzb.); dördinci göklerüŋ adın ve lakâbın beyân kılur.

Doğru Cevap: B

Soru 76

Görülen geçmiş zamanın asıl eki aşağıdakilerden hangisidir?

-mIş

- (y) A

“-d+kişi "

- (V) r

-(y) A yor(ur)

Açıklama:

Görülen geçmiş zamanın asıl eki “-d+kişi” dir.

Doğru Cevap: C

Soru 77

Bergamalı Kadri’nin gelecek zaman için verdiği üç ekten ilki aşağıdakilerden hangisidir?

- (y)IsAr

- (y)A

- (y)AcAK

- sA gerek

-(y) A yor(ur)

Açıklama:

Bergamalı Kadri’nin gelecek zaman için verdiği üç ekten ilki - (y)A ‘dir.

Doğru Cevap: B

Soru 78

Geçmişte cereyan eden bir oluş veya kılışın bizzat görülmediği, başkası tarafından nakledildiği durumlarda hangi zaman kullanılabilir?

Görülen Geçmiş Zaman

Geçmiş Zaman

Geniş Zaman

Şimdiki Zaman

Duyulan~Farkına Varılan Geçmiş Zaman

Açıklama:

Geçmişte cereyan eden bir oluş veya kılışın bizzat görülmediği, başkası tarafından nakledildiği durumlarda Duyulan~Farkına Varılan Geçmiş Zaman kullanılabilir.

Doğru Cevap: E

Soru 79

Aşağıdakilerden hangisi EAT’de yuvarlak ünlülü fiilden isim yapan ektir?

+dUr

-GUR

+IU

+egü

-Ur

Açıklama:

+dUr bildirme üçüncü tekil ekidir. +IU ve +egü isimden isim yapma ekidir. -Ur sıfat-fiil ekidir. -GUR ise fiilden isim yapma ekidir.

Doğru Cevap: B

Soru 80

I. +lIk
II. -Il-
III. -In-
IV. -GIl
Yukarıdakilerden hangisi EAT’de hem düz hem de yuvarlak ünlü ile kullanılmakla birlikte bazı örneklerde uyum dışı kalan eklerdendir?

I ve II

II ve III

III ve IV

I, II ve III

I, I, III, ve IV

Açıklama:

+lIk, -Il-, -In- ve -In ekleri hem düz hem de yuvarlak ünlü ile kullanılmakla birlikte bazı örneklerde uyum dışı kalan eklerdendir. -Gıl ise istek-emir kipi 2. Tekil şahıs ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 81

Aşağıdakilerden hangisi ünlü geçişmesine örnektir?

nire ‹ ne ara

biş ‘beş’ 5

vir / var

tavu (‹tagu)

mengü "bengü, ebedi"

Açıklama:

Biri ünlüyle biten arkasındaki de ünlüyle başlayan iki kelime bir araya gelince ünlüler kaynaşır. Öreğin niçün ‹ ne içün, nire ‹ ne ara gibi.

Doğru Cevap: A

Soru 82

I. /p/
II. /t/
III. /k/
IV. /z/
Yukarıdakilerden hangileri, EAT’nin karakteristik değişimi olan kelime başında ve iki ünlü arasında ötümlüleşme eğilimi yaygın olan ünsüzlerdendir?

I ve II

II ve III

I, II ve III

II, III ve IV

I, II, III ve IV

Açıklama:

EAT döneminin ünsüzler bakımından en karakteristik değişmesi kelime başında ve iki ünlü arasında /t/, /k/,/ç/ ünsüzlerinin ötümlüleşme eğiliminin yaygın olmasıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 83

EAT döneminde bildirme eki olan “turur”la birlikte hece tekleşmesiyle kısalmış ve ek haline gelmiş olan hangi şekli kullanılmıştır?

-Ur

-dUk

+(U)m

+dUr

-dUKçA

Açıklama:

EAT döneminde bildirme eki olan “turur”, hem bunun ötümlüleşmiş şekli “durur”, hem de hece tekleşmesiyle kısalmış ve ek haline gelmiş olan şekli olan +dUr şekli kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 84

Günümüz lehçelerinden Özbek ağızlarında, Kumuk, Karaçay ve Balkar yazı dillerinde belirtili isim tamlaması yapılırken hangi ek kullanılmaktadır?

+üm

+(U)m

+nl

+yı

+si

Açıklama:

Özbek ağızlarında, Kumuk, Karaçay ve Balkar yazı dillerinde belirtili isim tamlaması yapılırken +nl eki kullanılır.

Doğru Cevap: C

Soru 85

Günümüz yazı dilinde “vasıta hali eki” ile kullanılan “meşgul ol-“ fiili, EAT metinlerinde çoğu kez hangi ek ile kullanılmıştır?

Yönelme hali eki ile

Eşitlik hali ekili ile

Ayrılma hali eki ile

Bulunma hali eki ile

Yükleme hali eki ile

Açıklama:

Bir hal eki, belirli bir tarihi dönemde veya belirli bir lehçede, diğer bir dönem veya lehçeye göre farklı kullanımlar gösterebilmektedir. Örneğin bugünkü yazı dilimizde “vasıta hali eki” ile kullanmakta olduğumuz “meşgul ol-” fiili, EAT metinlerinde pek çok kez “yönelme hali” eki ile kullanılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 86

Aşağıdakilerden hangisi EAT’de birden çok zaman veya kipin çekiminde görev alır?

-dAçI

-(y)AcAk

-(y)A

-(y)AsI

-(y)IsAr

Açıklama:

Anadolu’da bulunan muhtelif ağızlardan o dönemde de bulunmuş olmalarından dolayı EAT’de herhangi bir zaman için birden çok ek kullanılabilmektedir. Bazen de bir ekin birden çok zaman veya kipin çekiminde görev üstlendiği görülür. -(y)A eki böyle bir ektir.

Doğru Cevap: C

Soru 87

Aşağıdakilerden hangisi gelecek zaman eki -(y)IsAr ekinin 1. Tekil çekimlerinden biri değildir?

-(y)IsArvAn

-(y)IsArvAnIn

-(y)IsArIn

-(y)IsArAm

-(y)IsArAmIn

Açıklama:

Fiil çekiminde, aynı zamanın aynı kişisi için bile farklı yapıların kullanıldığı olmuştur. Bu o günkü Oğuz ağızlarının metinlere yansımış özellikleri olarak değerlendirilmektedir. Örneğin gelecek zaman eki -(y)IsAr ekinin 1. Tekil çekimleri, -(y)IsArvAn, -(y)IsArvAnIn, -(y)IsArIn, -(y)IsArAm’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 88

I. İyelik ekleri, ekleşme anında küçük ünlü uyumuna girmez.
II. Birinci ve ikinci kişilerin ünlüsü daima yuvarlaktır
III. Üçüncü kişilerin ünlüsü daima düzdür.
Yukarıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesindeki çokluk ve iyelik eklerinin özelliklerindendir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

I, II ve III

Açıklama:

Çokluk ve iyelik ekleri günümüz Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. İyelik ekleri, ekleşme anında küçük ünlü uyumuna girmez. Birinci ve ikinci kişilerin ünlüsü daima yuvarlaktır. Üçüncü kişilerin ünlüsü daima düzdür.

Doğru Cevap: E

Soru 89

Aşağıdakilerden hangisi yuvarlak ünlülü fiilden isim yapma eklerinden biri değildir?

GUR

gUn

(U)K

mUr

Açıklama:

A, C, D ve E seçeneklerinde verilen eklerin tamamı fiilden isim yapma eki ien, B seçeneğinde verilen "+lU", isimden isim yapma ekidir.
Doğru yanıt B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 90

+(n)Uŋ ekinin türü aşağıdakilerden hangisidir?

İlgi eki

İsimden isim yapma eki

Fiilden isim yapma eki

İyelik eki

Zarf-fiil eki

Açıklama:

+(n)Uŋ ilgi ekidir. Doğru yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 91

Aşağıdakilerden hangisi/hangileri sıfat-fiil eklerindendir?
I. +cUGAz
II. -dUk
III. -Ur
IV. +ArU

I ve II

I ve III

II ve III

III ve IV

I, II ve IV

Açıklama:

I. +cUGAz isimden isim yapma eki
II. -dUk sıfat-fiil eki
III. -Ur sıfat-fiil eki
IV. +ArU yön gösterme eki
Doğru yanıt C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 92

+KI ekinin türü aşağıdakilerden hangisidir?

Belirtme eki

Bildirme eki

İyelik eki

Aitlik eki

Birliktelik eki

Açıklama:

+KI eki aitlik ekidir. Doğru yanıt D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 93

Aşağıdakilerden hangisi yalnızca düz ünlülerle kullanılan eklerden biridir?

+lIk

-Il-

-In-

-In

+CI

Açıklama:

A, B, C ve D seçeneklerinde verilen ekler hem düz hem de yuvarlak ünlülerle kullanılan eklerdenken, E seçeneğinde verilen +CI eki yalnızca düz ünlülerle kullanılan eklerdendir.
Doğru yanıt E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 94

"göŋlüŋ"
Verilen sözcükte verilen ünlü özelliklerinden hangisi/hangileri görülmektedir?
I. Ünlü düşmesi
II. Ünlü geçişmesi
III. Sızıcılaşma

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

Orta hecedeki vurgusuz dar ünlülerin düşmesi Türkçe için bir genel eğilimdir. EAT metinlerinde de bu eğilim yaygındır: göŋlüŋ (Mec.Nez.), oġlumı (Gunya), aġzın (Edv.Müf.)
Doğru yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 95

İki ünlü arasında bazı yerlerde ötümlüleşme olurken bazı yerlerde olmadığı görülür.
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde yukarıdaki duruma örnek bir sözcük vardır?

odın

süci

varacaguŋ

artuġ

görklü

Açıklama:

İki ünlü arasında: Bazı yerlerde ötümlüleşme olmuş bazı yerlerde olmamıştır: agar- (Hak.Div.), varacaguŋ (MC), kıldugı (BH).
Doğru yanıt C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 96

"tâ’ata meşgûl olalum zikrile"
Yukarıda verilen cümlede aşağıdaki hal eklerinden hangisi vardır?

Eşitlik

Bulunma

Yükleme

Yalın

Yönelme

Açıklama:

Bugünkü yazı dilimizde “vasıta hâli eki” ile kullanmakta olduğumuz “meşgul ol-” fiili, Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde pek çok kez “yönelme hâli” eki ile kullanılmıştır: eyregi gâfil ve uykuya meşgûl ola (Kıs.Enb.); anı ‘imâret kılmaga meşgûl ola (Mrzb.); tâ’ata meşgûl olalum zikrile (Aş.Paş.Fkr.); andan şâh durup savma’asına vardı ‘ibâdete meşgûl oldı (KVz.).
Doğru yanıt E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 97

Eski Anadolu Türkçesinde de çokluk yapmak için +lAr (+lar / +ler) eki kullanılır. Günümüz Türkçesindeki farklı işlevleri EAT metinlerinde de görülmektedir.
Aşağıdaki işlev-örnek eşleştirmelerinden hangisi/hangileri doğrudur?
I. Kök veya tabanları çokluk yapar: ol ördekler su üstinde seyr iderdi
II. İsimleri sınıf veya familya anlamında kategorize eder: mü‘ezzinler ezân virürler anda
III. Zarf türünden kelimelere eklenerek bugün +lArI eki ile kullandığımız zarflar yapar: sirkelü aşlar müfîddür bî-nizâ

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

Kök veya tabanları çokluk yapar: ol ördekler su üstinde seyr iderdi (Mrzb.); var durur yoldaşlarum yanumda hôş (MF). şerî’at kullara hak rahmetidür (BH)

İsimleri sınıf veya familya anlamında kategorize eder: menâre dört durur çü dört bucakda / mü‘ezzinler ezân virürler anda (EMŞer.); sirkelü aşlar müfîddür bî-nizâ (KŞ); agular hâsiyyetin ve hükmin beyân ider (TN)

Zarf türünden kelimelere eklenerek bugün +lArI eki ile kullandığımız zarflar yapar: bir yıl gündüzin oruc dutup giceler ‘ibâdet itmişce sevâb vire (MC)
Türk dilinde sayı sıfatlarından ve topluluk bildiren isimlerden sonra gelen kelimeler çokluk eki almazlar. Fakat EAT.’de az da olsa bu durumlarda da +lAr ekinin kullanıldığı görülmektedir: saŋa bir kaç ögütler vireyin ben / ki her birisi dürr ola ya mercân (Çrh.); ardına bir kaç oglanlar düşmiş gider (MC)

Görüldüğü üzere birinci ve ikinci maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Doğru yanıt D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 98

Aşağıdakilerden hangiside koyu verilen sözcük şimdi zamandadır?

görü turur her ne kılsavuz günâh / ger kılavuz ol günâha bir gez âh

öyle ki evvel beŋzeridük biz size / dönisersiz siz dahı âhir bize

hem sen çagır içer sen hem men kobuz çalar men

mere şökli melik / dünlügi altun ban ivlerümi getürüp durursın

yaradılmış bu şerbetden dadısar / ulu giçi durur ol işde yeksân

Açıklama:

dönisersiz ve dadısar gelecek zamanda, çalar men geniş zamanda ve getürüp durursın duyulan/farkına varılan geçmiş zamanda sözcükler iken, A seçeneğindeki görü turur şimdiki zamanda bir sözcüktür.
Doğru yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 99

Eski Anadolu Türkçesinde aşağıdaki eklerden hangisi isimden isim yapma eki değildir?

+cUGAz

+cUK

+sUZ

+ArU

+egü

Açıklama:

Ses Bilgisi Özellikleri - Ünlüler
+ArU yuvarlak ünlülü eklerden yön gösterme ekidir. Diğerleri İsimden isim yapmak ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 100

(Türk dilinin Köktürkçeden beri izlenebilen en sağlam uyumu kelimelerdeki kök ve eklerdeki ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından uyumudur. Buna günümüzde Büyük Ünlü Uyumu da denilmektedir.) Aşağıda yer alan kelimelerden hangisi diğerlerinden farklı bir nedenle bu uyuma uymamaktadır?

Sevda

Kalem

Lastik

Müslüman

Açıklama:

Ses Bilgisi Özellikleri - Ünlüler - Ünlü Uyumları
Diğerleri kök olarak kurala uymazken sonraki kelimesi aldığı ekten dolayı uymamaktadır. Günümüzde uyum dışı kullanılmakta olan bu ek (+ ki ) Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde uyumsuz örnekleri bulunsa da pek çok yerde uyuma girmiştir. Arkasındagı, sonragı, yarınkı…

Doğru Cevap: A

Soru 101

Aşağıdaki kelimelerden hangisi ‘’ sızıcılaşma’’ olayına örnek oluşturur?

Derdüm > derdim

Yohsul > yoksul

Datlu > tatlı

Men > ben

Kapu > kapı

Açıklama:

Ses Bilgisi Özellikleri
Patlayıcı ünsüzler, boğumlanma noktasında patlayarak şekillenen ünsüzleri Süreksiz ünsüzlerin patlayarak şekillenme özelliğinden dolayı aldıkları addır: B, C, Ç, D, G, G, K, K, P, T ünsüzleridir. Sızıcı ünsüzler, boğumlanma noktasında hava akımının sürtünme ve sızma yolu geçebileceği dar bir geçitte şekillenen ünsüzlerdir. Sürekli ünsüzlerin bir bölümüdür: F, Ğ, H, J, S, Ş, V, Z ünsüzleridir. Sızıcılaşma, herhangi bir nedenle patlayıcı ünsüzlerin değişmesidir. Bu bir kural değildir.

Doğru Cevap: B

Soru 102

Niçün < ne içün , nire < ne ara , nol- < ne ol-, böyle < bu ile
Biri ünlüyle biten arkasındaki de ünlüyle başlayan iki kelime bir araya gelince ünlülerin kaynaşmasına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

Ünlü düşmesi

Ünlü türemesi

Ünlü geçişmesi

Ünlü değişmesi

Ünlü uyumu

Açıklama:

Ses Bilgisi ve Özellikleri - Ünlü Uyumları
Ünlü geçiştirmesi denir.

Doğru Cevap: C

Soru 103

Eski Türk Lehçelerinde olduğu gibi Anadolu sahasında da ‘’ ip gibi kelimelerde görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Ünsüz tekleşmesi

Ünsüz ikizleşmesi

Ünsüz türemesi

Ünsüz sızılaşması

Ünsüz düşmesi

Açıklama:

Ses Bilgisi Özellikleri - Ünsüzler
Köktürkçedeki bol- fiilinin başındaki ünsüz diğer lehçelerde korunmuş olmasına karşın Oğuzcada kaybolmuştur. Eski Anadolu Türkçesi metinlerini diğer Orta Türkçe lehçelerinden ayıran en önemli özelliklerden biri de bu kelimenin başındaki ünsüzün düşmesidir. Yine kelime başındaki (y) sesi, kendinden sonra dar ünlü geldiyse Azerbaycan sahasında olduğu gibi, Anadolu sahasında da düşmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 104

Eski Anadolu Türkçesinde isim tamlaması, tamlanan kelimeye iyelik eki getirilmesiyle kurulan bir ilgiden oluşur. Bunlar belirtisiz isim tamlamasıdır. Tamlayan kelime +(n)ın ekini alırsa belirtili tamlama diye adlandırılır. Bu ekin görevi tamlama yapmak değil, zaten tamlama haline girmiş kelime gurunun tamlayanını belirli duruma getirmektir. Ancak bu ek kullanılmadan da belirtili isim tamlaması olduğu anlaşılmaktadır.
Aşağıdaki isim tamlamalarından hangisi belirtili isim tamlaması olduğu halde ek almamıştır?

Pirinç pilavı

Ömrüm yıldızı

Baş ağrısı

Elbise askısı

Yaz tatili

Açıklama:

Şekil Bilgisi Özellikleri - Çekim Ekleri - İsim Çekim Ekleri
Ömrüm yıldızı ( ömrim ılduzı - Ömrümün yıldızı karardı.)

Doğru Cevap: B

Soru 105

Aşağıdakilerden hangisi Ayrılma Halinin işlevlerinden biri değildir?

Bir şeyin içerisinden, civarından vb. geçerek yapılan hareketin yeri veya bitiriliş noktası bildirilirken kullanılır.

Tamlayan durumundaki isimlere gelerek, tamlanan kelimenin türediği nesneyi ifade eder.

Ayrılma hali, bir yerde uzunca ya da bir süre için kalmayı, beklemeyi gösterir.

Ayrılma hali eki almış kelimelerden sonra sıfat gelirse, karşılaştırma ilgisi kurulmuş olur.

Bir bütünden bir kısmı alınırsa, bütün ayrılma hali eki alır.

Açıklama:

Şekil Bilgisi Özellikleri - Çekim Ekleri - İsim Çekim Ekleri
Bulunma hali, bir yerde uzunca ya da bir süre için kalmayı, beklemeyi gösterir.

Doğru Cevap: C

Soru 106

Aşağıdakilerden hangisi Eski Türk metinlerinde kullanılan vasıta halinin işlevlerinden birinin örneği değildir?

çûn şâh anlarunla şehre vardu.

Bir firişte gördüm yidi kat yirün altında inen büyük dünyaca var

bu garîb-name anın geldi dile / kim bu dil ehli dahı ma’nî bile

ben anı kuş yavrusın saklar gibi sakladum / kuş südiyle besledüm

kon savaşı siz bugün şeytân başını döğün / süd bigi u bal bigi hûş karılun bir bir ile

Açıklama:

Şekil Bilgisi Özellikleri - Çekim Ekleri - İsim Çekim Ekleri
A seçeneğinde ‘’anlarunla’’ birliktelik anlamı veren vasıta halidir. C seçeneğinde ‘’anın’’ sebeb bildirir. D seçeneğinde ‘’südiyle’’ araç ilgisi kuran vasıta halidir. E seçeneğinde ise ‘’bir ile’’ karşılıklı yapılan iş belirtilir. B seçeneğinde vasıta hali yoktur; ‘’dünyâca’’ kelimesinde kadar anlamı veren eşitlik hali kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 107

Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan ‘’ gülişürsiz ‘’ çekiminde ‘’gül-‘’ fiiline eklenen ekler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

Şimdiki zaman - II. çokluk kişi

Gelecek zaman - I. teklik kişi

Duyulan geçmiş zaman - III. çokluk kişi

Görülen geçmiş zaman - III. teklik kişi

Geniş zaman - II. çokluk kişi

Açıklama:

Fiil Çekimi
Şimdiki zaman - II. çokluk kişi ( siz )

Doğru Cevap: A

Soru 108

Eski Anadolu Türkçesinde yer alan ‘’Şöyle ki evvel benzeridük biz size / Dönisersiz siz dahı âhir bize ‘’ mısralarındaki dönisersiz fiilinin zamanı aşağıdakilerden hangisidir?

Şimdiki zaman

Gelecek zaman

Geniş zaman

Duyulan geçmiş zaman

Görülen geçmiş zaman

Açıklama:

Fiil Çekimi
Gelecek zaman.( Dön - iser - siz )

Doğru Cevap: B

Ünite 5

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisinde dilek-istek bildiren bir kelime vardır?

içevem

yazayın

tapavuz

turasın

kalasen

Açıklama:

a. dilek-istek bildirir: süçü içevem

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisinde ikinci tekil kişi eki almış bir kelime vardır?

getürün

buyurgıl

işidün

atunuz

esirgenüz

Açıklama:

buyurgıl

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdaki kelimelerden hangisi ikinci çoğul kişi eki almıştır?

eyitgil

gidergil

getürün

arıtgıl

dutgıl

Açıklama:

2. çokluk kişi
a. emir bildirir: varuŋ avlaŋ getürüŋ

Doğru Cevap: C

Soru 4

Aşağıdaki kelimelerden hangisi öğrenilen geçmiş zamanın hikayesiyle çekimlenmiştir?

okıdumdu

döşedidüm

vardundı

dinlemişdüm

bakadıydı

Açıklama:

dinlemişdüm duyulan geçmiş zamanın hikayesiyle çekimlenmiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 5

Aşağıdaki fiillerden hangisi geniş zamanın hikayesiyle çekimlenmemiştir?

söyleşürdüm

kılarduk

bilerdük

umarduk

kalısardık

Açıklama:

kalısardık gelecek zamanın hikayesidir.

Doğru Cevap: E

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi isim-fiildir?

ugramaklıga

işlemedük

bulmadugı

gelesi

virmeyen

Açıklama:

ugramaklıg isim fiildir.

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi sıfat-fiildir?

ditreme

korkdugumuzdan

susayıcak

kopıcagaz

yaradıcak

Açıklama:

korkdugumuzdan sıfat-fiildir.

Doğru Cevap: B

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisinde zarf-fiil yoktur?

yaradıcak

göricek

virmeyen

susayıcak

gelmedin

Açıklama:

virmeyen sıfat-fiildir.

Doğru Cevap: C

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisinde isimden isim yapım eki almış bir sözcük vardır?

kısaç

tutam

çatlagıç

öyün

azgun

Açıklama:

öyün -ın eki almıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisinde fiilden isim yapım eki almış bir sözcük vardır?

içre

eksürek

artuksı

karavaş

çatlaguç

Açıklama:

çatla + guç ekiyle türemiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 11

Aşağıdakilerden hangisi Köktürk yazı dilinde isimden isim yapan eklerden biri değildir?

+acuk

+ıl

+An

+ez

Açıklama:

+A ; isimden fiil yapan eklerdendir.

Doğru Cevap: A

Soru 12

Hikâye Çekimleri; zaman eklerinin üzerine .... fiili ve d+kişi getirilerek yapılır.
Yukarıdaki cümleyi aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

ö-

ü-

Açıklama:

Hikâye Çekimleri; zaman eklerinin üzerine i- fiili ve d+kişi getirilerek yapılır.

Doğru Cevap: B

Soru 13

Geçmiş zaman çekimlerinde, Eski Türkçedeki “....” fiilinden gelen “i-” şekli kullanılır.
Yukarıdaki cümleyi aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

“tar-”

“ar-”

“er-”

“kar-”

“var-”

Açıklama:

Geçmiş zaman çekimlerinde, Eski Türkçedeki “er-” fiilinden gelen “i-” şekli kullanılır.

Doğru Cevap: C

Soru 14

Ek fiil morfemi .... (
Yukarıdaki cümleyi aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

ü-

ö-

Açıklama:

Ek fiil morfemi i- (

Doğru Cevap: D

Soru 15

Orta Asya’daki yazın dilinde yönelme hâli eki aşağıdakilerden hangisidir?

+AC

+CA

+KA

+FA

+GA

Açıklama:

Orta Asya’daki yazın dilinde Köktürkçede olduğu gibi yönelme hâli eki +GA iken, Anadolu Oğuzcasında kendi şekilleri olan +(y)A kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 16

Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Köktürkçe sıfat fiil eki olarak günümüzde sadece Oğuz lehçelerinde yaşamaktadır?

-DUK

-MUK

-NUK

-BUK

-TUK

Açıklama:

Köktürkçedeki -DUK sıfat fiil eki bugün sadece Oğuz lehçelerinde yaşamaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 17

Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Köktürkçe'de kullanılan fiildir ve günümüzde sadece Oğuz lehçelerinde yaşamaktadır?

“tul-”

“bul-”

“pul-”

“çul-”

“kul-”

Açıklama:

Köktürkçede kullanılan “bul-” fiili bugün sadece Oğuz lehçelerinde devam etmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 18

“Duyulan-farkına varılan geçmiş zaman” eki olarak Köktürkçede aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmaktadır?

-kal

-mIş

-kel

-sel

-tel

Açıklama:

“Duyulan-farkına varılan geçmiş zaman” eki olarak Köktürkçede -mIş eki vardır.

Doğru Cevap: B

Soru 19

“-sA Dilek-Şart” eki, şart bildirdiği durumlarda hangi özelliği taşımaktadır?

İsim-fiil

Zarf-fiil

Kip

Sıfat-fiil

Sıfat

Açıklama:

“-sA Dilek-Şart” eki, şart bildirdiği durumlarda “kip” özelliği değil de “zarf-fiil” özelliği taşımaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 20

Aşağıdakilerden hangisi 'Görülen Geçmiş Zamanın Hikayesi' arasında yer almaz?

- dIlArdI

- dUŋdI

- dAK idi

- dIdUm

- dUmdI

Açıklama:

'- dAK idi', 'Görülen Geçmiş Zamanın Hikayesi' arasında yer almamaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi geniş zamanın ve şimdiki zamanın hikayesi arasında ortak özellik göstermektedir?

-(y)A(y~yI)dUhUz

-(V)rlArdI

-(y)A tururdI

-(y)A (y~yI)dUm

-(V)r (i-)dUm

Açıklama:

'-(V)r (i-)dUm', geniş zamanın ve şimdiki zamanın hikayesi arasında ortak özellik göstermektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 22

Aşağıdakilerden hangisi 'Gelecek Zamanın Hikayesi'nin 3. teklik kişi çekiminde kullanılmaktadır?

-(y)A (y~yI)dUm

-(y)A tururdI

-(V)r (i-)dI

-(y)IsAr(i-)dI

-(y)A (y~yI)dUhUz

Açıklama:

Gelecek Zamanın Hikayesi'nin 3. teklik kişi çekiminde "-(y)IsAr(i-)dI" kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 23

Aşağıdakilerden hangisi olumsuz geniş zaman sıfat-fiilidir?

-sAz

-kAz

-sAr

-mAz

-lar

Açıklama:

-mAz: olumsuz geniş zaman sıfat-fiilidir.

Doğru Cevap: D

Soru 24

Aşağıdakilerden hangisi Köktürkçede işlek olmasına rağmen sonraki dönemlerde körelmiş gelecek zaman sıfat-fiil ekidir?

-mAK

-mAKlIK

-mA

-mer

-dAç(I)

Açıklama:

-dAç(I) : Köktürkçede işlek olmasına rağmen sonraki dönemlerde körelmiş gelecek zaman sıfat-fiil ekidir

Doğru Cevap: E

Soru 25

ideydüm, olaydum, bileyidük, bakayıduŋuz, bidüreydüm gibi çekimler aşağıdakilerin hangisinde kullanılmaktadır?

İstek Kipinin Hikayesi

Gelecek Zamanın Hikayesi

Geniş Zamanın Hikayesi

Şimdiki Zamanın Hikayesi

Görülen Geçmiş Zamanın Hikayesi

Açıklama:

ideydüm, olaydum, bileyidük, bakayıduŋuz, bidüreydüm gibi çekimler, istek kipinin hikayesidir.

Doğru Cevap: A

Soru 26

Aşşağıdakilerden hangisi bildirme ekleri arasında yer almamaktadır?

+sIz

+vAn

+sIn

+dAn

+(y)Am

Açıklama:

"+dAn" bildirme ekleri arasında yer almamaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi fiilimsilerden sıfat-fiil ekleri arasında yer almamaktadır?

-(y)An

-mAKlIK

-mAdUK

-(y)AcAK

-(y)AsI

Açıklama:

"-mAKlIK", fiilimsilerden sıfat-fiil ekleri arasında yer almamaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi fiilimisilerden zarf-fiil ekleri arasında yer almaktadır?

-mAdUK

-mAKlIK

-mAz

-(y)An

-dUkdA

Açıklama:

"-dUkdA", fiilmsilerden zarf-fiil ekleri arasında yer almaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisi fiilden fiil yapan ekler arasında yer almaktadır?

-der-

-mal

-GA

+eT-

+mIş

Açıklama:

"-der-", fiilden fiil yapan ekler arasında yer almaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 30

Eski Anadolu Türkçesi hangi dile dayalı bir yazı dili olmuştur?

Kırgızca

Köktürkçe

Oğuzca

Moğolca

Uygurca

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi o göçler sonucunda Anadolu’da kurulup gelişmiş Oğuzcaya dayalı bir yazı dili olmuştur.

Doğru Cevap: C

Soru 31

Aşağıdaki fiil çekimlerinden hangisi emir-istek kipinin 1. teklik kişisini örneklemez?

içevem

yazayın

uram

sıdurayın

tapavuz

Açıklama:

tapavuz: Emir-istek kipi 1. çokluk kişi çekimi

Doğru Cevap: E

Soru 32

Aşağıdaki fiil çekimlerinden hangisi duyulan geçmiş zamanın hikâyesini örnekler?

birlerdük

kılduŋuzdı

bakdıyıdı

öldürüp dururdı

döşedidüm

Açıklama:

öldürüp dururdı

Doğru Cevap: D

Soru 33

Aşağıdakilerden fiil çekimlerinden hangisi şimdiki zamanın hikayesini göstermez?

iderdüm

otururduk

götüreydi

geçeyorurdum

göre dururdı

Açıklama:

götüreydi: Gelecek zamanın hikayesi

Doğru Cevap: C

Soru 34

Aşağıdakilerden hangisi isim fiil eklerinden biri değildir?

-mAK

-mIş

-mAKlIK

-mA

(y)Iş

Açıklama:

-mIş: Sıfat fiil eki

Doğru Cevap: B

Soru 35

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki almış bir kelime bulunur?

ben ölicek bu toprağı balçık idesiz

bilür kişi dahı bilmez kişi gözine eyle hakîr görinür

yaramaz gelecilerden saklaya

dün namâzın kılanlar turalar

gökde uçan kuş yir altında hevâm

Açıklama:

ben ölicek bu toprağı balçık idesiz

Doğru Cevap: A

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisi isimden isim yapım eki almış bir kelimedir?

bögrek

tutam

degenek

emçek

yüzgeç

Açıklama:

bögrek: +AK

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisinde isimden fiil yapım eki vardır?

gönüldeş

öğüt

aydın

sağdıç

biregü

Açıklama:

ögüt <ög+ü-t

Doğru Cevap: B

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisinde fiilden isim yapan ek vardır?

segir-

eren

togış

karavaş

uzun

Açıklama:

togış: -IŞ

Doğru Cevap: C

Soru 39

Aşağıdakilerden hangisinde çatı eki bulunur?

koy-

segir-

kayık-

tutuz-

depele-

Açıklama:

tutuz-:Geçişli-Ettigenlik Eklerindendir.

Doğru Cevap: D

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesi için söylenemez?

Oğuzcanın bilinen ilk yazı dilidir.

Köktürkçede dönüşlülük zamiri olarak kullanılmış olan “kentü” Orta Türkçe döneminde Eski Anadolu Türkçesinde devam etmiştir.

Diğer Orta Türkçe lehçelerinde olmayan bazı özelliklere sahiptir: yükleme hâli eki olarak +(y)I kullanılması gibi.

Diğer Orta Türkçe lehçelerinde olmayan bazı özelliklere sahiptir: ver-, var-, var, ol- kelimeleri gibi.

Türk dilinin bilinen en eski yazı dilidir.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi, Oğuzcanın bilinen ilk yazı dilidir. Türk dilinin bilinen en eski yazı dili ise VII-VIII. yüzyıllardan kalma eserleri olan Köktürkçedir.

Doğru Cevap: E

Soru 41

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde "dilek-istek bildiren teklik kişi" eki kullanılmıştır?

Nem var verem yelesini dutavam bir gün

İlâhî alnında ne yazayın didi

Senüŋ etüŋden ogul yiyeyin mi

Ben bu ılanı gerek bâgubân eliyile öldürem

Bir zamân yatalum uyuyalum

Açıklama:

Teklik kişi -(y)AvAn / -(y)AvAm / -(y)Am / -(y)AyIn / -(y)AyIm ekleriyle yapılır. Bu ekler içerisinde ise -(y)AvAm dilek-istek bildirmek için kullanılır.
Süçü içevem süçü delü olavam delü /nem var verem yelesini dutavam bir gün (SV.); kan yiyici cân alıcı zâlimüŋ cevrinden kurtaram (Kelile.); merhem idüp gözüme uram (Tıb.Neb.)

Doğru Cevap: A

Soru 42

Aşağıdakilerden hangisi çokluk kişi ekidir?

-(y)AyIm

-(y)AvAn

-(y)AvUz

-(y)AsIn

-(y)AyIn

Açıklama:

Çokluk kişi ekleri -(y)AvUz / -(y)AlUm dır.

Doğru Cevap: C

Soru 43

Aşağıdakilerden hangisi "gelecek zamanın hikayesi" için kullanılan eklerden biridir?

-(V)r (i-)dUh

- dUK idi

-(V)r (i-)dI

-(y)A (y~yI)dI

-(y)IsAr(i-)dI

Açıklama:

Gelecek zamanın hikayesini göstermek için kullanılan çekim ekleri -(y)IsAr (i-)d+kişi ve -(y)A (i-)d+kişi ekleridir.

Doğru Cevap: E

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisinde "geniş-şimdiki zaman teklik kişi bildirme" eki kullanılmıştır?

Ümmetidük

Dururlar

Degülüz

Benven

Varıdı

Açıklama:

Geniş -şimdiki zaman teklik kişi bildirme ekleri +vAn, +(y)Um ve +(y)Am’dır.

Doğru Cevap: D

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisi İsim-fiil eklerinden biridir?

-mAdUK

-mAKlIK

-(y)AcAK

-(y)AsI

-dUkdA

Açıklama:

İsim-fiiller, fiillerin isim şekilleridir. Bu yüzden herhangi bir ismin gireceği bütün hâllere girer ve isimlerin aldığı bütün ekleri alırlar. -mAK, -mAKlIK, -mA ve -(y)Iş isim-fiil ekleridir.

Doğru Cevap: B

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisinde “görülen geçmiş zaman sıfat fiil eki” kullanılmıştır?

Gördügi

Olmayası

Geldeç

İden

İşlemedük

Açıklama:

“gördügi ” kelimesindeki -dUK eki görülen geçmiş zaman sıfat-fiil ekidir.

Doğru Cevap: A

Soru 47

Aşağıdakilerden hangisinde "zaman zarf-fiil" eklerinden biri kullanılmıştır?

gelüriseŋüz

bakarak

susayıcak

bulmışiken

sevinüp

Açıklama:

-(y)IcAK en işlek zarf-fiil eklerindendir.

Doğru Cevap: C

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisinde "isimden isim" yapan eklerden biri vardır?

degirmen

esirge

degenek

dönder

evcügez

Açıklama:

"evcügez" kelimesinde isimden isim yapan +cUGAz eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 49

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde "fiilden isim" yapan bir ek kullanılmıştır?

ayruhsı

öksürük

depecük

ögüt

aglaş

Açıklama:

"öksürük" kelimesinde -(U)k ekiyle fiilden isim türetilmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 50

Aşağıdakilerden hangisinde dönüşlülük eki kullanılmıştır?

Gönder

Çıkar

Tanış

Saçıl

Ekil

Açıklama:

Dönüşlülük ekleri arın-, bezen- döşen kelimelerindeki -(I)n- ve dökil-, saçıl-, yarıl- kelimelerindeki -(I)l- ekleridir.

Doğru Cevap: D

Soru 51

Bugün «Dilek-İstek Kipleri» başlığı altında verilegelen «Emir», «İstek», «Dilek-Şart» ve
«Gereklilik» kiplerini, Eski Anadolu Türkçesinde fonksiyonları itibarı ile ayrı ayrı müstakil şekillerde gösterebilmek oldukça güçtür. Bu kiplerin hepsinde «bir şeyin yapılmasının, ben tarafından istenmesi” vardır. Aynı ek, hem emir, hem istek, hem gereklilik vs. bildirebilmektedir.
Yukarıdaki bilgilere göre istek-emir kiplerinin farklı fonksiyonlar ifade edebilmesi için aşağıdaki özelliklerden hangisi geçerli sayılamaz?

Cümledeki diğer kelimeler

Kişiler arasındaki hissî ve hiyerarşik ilişkiler

Vurgu ve tonlama

İsteğin ifade edilme zamanı

İsteğin gerçekleşmesi için gereken zaman

Açıklama:

İstek-emir kiplerinin farklı fonksiyonlar ifade edebilmesi, ancak; 1. cümledeki diğer
kelimelere; 2. kişiler arasındaki hissî ve hiyerarşik ilişkilere; 3. vurgu ve tonlamaya; 4. isteğin gerçekleşmesi için gereken zamana; 5. isteğin derecesine; 6. isteğin gerçekleşmesi için müsamaha ve mecburiyete, göre değişmektedir.
Doğru cevap D seçeneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 52

"İlâhî alnında ne yazayın didi" ifadesinin bildirdiği durum aşağıdakilerden hangisidir?

Dilek-istek

Tavsiyede gereklilik

Tercih

Emir

Dilek

Açıklama:

Tavsiyede gereklilik bildirir (özellikle ne soru kelimesi ile birlikte kullanılınca): ilâhî
alnında ne yazayın didi (MC)
Doğru cevap B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 53

Aşağıdaki ifadelerden hangisi "dilek-istek bildirir" bir yapıdadır?

"senüŋle meşveret kılsam gerekdür"

"göŋlinden geçdi kim ‚acabâ ‚arşuŋ ululugı ne kadar ola uçsam görsem diyü"

"bir kaç haslet birle ârâste olsaŋ gerek"

"müslümânum diyen kişi şartı nedür bilse gerek"

"taŋrınuŋ buyrugın tutup beş vakt namâz kılsa gerek"

Açıklama:

Dilek-istek bildirir: gümişden elli kandili gör anda / gücüm yitse iletsem aŋa ben de
(EMŞer.); göŋlinden geçdi kim ‚acabâ ‚arşuŋ ululugı ne kadar ola uçsam görsem diyü (MC).
Doğru cevap B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 54

"bu medhi çûn hakınca diŋlemişdüm / aluban hem bilemce gizlemişdüm;
fakruŋ evvel bilmişidük adını / sora sora şimdi bulduk dadını; içüŋüz şarâbı
kim halk içdügi vaktın siz susamışduŋuz; peygamberüŋ katına vardum yârenlerile
oturmışıdı; lîkin husrev ol kızuŋ atasın ve kardaşın öldürüp dururdı"
Yukarıdaki parçadaki fillerin kaçında duyulan-farkına varılan geçmiş zamanın hikayesi eki bulunmaktadır?

Açıklama:

"bu medhi çûn hakınca diŋlemişdüm / aluban hem bilemce gizlemişdüm (EMŞer.);
fakruŋ evvel bilmişidük adını / sora sora şimdi bulduk dadını (Aş. Paş.Fkr.); içüŋüz şarâbı kim halk içdügi vaktın siz susamışduŋuz (MC); peygamberüŋ katına vardum yârenlerile oturmışıdı (Tıb.Neb.); lîkin husrev ol kızuŋ atasın ve kardaşın öldürüp dururdı (Mrzb.)"
Doğru cevap D seçeneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 55

"okıdumdı ferhengnâme sözin / ki sa’dî düzüpdür pes eksiksizin (Ferheng); dir imiş
ben döşedidüm döşegi / dirilürken ölüp ‘üzeyr eşegi (Harname); hâlinden sordılar kanda varduŋdı (MC); siz bilürsiz peygamberüŋüz muhammedden soŋra dünyâda ne günâhlar ne hatâlar kılduŋuzdı (MC); gözgüye bakdıyıdı yûsuf meger (ŞH.Yus.)"
Yukarıdaki parçada yer alan fillerin kaçı görülen geçmiş zamanın hikâyesini bildirmektedir?

Açıklama:

"okıdumdı ferhengnâme sözin / ki sa’dî düzüpdür pes eksiksizin (Ferheng); dir imiş
ben döşedidüm döşegi / dirilürken ölüp ‘üzeyr eşegi (Harname); hâlinden sordılar kanda varduŋdı (MC); siz bilürsiz peygamberüŋüz muhammedden soŋra dünyâda ne günâhlar ne hatâlar kılduŋuzdı (MC); gözgüye bakdıyıdı yûsuf meger (ŞH.Yus.)"
Doğru cevap C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 56

"bildüŋ gelen geçer imiş bidüŋ konan göçer imiş / ‘ışk şerbetin içer imiş her kim bu
ma’nîden tuyar (Yun.Em.); dilkü eyitdi yalıŋuz ol iş degül dahı eydürmiş kim bir ayrugıla düzildi (Mrzb.); baŋa bî-’akldur ve hîle-bâzdur ve mekkâredür ve sehhâredür ve kâzibdür dirlerimiş (KVz.)"
Yukarıdaki parçadaki fillerin kaç tanesi geniş zamanın rivayetini bildirmektedir?

Açıklama:

"bildüŋ gelen geçer imiş bidüŋ konan göçer imiş / ‘ışk şerbetin içer imiş her kim bu
ma’nîden tuyar (Yun.Em.); dilkü eyitdi yalıŋuz ol iş degül dahı eydürmiş kim bir ayrugıla düzildi (Mrzb.); baŋa bî-’akldur ve hîle-bâzdur ve mekkâredür ve sehhâredür ve kâzibdür dirlerimiş (KVz.)"
Doğru cevap C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 57

Sıfat-fiil ekleri fiillerin, zamana bağlı isim ve sıfat şekilleridir. Aşağıdaki eklerden hangisi sıfat-fiil eklerinden biri değildir?

-mAdUK

-dUK

-(y)AcAK

-mAKlIK

-(y)AsI

Açıklama:

-mAKlIK isim-fiil eklerinden biridir, sıfat-fiil eki değildir.
Doğru cevap D seçeneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 58

Aşağıdaki eklerden hangisi isimden fiil yapan eklerden biridir?

+rAk

+irge-

+Aru

+acuk

+sul

Açıklama:

+irge- eki isimden fiil yapan eklerden biridir. Diğer seçeneklerde yer alan ekler isimden isim yapan eklerdir.
Doğru cevap B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 59

Aşağıdaki yapım eklerden hangisi fiilden fiil yapan eklerden birisidir?

-dUr-

-aç

-(y)AGAn

-AnAK

-gAn

Açıklama:

-dUr- eki dışındaki ekler fiilden isim yapan eklerdir.
Doğru cevap A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 60

Eski Anadolu Türkçesine ilişkin aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Eski Anadolu Türkçesi, Oğuzcanın bilinen ilk yazı dilidir.

Türk dilinin bilinen en eski yazı dili VII-VIII. yüzyıllardan kalma eserleri olan Köktürkçedir.

Köktürkçe döneminde Oğuzlar, Kırgızlar, Uygurlar vs. Türk boyları yaşamaktaydı ve hepsi Oğuzca lehçesi ile konuşuyorlardı.

Köktürkçe döneminde kullanılan edebi yazı dili Köktürkçe idi.

Köktürkçe ile Eski Uygur yazı dili arasındaki fark yok denilecek kadar azdı.

Açıklama:

Köktürkçe döneminde Oğuzlar, Kırgızlar, Uygurlar vs. Türk boyları yaşamaktaydı ve
kendi lehçeleri ile konuşuyorlardı.
Doğru cevap C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 61

Eski Anadolu Türkçesine ait aşağıdaki ifadelerden hangisinde şart zarf-fiil bulunur?

yaramaz gelecilerden saklaya

günâhından tevbe kılsa ol günâhı işlemedük gibi olur

kara eşek başına uyan ursaŋ katır olmaz

cümle geldeç yıl ola dir âşikâr

duracak yir degül durma bu ara

Açıklama:

-sA+kişi: Asıl fiilin yapılmasını, zarf-fiil eki alan fiilin yapılması şartına bağlar: kara eşek başına uyan ursaŋ katır olmaz karavaşa ton geyürseŋ kadın olmaz

Doğru Cevap: C

Soru 62

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin fiili emir kipi üçüncü çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir?

yohsa tenriden gele size belâ

gözgüye bakdıyıdı yûsuf meger

ka'beyi tavaf iderdüm bir kişi gördüm

gice vü gündüz senün kullugunda olaydum

Üçer gün tahta geçüp pâdişâhlık eylesünler

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki kip eklerinin neler olduğunu ve fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: E

Soru 63

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde eksiz emir çekimine örnek olarak gösterilecek bir fiil yoktur?

kerem göster ki sultân-ı keremsin

aytdum iy pertev-i hak dutgıl elüm

rahmet eyle yâ ilâhî rabbenâ

sözüm işit ögüdüm dut top elden

kadem kıl rence kim kademsin

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki kip eklerinin neler olduğunu ve fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 64

Aşağıdaki fiillerden hangisi istek-emir kipiyle çekimlenmemiştir?

yazayın

gele sen

gizlemişdüm

arıtgıl

eyit

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesindeki kip eklerinin neler olduğunu ve fonksiyonlarını açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 65

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi emir bildirir?

Dileyesin

Kurtaram

Yazayın

Yiyeyin

Öldürem

Açıklama:

Dileyesin seçeneğinde 2. teklik kişi emir kipi görülmektedir. Kurtaram seçeneğinde dilek-istek, Yazayın seçeneğinde tavsiyede gereklilik, Yiyeyin seçeneğinde tercih, Öldürem seçeneğinde ise gereklilik kipi görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 66

Aşağıdaki dilek-istek bildiren sözcüklerden hangisine bir kip eklenmemiştir?

Getürün

Göster

Algıl

Kılsa

Ola

Açıklama:

Seçeneklerden “göster” eksiz haldedir. Diğerlerinde sırayla -un, unuz; -gıl, -gil; -s A ve (y) A kipleri bulunmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 67

“okıdumdı” kelimesinde hangi fiil hikâye çekimi görülmektedir?

Duyulan-farkına varılan geçmiş zaman

Şimdiki zaman

Görülen geçmiş zaman

Gelecek zaman

Geniş zaman

Açıklama:

“okıdumdı” kelimesinde görülen geçmiş zamanın hikâye çekimi görülmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 68

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde istek kipinin hikayesi görülmektedir?

Bakardı

Eydirdü

Döşedidüm

Bileyidük

Bulmışlar

Açıklama:

Bakardı, Eydirdü ve Döşedidüm seçeneklerinde görülen geçmiş zamanın hikayesi, Bulmışlar seçeneğinde Duyulan-farkına varılan geçmiş zamanın hikayesi, Bileyidük seçeneğinde ise istek kipinin hikayesi görülmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 69

Aşağıdakilerden hangisinde geniş zamanın rivayeti görülmektedir?

Olaydum

Bidüreydüm

İdeydüm

Bakayıdunuz

Geçer imiş

Açıklama:

Olaydum, Bidüreydüm, İdeydüm ve Bakayıdunuz seçeneklerinde istek kipinin hikayesi Geçer imiş seçeneğinde geniş zamanın rivayeti görülmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Aşağıdakilerden hangisi gelecek zamanın +DUR’lu halidir?

Gelecekdür

Yaratmışdur

Buyurmışdur

Kırılmışdur

Dimişlerdür

Açıklama:

Gelecekdür seçeneğinde gelecek zamanın, Yaratmışdur, Buyurmışdur, Kırılmışdur ve Dimişlerdür seçeneğinde ise duyulan-farkına varılan +Dur’lu hali görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 71

Aşağıdakilerden hangisinde 1. çokluk kişi bildirme çekimi (ek-fiil çekimi) görülmektedir?

Ayruyam

Degülüz

Oglumsın

Gibisiz

Aguzdur

Açıklama:

Ayruyam seçeneğinde 1. teklik, Degülüz seçeneğinde 1. çokluk, Oglumsın seçeneğinde 2. teklik, Gibisiz seçeneğinde 2. çoğul, Aguzdur seçeneğinde 3. teklik kişi bildirme çekimi (ek-fiil çekimi) görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 72

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi zarf-fiildir?

Âdem oglanlarınun gönlini sana turacak yir eyledüm.

Olmayası işleri koyup gider.

Cümle geldeç yıl ola dir âşikâr.

Ben ölicek bu toprağı balçık idesiz.

Bu yörede seni bilür kimse var mıdır?

Açıklama:

A, B, C ve E seçeneklerindeki altı çizili sözcükler sıfat-fiildir. D seçeneğindeki “ölicek” sözcüğü “ölünce” anlamındaki zarf-fiildir.

Doğru Cevap: D

Soru 73

Oğuzlar, Kırgızlar, Köktürkler, Uygurlar gibi Türk boylarının ortak yazı dili olarak kullandıkları edebi dil aşağıdakilerden hangisidir?

Oğuzca

Kırgızca

Uygurca

İskitçe

Köktürkçe

Açıklama:

Soruda verilen Türk boylarının ortak yazı dili olarak kullandıkları edebi dil Köktürkçe’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 74

Eski Anadolu Türkçesinde, istek-emir kipi olarak bütün kişi çekimlerinde kullanılan en yaygın ek aşağıdakilerden hangisidir?

-(y)A

-mA

-(y)An

-(y)AsI

+lA

Açıklama:

Türkiye Türkçesinde ‘nispeten’ emir için ayrı ek, istek için ayrı ekten bahsedilebilir. Ancak, Eski Anadolu Türkçesinde her kip için ayrı ayrı ekler göstermek mümkün değildir. Günümüz Türkçesine göre en önemli farkı ise İSTEK-EMİR kipi olarak -(y)A ekinin bütün kişi çekimlerinde çok islek olarak kullanılmış olmasıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 75

‘beg eyitdi eyitgil’ şeklindeki Eski Anadolu Türkçesi ifadesinde altı çizili kelimedeki ek aşağıdakilerden hangisini bildirir?

Dilek-istek

Tavsiye

Emir

Temenni

Yalvarma

Açıklama:

2. teklik kişi -GIl eki ile yapılan (kişiler için özel eklerle yapılan) ‘beg eyitdi eyitgil’ sözü emir bildirir.

Doğru Cevap: C

Soru 76

I. Zaman eklerinin üzerine i- fiili ve d+kişi getirilerek
yapılır.
II. Olumsuz çekimlerinde, -DUK veya -mIş sıfat-fiil eklerinin üzerine getirilen ek veya edatlarla “duyulan-farkına varılan geçmiş zaman”ın hikâyesi yapılabilir.
III. -(y)A dur(ur) (i-)d+kişi / -(y)A yorur (i-)d+kişi
şimdiki zamanın hikayesinde en çok kullanılan eklerdir.
IV. -(y)IsAr (i-)d+kişi ve -(y)A (i-)d+kişi gelecek zamanın hikayesinde kullanılır.
V. -(V)r (i-)d+kişi hem geniş zamanın hem de şimdiki zamanın hikayesinde kullanılır.
Eski Anadolu Türkçesi hikaye çekimleri hakkında yukarıda verilenlerden hangisi/hangileri doğrudur?

I ve III

II, IV, V

II, III, IV

I, II, IV, V

Hepsi

Açıklama:

III. şıkta verilen eklerin örneği yok denecek kadar azdır. Çünkü, -(y)A durur ve -(y)A yorur yapılarının şimdiki zamanı karşılamaya başlaması bile Eski Anadolu Türkçesi devresinin son zamanlarına rastlar. Bu yüzden bu şık dışındakilerin hepsi doğrudur.

Doğru Cevap: D

Soru 77

Aşağıdakilerden hangisi, Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan ancak günümüz Türkçesinde kullanılmayan zarf-fiil ekidir?

-mAdIn

-sA

-(y)Up

-dUkdA

-ken

Açıklama:

Türkiye Türkçesi yazı dilinde kullanılmayan zarf-fiil ekleri şunlardır: -(y)IcAK, -(y)IncAK, -dUkdA, -d IsA, -(y)UbAn, -(y)UbAnIn.

Doğru Cevap: D

Soru 78

I. -dUK,
II. -(y)AcAK
III. -(y)AsI
IV. -dAç(I)
V. -(y)An
Yukarıda verilen Eski Anadolu Türkçesi eklerinin tümü için doğru olan özellik aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Eski Anadolu Türkçesindeki isim-fiil ekleridir.

Eski Anadolu Türkçesindeki sıfat-fiil ekleridir.

Eski Anadolu Türkçesindeki zarf-fiil ekleridir.

Eski Anadolu Türkçesindeki gelecek zaman ekleridir.

Eski Anadolu Türkçesindeki yapım ekleridir.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinde kullanılmış olan sıfat-fiil ekleri şunlardır: -mIş , -mAdUK, -dUK, -(y)AcAK, -(y)AsI, -dAç(I), -(y)An, -(U)r, -mAz. Bunlardan -dAçI eki bugünkü Türk lehçelerinde kullanılmamaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 79

‘yaramaz gelecilerden saklaya’ şeklindeki Eski Anadolu Türkçesi metninde altı çizili ifadede aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Olumsuz geniş zaman sıfat-fiili

Gelecek zaman sıfat-fiil eki

Görülen geçmiş zaman sıfat-fiil eki

Şimdiki zaman sıfat-fiil eki

Geniş zaman sıfat-fiil eki

Açıklama:

-mAz : Olumsuz geniş zaman sıfat-fiilidir: ‘yaramaz gelecilerden saklaya’.

Doğru Cevap: A

Soru 80

Aşağıdaki Eski Anadolu Türkçesi metinlerinin hangisinde zarf-fiil eki taşıyan bir söz vardır?

Duracak yir degül durma bu ara

Gökde uçan kuş

Öperek hem kuçarak oynayırak

Çok ola ölmek hem öldürmek dahı

Dönişde üser imis basına gam

Açıklama:

A seçeneğindeki uçan ve B seçeneğindek, duracak kelimelerinde sıfat-fiil; D seçeneğindeki ölmek ve öldürmek ile E seçeneğindeki dönişde kelimesinde isim-fiil eki vardır. Öperek, kuçarak, oynayırak kelimelerinde ise zarf-fiil eki vardır.

Doğru Cevap: C

Soru 81

Aşağıdakilerden hangisi, Eski Anadolu Türkçesinde isimden fiil yapan eklerden biridir?

-ele-

-Ik-

-Ir-

-y-

+lAn-

Açıklama:

-ele-, -Ik-, -Ir-, -y- seçenekleri fiilden fiil yapan eklerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 82

Türk dilinin bilinen en eski yazı dili hangi yüzyıllarda görülür?

VII-VIII.

IX-X.

X-XI.

XII-XII.

XIV-XV.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi, Oguzcanın bilinen ilk yazı dilidir. Türk dilinin bilinen en eski yazı dili ise VII-VIII. yüzyıllardan kalma eserleri olan Köktürkçedir.

Doğru Cevap: A

Soru 83

Dilek-İstek Kiplerinin hepsinde bir şeyin yapılmasının, kim tarafından istenmesi vardır?

Biz

Siz

Onlar

Ben

Açıklama:

Bugün «Dilek-İstek Kipleri» başlığı altında verilegelen «Emir», «İstek», «Dilek-Şart» ve «Gereklilik» kiplerini, Eski Anadolu Türkçesinde fonksiyonları itibarı ile ayrı ayrı müstakil şekillerde gösterebilmek oldukça güçtür. Bu kiplerin hepsinde «bir şeyin yapılmasının, ben tarafından istenmesi” vardır. Aynı ek, hem emir, hem istek, hem gereklilik vs. bildirebilmektedir. Bunların farklı fonksiyonlar ifade edebilmesi, ancak; 1. cümledeki diğer kelimelere; 2. kişiler arasındaki hissî ve hiyerarşik ilişkilere; 3. vurgu ve tonlamaya; 4. isteğin gerçekleşmesi için gereken zamana; 5. İsteğin derecesine; 6. İsteğin gerçekleşmesi için müsamaha ve mecburiyete, göre değişmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 84

Şart bildirdiği sürece esas cümlenin yüklemi olamayan ve bu yüzden bir kip özelliği taşımayan eki, sadece dilek-istek bildirdiği örneklerde asıl cümlenin yüklemi olabilmektedir?

-GIl

-sA

-(U)ŋ

-(U)ŋUz

-sUn

Açıklama:

Şart bildirdiği sürece esas cümlenin yüklemi olamayan ve bu yüzden bir kip özelliği taşımayan -sA eki, sadece dilek-istek bildirdiği örneklerde asıl cümlenin yüklemi olabilmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 85

İkinci çokluk kişiyi göstermek için yeterli olan ek seçenektekilerden hangisidir?

-(U)ŋ

-GIl

-sUn

-sUnlAr

-sA

Açıklama:

-(U)ŋ eki ikinci çokluk kişiyi göstermek için yeterlidir. Ayrıca -(U)ŋUz şeklinde genişletilmesi, saygı ve incelik ifadesi kazandırmak için olmalıdır. Bu yüzden, -(U)ŋUz kullanılışında, emir fonksiyonu beklenemez.

Doğru Cevap: A

Soru 86

Olumsuz çekimlerinde, hangi sıfat-fiil eklerinin üzerine getirilen ek veya edatlarla “duyulan-farkına varılan geçmiş zaman”ın hikâyesi yapılabilir?

-sA veya - dUŋdI

-Ma veya Kan

-DUK veya -mIş

-Gıl ve -mIş

-(U)ŋ veya -(U)ŋUz

Açıklama:

Olumsuz çekimlerinde, -DUK veya -mIş sıfat-fiil eklerinin üzerine getirilen ek veya edatlarla da “duyulan-farkına varılan geçmiş zaman”ın hikâyesi yapılabilir.

Doğru Cevap: C

Soru 87

İstek kipinin hikâyesinin birinci tekil kişi eki seçenektekilerden hangisidir?

-y)A (y~yI)dUm

-(y)A (y~yI)dUK

-(y)A (y~yI)dUhUz

-(y)A (y~yI)dI

-(y)AlArdI

Açıklama:

İstek kipinin hikâyesinin birinci tekil kişi eki “-(y)A (y~yI)dUm”dur.

Doğru Cevap: A

Soru 88

Duyulan-farkına varılan zamanın +DUR’lu hâli’nin ikinci çoğul kişi eki seçenektekilerden hangisidir?

-mI²ş(I)dUm

-(y)A (y~yI)dUhUz

-(U)ŋUz

-mI²slAr(i-)dI²

-mI²ş (i-)dUŋUz

Açıklama:

Duyulan-farkına varılan zamanın +DUR’lu hâli’nin ikinci çoğul kişi eki “-mI²ş (i-)dUŋUz”dur.

Doğru Cevap: E

Soru 89

Geniş-şimdiki zamanın ikinci çoğul kişi bildirme eki seçenektekilerden hangisidir?

+vUz / +(y)Uz

+sIz

+sen / +sIn

+Ø / dUrUr ~ +dUr

+vAn / +(y)Um / +(y)Am

Açıklama:

Geniş-şimdiki zamanın ikinci çoğul kişi bildirme eki “+sIz”dır.

Doğru Cevap: B

Soru 90

İsim-fiiller, fiillerin ne şekilleridir?

Yüklem

Özne

Sıfat

İsim

Zarf

Açıklama:

İsim-fiiller, fiillerin isim şekilleridir. Bu yüzden herhangi bir ismin gireceği bütün hâllere girer ve isimlerin aldığı bütün ekleri alırlar.

Doğru Cevap: D

Soru 91

Hangi ekler fiilleri başka fiillerle bağlamak üzere zarflaştıran eklerdir?

Sıfat-fiil

İsim-sıfat

Zarf-fiil

Yüklem-fiil

İsim-isim

Açıklama:

Zarf-fiil ekleri fiilleri başka fiillerle bağlamak üzere zarflaştıran eklerdir. Aslen zarf-fiil eki olan şekiller bulunduğu gibi, başka eklerin bir araya gelmesi ile zarf-fil fonksiyonunu üstlenen yapılar da vardır (-dUk+dA gibi). Ayrıca, cümlenin içindeki başka unsurlarla bir araya gelerek zarf-fiil görevinde kullanılmış olan zaman veya kip ekleri de bulunmaktadır (örn. kaçan ....F-dI yapısı, ‘... -dığında, ... -ınca’ anlamında kullanılmaktadır).

Doğru Cevap: C

Soru 92

“ tâ ola kim sakınasız yimekten içmekten cimâ’itmekden dahı tanrıdan korkasız”
Yukarıdaki cümlede yer alan -(y)AsIZ ekinin özelliği aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

Emir yoluyla gereklilik bildirir

Gereklilik bildirir

Dilek-istek bildirir

İstek yolu ile gereklilik bildirir

Tavsiye yolu ile gereklilik bildirir

Açıklama:

Cümlede verilen “sakınasız” ve “korkasız” kelimelerinde kullanılan -(y)AsIZ eki emir yoluyla gereklilik bildirmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 93

Şart bildirdiği sürece esas cümlenin yüklemi olamayan ve bu yüzden bir kip özelliği taşımayan -sA ekinin asıl cümlenin yüklemi olabilmesi için aşağıdakilerden hangisini bildirmesi gerekir?

Gereklilik

Şart

Dilek-istek

Tavsiye

Emir

Açıklama:

Şart bildirdiği sürece esas cümlenin yüklemi olamayan ve bu yüzden bir kip özelliği taşımayan -sA eki, sadece dilek-istek bildirdiği örneklerde asıl cümlenin yüklemi olabilmektedir: “Gümişden elli kandili gön anda / gücüm yitse iletsem ana ben de” örneğinde olduğu gibi.

Doğru Cevap: C

Soru 94

I. -dUmdI
II.-dUK idi
III.-dl(yl)dl
Yukarıdakilerden hangisi görülen geçmiş zamanın hikâyesinde 3. tekil kişi ekidir?

Yalınz I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

Görülen geçmiş zamanın hikâyesinde -dUmdl 1.tk,-dUK idi 1. çk. Ekidir. -dl(yl)dI ise 3. tk. ekidir.

Doğru Cevap: C

Soru 95

I. İsimden fiil yapan ek
II. İsimden isim yapan ek
III. Fiilden isim yapan ek
“sagdıç”taki +dıç eki yukarıdakilerden hangisidir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

"sagdıç”taki +dıç eki isimden isim yapan ekler gurubundadır.

Doğru Cevap: B

Soru 96

I. Oğuzlar
II. Kırkızlar
III. Uygurlar
IV. Karahanlılar
Köktürkçe’nin, yazı dili olarak aynen ya da ufat tefek değişikliklerle kullanıldığı Türk boyları aşağıdakilerden hangisidir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II ve III

I, II, III ve IV

Açıklama:

Oğuzlar ve Kırgızlar döneminde kullanılan Köktürkçe, edebi yazı dili olarak varlığını kendisinden sonraki Uygurlar döneminde de devam ettirmiştir. Uygurlardan sonra Karahanlılar döneminde de ufak tefek bazı farklar ve değişimlerle aynı yazı dili geleneğinin yaşatıldığı bilinmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 97

Orta Asya’daki yazın dilinde yönelme hâli eki olan +GA Anadolu Oğuzcasında hangi şekle dönüşmüştür?

-(y)Asl

+ra

+(y)A

-gAn

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesi göçler sonucunda Anadolu’da kurulup gelişmiş Oğuzcaya dayalı bir yazı dili olmuştur. Kendi lehçelerine dayanan bir yazı dili oluşturduklarından dolayı bazı hususlarda eski edebi yazı dilinden uzaklaşmışlardır. Örneğin Orta Asya’daki yazın dilinde Köktürkçede olduğu gibi yönelme hali eki +GA iken, Anadolu Oğuzcasında kendi şekilleri olan +(y)A kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 98

I. Oğuz
II. Kıpçak
III. Karluk
Yukarıdakilerden hangisi, “Duyulan-farkına varılan geçmiş zaman” eki olarak Köktürkçedeki -mIş ekinin günümüzde yaşadığı lehçelerden biridir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

“Duyulan-farkına varılan geçmiş zaman” eki olarak Köktürkçedeki -mIş eki Oğuz lehçelerinde yaşamakta, Kıpçak ve Karluk lehçelerinde kullanılmamaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 99

Köktürkçedeki -DUK sıfat fiil eki günümüzde yalnızca hangi lehçelerde yaşamaktadır?

Kıpçak

Karluk

Harezm

Çağatay

Oğuz

Açıklama:

Köktürkçedeki -DUK sıfat fiil eki günümüzde yalnızca Oğuz lehçelerinde yaşamaktadır. Orta Türkçe döneminde Eski Anadolu Türkçesinde karakteristikti. Orta Asya’daki lehçelerde ise bunu yerine -Gan eki işlekti.

Doğru Cevap: E

Soru 100

Aşağıdakilerden hangisi Eski Anadolu Türkçesinde kullanılmış olan sıfat-fiil eklerinden biri değildir?

-ml’s

-mAdUk

-dUK

-mAK

-(y)AsI

Açıklama:

-ml’s, -mAdUk, -dUK ve -(y)AsI sıfat-fiil ekleridir. -mAK ise isim-fiil ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 101

Günümüz Türkiye Türkçesinde “göresim geldi, okuyası gelmiş” gibi çekimlerde canlılığını koruyan sıfat-fiil eki aşağıdakilerden hangisidir?

-(y)An

-(y)AsI

-(U)r

-dAç(I)

-(y)AcAK

Açıklama:

Oğuzca olan -(y)AsI sıfat-fiil eki bugünkü Türkiye Türkçesinde “göresim geldi, okuyası gelmiş” gibi çekimlerde canlılığını koruyan bir ektir.

Doğru Cevap: B

Soru 102

Eski Anadolu Türkçesinde aynı ek, hem emir, hem istek, hem gereklilik bildirebilmektedir. Bunların farklı fonksiyonları ifade edebilmesi için aşağıdakilerden hangisi yanlış olur?

İsteğin derecesine

Vurgu ve tonlamaya

Cümledeki diğer kelimelere

İsteğin gerçekleşmesi için gereken zamana

Yapılacak olan jest ve mimiklere

Açıklama:

Kipler, Fiillerin Birleşik Çekimi, Fiilimsiler, Yapım Ekleri - Fiil Kipleri - İstek-Emir Kipleri
Bugün Dilek-İstek Kipleri başlığı altında verilen Emir, İstek, Gereklilik, Dilek-Şart kiplerini, Eski Anadolu Türkçesinde fonksiyonları itibariyle ayrı ayrı bağımsız şekillerde gösterebilmek zordur. Bu kiplerin hepsinde bir şeyin yapılmasının ben tarafından istenmesi vardır. Aynı ek, hem emir, hem istek, hem gereklilik vs. bildirebilmektedir. Bunların farklı fonksiyonlar ifade edebilmesi, ancak; cümledeki diğer kelimelere, kişiler arasındaki duygusal ve hiyerarşik ilişkilere, vurgu ve tonlamaya, isteğin gerçekleşmesi için gereken zamana, isteğin derecesine, isteğin gerçekleşmesi için hoşgörü ve zorunluluğa göre değişmektedir. Yapılacak olan jest ve mimikler dille ilgili değildir.

Doğru Cevap: E

Soru 103

Aşağıdaki fiil çekimleri ve eylemi yapan kişiyle ilgili olarak hangisi doğru verilmiştir?

Bir zaman yatalum uyuyalum - dilek-istek - 3.çokluk kişi

Vassiyetümü saklayasuz - istek yolu gereklilik - 1. teklik kişi

Kamu muhammed ümmetine okısa - dilek-istek - 3. Teklik kişi

Tâ ola kim sakınasız yimekden içmekden - emir-gereklilik - 2.teklik kişi

İlâhî alnında ne yazayın didi - tavsiyede gereklilik - 1.çokluk kişi

Açıklama:

Kipler, Fiillerin Birleşik Çekimi, Fiilimsiler, Yapım Ekleri - Fiil Kipleri - İstek-Emir Kipleri
A seçeneğinde 1.çokluk kişi; B seçeneğinde 2.çokluk kişi, D seçeneğinde 2. çokluk kişi, E seçeneğinde 1. teklik kişi olacak. C seçeneğinde fiil çekimi ve kişi doğrudur.

Doğru Cevap: C

Soru 104

‘’bu medhi çûn hakınca dinlemişdüm / aluban hem bilemce gizlemişdüm ‘’ cümlesindeki fiiller aşağıda verilenlerden hangisine uygundur?

Geniş zamanın hikâyesi

Görülen geçmiş zamanın hikâyesi

İstek kipinin hikâyesi

Gelecek zamanın hikâyesi

Duyulan geçmiş zamanın hikâyesi

Açıklama:

Kipler, Fiillerin Birleşik Çekimi
Duyulan-farkına varılan geçmiş zamanın hikayesidir. Dinle-miş-dü-m / gizle-miş-dü-m

Doğru Cevap: E

Soru 105

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ek fiil kullanılmıştır?

âdem oglanlarınun gönlini sana turacak yir eyledüm / kim bize içecek anda su ola

günahından tevbe kılsa ol günâhı işlemedük gibi olur

evden taşra çıksa dükeli halk anun korkusından ta’accüb iderlerdi

zâhirüm eyü adda, gönlüm fâsid tâ’atta / bulınmaya bagdadda, bencileyin bir agyâr

varuban bunları kılduk ziyâret / varursan sana da itdük işâret

Açıklama:

Kipler - Bildirme Çekimi(Ek-Fiil Çekimi)
A seçeneğinde yir eyledüm, su ola fiil çekimidir. B seçeneğinde tevbe kılsa, işlemedük gibi olur fiil çekimidir. C seçeneğinde taşra çıksa, ta’accüb iderlerdi fiil çekimidir. E seçeneğinde kılduk, itdük fiil çekimidir. D seçeneğinde ise zâhirüm kelimesinde ek fiil yer almaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 106

Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiilimsilerden hangisinin türü diğerlerinden farklıdır?

getürdi sanduk eydür gir buna sen / üşenme ugramaklıga buna sen

okundukça gerek kim yâd idesin / du’â idüp cânumuz şâd idesin

mahabbet olalı dilde mukarrer / görürem cevr ü mihnetler mükerrer

dünyadan çıkmazdan ön ol kişiye bildirüler / sen dahı gelmezdin öndin biz didük

benüm ile gelürisenüz bile / gide bilevüz dükelümüz yola

Açıklama:

Fiilimsiler - isim fiil ekleri, sıfat fiil ekleri, zarf fiil ekleri
A seçeneğinde ugramaklıga isim fiilidir. Diğerlerinde okundukça, du’â idüp, muhabbet olalı, çıkmazdan ön, gelmezdin öndin, gelürisenüz zarf fiillerdir.

Doğru Cevap: A

Soru 107

Aşağıdakilerden hangisi Köktürkçede çok işlek olmasına karşın sonraki dönemlerde körelmiş gelecek zaman sıfat- fiil ekidir?

- dUK

- ( y ) An

- ( y ) AcAK

- dAç ( l )

- mAduk

Açıklama:

Fiilimsiler - Sıfat Fiil Ekleri
Köktürkçede işlek olmasına karşın sonraki dönemlerde körelmiş gelecek zaman sıfat-fiil eki - dAç ( l ) dır. geldeç yıl ola dir aşikâr 7 ya’ni geldeç yıl ola nekim ola

Doğru Cevap: D

Soru 108

Aşağıdaki fiillerden hangisi nesne almayan geçişsiz ettirgen fiildir?

Biriktir -

Dirilt -

Ağlaş -

Kopar -

Gönder -

Açıklama:

Yapım Ekleri - Fiilden Fiil Yapan Ekler - Çatı Ekleri
Çatı ekleri , özne ve nesnesine göre değerlendirilir. Nesne öznenin yaptığı işten doğrudan doğruya etkilenir. Neyi sorusuyla bulunur. Bir isimle cevap verilir, cevap alırsa geçişli, cevap almazsa geçişsizdir. biriktir-, dirilt-, kopar-, gönder- fiilleri geçişli, ağlaş- fiili geçişsizdir. Verilen fiilierin hepsi ettirgendir, eylemi yapan bellidir.

Doğru Cevap: C

Soru 109

Aşağıdaki fiilerden hangisi çatı yönünden diğerlerinden farklıdır?

Ekil -

Arın -

İşlen -

Bilin -

Kırıl -

Açıklama:

Yapım Ekleri - Fiilden Fiil Yapan Ekler - Çatı Ekleri
ekil-, işlen-, bilin-, kırıl- fiilleri edilgenlik eki almış olan fiillerdir. Edilgen çatılı fiillerde eylemi kimin yaptığı belli değildir. Arın- fiili ise dönüşlülük anlamı verir. Yani yapılan eylemden başka bir varlık etkilenmez, etkisi yine işi yapana, özneye döner.

Doğru Cevap: B

Soru 110

Sadece Oğuzcada süren Köktürk yazı diline ait özelliklerden hangisi yanlış verilmiştir?

‘’Duyulan , farkına varılan geçmiş zaman’’ eki olarak Köktürkçede -mIş eki bulunmaktadır. Bu ek Oğuz lehçelerinde işlek olarak kullanılmaya devam etmektedir.

Köktürkçedeki -DUK sıfat fiil eki bugün sadece Oğuz lehçelerinde yaşamaktadır. Orta Türkçe döneminde eski Anadolu Türkçesinde çok yaygındı.

Köktürkçede kullanılan bul- fiili bugün sadece Oğuz lehçelerinde sürmektedir. Diğer lehçeler bunun yerine tap- fiilini kullanmaktadır.

Köktürkçedeki dönüşlülük zamiri olarak kullanılan kentü Eski Anadolu Türkçesinde de devam etmiştir. Diğer lehçelerde öz kullanımı yaygındır.

Köktürkçede -(U)p zarf fiil ekinin yanı sıra bir de -(U)pAn zarf fiili eki de vardı. Bu ekler Eski Anadolu Türkçesinde de diğer lehçelerde de yaygın olarak kullanılmıştır.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Tarihi Türk Lehçeleri Arasındaki Yeri
Köktürkçede -(U)p zarf fiil ekinin yanı sıra bir de -(U)pAn zarf fiili eki de vardı. Bu ek Eski Anadolu Türkçesinde işlek olarak devam ederken diğerlerinde hiç kullanılmamıştır. Sadece Harezm Türkçesi eserlerinde birkaç kez geçmektedir. Bunun nedeni de Harezm bölgesini Oğuzların Türkleştirmiş olmaları ve yazı dilini etkilemeleridir.

Doğru Cevap: E

Soru 111

Tarihi Türk lehçeleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türklerin İslâmiyeti kabul etmelerinden sonra yazı dili olarak Köktürkçe ve Oğuzca terk edilmiş, Arapça edebi dil olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Karahanlılar döneminde yazı dili tektir, kaşgarlı Mahmut o günkü Türk lehçeleri hakkında ayrıntılı bilgiler vermiştir.

Türk dilinin bilinen en eski yazı dili VII-VIII. yüzyıllardan kalma eserleri olan Köktürkçedir.

Eski Anadolu Türkçesi Oğuzların Batı yönüne göçleri sonucunda Anadolu’da kurulup gelişmiş Oğuzcaya dayalı bir yazı dilidir.

Köktürkçe, Türk boylarının ayrı lehçeleri olmasına karşın hepsinin ortak yazı dili olarak kullandıkları edebi bir dildir.

Açıklama:

Eski Anadolu Türkçesinin Tarihi Türk Lehçeleri Arasındaki Yeri
Türkler, İslâmiyeti kabul ettikten sonra da Arap alfabesini kullanmalarına karşın yazı dili olarak Oğuzcayı kullanmayı sürdürmüşlerdir.

Doğru Cevap: A

Ünite 6

Soru 1

Eski Anadolu Türkçesinde "giçi" kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?

Küçük

Büyük

Orta

Kısa

Uzun

Açıklama:

Giçi: ‘küçük’

Doğru Cevap: A

Soru 2

Köktürkçedeki “kapıg” kelimesi günümüz Türkiye Türkçesinde “.......” olarak devam etmiştir.
Yukarıdaki cümleyi aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

Kapan

Kapı

Kanıt

Katı

Kuru

Açıklama:

Köktürkçedeki “kapıg” kelimesi günümüz Türkiye Türkçesinde “kapı” olarak devam etmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi, dirįġā kelimesinin karşılığıdır?

‘yazık, eyvahlar olsun’

‘taht, hükümdarlık makamı’

‘mal, servet’

‘ki’

‘dede, ata’

Açıklama:

"dirįġā" kelimesinin karşılığı, ‘yazık, eyvahlar olsun’dur.

Doğru Cevap: A

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi "ĥūrilerden bu sözi işitdüm vurdum bardaġumı śıdum daħı uyandum gördüm kim bardaġum śınuķ yatur bu ol bardaķdur didi ħaberde gelür kim ķaçan ramażān ayı gelse uçmaķ ķapuların açarlar ŧamu ķapuların yaparlar" şekline başlayan metindir?

TAHİR İLE ZÜHRE

YUSUF U ZELİHA

MİFTĀHU’L-CENNE

KİTABU EVSĀF-I MESĀCİDİ’Ş-ŞERÎFE

DEDE KORKUT KİTABI

Açıklama:

"ĥūrilerden bu sözi işitdüm vurdum bardaġumı śıdum daħı uyandum gördüm kim bardaġum śınuķ yatur bu ol bardaķdur didi ħaberde gelür kim ķaçan ramażān ayı gelse uçmaķ ķapuların açarlar ŧamu ķapuların yaparlar" şekline başlayan metin "MİFTĀHU’L-CENNE"dir.

Doğru Cevap: C

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi, śı kelimesinin karşılığıdır?

'üzmek'

'dökmek'

'gelmek'

‘kırmak’

'akmak'

Açıklama:

śı kelimesinin karşılığı ‘kırmak’tır.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi, "olmaya kim söyleyesin daħıya işide düşüŋi saŋa ķaħıya" şeklinde başlayan eserdir?

SÜHEYL Ü NEVBAHAR

KİTABU EVSĀF-I MESĀCİDİ’Ş-ŞERÎFE

MİFTĀHU’L-CENNE

DEDE KORKUT

YUSUF U ZELİHA

Açıklama:

"olmaya kim söyleyesin daħıya işide düşüŋi saŋa ķaħıya" şeklinde başlayan eser "YUSUF U ZELİHA"dır.

Doğru Cevap: E

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi "ögey" kelimesinin karşılığıdır?

‘üvey’

'öz'

'güz'

'o ne'

'öğe'

Açıklama:

ögey kelimesinin karşılığı ‘üvey’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi "… olmaġa başladı meger dirse ħan dirleridi bir bigüŋ oġlı ķızı yoġıdı śoylamış görelüm ħanum ne śoylamış" şeklinde başlayan eserdir?

SÜHEYL Ü NEVBAHAR

DEDE KORKUT KİTABI

KİTABU EVSĀF-I MESĀCİDİ’Ş-ŞERÎFE

MİFTĀHU’L-CENNE

YUSUF U ZELİHA

Açıklama:

"… olmaġa başladı meger dirse ħan dirleridi bir bigüŋ oġlı ķızı yoġıdı śoylamış görelüm ħanum ne śoylamış" şeklinde başlayan eser "DEDE KORKUT KİTABI"dır.

Doğru Cevap: B

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi "torġay" kelimesinin karşılığıdır?

'uzun'

'ötmek'

‘çayır kuşu’

'kuğu'

'genç delikanlı'

Açıklama:

"Torġay" kelimesinin karşılığı ‘çayır kuşu, toygar’dır.

Doğru Cevap: C

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi "cılasun" kelimesinin karşılığıdır?

‘yer, mevki’

‘üzerine saldırmak, şiddetle girmek, dalmak’

‘kalkmak’

‘kahraman, babayiğit’

‘almak’

Açıklama:

"Cılasun" kelimesinin karşılığı ‘kahraman, babayiğit’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 11

Aşağıdakilerden hangisi "...ve ‘ibādet ider ramażān ayında ol kişiye uçmaķ ķapuların açarlar, ŧamu ķapuların baġlarlar daħı şeyŧānları baġlarlar. ya’ni ķomazlar kim ol kişileri azduralar ħaberde gelür kim ķaçan ramażān ayı gelse ‘arş ve kürsį firişteleri eydürler źį-sa’ādet muĥammed ümmetinüŋ kim ĥaķ te’ālā anlara ne kerāmetler virür bu ay içinde ve daħı ay u güneş yılduzlar gice ve gündüzler" şeklinde cümleleri olan eserdir?

SÜHEYL Ü NEVBAHAR

KİTABU EVSĀF-I MESĀCİDİ’Ş-ŞERÎFE

MİFTĀHU’L-NEVBAHAR

YUSUF U ZELİHA

MİFTĀHU’L-CENNE

Açıklama:

"...ve ‘ibādet ider ramażān ayında ol kişiye uçmaķ ķapuların açarlar, ŧamu ķapuların baġlarlar daħı şeyŧānları baġlarlar. ya’ni ķomazlar kim ol kişileri azduralar ħaberde gelür kim ķaçan ramażān ayı gelse ‘arş ve kürsį firişteleri eydürler źį-sa’ādet muĥammed ümmetinüŋ kim ĥaķ te’ālā anlara ne kerāmetler virür bu ay içinde ve daħı ay u güneş yılduzlar gice ve gündüzler" şeklinde cümleleri olan eser MİFTĀHU’L-CENNE'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 12

Aşağıdakilerden kelimelerden hangisi "göçebe, çölde yaşayan" anlamına gelmektedir?

Gün

Koyul

Bedevi

İssi

Cılasun

Açıklama:

Cılasun kelimesi kahraman, babayiğit anlamına gelmektedir.
İssi kelimesi "sahibi" anlamına gelmektedir.
Gün kelimesi "güneş" anlamına gelmektedir.
Koyul kelimesi ‘üzerine saldırmak, şiddetle girmek, dalmak’ anlamına gelmektedir.
Bedevi kelimesi "göçebe, çölde yaşayan" anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 13

Aşağıdakilerden kelimelerden hangisi "‘kahraman, babayiğit" anlamına gelmektedir?

Çağ

Koyul

Gün

Cılasun

İssi

Açıklama:

İssi kelimesi "sahibi" anlamına gelmektedir.
Gün kelimesi "güneş" anlamına gelmektedir.
Koyul kelimesi ‘üzerine saldırmak, şiddetle girmek, dalmak’ anlamına gelmektedir.
Çağ kelimesi ‘zaman, vakit’ anlamına gelmektedir.
Cılasun kelimesi ‘kahraman, babayiğit’ anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 14

Aşağıdakilerden hangisi "görk" kelimesinin anlamlarından biridir?

Güzellik

Vakit

Dinlemek

Söz

Yatmak

Açıklama:

Görk kelimesi ‘güzellik, iyi huy’ anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Aşağıdakilerden kelimelerden hangisi "baş, başkan, ulu" anlamına gelmektedir?

İçre

Server

Görk

Acep

Düş

Açıklama:

Düş kelimesi "düş, rüya" anlamına gelmektedir.
Aceb kelimesi "acayip, tuhaf, garip" anlamına gelmektedir.
Görk kelimesi "güzellik, iyi huy" anlamına gelmektedir.
İçre kelimesi "içinde, arasında" anlamına gelmektedir.
Server kelimesi ‘baş, başkan, ulu’ anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 16

Aşağıdakilerden hangisi "yil" kelimesinin anlamlarından biridir?

Gökkuşağı

Yıldız

Rüzgar

Güneş

Açıklama:

Yil kelimesi ‘yel, rüzgar’ anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 17

Aşağıda verilmiş olan kelime ve anlamlarından hangisi yanlıştır?

Dirdi: söylerdi

Genc: hazine

Düşmen: düşman

Renc: zayıf

Ulu: büyük

Açıklama:

Dirdi "söylerdi" anlamına gelmektedir.
Genc "hazine" anlamına gelmektedir.
Düşmen "düşman" anlamına gelmektedir.
Renc "zahmet" anlamına gelmektedir.
Ulu "büyük" anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 18

Aşağıdakilerden hangisi "bahr" kelimesinin anlamıdır?

Yağmur

Güneş

Yıldız

Duru

Deniz

Açıklama:

Baĥr kelimesi "deniz" anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 19

Aşağıdakilerden hangisi "hergiz" kelimesinin anlamıdır?

Kesinlikle

Belki

Sonra

Bazen

Asla

Açıklama:

Hergiz kelimesi "asla, katiyyen" anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 20

Süheyl ü Nevbahar’ da geçen aşağıdaki sözcüklerden hangisi ‘yazık’ anlamındadır?

Açıklama:

Suheyl ü Nevbahar dil incelemesi:

(< Far.) ‘yazık, eyvahlar olsun’
Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 21

Süheyl ü Nevbahar’ da geçen aşağıdaki sözcüklerden hangisi nun+kef içermektedir?

Açıklama:

[taŋrı] Bu kelimenin imlasında özellik vardır. /ŋ/ unsuzu, bu metinde de olduğu gibi Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde büyük çoğunlukla sadece “kef ” harfi ile yazılmaktadır. Ancak, “taŋrı” kelimesi yine bu metinde de olduğu gibi bazı eserlerde “ng” şeklinde (nun+kef) yazılmaktadır. Dini bir kavram olan bu kelimenin Eski Uygur Türkçesinden sonra Arap harflerine geçildiği dönemde kural haline gelen “nun+kef ” yazımın değiştirilmemiş şekli olarak düşünmek doğrudur. Yani bu özel kelimenin yazılışında eski yazım kuralına bağlı kalınmıştır. Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Kitabu Evsaf-ı Mesacidi’ş-Şerife adlı eserde geçen aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiilden isim yapan bir ek içermektedir?

Açıklama:

Kitabu Evsaf-ı Mesacidi’ş-Şerife dil incelemesi:
yap-: ‘yapmak, inşa etmek’
yap-u: ‘yapı’
-u: fiilden isim
+sı: iyelik 3.tk
Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 23

Kitabu Evsaf-ı Mesacidi’ş-Şerife adlı eserin aşağıda verilen kısmında geçen sözcüklerden hangisinin kökü yerine Orta Türkçe döneminde işik sözcüğü kullanılmıştır?

Açıklama:

[işik] Köktürkçedeki “kapıg” kelimesi daha sonra Eski Anadolu Türkçesinde “kapu”, günümüz Türkiye Türkçesinde ise “kapı” olarak devam etmiştir. Ancak Orta Türkçe döneminde Oğuzca olmayan lehçelerde bu kelimenin yanı sıra, aynı anlamda “eşik / işik” kelimesi de kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde Türkiye Türkçesinde hala “kapı” kullanılmaktadır. Kıpçak ve Karluk lehçelerinde ise “eşik / işik” tercih edilmiştir. Ancak, Azerbaycan Oğuzca’sında da bu anlamda “eşik /işik” yaygındır. Anadolu’da ise o kelime “kapının altı veya onu” için kullanılır. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 24

Miftahu’l-Cenne adlı eserin aşağıda verilen kısmında geçen sözcüklerden hangisinde dönüşlü edilgenlik eki mevcuttur?

Açıklama:

Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Miftahu’l-Cenne adlı eserde yer alan aşağıdaki satırlarda kullanılan firişte sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

Gök

Cemaat

İnsan

Melek

Kul

Açıklama:

Eserin dil incelemesi:
firişte . (< Far.) ‘melek’
+ler+: cokluk
+i: iyelik 3.tk.
Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 26

Yusuf u Züleyha adlı eserde dönüşlülük zamiri olarak aşağıdakilerden hangisi kullanılmıştır?
I: Kendi
II: Kendü
III: Kentü

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II

I, III

Açıklama:

[kendü] Köktürkçede ‘dönüşlülük zamiri’ olarak hem ‘kentu’, hem de ‘öz’ kelimeleri vardı. Günümüzde Oğuz lehçesi olan Türkiye Türkçesinde ‘kendi’ devam etmekte, diğer Kıpçak ve Karluk lehçelerinde ise ‘oz’ kullanılmaktadır. Eski Anadolu Türkçesinde de Göktürkçede olduğu gibi ‘kendü’ zamiri yaygındır. Bazen ‘öz’ de kullanılmıştır. Yusuf u Züleyha Eski Anadolu Türkçesine aittir. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 27

Yusuf u Züleyha adlı eserde yer alan aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ötümlüleşme olayı yer almıştır?

Açıklama:

Eserin dil incelemesi:

Doğru cevap D' dir.

Doğru Cevap: D

Soru 28

Dede Korkut metninde geçen aşağıdaki sözlerden hangisinde birliktelik eki görülür?

Açıklama:

Doğru cevap E' dir.

Doğru Cevap: E

Soru 29

Dede Korkut metninin aşağıda verilen kısmında geçen kondurdılar sözcüğünde kaç ek vardır?

Açıklama:

Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 30

Eski Anadolu Türkçesinde 3. kişi iyelik eki dâima düz ünlü iledir. Yuvarlak ünlülü şekil kullanılmaz. Ancak sadece birkaç örnekte eklendiği kelimenin yuvarlak ünlüsüne uyduğu görülmüştür.
Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki duruma örnektir?

yüzüni

gidiserem

saŋa

dileŋüz

benüm

Açıklama:

(yüzüni): Eski Anadolu Türkçesinde 3. kişi iyelik eki dâima düz ünlü iledir. Yuvarlak ünlülü şekil kullanılmaz. Ancak sadece birkaç örnekte eklendiği kelimenin yuvarlak ünlüsüne uyduğu görülmüştür. Buradaki örnek de o yuvarlaklaşmalardan biridir.

Doğru Cevap: A

Soru 31

"eger … ĥāśıl ol-a" kelimesinde “Eger” kelimesi aşağıdakilerden hangisini oluşturmaktadır?

İsim-fiil

Zarf-fiil

Sıfat-fiil

İsim-sıfat

Sıfat

Açıklama:

(eger … ĥāśıl ol-a) “Eger” kelimesiyle birlikte kullanılan fiiller istek kipleri ile çekimlendiğinde, zarf-fiil yapısı oluşturulur. Bu yapı “hasıl olduğunda, hasıl olursa” tarzında günümüze aktarılabilir.

Doğru Cevap: B

Soru 32

"çün … işit-di" kelimesinde “Çün” kelimesi aşağıdakilerden hangisini oluşturmaktadır?

Sıfat-zarf

Zarf

İsim-fiil

Sıfat-fiil

Zarf-fiil

Açıklama:

(çün … işit-di) “Çün” kelimesiyle birlikte kullanılan fiiller geçmiş zaman ile çekimlendiğinde, zarf-fiil yapısı oluşturulur. Bu yapı “işitince, işittiğinde” tarzında günümüze aktarılabilir.

Doğru Cevap: E

Soru 33

Oğuzcaya ait olup Kıpçak ve Karluk lehçelerinde yerine okşa fiili kullanılan kelime aşağıdakilerden hangisidir?

beŋze

iŋen

işik

eyit

yoġıdı

Açıklama:

beŋze

Doğru Cevap: A

Soru 34

Köktürkçedeki “kapıg” kelimesi daha sonra Eski Anadolu Türkçesinde “kapu”, günümüz Türkiye Türkçesinde ise “kapı” olarak devam eden kelimenin Kıpçak ve Karluk lehçelerinde tercih edilen karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

işik

ferş

menber

hemān

büri

Açıklama:

[işik] Köktürkçedeki “kapıg” kelimesi daha sonra Eski Anadolu Türkçesinde “kapu”, günümüz Türkiye Türkçesinde ise “kapı” olarak devam etmiştir. Ancak Orta Türkçe döneminde Oğuzca olmayan lehçelerde bu kelimenin yanı sıra, aynı anlamda “eşik / işik” kelimesi de kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde Türkiye Türkçesinde hâlâ “kapı” kullanılmaktadır. Kıpçak ve Karluk lehçelerinde ise “eşik / işik” tercih edilmiştir. Ancak, Azerbaycan Oğuzcasında da bu anlamda “eşik /işik” yaygındır. Anadolu’da ise o kelime “kapının altı veya önü” için kullanılır.

Doğru Cevap: A

Soru 35

"görk" kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

bağışlamak

doymak

güzellik

çeşit

yerleşmek

Açıklama:

güzellik

Doğru Cevap: C

Soru 36

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ötümlüleşme olmuştur?

kılısar

yoġıdı

şekker

aceb

kendü

Açıklama:

[yoġıdı] Sonu /k/ ile biten yok kelimesinin arkasında ünlü ile başlayan ek getirilince ötümlüleşme olmuştur: yok idi > yoġıdı.

Doğru Cevap: B

Soru 37

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlünün yuvarlaklaşması dudak ünsüzünün etkisi ile olmuştur?

otaġ

şoyla

kiçe

getür

issi

Açıklama:

[şoyla-] Bu kelime “söyle-” fiilinden farklı bir şekildir. Semih Tezcan (TEZCAN 1978), Eski Tüekçede “söz” anlamına gelen “sab” şeklinden türetildiğini göstermiştir: sab+la- > savla- >> soyla-. Burada ünlünün yuvarlaklaşması, sab/sav kelimesindeki dudak ünsüzünün etkisi ile olmuştur. Lehçelerden benzer örnekler: eb > ev > öy.

Doğru Cevap: B

Soru 38

"cılasun" kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

kahraman

güneş

güzel

zaman

mevki

Açıklama:

kahraman

Doğru Cevap: A

Soru 39

"server" kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

düş-rüya

keder-kaygı

güzellik-iyi huy

tat-lezzet

başkan-ulu

Açıklama:

başkan-ulu

Doğru Cevap: E

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisinde fiil yoktur?

dirdi

kalısar

deguldir

ağladı

komadı

Açıklama:

"deguldir" ad soylu bir sözcüktür. "-dir" ek eylemini çıkardığımızda "degul" kökü isim soylu bir sözcüktür. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 41

"gelüp" ne çeşit bir sözcüktür?

isim

sıfat

zamir

zarf

edat

Açıklama:

"gelüp" sözcüğü zarftır. gel: fiil kökü/ -üp: fiilden zarf-fiil yapan yapım eki
Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 42

"gelse" sözcüğünün ekleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

istek-zarf-fiil

gereklilik-zarf-fiil

emir-sıfat-fiil

şart-sıfat-fiil

şart-zarf-fiil

Açıklama:

gel: fiil kökü/se: şart eki "gelse: şart-zarf-fiil" Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 43

"Açup yüzini gördü buldı murad" dizesinde sırasıyla ne çeşit sözcükler vardır?

zarf-fiil/isim/fiil/fiil/isim

sıfat-fiil/isim/fiil/bağlaç/isim

zarf-fiil/isim/fiil/isim/fiil

sıfat-fiil/isim/isim/fiil/zamir

zamir/isim/fiil/fiil/isim

Açıklama:

"Açup yüzini gördü buldı murad" dizesinde sözcükler sırasıyla; "zarf-fiil/isim/fiil/fiil/isim" şeklindedir. Doğru yanıt: A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 44

Aşağıdakilerin hangisinde yapım eki yoktur?

bağla

andan

okıyanlara

kaçan

şınuk

Açıklama:

andan: ‘ondan sonra’
a+: 3.kişi zamiri
+n+: zamir n’si
+dan: ayrılma h.
Yukarıda gösterilen ekler, çekim ekleridir. "andan" sözcüğünde yapım eki yoktur. Doğru yanıt: B'dir.
bağ-la:bağ: fiil kökü/ "-la" yapım eki
okı-(y)an-lar-a: okı:fiil kökü "-an" fiilden sıfat yapan yapım eki/ "-lar": III.çoğul kişi çekim eki / "-a" ismin "e" hali çekim eki
kaç-an: kaç: fiil kökü / "-an"fiilden sıfat-fiil yapan yapım eki
şınuķ: ‘kırık, kırılmış’ [< sı-n-uķ]
şı-: kırmak
-n-: dönüşlü-edilgenlik yapım eki
-uķ: fiilden isim yapım eki

Doğru Cevap: B

Soru 45

"olmağa" sözcüğünde sırası ile hangi ekler vardır?

isim-fiil eki/iyelik eki

isim-fiil eki/bulunma hali

sıfat-fiil eki/yönelme eki

isim-fiil eki/yönelme eki

sıfat-fiil eki/bulunma eki

Açıklama:

ol-: ‘olmak’
-mAK+: isim-fiil eki yapım eki
+a: yönelme hali çekim eki
Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 46

"diriğa bu taht u bu mal u bu genc
ki dirdi dedelerümüz yidi renc"
Yukarıdaki beyitte dile getirilen düşünce nedir?

Düşmanın çokluğu

Zenginliğin bu dünyaya kalmayacağı

Bir oğula sahip olma isteği

Dünyanın gelip geçiciliği

Tahtın önemi

Açıklama:

"diriğa bu taht u bu mal u bu genc
ki dirdi dedelerümüz yidi renc"
Yukarıdaki beyitte "bir oğula sahip olma isteği" dile getirilmiştir. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 47

"renc" sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

uğursuzluk

gençlik

ölüm

zenginlik

zahmet, sıkıntı

Açıklama:

"renc" sözcüğünün anlamı: zahmet, sıkıntı
Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 48

"kahraman" sözcüğünün Eski Anadolu Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

cılasun

issi

koyulmak

örü

düriş

Açıklama:

"kahraman" sözcüğünün Eski Anadolu Türkçesindeki karşılığı "cılasun"dur. Doğru yanıt: A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 49

dirįġā bu taħt u bu māl u bu genc
ki dirdi dedelerümüz yidi renc
çü ben gidiservenin kime ķalısar
oġul olmasa düşmenüm alısar
Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki beyitler için söylenemez?

Görülen geçmiş zaman III. tekil kişi çekimi vardır.

Geniş zamanın hikayesi III. tekil kişi çekimi vardır.

Gelecek zaman I. tekil kişi çekimi vardır.

Gelecek zaman III. tekil kişi çekimi vardır.

Şart zarf-fiili vardır.

Açıklama:

Görülen geçmiş zaman III. tekil kişi çekimi bu beyitlerde yoktur.

Doğru Cevap: A

Soru 50

Aşağıdakilerden hangisi "çalışmak, çabalamak" anlamına gelen bir fiildir?

bisle-

düriş-

kap-

dök-

kur-

Açıklama:

düriş-

Doğru Cevap: B

Soru 51

yüceligi iŋen yüksekdür iy cān
kıyās itseŋ anı kırk arşun iy cān
kireç ŧaşdur anuŋ daħı yapusı
güneş ŧoġışınadur hem kapusı
Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki beyitler için söylenemez?

Bildirme III. tekil kişi çekimi vardır.

Fiilden isim yapım eki vardır.

Emir-istek II. tekil kişi çekimi vardır.

İŋen, "çok, fazla" demektir.

Şart zarf-fiili II. tekil kişi çekimi vardır.

Açıklama:

Emir-istek II. tekil kişi çekimi bulunmamaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 52

Aşağıdaki kelimelerden hangisi "doğu" anlamına gelir?

kilid

arşun

güneş

togış

işik

Açıklama:

tog-: ‘doğmak, zuhur etmek’
toġ-ış: ‘doğu’
-ış: fiilden isim

Doğru Cevap: D

Soru 53

"uçmak dört dürlü kişiye müştākdur evvel ramażān ayında oruc dutanlara ikinci dāyim Kur’ān okıyanlara üçünci dilini yaramaz geleciden śaklayanlara dördünci aç ŧoyuranlara" cümlesindeki "söz, laf" anlamına gelen kelime aşağıdakilerden hangisidir?

müştak

uçmak

yaramaz

dil

geleci

Açıklama:

geleci

Doğru Cevap: E

Soru 54

Aşağıdakilerden hangisi günümüz Türk lehçelerinde “örtmek” anlamında kullanılan diğer bir fiildir?

yap-

kur-

sakla-

ayıt-

yara-

Açıklama:

Günümüz Türk lehçelerinde “örtmek” anlamında iki ayrı fiil kullanılmaktadır: Oğuz lehçeleri “ört-”, Kıpçak ve Karluk lehçeleri ise bu anlamda “yap-” fiillerini kullanır. Eski Anadolu Türkçesi de bir Oğuz yazı dili olduğundan, metinlerde “ört-” şekli karakteristiktir. Ancak, Türk dilinin bu anlamdaki diğer kelimesi olan “yap-” da metinlerde bazen yazılmıştır. Miftahu’l-Cenne adlı eserde de daha çok “ört-” kullanılmış olmasına rağmen 2 kez “yap-” fiili tercih edilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 55

źį şįrįn söz yūsuf kıśśası
diŋleyenüŋ gide göŋli ġuśśası
Yukarıdaki beyte göre "gönül gussası" aşağıdakilerden hangisiyle giderilir?

Yakup Kıssasını okuyarak

Yusuf Kıssasını dinleyerek

Kuran okuyarak

Şirin sözler ederek

Uyuyup dinlenerek

Açıklama:

źį şįrįn söz yūsuf kıśśası
diŋleyenüŋ gide göŋli ġuśśası

Doğru Cevap: B

Soru 56

Aşağıdakilerden hangisi "öfkelenmek, kızmak" anlamına gelir?

gör-

eydi vir-

kahı-

giç-

tur-

Açıklama:

kahı-

Doğru Cevap: C

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi "ötmek, cıvıldamak" anlamına gelmektedir?

okra-

banla-

soyla-

sayra-

es-

Açıklama:

sayra-

Doğru Cevap: D

Soru 58

"alar śabaĥ dirse ħan kalkubanı yirinden örü ŧurup kırk yigidin boyına alup bayındır ħanuŋ śoĥbetine gelüridi" cümlesinde kaç tane zarf fiil vardır?

Açıklama:

"alar śabaĥ dirse ħan kalkubanı yirinden örü ŧurup kırk yigidin boyına alup bayındır ħanuŋ śoĥbetine gelüridi"

Doğru Cevap: E

Soru 59

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde +lAr eki kullanılmamış olmasına rağmen 3. kişi çokluk fonksiyonu bulunmaktadır?

Alısar

Dirdi

Dede

Düşmen

Yidi

Açıklama:

[dirdi] Bu çekimde+lAr eki kullanılmamış da olsa 3. kişi çokluk fonksiyonu bulunmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 60

git-> gid- ses değişmesi aşağıdakilerden hangisinin bir örneğidir?

genizlileşme

dudaklılaşma

sızıcılaşma

ünsüz düşmesi

ötümlüleşme

Açıklama:

[gidiserem] “git-“ fiilinin sonundaki ötümsüz ünsüz, arkasından ünlü ile başlayan bir ek gelince ötümlüleşerek /d/ olmuştur.

Doğru Cevap: E

Soru 61

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde 3. kişi iyelik eki yuvarlak ünlü ile kullanılmıştır?

benüm

dileŋüz

hazinelerin

işitdi

yüzüni

Açıklama:

(yüzüni) Eski Anadolu Türkçesinde 3. kişi iyelik eki dâima düz ünlü iledir. Yuvarlak ünlülü şekil kullanılmaz. Ancak sadece birkaç örnekte eklendiği kelimenin yuvarlak ünlüsüne uyduğu görülmüştür. Buradaki örnek de o yuvarlaklaşmalardan biridir.

Doğru Cevap: E

Soru 62

Aşağıdaki kişi zamirlerinin hangisinde ilgi hali eki ŋ > m ye dönüşür?

1. teklik

2. teklik

3. teklik

2. çokluk

3. çokluk

Açıklama:

İlgi hâli eki +(n)Uŋ şeklindedir. Ancak 1. teklik ve çokluk kişi zamirlerinin çekiminde ŋ > m ye dönüşür.

Doğru Cevap: A

Soru 63

Aşağıdaki eklerden hangisi en fazla fonksiyon için kullanılan ektir?

-an

-a

-sa

-üp

-yen

Açıklama:

(śay-a) Eski Anadolu Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan -(A) eki en fazla farklı fonksiyonu üstlenen ektir. Geniş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman için kullanılabildiği gibi istek kipi için de işlek olarak işletilmiştir. İstek kipinin de “istek, emir, temenni, gereklilik, dilek vs.” fonksiyonlarının hepsini de üstlenebilmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 64

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde “iyelik 3. tk. zamir n’si ve yönelme” ekleri vardır?

tolayı

nurlara

işigine

kuyuya

sevinür

Açıklama:

işigine kelimesinde +i: iyelik 3. tk +n: zamir n’si ve +e: yönelme hali ekleri vardır.

Doğru Cevap: C

Soru 65

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde fiilden isim yapma eki kullanılmıştır?

toyan

okıyan

dürişdük

toġış

yakıncak

Açıklama:

tog-: ‘doğmak, zuhur etmek’ toġ-ış: ‘doğu’ -ış: fiilden isim yapma ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 66

“ķılduk” kelimesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

zarf fiil

isim fiil

sıfat fiil

isimden isim

fiilden isim

Açıklama:

“ķılduk” kelimesi “ķıl-: kılmak yardımcı fiili ve -duk” sıfat fiil eklerinden oluşmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 67

Aşağıdakilerden hangisi bir zarf-fiil ekidir?

-ken

-an

-duk

-mek

-yen

Açıklama:

-ken: zarf-fiil eki olarak kullanılır.

Doğru Cevap: A

Soru 68

-mış eki hangi zamanı anlatmak için kullanılır?

görülen geçmiş zamanın şartı

gelecek zamanın hikayesi

geniş zamanın hikayesi

duyulan-farkına varılan zaman

görülen geçmiş zaman

Açıklama:

-mış eki duyulan-farkına varılan zamanı anlatmak için kullanılır.

Doğru Cevap: D

Soru 69

"alursam" sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde doğru gösterilmiştir?

Geniş zamanın rivayeti/3. tekil kişi

Geniş zamanın şartı/1.tekil kişi

Gelecek zamanın hikayesi/1. tekil kişi

Gereklilik kipinin hikayesi/3. Çoğul kişi

Şimdiki zamanın şartı/1. tekil kişi

Açıklama:

"alursam" fiili şart birleşik zamanlı fiildir. Diğer bir açıklamayla "Geniş zamanın şartıdır" "alursam" fiilinin aldığı ekleri şöyle gösterebiliriz:
al: fiil kökü
-(ı)r: Haber kipi geniş zaman eki
-sa: Şart birleşik zaman eki
-m: 1.tekil kişi eki
Doğru yanıt: B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 70

Aşağıdakilerin hangisi Eski Anadolu Türkçesinde “zengin” anlamına gelmektedir?

Ganá

Giçi

Ulu

Dayima

Düşmen

Açıklama:

Giçi, küçük; Ulu, büyük; dayima, sürekli;düşmen, düşman anlamına gelmektedir. Gana ise zengin anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 71

Aşağıdakilerin hangisi “olmasa” kelimesinin dil incelemesidir?

Almak-olumsuzluk eki-geçmiş zaman

Olmak-olumsuzluk eki-şart zarf fiili

Olmak-geniş zaman eki

Almak-olumsuzluk eki- geniş zaman eki

Olmak-olumsuzluk eki-şimdiki zaman eki

Açıklama:

“olmasa” kelimesi “olmak-mevcut olmak” anlamına gelen, ardından olumsuzluk eki alan ve şart zarf fiili eki alan bir kelimedir.

Doğru Cevap: B

Soru 72

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde görülen geçmiş zaman eki yoktur?

Muştıladılar

Işitdi

Bağışladı

Komadı

Sanasın

Açıklama:

Sanasın kelimesinin incelemesi, san- “sanmak-zanetmek”, -asın “istek-emir kipi 2.tk” dır

Doğru Cevap: E

Soru 73

Aşağıdaki kelimelerden hangisi “Kitabu Evsaf-I Mesacidi’ş-Şerife”de geçip peygamber anlamına gelmektedir?

Kapu

Tog

Gümiş

Nebi

Menber

Açıklama:

Nebi, peygamber anlamına gelmektedir. Diğerleri ise sırasıyla kapu-kapı, tog-doğmak,gümiş-gümüş,member-minber anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 74

Aşağıdaki kelimelerin hangisi “Kabe’nin duvarındaki meşhur taş”a verilen isimdir?

Heman

Gark

Hacerü’l-esved

Ferş

Karşu

Açıklama:

Hacerü’l-esved Kabe’nin meşhur taşına verilen isimdir.

Doğru Cevap: C

Soru 75

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde çokluk eki yoktur?

Yılduzlar

Gündüzler

Canavarlar

İkinci

Geleciler

Açıklama:

İkinci kelimesi iki isminden ve isimden isim yapan “inci” ekinden oluşur. Diğer seçeneklerde “-ler, -lar” eki çokluk ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 76

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde istek-emir kipi bulunmaktadır?

Secde

Kılurlar

Sözüm

Sakla

Düz

Açıklama:

Sakla kelimesi “saklamak-gizlemek” anlamlarına gelip istek-emir kipiyle çekimlenmiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 77

Aşağıdaki kelimelerin hangisi fiilden isim olmuştur?

Tapu

Ögey

Uşbu

Kamuya

Oğul

Açıklama:

Tap-u kelimesi “tapmak, hizmet etmek” anlamlarına gelmektedir ve bu fiillerden türeyip isim eki alarak fiilden isim olmuştur.

Doğru Cevap: A

Soru 78

Aşağıdaki kelimelerin hangisi Dede Korkut kitabında da geçen “kahraman, babayiğit anlamlarına gelmektedir?

Bozaç

Torgay

Cılasun

Yil

Sayra

Açıklama:

Bozaç-boz renkte, torgay-çayır kuşu, cılasun-kahraman,yil-yel, sayra-ötmek anlamlarına gelmektedir. Bozaç-boz renkte, torgay-çayır kuşu, cılasun-kahraman,yil-yel, sayra-ötmek anlamlarına gelmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 79

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünsüz düşmesi olmuştur?

Getür

Sohbet

Karşu

Yigit

Bedevil

Açıklama:

Eski Türkçe’de “kel-tür” olan “getür” kelimesinde “l” ünsüzü düşmüştür ve getür olmuştur.

Doğru Cevap: A

Soru 80

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde zamir n’si vardır?

Anun

Beni

Can

İncü

Tan

Açıklama:

Beni, Can, İncü ve Tan sözcüklerinde görülen n harfleri sözcüğün kökünde bulunan harflerdir. Anun seçeneğinde ise a-: 3. teklik kişi zamiri, -n-: zamir n’si, -un: ilgi hal ekidir.

Doğru Cevap: A

Soru 81

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bir zarf-fiildir?

Giçiyi

Fikritüp

Ölü

Gövdeme

Dirdi

Açıklama:

“fikritüp” sözcüğünde fikr-: kök, -it: etmek fiili, -üp: zarf-fiil ekidir.

Doğru Cevap: B

Soru 82

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde 2. teklik şahıs eki kullanılmıştır?

Çeker

Taşdur

Kıyasitsen

Karşudur

Yapılmışdur

Açıklama:

Çeker, Taşdur, Karşudur ve Yapılmışdur seçeneklerinde 3.teklik şahıs eki bulunmaktadır. Kıyasitsen seçeneğinde ise 2. teklik şahıs eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 83

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde 2. teklik şahıs iyelik eki kullanılmıştır?

Yanı

Etekleri

Altı

Canun

Kapusı

Açıklama:

Yanı, Etekleri, Altı ve Kapusı seçeneklerinde 3. teklik şahıs iyelik eki, Canun seçeneğinde 2. teklik şahıs iyelik eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 84

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yönelme hal eki görülmektedir?

Ümmetinün

Firişteleri

Açılur

Komazlar

Kişiye

Açıklama:

E seçeneğinde “kişiye” sözcüğü kişi-: kök ve -ye: yönelme hal eki görülmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 85

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bulunma hal eki görülmektedir?

Denizde

Dutan

Canavarlar

Komazlar

Ümmetinün

Açıklama:

A seçeneğinde deniz sözcüğüne -de bulunma hal eki eklenmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 86

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde fiilden isim türemiştir?

Dinlen

Yazu

Görklüsi

Gönül

Muşhaflarun

Açıklama:

B seçeneğinde yaz- kökü -u fiilden isim türetme ekiyle isme dönüşmüştür.

Doğru Cevap: B

Soru 87

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde 3. tekil kişi olumsuzluk istek-emir kipi görülmektedir?

Düşüni

Sultanlık

Olmaya

Döndi

Gördüküm

Açıklama:

C seçeneğinde “olmaya” kelimesi ol- sözcüğün kökü, -ma-: olumsuzluk eki ve -ya: 3. teklik kişi istek-emir kipinden oluşmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 88

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde hem zamir n’si hem de yönelme hal eki vardır?

Sohbetini

Göğsi

Şoyla

Altına

Otağa

Açıklama:

Altına seçeneğinde alt kökünün yanına -ı-: iyelik 3. teklik kişi, -n-: zamir n’si, -a: yönelme hal eki vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 89

“Oğlu, kızı, esdüki” gibi sözcüklerin dil bilgisi açısından ortak özellikleri nelerdir?

Bulunma hal eki almaları

Yönelme hal eki almaları

1. teklik kişi iyelik eki almaları

2. teklik kişi iyelik eki almaları

3. teklik kişi iyelik eki almaları

Açıklama:

Soruda verilen sözcüklerin dil bilgisi açısından ortak özellikleri her birinin 3. teklik kişi iyelik eki almalarıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 90

Doğru transkripsiyonu seçenektekilerden hangisidir?

Ḳalan ḳullık idenleri kim ṣaya

Gelüp şāha muştıladılar anı

Aŋa süt virdi bisledi on ṭaya

Ki taŋrı saŋa virdi ḳayġuŋ gider

Çü ben gidiservenin kime ḳalısar

Açıklama:

Doğru transkripsiyonu: “gelüp şāha muştıladılar anı” şeklindedir.

Doğru Cevap: B

Soru 91

“Çü”nün doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

(< Ar.) iT-: ‘etmek yardımcı fiili’

(< Far.) ‘ümit, umut’

(< Far.) ‘mademki

(< Ar.) ‘hazine, devlet parasının

‘küçük’

Açıklama:

“çü”nün doğru dil incelemesi: “(< Far.) ‘mademki” şeklindedir.

Doğru Cevap: C

Soru 92

“-iŋen”in doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

‘çok, pek, gayet, fazla’

‘altın’

‘dahi, başka’

‘haber’

‘oğul, evlat’

Açıklama:

“-iŋen”in doğru dil incelemesi: ‘çok, pek, gayet, fazla’ şeklindedir.

Doğru Cevap: A

Soru 93

“beŋze-” kelimesi hangi dile aittir?

İbranice

Latince

Eski Türkçe

Kırgızca

Oğuzca

Açıklama:

“beŋze-” kelimesi Oğuzcaya aittir. Kıpçak ve Karluk lehçelerinde bunun yerine okşa-fiili kullanılır.

Doğru Cevap: E

Soru 94

Doğru transkripsiyonu seçenektekilerden hangisidir?

Çıḳarsaŋ işigine var yüzüŋ sil

Çeker birbirini ḳul ger ḫocadur

Kireç ṭaşdur anuŋ daḫı yapusı

Ḳuyuya menberi ḳarşudur anuŋ

Ki taŋrı saŋa virdi ḳayġuŋ gider

Açıklama:

Doğru transkripsiyonu: “çıḳarsaŋ işigine var yüzüŋ sil” şeklindedir.

Doğru Cevap: A

Soru 95

“büri-”nin doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

‘eğer, şayet’

‘oluk’

‘bürümek, sarmak’

‘karsı, karsısında’

‘görmek’

Açıklama:

“büri-”nin doğru dil incelemesi: “bürümek, sarmak” şeklindedir.

Doğru Cevap: C

Soru 96

“söz”ün doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

‘bardak’

‘o’

‘demek, söylemek’

‘işitmek, duymak’

‘söz, kelam’

Açıklama:

“söz”ün doğru dil incelemesi: ‘söz, kelam’ şeklindedir.

Doğru Cevap: E

Soru 97

“di-”nin doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

‘Allah, Hak’

‘açmak’

‘kişi, kimse, insan’

‘iç’

‘demek, söylemek’

Açıklama:

“di-”nin doğru dil incelemesi: ‘demek, söylemek’ şeklindedir.

Doğru Cevap: E

Soru 98

“görk”ün doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

‘yazı yazmak’

‘güzellik, iyi huy’

‘dinlemek, işitmek’

‘kulak’

‘söylemek’

Açıklama:

“görk”ün doğru dil incelemesi: ‘güzellik, iyi huy’ şeklindedir.

Doğru Cevap: B

Soru 99

“tat”ın doğru dil incelemesi seçenektekilerden hangisidir?

‘yabancı, ecnebi; Türklerin egemen olduğu yerlerde yaşayan Arap veya Farslar’

‘olmak’

‘oğul, erkek evlat’

‘tan vakti, sabah’

‘çayır kuşu, toygar’

Açıklama:

“tat”ın doğru dil incelemesi: ‘yabancı, ecnebi; Türklerin egemen olduğu yerlerde yaşayan Arap veya Farslar’.

Doğru Cevap: A

Soru 100

“gelüp saha mustıladılar anı
çün işitdi inen sevindi canı”
Yukarıdaki beyitte geçen “çün işitdi” ifadesinin günümüz Türkçesindeki en karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

İşitmeksizin

İşitildiğinde

İşitildi

İşitince

İşitiyorken

Açıklama:

(çün … isit-di) “Çün” kelimesiyle birlikte kullanılan fiiller geçmiş zaman ile çekimlendiğinde, zarf-fiil yapısı oluşturulur. Bu yapı “işitince, işittiğinde” tarzında günümüze aktarılabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 101

Aşağıdakilerden hangisi eski Anadolu Türkçesinde şimdiki zaman eki olarak kullanılmaz?

- (y)A

-(y)A yorur

-(y)IsAr

-(U)r

-(y)A turur

Açıklama:

- (y)A , -(y)A yorur , -(U)r , -(y)A turur , -(y)A turur eski Türkçede şimdiki zaman eki olarak kullanılır.

Doğru Cevap: C

Soru 102

“budur ahir kıssalarun görklüsi” dizesinde geçen “görk” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

Rivayet

Zarafet

Nezaket

Güzellik

Şirinlik

Açıklama:

Görk: güzellik, iyi huy anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 103

“eydivir” kelimesinin günümüz Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Getiriver

Söyleyiver

Gülümseyiver

Koşuver

Götürüver

Açıklama:

Eydi vir -: ‘söyleyivermek’ [eyit-i vir-] eyit-: ‘söylemek’ -i: zarf-fiil vir-: ‘vermek tezlik fiili’ -Ø: istek-emir 2.tk.

Doğru Cevap: B

Soru 104

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde Köktürkçede “dönüşlülük zamiri” olarak kullanılan kelimeler doğru verilmiştir?

Kentü-Öz

Öz-Ur

İssi-Kentü

Kiçe-İssi

İssi-Ur

Açıklama:

Köktürkçede ‘dönüslülük zamiri’ olarak hem ‘kentü’, hem de ‘öz’ kelimeleri vardı. Günümüzde Oğuz lehçesi olan Türkiye Türkçesinde ‘kendi’ devam etmekte, diğer Kıpçak ve Karluk lehçelerinde ise ‘öz’ kullanılmaktadır. Eski Anadolu Türkçesinde de Köktürkçede olduğu gibi ‘kendü’ zamiri yaygındır. Bazen ‘öz’ de kullanılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 105

Aşağıdaki kelimelerden hangisi ‘hizmet, huzur, nezd, kat, makam’ anlamlarına gelmektedir?

Kamu

İrte

Şekker

Server

Tapu

Açıklama:

Eski Türkçede “tapu” kelimesi, hizmet, huzur, nezd, kat, makam’ anlamlarına gelir. Kelimenin kökü “tap”tır ve hizmet etmek demektir.

Doğru Cevap: E

Soru 106

Eski Türkçede “cılasun” ne anlama gelmektedir?

Güzel

Kahraman

Lider

Kılavuz

Dürüst

Açıklama:

Eski Türkçede “cılasun” kahraman, babayiğit anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 107

“kireç tasdur anun dahi yapusı”
Dizesinde geçen “yapusı” kelimesinde sırasıyla hangi ekler vardır?

Fiilden fiil, iyelik 3. tk.

İsimden fiil, iyelik 2. çk.

Fiilden isim, iyelik 3. tk.

İsimden isim, iyelik 1. tk.

Fiilden isim, iyelik 2. tk.

Açıklama:

“yap” kökü; fiilden isim (“-u” ) ve üçüncü tekil (“-sı” ) eklerini almıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 108

Aşağıdakilerden hangisi eski Türklerde “yabancı, ecnebi” anlamında kullanılan bir kelimedir?

Tat

Torgay

Sayra

Bozaç

Açıklama:

Eski Türklerde “tat” kelimesi; yabancı, ecnebi anlamlarında kullanılırdı. Ayrıca Türklerin egemen olduğu yerlerde yasayan Arap veya Farslar için de bu kelime kullanılmaktaydı.

Doğru Cevap: A

Soru 109

Eski Türkçede “tuhfe” ne anlama gelmektedir?

Şenlik

Ağaç

Balık

Hediye

Açıklama:

Eski Türkçede “tuhfe” hediye, armağan, güzel şey’ anlamlarına gelmektedir.

Doğru Cevap: E

Ünite 7

Soru 1

Çağatay Türkçesi aşağıdakilerden hangisinin döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir?

Haydar Tilbe

Ali Şir Nevâyî

Yusuf Emîrî

Seydî Ahmet Mirzâ

Gedâyî

Açıklama:

Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamı olarak özellikle Timurlular (1405-1506) döneminde gelişen Çağatay Türkçesi Ali Şir Nevâyî döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 2

Fuat Köprülü’ye göre Çağatayca, 13.-14. yüzyıllarda Çağatay İmparatorluğu ve Altın Ordu’nun kültür merkezlerinde gelişmiş Orta Asya Edebî lehçesi olup klasik şeklini 15. yüzyılda, Timurlular zamanında almış ve bu lehçe ile zengin bir edebiyat yaratılmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi Fuat Köprülü'nün Çağatayca dilini incelerken 15. yüzyılın ikinci yarısı ile ilgili adlandırdığı dönemdir?

Erken devir Çağataycası

Klasik öncesi Çağatayca

Çöküş Devri

Klasik Çağatayca’nın devamı

Klasik Çağatayca

Açıklama:

Fuat Köprülü Çağatayca’yı şu dönemlere ayırır:
1. Erken devir Çağataycası (13-14. yüzyıllar);
2. Klasik öncesi Çağatayca (15. yüzyılın ilk yarısı);
3. Klasik Çağatayca (15. yüzyılın ikinci yarısı);
4. Klasik Çağatayca’nın devamı (16. yüzyıl);
5. Çöküş Devri (17-19. yüzyıllar)

Doğru Cevap: E

Soru 3

Sekkâkî’nin günümüze ulaşan tek eseri aşağıdakilerden hangisidir?

Mahzenü’l-esrâr

Gül ü Nevrûz

Divan

Mecâlisü’n-Nefâis

Nesâyimü’l-mahabbe

Açıklama:

Sekkâkî’nin günümüze ulaşan tek eseri olan Divan’ının iki nüshası vardır.

Doğru Cevap: C

Soru 4

Haydar Tilbe’nin günümüze kadar ulaşan tek eseri aşağıdakilerden hangisidir?

Mahzenü’l-esrâr

Divan

Nesâyimü’l-mahabbe

Mecâlisü’n-nefâis

Gül ü Nevrûz

Açıklama:

Haydar Tilbe’nin günümüze kadar ulaşan tek eseri, Genceli Nizâmî’nin aynı adlı mesnevisine nazire olarak yazdığı Mahzenü’l-esrâr adlı mesnevidir.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Şiir ve düz yazıyla karışık olarak münazara şeklinde yazılmış olan Beng ü Çagır adlı eser aşağıdakilerden hangisi tarafından yazılmıştır?

Seydî Ahmet Mirzâ

Sekkâkî

Lutfî

Yusuf Emîrî

Haydar Tilbe

Açıklama:

Yusuf Emîrî’nin günümüze kadar ulaşan üç önemli eseri vardır. Bunlar Divan, Dehnâme ve Beng ü Çagır adlı eserlerdir.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Ta’aşşuk-nâme aşağıdakilerden hangisi tarafından yazılmıştır?

Sekkâkî

Haydar Tilbe

Lutfî

Yusuf Emîrî

Seydî Ahmet Mirzâ

Açıklama:

Seydî Ahmet Mirzâ’nın elimizde bulunan tek eseri Ta’aşşuk-nâme’sidir.

Doğru Cevap: E

Soru 7

Ok Yaynıng Münazarası günümüze kadar ulaşan tek eseridir. Türk emirlerinden olup Türkçe ve Farsça şiirler yazmıştır.
Yukarıda bilgileri verilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

Atâyî

Ahmedî

Yakînî

Gedâyî

Seydî Ahmet Mirzâ

Açıklama:

Nevâyî’nin Mecâlisü’n-nefâis adlı tezkiresinde verilen bilgilere göre Yakînî, Türk emirlerinden olup Türkçe ve Farsça şiirler yazmıştır. Yakînî’nin divanı şimdiye kadar ele geçmemiştir. Bugün elimizde bulunan tek eseri Ok Yaynıng Münazarası adlı mensur eseridir.

Doğru Cevap: C

Soru 8

1438 yılında Herat’ta doğmuştur.
Şiirlerinde Hüseynî mahlasını kullanır.
Yazdığı risale yedi bölümden oluşmaktadır.

Yukarıdaki bilgiler aşağıdaki yazarlardan hangisine aittir?

Seydî Ahmet Mirzâ

Hüseyin Baykara

Atâyî

Hâmidî

Ali Şir Nevâyî

Açıklama:

Hüseyin Baykara

Doğru Cevap: B

Soru 9

Kelime başında elif ve ye ( ا ي ) ile, kelime ortasında bazen ye ( ي) ile bazen de yazılmamış, bazı metinlerdeise esre işareti ile yazılmıştır.
Çağatay Türkçesinde yukarıdaki özelliklerde yazılan ünlü aşağıdakilerden hangisidir?

A ünlüsü

E ünlüsü

O ünlüsü

İ ünlüsü

U ünlüsü

Açıklama:

ı ve i ünlüleri kelime başında elif ve ye ( ا ي ) ile, kelime ortasında bazen ye ( ي) ile bazen de yazılmamış, bazı metinlerde
ise esre işareti ile yazılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 10

Kelime başında bazen medli elifle ( آ ), bazen de medsiz elifle ( ا ) yazılmıştır. Kelime ortasında bazen elifle yazılmış, bazen de yazılmamış, seyrek olarak da üstün işareti ile yazılmıştır.
Yukarıdaki özelliklerle Çağatay Türkçesinde yazılan ünlü harf aşağıdakilerden hangisidir?

A ünlüsü

I ünlüsü

Ö ünlüsü

E ünlüsü

U ünlüsü

Açıklama:

a ünlüsü kelime başında bazen medli elifle ( آ ), bazen de medsiz elifle ( ا ) yazılmıştır. Kelime ortasında bazen elifle yazılmış, bazen de yazılmamış, seyrek olarak da üstün işareti ile yazılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 11

Çağatay Türkçesi hangi yüzyıllar arasında Orta Asya 'da kullanılmıştır?

13-19

14-20

15-19

15-20

16-20

Açıklama:

Çağatay Türkçesi 15. ve 20. yüzyıllar arasında Orta Asya 'da kullanılmıştır. Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 12

Aşağıdakilerden hangisi Türk dünyasının 12-13. yüzyıllara kadarki ortak yazı dilinin son temsilcisidir?

Kıpçak Türkçesi

Oğuz Türkçesi

Haremzah Türkçesi

Çağatay Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Açıklama:

Karahanlı Türkçesi, Türk dünyasının 12-13. yüzyıllara kadarki ortak yazı dilinin son temsilcisidir. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay edebiyatının en büyük şairidir?

Ali Şir Nevai

Yusuf Has Hacib

Kaşgarlı Mahmut

Ahmet Yesevi

Edip Ahmet Yükneki

Açıklama:

Çağatay edebiyatının en büyük şairi Ali Şir Nevai'dir. Muhâkemet'ül Lûgateyn eseri çok ünlüdür. Doğru yanıt: A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 14

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay edebiyatında "Gül ü Nevruz" mesnevisinin şairidir?

Sekkâki

Lutfi

Haydar Tilbe

Yusuf Emîrî

Seydi Ahmet Mirzâ

Açıklama:

"Gül ü Nevruz" mesnevisinin şairi Lutfî'dir. Doğru yanıt: B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 15

Aşağıdakilerden hangisi Genceli Nizami'nin mesnevisine nazire olarak yazdığı "Mahzenü'l -esrâr" mesnevisinin şairidir?

Yusuf Emîrî

Lutfî

Haydar Tilbe

Seyfi Ahmet Mirzâ

Sekkâki

Açıklama:

Genceli Nizami'nin mesnevisine nazire olarak yazdığı "Mahzenü'l -esrâr" mesnevisinin şairi Haydar Tilbe'dir. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 16

Çağatay edebiyatının şairlerinden Yusuf Emîrî'nin şiir ve düzyazı şeklinde münazara tarzında yazdığı eseri aşağıdakilerden hangisidir?

Divan

Beng ü Çagır

Dehnâme

Mahzenü'l esrar

Gül ü Nevrûz

Açıklama:

Çağatay edebiyatının şairlerinden Yusuf Emîrî'nin şiir ve düzyazı şeklinde münazara tarzında yazdığı eseri "Beng ü Çagır"dır. Doğru yanıt: B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 17

Aşağıdakilerden hangisinde ünlü daralması vardır?

irkek

kölege

uşal

ocun

biçil

Açıklama:

"irkek" sözcüğünde ünlü daralması vardır. "erkek" - "irkek" (e-i) "e" ünlüsü "i" ünlüsüne dönüşmüştür. Doğru yanıt: A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 18

Aşağıdakilerden hangisinde ünlü genişlemesi vardır?

kılkan

uşal

öksül

yeni

beti

Açıklama:

"beti" sözcüğü aslında "biti" dir. "i" ünlüsü "e" ünlüsüne dönüşerek ünlü genişlemesi olmuştur. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 19

Aşağıdakilerden hangisinde ünsüz uyumsuzluğu vardır?

kuyaska

bastın

tutaşdı

açkunca

kiçti

Açıklama:

"tutaşdı" sözcüğünde ünlü uyumsuzluğu vardır. "tutaş" sözcüğü sert ünsüz olan "ş" ünsüzü ile bitmiş, sert ünsüzden sonra sert ünsüz olan "t" ünsüzü gelmeliydi. Doğrusu "tutaştı" dır. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 20

Aşağıdakilerden hangisinde "ünsüz türemesi" vardır?

men

kirek

bile

hürk

yitti

Açıklama:

"hürk" sözcüğünde ünsüz türemesi vardır. Sözcüğün aslı "ürk" tür. Sözcük "h" ünsüzünü alarak "hürk" olmuştur. Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 21

Eski Türkçe yazı dilinden gelişen ilk İslâmi Türk edebi dili aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlı Türkçesi

Gazneliler Türkçesi

Uygur Türkçesi

Göktürk Türkçesi

Selçuklu Türkçesi

Açıklama:

Çağatay Türkçesi
Karahanlı Türkçesi 11-12. yüzyıllar arasında Doğu ve batı Türkistan bölgelerinde kullanılan ve Eski Türkçe yazı dilinden gelişen ilk İslâmi Türk edebi dilidir.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Çağatay Türkçesi aşağıdakilerden hangisinin yerine kullanılmaya başlanmıştır?

Kıpçak

Harezm

Oğuz

Özbek

Moğol

Açıklama:

Türk dünyasında 12-13. yüzyıllara kadar ortak bir yazı dili kullanılmaktaydı. Eski Türkçe temelinde devam eden bu ortak yazı dilinin son temsilcisi karahanlı Türkçesidir. Bazı Türk boylarının çeşitli sebeplerle batıya doğru göçleri sonucunda ortak olan yazı dili bölünmeye başlamıştır. Karadeniz’in kuzeyinden batıya doğru gelen Türk toplulukları kendi lehçeleri esasında Kuzey Türkçesi (Kıpçak Türkçesi) yazı dilini oluştururken, Karadeniz’in güneyinden batıya doğru gelen Türk toplulukları da Batı Türkçesi (Oğuz Türkçesi) yazı dilini oluşturmuşlardır. Orta Asya’da kalan Türk toplulukları da Doğu Türkçesi (Harezm Türkçesi) yazı diliyle eserler vermeye devam etmişlerdir. Böylece 13-15. yüzyıllar arasında Türk dünyasında üç ayrı yazı dili kullanılmıştır. 15. Yüzyıldan itibaren Harezm Türkçesi, yerini Çağatay Türkçesine bırakmış, Kıpçakların diğer Türk boyları arasına karışarak tarih sahnesinden çekilmeleri sonucu Kıpçak Türkçesi de büyük ölçüde Çağatay Türkçesi ile karışmıştır. Böylece 15 ile 20. yüzyıllar arasında Türk dünyasında iki ayrı yazı dili kullanılmıştır. Batı Türklüğünün sınırlarını çizen Karadeniz, Kafkas Dağları ve Hazar Denizi’nin batısında yer alan ve büyük çoğunluğu Oğuzlara dayanan Türk toplulukları Batı Türkçesi / Osmanlı Türkçesini yazı dili olarak kullanmışlar; bu sınırların doğusunda yer alan Türk toplulukları ise Doğu Türkçesini yazı dili olarak kullanmışlardır. Bu yazı dilinin Türkoloji literatüründeki adı Çağatay Türkçesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Şiirde ve düzyazıda uyum sağlamak için söz başlarında ve ortalarında aynı ünsüzün ya da aynı hecelerin tekrarlanmasına ne ad verilir?

Asonans

Seci

İstifham

Mazmun

Aliterasyon

Açıklama:

Aliterasyon denir. Asonans, aynı ünlülerin tekrarlanması; seci, düzyazıda kafiyeli sözlerin kullanılması; istifham şiirde cevabı beklenmeyen soru sorma, mazmun ise sanatçıların ortaklaşa kullandıkları kalıplaşmış genellikle mecazlı sözlerdir. Çağatay sanatçılarından Sekkâkî şiirlerinde aliterasyonlara sıkça yer verir.

Doğru Cevap: E

Soru 24

Çağatayca’nın dönemlere ayrılmasındaki kabul görmüş olan sınıflandırma aşağıdaki uzmanlardan hangisine aittir?

A. M. Şerbak

M. F. Köprülü

A. B. Ercilasun

J. Eckmann

A. N. Samoyloviç

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı
Çağatay Türkçesinin en büyük uzmanlarından biri olan Janos Eckmann’ın Çağatayca’nın dönemleriyle ilgili yapmış olduğu sınıflandırma genellikle kabul görmüştür. J. Eckmann, Orta Asya edebî Türk dilini şöyle sınıflandırır:
1. Karahanlıca veya Hakaniye Türkçesi (11-13. yüzyıllar);
2. Harezm Türkçesi (14. yüzyıl);
3. Çağatayca (15. yüzyıl - 20. yüzyılın başlangıcı)
J. Eckmann Çağatayca’yı da kendi içinde üç döneme ayırır:
1. Klasik Öncesi Devir (15. yüzyılın başlarından Nevâyî’nin 1465’te ilk divanını tertibine kadar);
2. Klasik Devir (1465 - 1600);
3. Klasik Sonrası Devir (1600 - 1921).
J. Eckmann, klasik öncesi dönemi, bazı Eski Türkçe özelliklerin korunduğu bir geçiş dönemi olarak kabul eder. Klasik sonrası dönemi ise bir yandan Nevâyî dilinin dikkatli bir taklidi, diğer yandan da Özbek unsurlarının tesiri olduğu bir dönem olarak değerlendirir.

Doğru Cevap: D

Soru 25

Aşağıdaki Çağatay şair ve yazarlarından hangisi diğerlerinden farklı bir dönemde eserler vermiştir?

Haydar Tilbe

Sekkâkî

Ali Şir Nevâyî

Yusuf Emîrî

Seydi Ahmet Mirzâ

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı
Ali Şir Nevâyî, Klasik Çağatay Türkçesi Dönemi ( 15. Yüzyılın İkinci Yarısı) sanatçısıdır. Diğerleri ise Klasik Öncesi Dönemde ( 15. Yüzyılın İlk Yarısı ) eserler vermişlerdir.

Doğru Cevap: C

Soru 26

Çağatay Türkçesi Klasik Öncesi Dönemdeki sanatçı - eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Gül ü Nevrûz - Lutfî

Mecâlisü’n-Nefâis - Sekkâkî

Mahzenü’l-esrâr - Haydar Tilbe

Ta’aşşuk-nâme - Seydi Ahmet Mirzâ

Beng ü Çagır - Yusuf Emîrî

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı
Mecâlisü’n-Nefâis, Ali Şir Nevâyî’nin tezkire türünde eseridir. Sekkâkî ile ilgili bilgiler, bir çeşit biyografi türündeki bu eserden edinilmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 27

Sadece Türk edebiyatında kullanılan nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Tuyuğ

Rubai

Kıt’a

Gazel

Müstezat

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı
Türklerin İslâmiyeti kabul etmeleriyle birlikte Arap ve Fars edebiyatlarından birçok nazım biçimi edebiyatımızda kullanılmaya başlanmıştır. Türklerin kattığı iki nazım biçimi ise tuyuğ ve şarkıdır. Tuyuğ, mâni biçiminde aruzla yazılmış bir manzumedir. Çağatay edebiyatında Klasik Dönem Öncesi sanatçılarından Lutfî, tuyuğ nazım biçimini en çok kullanan sanatçıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 28

Sanatçı, yazmış olduğu eserine bir ad vermemiştir. Ancak içeriğine bakıldığında bu esere ‘’Telli Çalgılar Münazarası’’ adı verilebileceği belirtilmiştir. Eser, düzyazı şeklindeki bir başlangıç kısmından sonra başlayan 130 beyitlik bir mesnevidir. Konusu; tanbur, ud, çeng, kopuz, yatuğan, rebap, gıçek ve kingireden oluşan sekiz telli sazın bir meyhanede birbirleriyle atışmalarıdır.
Yukarıda eserinin konusu belirtilen Çağatay Türkçesi Klasik Öncesi Dönem sanatçısı aşağıdakilerden hangisidir?

Yakînî

Atâyî

Ahmedî

Gedâyî

Lutfî

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı
Hayatı hakkında yeterli bilginin olmadığı, tarihi kaynaklarda ve şairler tezkirelerinde her hangi bir bilginin bulunmadığı Ahmedî, kısa olmakla birlikte edebi değer taşıyan yazmış olduğu tek eserine bir ad vermemiştir. Ancak içeriğine bakıldığında bu esere ‘’Telli Çalgılar Münazarası’’ adı verilebileceği belirtilmiştir. Eser, düzyazı şeklindeki bir başlangıç kısmından sonra başlayan 130 beyitlik bir mesnevidir. Konusu; tanbur, ud, çeng, kopuz, yatuğan, rebap, gıçek ve kingireden oluşan sekiz telli sazın bir meyhanede birbirleriyle atışmalarıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 29

Ali Şir Nevâyî’nin Türkçenin Farsçadan geri kalmadığını ileri sürdüğü eseri aşağıdakilerden hangisidir?

Zübdetü’t-tevârih

Mizânü’l-evzân

Risâle-i muammâ

Mecâlisü’n-nefâis

Muhâkemetü’l-lügâteyn

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Çağatay Türkçesi Dönemi - 15. Yüzyılın İkinci Yarısı - Ali Şir Nevâyî’nin Eserleri
Ali Şir Nevâyî’nin Türkçenin Farsçadan geri kalmadığını kanıtlamaya çalıştığı eseri dillerin karşılaştırılması olarak çevirebileceğimiz Muhâkemetü’l-lügâteyn’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 30

Çağatay Türkçesi metinlerinde görülen aşağıda verilen sözcük ve ses özelliklerinden hangisi yanlıştır?

Yavıt > Yavut - Ünlülerde Yuvarlaklaşma

Erkek > İrkek - Ünlülerde Darlaşma

Adak > Ayak - Ünsüz Akıcılaşması

Otlug > Otluk - Ünsüz Ötümlüleşmesi

Türlüg > Türlü - Ünsüz Düşmesi

Açıklama:

Çağatay Türkçesi - Ses Özellikleri
Otlug > Otluk Ünsüz Ötümsüzleşmesidir. Oluşumları sırasında ses telleri titreşen ötümlü ünsüzlerin ses telleri titreşmeden oluşan ve karşılıkları olan ötümsüz ünsüzlere dönüşmesidir.

Doğru Cevap: D

Soru 31

Rus bilim adamlarından Samoyloviç Çağatayca terimini 15.-20. yüzyıllar Orta Asya edebi Türk dili için kullanmış ve dönemlere ayırmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu dönemlerden değildir?

Karahanlı Türkçesi veya Kâşgar Türkçesi

Kıpçak-Oğuz Türkçesi

Harezm Türkçesi

Çağatayca

Özbekçe

Açıklama:

Rus bilim adamlarından Samoyloviç Çağatayca terimini 15.-20. yüzyıllar Orta Asya edebi Türk dili için kullanmış ve şu dönemlere ayırmıştır:

Karahanlı Türkçesi veya Kâşgar Türkçesi (11-12. yüzyıllar)
Kıpçak-Oğuz Türkçesi (13-14. yüzyıllar);
Çağatayca (15-19. yüzyıllar);
Özbekçe (20. yüzyıl) (Eckmann 1988: XI)

Doğru cevap C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 32

Çağatay Türkçesinin en büyük uzmanlarından biri olan Janos Eckmann’ın Çağatayca’nın dönemleriyle ilgili yapmış olduğu sınıflandırma genellikle kabul görmüştür. Aşağıdakilerden hangisi J. Eckmann’ın Orta Asya edebî Türk dilini sınıflama şeklidir?

1. Klasik Öncesi Devir
2. Klasik Devir
3. Klasik Sonrası Devir

1. İlk Devir
2. İkinci Devir
3. Üçüncü Devir

1. Erken Devir Çağataycası
2. Klasik Çağatayca
3. Çöküş Devri Çağataycası

1. Karahanlıca veya Hakaniye
2. Harezm Türkçesi
3. Çağatayca

1. Kıpçak-Oğuz Türkçesi
2. Çağatayca
3. Özbekçe

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin en büyük uzmanlarından biri olan Janos Eckmann’ın Çağatayca’nın dönemleriyle ilgili yapmış olduğu sınıflandırma genellikle kabul görmüştür. J. Eckmann, Orta Asya edebî Türk dilini şöyle sınıflandırır:

Karahanlıca veya Hakaniye Türkçesi (11-13. yüzyıllar);
Harezm Türkçesi (14. yüzyıl);
Çağatayca (15. yüzyıl - 20. yüzyılın başlangıcı)

Doğru cevap D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi Klasik Öncesi Çağatay Türkçesi döneminin özelliklerinden biri değildir?

15. yüzyılın başlarından başlayıp Ali Şir Nevâyî’nin ilk divanını yazdığı 1465 yılına kadar süren dönemdir.

Harezm Türkçesi ile Klasik Çağatay Türkçesi arasında geçiş dönemidir.

Şair ve yazarlarının eserlerinde, bir yandan eski dil bilgisi özellikleri devam ederken bir yandan da Klasik Çağatay Türkçesi eserlerinde yaygın olarak göreceğimiz dil bilgisi özellikleri görülmeye başlar.

Bu dönemde Herat, siyasî merkez olmanın yanı sıra dönemin kültür ve sanat merkezi haline de gelmiştir.

Dönemin bazı temsilcileri Sekkâkî, Lutfî, Haydar Tilbe, Yusuf Emîrî, Seydî Ahmet Mirzâ, Gedâyî, Atâyî'dir.

Açıklama:

Herat’ın siyasî merkez olmanın yanı sıra dönemin kültür ve sanat merkezi haline de gelmiş olması Klasik Çağatay Türkçesi döneminin özelliklerindendir, Klasik Öncesi Çağatay Türkçesi döneminin değil. Doğru cevap D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 34

Eserlerinde kısmen Türkçenin hece veznine karşılık gelen aruz vezinlerini seçmiş olması,
Türk atasözleri ve halk deyişlerine yer vermeye gayret etmesi,
Türk edebiyatına mahsus bir tür olan tuyuğ tarzına en çok rağbet eden şairlerden biri olması,
Dilinde yabancı unsurların oldukça az görülmesi.

Özellikleri verilen kişi Klasik Öncesi Çağatay Türkçesi döneminin hangi şairidir?

Sekkâkî

Lutfî

Haydar Tilbe

Yusuf Emîrî

Seydî Ahmet Mirzâ

Açıklama:

Çağatay edebiyatının gelişmesinde önemli katkıları olan Lutfî, klasik öncesi dönemin en önemli şairidir. Eserlerinde kısmen Türkçenin hece veznine karşılık gelen aruz vezinlerini seçmiş olması, Türk atasözleri ve halk deyişlerine yer vermeye gayret etmesi, Türk edebiyatına mahsus bir tür olan tuyuğ tarzına en çok rağbet eden şairlerden biri olması, dilinde yabancı unsurların oldukça az görülmesi gibi özellikler Lutfî’nin edebi kişiliğini yansıtan belli başlı özelliklerdir. Doğru cevap B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi Yusuf Emîrî’nin eseridir?

Gül ü Nevrûz

Mahzenü’l-esrâr

Beng ü Çagır

Ta’aşşuk-nâme

Ok Yaynıng Münazarası

Açıklama:

Yusuf Emîrî’nin günümüze kadar ulaşan üç önemli eseri vardır. Bunlar Divan, Dehnâme ve Beng ü Çagır adlı eserlerdir. Doğru cevap C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisi Klasik Çağatay Türkçesi döneminin şair ve yazarlarından biri değildir?

Hüseyin Baykara

Ali Şir Nevâyî

Hâmidî

Ubeydî

Yakînî

Açıklama:

Klasik Çağatayca döneminin şair ve yazarları şunlardır: Hüseyin Baykara, Ali Şir Nevâyî, Hâmidî, Şiban Han, Muhammed Salih, Ubeydî, Babür. Doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 37

Ali Şir Nevâyî’nin milli bilincini, Türk diline karşı duyduğu bilinçli sevgiyi en iyi yansıtan eser hangisidir?

Muhâkemetü’l- lugateyn

Risâle-i muammâ

Mîzânü’l-evzân

Mecâlisü’n-nefâis

Nazmü’l-cevâhir

Açıklama:

Ali Şir Nevâyî’nin milli bilincini, Türk diline karşı duyduğu bilinçli sevgiyi en iyi yansıtan eser Muhâkemetü’l- lugateyn’dir. Doğru cevap A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 38

Klasik öncesi ve klasik dönemdeki Çağatayca metinlerde ünlülerin yazımına dair verilenlerden yanlıştır?

a ünlüsü kelime başında bazen medli elifle ( آ ), bazen de medsiz elifle ( ا ) yazılmıştır.

e ünlüsü kelime başında elifle (ا ) yazılmıştır. Ancak bazı kelimelerin elif ve ye ile (ا ي) yazılmış şekilleri de vardır.

ı ve i ünlüleri kelime başında elif ve ye (ا ي) ile, kelime ortasında bazen ye (ي) ile bazen de yazılmamış, bazı metinlerde ise esre işareti ile yazılmıştır.

o, ö, u, ü ünlüleri kelime başında daima elif ve vav (او) ile, kelime ortasında genellikle vav (و) ile yazılmıştır.

e ünlüsü kelime sonunda ise bazen elifle bazen de ye (ي) harfi ile yazılmıştır.

Açıklama:

e ünlüsü kelime başında elifle (ا ) yazılmıştır. Ancak bazı kelimelerin elif ve ye ile (ا ي) yazılmış şekilleri de vardır. Kelime ortasında bazen elifle yazılmış, bazen de bu ünlüyü gösteren herhangi bir işaret kullanılmamış, seyrek olarak da üstün işareti ile yazılmıştır. Kelime sonunda ise bazen elifle bazen de he (ه) harfi ile yazılmıştır. Doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 39

Ünsüz Ötümsüzleşmesi: Oluşumları sırasında ses telleri titreşen ötümlü ünsüzlerin ses telleri titreşmeden oluşan ve karşılıkları olan ötümsüz ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. Aşağıdaki seçeneklerin hangisine buna örnek verilmiştir?

sakın- > sagın

bilmez > bilmes

toprak > tofrak

böçek > möçek

oltur- > otur

Açıklama:

Ünsüz ötümsüzleşmesi, Çağatay Türkçesinin karakteristik özelliklerinden biridir. Bu ses olayı nedeniyle Çağatay Türkçesinde bazı eklerin yalnızca ötümsüz şekilleri yaygınlaşmıştır. Örneğin +lIG >+ lI ve -mAz > -mAs değişiklikleri. Örnekler: otlug > otluk (LD 392), bilmez > bilmes (MSD 417), irmez > irmes. Buna göre doğru cevap B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesi için söylenemez?

Kuzey-Doğu Türkçesinin ilk dönemine verilen bir addır.

Ali Şir Nevâyî döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir.

Özellikle Timurlular (1405-1506) döneminde gelişmiştir.

Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamıdır.

15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır.

Açıklama:

Çağatay Türkçesi, Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci dönemine verilen bir ad olup 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır. Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamı olarak özellikle Timurlular (1405-1506) döneminde gelişen Çağatay Türkçesi Ali Şir Nevâyî döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir

Doğru Cevap: A

Soru 41

Aşağıdakilerden hangisi "Çağatayca terimi Avrupa Türkolojisinde ilk defa ............. tarafından kullanılmıştır." cümlesindeki boşluğa getirilmelidir?

A. N. Samoyloviç

H. Vambery

F. Köprülü

A. M. Şerbak

J. Eckmann

Açıklama:

Çağatayca terimi Avrupa Türkolojisinde ilk defa H. Vambery tarafından kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Aşağıdakilerden hangisi klasik Çağatay Türkçesi şair/yazarlarından biridir?

Yusuf Emîrî

Haydar Tilbe

Ali Şir Nevâyî

Lutfî

Sekkâkî

Açıklama:

Klasik Çağatayca döneminin şair ve yazarları şunlardır: Hüseyin Baykara, Ali Şir Nevâyî, Hâmidî, Şiban Han, Muhammed Salih, Ubeydî, Babür.

Doğru Cevap: C

Soru 43

Aşağıdakilerden hangisi ünlülerde darlaşma örneklerinin dışında kalır?

irkek

min

kılkan

uşal

çıt-

Açıklama:

Ünlülerde Düzleşmeo, ö, u, ü yuvarlak ünlülerinin a, e, ı, i düz ünlülerine dönüşmesi olayı Çağatay Türkçesi metinlerinde de görülmektedir.-o- > -a- : Örnekler: uşol > uşal (MSD 171)

Doğru Cevap: D

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisi ünsüz düşmesine örnek gösterilebilir?

birev

yafrak

örgen-

hürk-

kitür-

Açıklama:

-l- > Ø: keltür- > kitür- (MSD 284)

Doğru Cevap: E

Soru 45

Çağatay Türkçesi hangi şair döneminde “klasik bir edebî dil” durumuna gelmiştir?

Ali Şir Nevâyî

Sekkâki

Lutfî

Haydar Tilbe

Gedayî

Açıklama:

Çağatay Türkçesi, Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci dönemine verilen bir ad olup 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır. Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamı olarak ozellikle Timurlular (1405 -1506 ) döneminde gelişen Çağatay Türkçesi Ali Şir Nevâyî döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 46

I. Hüseyin Baykara
II. Sekkâkî
III. Lutfî
IV. Yusuf Emîrî
V. Ali Şir Nevâyî
Yukarıdaki şairlerin hangileri Çağatay Türkçesinin klasik öncesi dönemindendir?

I, II

I, III

II, III, V

II, III, IV

IV, V, I

Açıklama:

Sekkâkî, Lutfî ve Yusuf Emîrî Çağatay Türkçesinin klasik öncesi dönemi şairlerinden; Hüseyin Baykara ve Ali Şir Nevâyî klasik dönem şairlerindendir.

Doğru Cevap: D

Soru 47

14. yüzyılın ikinci yarısı ile 15. yüzyılın ilk yarısında yaşamış Klasik Öncesi Çağatayca’nın önemli bir şair ve yazarıdır. Şairin günümüze kadar ulaşan üç önemli eseri vardır. Bunlar Divan, Dehnâme ve Bengü Çagır adlı eserlerdir. Divanında Türkçe şiirlerin yanında Farsça şiirler de bulunmaktadır. Farsça şiirlerindeki başarısı ve bu şiirlerin rağbet kazanmış olması, onun bu dili çok iyi bildiğini ve dönemin edebiyat anlayışını göstermektedir.
Yukarıda hakkında bilgi verilen şair kimdir?

Seydî Ahmet Mirzâ

Yusuf Emiri

Gedâyî

Atâyî

Yakînî

Açıklama:

Yukarıdaki paragrafta hakkında bilgi verilen şair Yusuf Emirî’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 48

I. Kıpçak-Oğuz Türkçesi
II. Karahanlı Türkçesi veya Kaşgar Türkçesi
III. Özbekçe
IV. Çağatayca
Yukarıda Rus bilim adamı Samoyloviç’in Çağatayca’yı ayırdığı dönemler vardır. Hangisinde bu dönemler tarihsel olarak doğru sıralanmıştır?

II, I, IV, III

I, II, III, IV

IV, III, II, I

I, II, IV, III

IV, III, I, II

Açıklama:

Rus bilim adamlarından Samoyloviç Çağatayca terimini 15 ve 20. yüzyıllar Orta Asya edebi Türk dili için kullanmış ve şu dönemlere ayırmıştır: 1. Karahanlı Türkçesi veya Kaşgar Türkçesi (1 1 -1 2 . yüzyıllar); 2. Kıpçak-Oğuz Türkçesi (13 -1 4 . yüzyıllar); 3. Çağatayca (15 -1 9. yüzyıllar); 4. Özbekçe (20. yüzyıl).

Doğru Cevap: A

Soru 49

I. Zübdetu’t-tevârîh
II. Ferhâd u Şîrîn
III. Hayretü’l-ebrâr
IV. Mecâlisu’n-nefâis
V. Leyli vu Mecnûn
Yukarıdakilerin hangileri Ali Şir Nevâyî’nin hamseleridir?

I, II, III

II, III

III, IV, V

I, II, III, IV, V

II, III, V

Açıklama:

Ali Şir Nevâyî’nin hamseleri şunlardır:
Hayretü’l-ebrâr, 2. Ferhâd u Şîrîn, 3. Leyli vu Mecnûn, 4. Seb’a-i seyyâre, 5. Sedd-i İskenderî. “Mecâlisu’n-nefâis” adlı eser Nevâyî’nin tezkiresi, “Zübdetu’t-tevârîh” adlı eseri ise tarihle ilgili eseridir.

Doğru Cevap: E

Soru 50

“erkek > irkek” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünlü düzleşmesi

Ünlü kalınlaşması

Ünlü darlaşması

Ünlü genişlemesi

Ünlü yuvarlaklaşması

Açıklama:

“e” ünlüsü geniş bir ünlüdür, “i” ünlüsü ise dar bir ünlüdür. “e” ünlüsü “i”ye dönüşerek darlaşmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 51

“kölige > kölege” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünlü darlaşması

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü kalınlaşması

Ünlü düzleşmesi

Ünlü genişlemesi

Açıklama:

“i” ünlüsü dar bir ünlüdür, “e” ünlüsü ise geniş bir ünlüdür. “i” ünlüsü “e” ünlüsüne dönüşerek genişlemiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 52

“acun > ocun” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünlü düzleşmesi

Ünlü genişlemesi

Ünlü darlaşması

Ünlü kalınlaşması

Ünlü yuvarlaklaşması

Açıklama:

“a” ünlüsü düz bir ünlüdür, “o” ünlüsü ise yuvarlak bir ünlüdür. “a” ünlüsü, “o” ünlüsüne dönüşerek yuvarlaklaşmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 53

I. +GA yönelme hâli ek
II. +DIn ayrılma hâli eki
III. -GAlI zarf fiil eki
IV. -GInA yapım eki
V. +DAş yapım eki
Yukarıdaki eklerden hangileri ünsüz uyumunda düzensizlik göstermektedir?

I, III

I, IV

IV, V

I, II, III

III, IV

Açıklama:

+GA yönelme hâli eki, +DIn ayrılma hâli eki, -GAlI zarf fiil eki gibi bazı ekler ünsüz uyumunda düzensizlik gösterir. Örnekler: itmek-din, baş-dın baş-tın, yarut-gay, aç-kunça.

Doğru Cevap: D

Soru 54

“bilmez > bilmes” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünsüz Ötümsüzleşmesi

Ünsüz Sızıcılaşması

Ünsüz Akıcılaşması

Ünsüz Genizsileşmesi

Ünsüz Düşmesi

Açıklama:

“bilmez” sözcüğünün son sesi olan “z” ünsüzü ötümlü bir ünsüzdür. “bilmes” sözcüğünde “z” sesi ötümsüz bir ses olan “s” ünsüzüne dönüşmüştür.

Doğru Cevap: A

Soru 55

Aşağıdakilerden bölgelerden hangisinin tarihi edebi dili Çağatay Türkçesini temsil etmektedir?

Uzak Doğu

Batı Asya

Orta Asya

Orta Doğu

Güney Asya

Açıklama:

Çağatay Türkçesi terimi, 15. ile 20. yüzyıllar arasında, Oğuz lehçesi tarafından temsil edilen Batı Türkçesinin dışında Orta Asya dilinin de Türkçe olduğunu, ancak bu bölgenin edebî dilini ifade etmek üzere kullanılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 56

Çağatay Türkçesi hangi imparatorluk döneminde gelişmiştir?

Uygur İmparatorluğu

Timur İmparatorluğu

Moğol İmparatorluğu

Büyük Selçuklu İmparatorluğu

Gazne İmparatorluğu

Açıklama:

Çağatay Türkçesi, Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci dönemine verilen bir ad olup 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır. Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamı olarak Timur İmparatorluğu döneminde gelişen tarihî Orta Asya Türk lehçesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 57

Çağatayca’nın klasik bir edebî dil haline gelmesini sağlayan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

Ali Şir Nevâyî

Muhammed Salih

Ubeydî

Babür

Yusuf Emîrî

Açıklama:

Çağatay yazı dili ve edebiyatının en önemli temsilcisi olan Ali Şir Nevâyî, nazım ve nesir türlerinde 29 eser vererek Çağatayca’nın klasik bir edebî dil haline gelmesini sağlamıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 58

Dehnâme adlı mesnevi aşağıdaki şairlerden hangisine aittir?

Seydî Ahmet Mirzâ

Hâmidî

Yusuf Emîrî

Gedâyî

Ahmedî

Açıklama:

Yusuf Emîrî’nin günümüze kadar ulaşan üç önemli eseri vardır. Bunlar Divan, Dehnâme ve Beng ü Çagır adlı eserlerdir. Emîrî’nin Divan’ında Türkçe şiirlerin yanında Farsça şiirler de bulunmaktadır. Farsça şiirlerindeki başarısı ve bu şiirlerin rağbet kazanmış olması, onun bu dili çok iyi bildiğini ve dönemin edebiyat anlayışını göstermektedir. Yusuf Emîrî, 1429 yılında tamamladığı Dehnâme adlı mesnevisini Baysungur Mirza’ya ithaf etmiştir. Münâcât, na’t, dönemin padişahına övgü ve telif sebebi bölümlerinden sonra başlayan eser on mektuptan oluşmaktadır. Tamamı 906 beyit olan eserin bilinen tek nüshası Londra British Museum’da bulunmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 59

Klasik Çağatay Türkçesi Devri içerisinde belirli bir dönemin ‘Nevâyî - Baykara’ olarak anılmasının nedeni nedir?

Dönemin yaygın olan iki edebi türünün isimleri olması

Dönemin en önemli iki edebi eserinin isimleri olması

Dönemin önemli sanatsal faaliyetlerini gerçekleştiren iki kişinin isimleri olması

Dönemin iki önemli kültür merkezinin isimleri olması

Dönemin başarılı hükümdarı ile en önemli din adamının isimleri olması

Açıklama:

Timür İmparatorluğu hükümdarı Hüseyin Baykara, uzun süren saltanat yıllarında çeşitli isyan ve savaşlarla ve ayrıca taht kavgalarıyla mücadele etmek zorunda kalmasına rağmen döneminde bilim ve sanat faaliyetlerine büyük önem vermiş, kendisi de bu faaliyetlere katılmıştır. Kendisi de bir şair olan ve şiirlerinde Hüseynî mahlasını kullanan Baykara, Câmî ve Nevâyî gibi dönemin büyük şair ve sanatçılarını sarayında bulundurmuş ve onlara itibar göstermiştir. Bu yüzden, Ali Şir Nevâyî’nin o mükemmel eserlerini edebiyatımıza kazandırmasında Hüseyin Baykara’nın rolü yadsınamaz. Ali Şir Nevâyî ve Hüseyin Baykara’nın sanatsal faaliyetleri dolayısıyla da, bu dönem “Nevâyî - Baykara” dönemi olarak anılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 60

Klasik Çağatay Türkçesi Döneminin önemli eserlerinden biri olan ‘Muhâkemetü’l-lugateyn’nin konusu nedir?

Dönemin şair ve yazarlarının hayatları ile eserleri

Toplumun sosyal ve kültürel hayatı ile halk eğlenceleri

Halk kültüründe efsaneleşmiş iki kişinin yaşadığı büyük aşk

Türkçenin söz varlığı bakımından Farsçadan üstünlüğü ile Türk diline duyulan bilinçli sevgi

Dönemin padişahının yaptığı başarılı çalışmalar ile padişahı yücelten övgüler

Açıklama:

Ali Şir Nevâyî’nin Türk dili tarihi açısından en önemli eseri Farsça ile Türkçeyi karşılaştırdığı ve Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu kanıtlamaya çalıştığı Muhâkemetü’l-lugateyn adlı eserdir. Bu eser de alanında ilk olması bakımından çok önemli bir yere sahiptir. Nevâyî bu eserinde Türkçenin söz varlığı bakımından Farsçadan ne kadar üstün olduğunu örneklerle göstermiştir. Ayrıca, kendisinin Türkçe yazma macerasını anlatmış, gençlerin Türkçe dururken Farsça ile şiir yazmalarını eleştirmiştir. Ali Şir Nevâyî’nin milli bilincini, Türk diline karşı duyduğu bilinçli sevgiyi en iyi yansıtan eserdir.

Doğru Cevap: D

Soru 61

C sesi için Çağatay Türkçesinde aşağıdaki harflerden hangisi kullanılır?

Cim

Kef

Nun

Vav

Açıklama:

Çağatay Türkçesi eserlerinde p ünsüzü genellikle be, ç ünsüzü genellikle cim, g ünsüzü genellikle kef bazen de keşideli kef ile yazılmıştır. Bir geniz ünsüzü olan ñ sesi için genellikle nun ve kef harfleri kullanılmıştır. Ayrıca, Çağatay Türkçesinde kullanılan Arap alfabesinde ünsüzleri işaretlemek için yeteri kadar harf olmasına rağmen bazen iki farklı Türkçe ses için tek harfin kullanılması bir yazım özelliğidir. Örneğin, be harfi hem b hem de p sesi için; cim harfi hem c hem de ç sesi için kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 62

Aşağıdaki Çağatay Türkçesi kelimelerinden hangisinde ünlü türemesi vardır?

hükm > hüküm

boyunı > boynı

acun > ocun

töpü > tepe

kölige > kölege

Açıklama:

Ünlü türemesi, söyleyişi kolaylaştırmak amacıyla iki ünsüz arasında hece oluşturabilecek şekilde bir ünlünün türemesidir. Daha çok yabancı kökenli kelimelerde görülen bir ses olayıdır. Örnek: hükm > hüküm; ‘ömr > ‘ömür.

Doğru Cevap: A

Soru 63

Çağatay Türkçesi kelimelerinden olan ‘toprak > tofrak’ örneğinde aşağıdaki ses olaylarından hangisi gerçekleşmiştir?

Ünsüz Ötümlüleşmesi

Ünlü Türemesi

Ünsüz Akıcılaşması

Ünlü İncelmesi

Ünsüz Sızıcılaşması

Açıklama:

Ünsüz Sızıcılaşması, kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle sızıcı ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. -p->-f- : toprak > tofrak, yaprak > yafrak, oprak > ofrak. Bu örneklerde görülen bu sızıcılaşma olayı, Nevâyî’den itibaren Çağatay Türkçesinin karakteristik özelliklerinden biri olmuştur.

Doğru Cevap: E

Soru 64

Çağatay Türkçesi özelikle hangi dönemde gelişmiştir?

Timurlular

Çağataylılar

Karahanlılar

Aydınlılar

Abbasiler

Açıklama:

Çağatay Türkçesi, Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci dönemine verilen bir ad olup 15. Yüzyıl başlarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır. Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamı olarak özellikle Timurlular (1405-1506) döneminde gelişen Çağatay Türkçesi Ali Şir Nevâyî döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 65

Timur hangi yıl Semerkant şehrini merkez yaparak Timurlular saltanatını kurmuştur?

1250

1295

1370

1453

1551

Açıklama:

Timur 1370 yılında Semerkant şehrini merkez yaparak Timurlular saltanatını kurmuştur. Otuz beş yıl süren hükümdarlığı sırasında imparatorluğun sınırlarını Doğu Türkistan’dan Anadolu’ya kadar genişletmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 66

Sekkâkî’nin günümüze ulaşan tek eseri seçenektekilerden hangisidir?

Sekkân

Beyân

Lûgat

Divan

Farîyân

Açıklama:

Sekkâkî’nin günümüze ulaşan tek eseri Divan’dır ve iki nüshası vardır. Nüshalardan biri Londra Biritish Museum’da, diğeri ise Özbekistan Fenler Akademisinde kayıtlıdır. Her iki nüshada da eksiklikler bulunmaktadır. Divanında yer alan şiirlerinden Sekkâkî’nin usta bir şair olduğu görülmektedir. Şiirlerinde aliterasyona, halk dilinden alınan deyimlere ve atasözlerine rastlanır.

Doğru Cevap: D

Soru 67

15. yüzyılın ilk yarısında şiirleriyle şöhret kazanan Lutfî, hangi edebiyatın gelişmesinde çok önemli rol oynamıştır?

Çağatay

Farsi

Karahan

Abbasi

Timur

Açıklama:

15. yüzyılın ilk yarısında Çağatayca şiirleriyle şöhret kazanan Lutfî, Çağatay edebiyatının gelişmesinde çok önemli rol oynayarak hem çağdaşlarına hem de kendisinden sonra Çağatay edebiyatını zirveye ulaştıracak olan Ali Şir Nevâyî’ye etkide bulunmuş önemli bir şairdir.

Doğru Cevap: A

Soru 68

Atâyî’nin Divan’nındaki gazellerin toplam sayısı kaçtır?

200

260

300

385

413

Açıklama:

Atâyî’nin günümüze kadar ulasan tek eseri Divan’ıdır. Divan, gazellerden ibaret olup gazellerin toplam sayısı 260’tır. Atâyî’nin şiirlerinin dili halk diline çok yakındır.

Doğru Cevap: B

Soru 69

Hüseynî mahlasını kullanan şair kimdir?

Yusuf Emîrî

Seydî Ahmet Mirzâ

Gedâyî

Atâyî

Hüseyin Baykara

Açıklama:

Hüseynî mahlasını kullanan şair Hüseyin Baykara’dır. 1438 yılında Herat’ta doğmuştur. Baba ve anne tarafından Timurlular hanedanına mensuptur. Gençliği birçok mücadeleler ve taht kavgalarıyla geçmiştir. 1469 yılında Horasan tahtına oturduktan sonra 1506 yılına kadar süren saltanatı süresince Herat’ı kültür ve sanat merkezi haline getirmiştir. 1507 yılının başlarında Özbeklere karşı yaptığı bir savaş sırasında vefat etmiştir. Mezarı Herat’tadır.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Ali Şir Nevâyî çeşitli tür ve konularda kaç eser yazmıştır?

Açıklama:

Ali Şir Nevâyî çeşitli tür ve konularda 29 eser yazmıştır. Yazmış olduğu bu eserlerle Çağatay edebiyatını klasik bir seviyeye getirmiş ve eserlerinin bazıları yalnız Çağatay edebiyatı için değil bütün Türk edebiyatı için de ilk olma özelliğini kazanmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 71

Ali Şir Nevâyî’nin bütün eserleri hangi ad ile 1987 ile 2000 arasında Taşkent’te 16 cilt halinde yayımlanmıştır?

Fevkin Fevki Eserleri

Mükemmel Eserler Toplamı

Toplam Eserler

Nevâyînâme

Şir Eserleri

Açıklama:

Ali Şir Nevâyî’nin bütün eserleri “Mükemmel Eserler Toplamı” adıyla 1987 ile 2000 arasında Taşkent’te 16 cilt halinde yayımlanmıştır. Türkiye’de de pek çok eseri yayımlanmış ve yayımlanmaya devam etmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 72

Çağatay Türkçesi eserlerinde bir geniz ünsüzü olan ñ sesi için genellikle hangi harfler kullanılmıştır?

elif ve be

kef ve be

nun ve kef

cim ve şın

tı ve ayn

Açıklama:

Çağatay Türkçesi eserlerinde bir geniz ünsüzü olan ñ sesi için genellikle nun ve kef harfleri kullanılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 73

Türkçe kökenli sözlerin kök veya gövdeleri ile çekimlenmiş şekillerinde; alıntı sözlerin ise Türkçe ek almış şekillerinde yan yana gelen ve ötümlü / ötümsüz karşılıkları bulunan ünsüzler arasında görülen uyuma ne denir?

Ünsüz uyumu

Ünlü uyumu

Ünsüz değişmesi

Ünlü darlaşması

Ünlü genişlemesi

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 74

………. Türkçesi, Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci dönemine verilen bir ad olup 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır.
Boşluğa gelecek uygun kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Harezm

Oğuz

Çağatay

Kıpçak

Osmanlı

Açıklama:

Çağatay Türkçesi, Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci dönemine verilen bir ad olup 15. yüzyıl baslarından 20. yüzyıla kadar Orta Asya’da kullanılmıştır. Karahanlı ve Harezm yazı dillerinin devamı olarak özellikle Timurlular (1405-1506) döneminde gelişen Çağatay Türkçesi Ali Şir Nevâyî döneminde klasik bir edebî dil durumuna gelmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 75

Aşağıdakilerden hangisi Fuat Köprülü’nün Çağatayca’yı ayırdığı dönemlerden biri değildir?

Erken devir Çağatayca’sı

Yükseliş devri Çağatayca’sı

Klasik Çağatayca

Klasik Çağatayca’nın devamı

Çöküs Devri (17-19. yüzyıllar)

Açıklama:

Fuat Köprülü, edebî gelişmeleri göz önünde bulundurarak Çağatayca kelimesinin an-lamını genişletmiştir. Fuat Köprülü’ye göre Çağatayca, 13.-14. yüzyıllarda Çağatay İmparatorluğu ve Altın Ordu’nun kültür merkezlerinde gelişmiş Orta Asya Edebî lehçesi olup klasik seklini 15. yüzyılda, Timurlular zamanında almış ve bu lehçe ile zengin bir edebiyat yaratılmıştır. F. Köprülü Çağatayca’yı şu dönemlere ayırır: Maveraünnehir: “Nehrin ötesi” anlamına gelen söz, Orta Asya’da Ceyhun (Amu Derya) ve Seyhun (Sir Derya) nehirleri arasında kalan tarihî bölgenin adıdır. 1. Erken devir Çağatayca’sı (13-14. yüzyıllar); 2. Klasik öncesi Çağatayca (15. yüzyılın ilk yarısı); 3. Klasik Çağatayca (15. yüzyılın ikinci yarısı); 4. Klasik Çağatayca’nın devamı (16. yüzyıl); 5. Çöküş Devri (17-19. yüzyıllar).

Doğru Cevap: B

Soru 76

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesinin klasik öncesi dönemdeki temsilcilerinden biri değildir?

Sekkâkî

Lutfî

Atâyî

Ahmedî

Hamidî

Açıklama:

Ali Sir Nevâyî’nin ilk divanını yazdığı 1465 yılına kadar süren bu hazırlık döneminin belli başlı temsilcileri şunlardır: Sekkâkî, Lutfî, Haydar Tilbe, Yusuf Emîrî, Seydî Ahmet Mirzâ, Gedâyî, Atâyî, Ahmedî, Yakînî. Hamidi ise Klasik Çağatay Türkçesi dönemi temsilcilerindendir.

Doğru Cevap: E

Soru 77

“Ta’aşşuk-nâme” aşağıdaki yazarlardan hangisine ait bir eserdir?

Yusuf emirî

Atâyi

Haydar Tilbe

Seydî Ahmet Mirzâ

Lutfî

Açıklama:

15. yüzyıl sairlerinden Seydî Ahmet Mirzâ, Timur’un torunlarından Mîrânsah’ın oğludur. Şahruh zamanında Horasan valiliği yapmıştır. Türkçe ve Farsça “Divan”ı da olan yazarın elimize ulaşan tek eseri ise “Ta’aşşuk-nâme”dir.

Doğru Cevap: D

Soru 78

Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

Yakınî - Beng ü Çagır

Yusuf Emîrî - Ok Yaynıng Münazarası

Haydar Tilbe - Mahzenü’l-esrâr

Lutfî - Garâibü’s-sıgar

Ali Şir Nevâyî - Gül ü Nevrûz

Açıklama:

Mahzenü’l-esrar Haydar Tilbe’nin eseridir.

Doğru Cevap: C

Soru 79

Aşağıdakilerden hangisi klasik Çağatayca döneminin şair ve yazarlarından biri değildir?

Yusuf Emirî

Hüseyin Baykara

Ali Şir Nevâyî

Şiban Han

Muhammed Salih

Açıklama:

Klasik Çağatayca döneminin şair ve yazarları şunlardır: Hüseyin Baykara, Ali Şir Nevâyî, Hâmidî, Şiban Han, Muhammed Salih, Ubeydî, Babür. Yusuf Emirî ise klasik öncesi Çağatayca dönemine ait bir yazardır.

Doğru Cevap: A

Soru 80

Aşağıdakilerden hangisi Ali Şir Nevâyî’nin yazdığı “Divan”lardan biri değildir?

Garâibü’s-sıgar

Nevâdirü’s-sebâb

Bedâyiü’l-vasat

Fevâyidü’l-kiber

Seb’a-i seyyâre

Açıklama:

Ali Sir Nevâyî çeşitli tür ve konularda 29 eser yazmıştır. Yazmış olduğu bu eserlerle Çağatay edebiyatını klasik bir seviyeye getirmiş ve eserlerinin bazıları yalnız Çağatay edebiyatı için degil bütün Türk edebiyatı için de ilk olma özelliğini kazanmıştır. Onun “divan” türündeki eserleri şunlardır: 1. Garâibü’s-sıgar 2. Nevâdirü’s-sebâb 3. Bedâyiü’l-vasat 4. Fevâyidü’l-kiber 5. Farsça Divanı. Seb’a-i seyyâre ise Ali Şir Nevâyî’nin “hamse” türünde yazdığı bir eserdir.

Doğru Cevap: E

Soru 81

“Kölege” kelimesinde hangi tür bir ünlü değişimi olmuştur?

Ünlü darlaşması

Ünlü genişlemesi

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü düzleşmesi

Ünlü türemesi

Açıklama:

(ı, i, u, ü) dar ünlülerinin sırasıyla (a, e, o, ö) geniş ünlülerine dönüşmesi olayına “ünlülerde genişleme” denir. Buradaki örnekte “Kölige” kelimesindeki “i” ünlüsü genişlemiş ve böylece kelime “kölege” şekline dönüşmüştür.

Doğru Cevap: B

Soru 82

“Otluk” kelimesinde ne tür bir ünsüz değişimi olmuştur?

Ünsüz ötümlüleşmesi

Ünsüz sızıcılaşması

Ünsüz akıcılaşması

Ünsüz ötümsüzleşmesi

Ünsüz genizsileşmesi

Açıklama:

Ünsüz ötümsüzlesmesi Çağatay Türkçesinin karakteristik özelliklerinden biridir. Bu ses olayı nedeniyle Çağatay Türkçesinde bazı eklerin yalnızca ötümsüz şekilleri yaygınlaşmıştır. Buradaki örnekte “otlug” kelimesi ünsüz ötümsüzleşmesine uğrayarak “otluk” biçimine dönüşmüştür.

Doğru Cevap: D

Soru 83

Eski Türkçe yazı dilinden gelişen ilk İslâmi Türk edebi dili aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlı Türkçesi

Gazneliler Türkçesi

Uygur Türkçesi

Göktürk Türkçesi

Selçuklu Türkçesi

Açıklama:

Çağatay Türkçesi
Karahanlı Türkçesi 11-12. yüzyıllar arasında Doğu ve batı Türkistan bölgelerinde kullanılan ve Eski Türkçe yazı dilinden gelişen ilk İslâmi Türk edebi dilidir.

Doğru Cevap: A

Soru 84

Çağatay Türkçesi aşağıdakilerden hangisinin yerine kullanılmaya başlanmıştır?

Kıpçak

Harezm

Oğua

Özbek

Moğol

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 85

Şiirde ve düzyazıda uyum sağlamak için söz başlarında ve ortalarında aynı ünsüzün ya da aynı hecelerin tekrarlanmasına ne ad verilir?

Asonans

Seci

İstifham

Mazmun

Aliterasyon

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı - Sekkâkî
Aliterasyon denir. Asonans, aynı ünlülerin tekrarlanması; seci, düzyazıda kafiyeli sözlerin kullanılması; istifham şiirde cevabı beklenmeyen soru sorma; mazmun ise sanatçıların ortaklaşa kullandıkları kalıplaşmış genellikle mecazlı sözlerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 86

Çağatayca’nın dönemlere ayrılmasındaki kabul görmüş olan sınıflandırma aşağıdaki uzmanlardan hangisine aittir?

M. Şerbak

F.Köprülü

B. Ercilasun

J. Eckmann

N. Samoyloviç

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 87

Aşağıdaki Çağatay şair ve yazarlarından hangisi diğerlerinden farklı bir dönemde eserler vermiştir?

Haydar Tilbe

Sekkâkî

Ali Şir Nevâyî

Yusuf Emîrî

Seydi Ahmet Mirzâ

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 88

Çağatay Türkçesi Klasik Öncesi Dönemdeki sanatçı - eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Gül ü Nevrûz - Lutfî

Mecâlisü’n-Nefâis - Sekkâkî

Mahzenü’l-esrâr - Haydar Tilbe

Ta’aşşuk-nâme - Seydi Ahmet Mirzâ

Beng ü Çagır - Yusuf Emîrî

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 89

Sadece Türk edebiyatında kullanılan nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Tuyuğ

Rubai

Kıt'a

Gazel

Müstezat

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 90

Çağatay edebiyatında hayatı hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığımız şair, yazmış olduğu bir eserine herhangi bir ad vermemiştir. Ancak içeriğine bakıldığında bu esere ‘’Telli Çalgılar Münazarası’’ adı verilebileceği belirtilmiştir. Eser, düzyazı şeklindeki bir başlangıç kısmından sonra başlayan 130 beyitlik bir mesnevidir. Konusu; tanbur, ud, çeng, kopuz, yatuğan, rebap, gıçek ve kingireden oluşan sekiz telli sazın bir meyhanede birbirleriyle atışmalarıdır. Yukarıda eserinin konusu belirtilen Çağatay Türkçesi Klasik Öncesi Dönem sanatçısı aşağıdakilerden hangisidir?

Yakînî

Atâyî

Ahmedî

Gedâyî

Lutfî

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin Dönemleri ve Eserleri - Klasik Öncesi Dönem - 15. Yüzyılın İlk Yarısı
Ahmedi

Doğru Cevap: C

Soru 91

Ali Şir Nevâyî’nin Türkçenin Farsçadan geri kalmadığını ileri sürdüğü eseri aşağıdakilerden hangisidir?

Zübdetü’t-tevârih

Mizânü’l-evzân

Risâle-i muammâ

Mecâlisü’n-nefâis

Muhâkemetü’l-lügâteyn

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 92

Çağatay Türkçesi metinlerinde görülen aşağıda verilen sözcük ve ses özelliklerinden hangisi yanlıştır?

Yavıt > Yavut - Ünlülerde Yuvarlaklaşma

Erkek > İrkek - Ünlülerde Darlaşma

Adak > Ayak - Ünsüz Akıcılaşması

Otlug > Otluk - Ünsüz Ötümlüleşmesi

Türlüg > Türlü - Ünsüz Düşmesi

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 93

Mâni biçiminde aruzla yazılmış, Arap ve Fars edebiyatlarında görülmeyen, yalnız Türk edebiyatında kullanılan nazım türüne ne ad verilir?

Kaside

Gazel

Tuyuğ

Tevhid

Na't

Açıklama:

Tuyuğ: Mâni biçiminde aruzla yazılmış manzume olan tuyuğ, Arap ve Fars edebiyatlarında görülmeyen, yalnız Türk edebiyatında kullanılan bir nazım şeklidir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 94

Lutfi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Klasik öncesi dönemin en önemli şairidir.

Gazel, kaside ve tuyuğ türlerinde eserler vermiştir.

Divanı ve Gül ü Nevrûz adlı mesnevisi günümüze ulaşmıştır.

Nesâyimü’l-mahabbe ve Mecâlisü’n-nefâis en önemli eserleridir.

Ali Şir Nevâyî’yi ve eserlerini etkilemiştir.

Açıklama:

Nesâyimü’l-mahabbe ve Mecâlisü’n-nefâis Lutfi'nin en önemli eserleri değildir, Nevâyî’nin Nesâyimü’l-mahabbe ve Mecâlisü’n-nefâis adlı eserlerinde Lutfî hakkında bilgiler vermiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 95

Divan, Dehnâme ve Beng ü Çagır adlı eserlerinin sahibi, Çağatay öncesi klasik dönem şair ve yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Lutfi

Yusuf Emiri

Seydi Ahmet Mirza

Gedayi

Ahmedi

Açıklama:

Yusuf Emîrî’nin günümüze kadar ulaşan üç önemli eseri vardır. Bunlar Divan, Dehnâme ve Beng ü Çagır adlı eserlerdir. Cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 96

Aşağıdakilerden hangisi Ali Şir Nevâyî'nin eserlerinden biri değildir?

Fevâyidü’l-kiber

Ferhâd ü Şîrîn

Çihil Hadis

Târîh-i mülûk-i Acem

Dehnâme

Açıklama:

Dehnâme’nin yazarı Yusuf Emiri'dir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 97

Başka bir manzume örnek alınarak aynı ölçü ve aynı uyakla yazılan şiire ne ad verilir?

Tuyuğ

Mahlas

Nazire

Kaside

Gazel

Açıklama:

Nazire: Başka bir manzume örnek alınarak aynı ölçü ve aynı uyakla yazılan şiirdir. Cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 98

Ali Şir Nevâyî ile ilgili aşağıdakilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

Çeşitli tür ve konularda 29 eser yazmıştır.
Çağatayca’nın Nevâyî dili olarak anılmasına sebep olmuştur.
Muhâkemetü’llugateyn adlı eserinde Türkçe'nin Farsça'dan üstün bir dil olduğunu kantlamaya çalışmıştır.

Yalnızca I

Yalnızca III

I ve III

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Ali Şir Nevâyî ile ilgili verilen bilgilerin hepsi doğrudur. Cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 99

köñülüm > köñlüm
agızı > agzı
boyunı > boynı

Yukarıda verilen örneklerde görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Ünlü düşmesi

Ünlülerde darlaşma

Ünlü türemesi

Ünlü incelmesi

Ünlülerde düzleşme

Açıklama:

Ünlü düşmesi olayı genellikle ikiden fazla heceli kelimelerde sonunda ünsüz olmayan orta hece ünlüsünün düşmesi şeklinde görülmektedir. Örnekler: agızı > agzı (MSD 512); boyunı > boynı (LD 475); köñülüm > köñlüm (HBD XXI/2)

Doğru Cevap: A

Soru 100

otlug > otluk
bilmez > bilmes
irmez > irmes

Yukarıdaki örneklerde gerçekleşen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Ünsüz ötümlüleşmesi

Ünsüz ötümsüzleşmesi

Ünsüz sızıcılaşması

Ünsüz akıcılaşması

Ünsüz genizleşmesi

Açıklama:

Oluşumları sırasında ses telleri titreşen ötümlü ünsüzlerin ses telleri titreşmeden oluşan ve karşılıkları olan ötümsüz ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. Ünsüz ötümsüzleşmesi Çağatay Türkçesinin karakteristik özelliklerinden biridir. Bu ses olayı nedeniyle Çağatay Türkçesinde bazı eklerin yalnızca ötümsüz şekilleri yaygınlaşmıştır. Örneğin +lIG >+ lIḲ ve -mAz > -mAs değişiklikleri. Cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 101

Aşağıdakilerden hangisinde ünsüz sızıcılaşması vardır?

Yahşı

Bilmes

Örgen

Men

Sagın

Açıklama:

Kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle sızıcı ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. yakşı > yahşı döüşmesi, bu ses olayına örnektir. Cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 102

"Yırak"kelimesinde aşağıdaki ses olaylarından hangisi vardır?

Ünsüz benzeşmesi

Ünsüz türemesi

Ünsüz ötümsüzleşmesi

Ünsüz genizsileşmesi

Ünsüz sızıcılaşması

Açıklama:

Kelime başında veya ortasında bir ünsüzün türemesiyle ortaya çıkan bir ses olayıdır. "Yırak" kelimesinde bu ses olayı vardır. Cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Ünite 8

Soru 1

Eklendikleri sözlerin anlamını değiştirmeyen, sözlerin kök ve gövdelerine işleklik katan,onları söz grubu ya da cümledeki diğer sözlerle ilişkiye sokan eklere ne denir?

İsim Çekimi

Yalın Hâl

Çekim Ekleri

İlgi Hâli

Yükleme Hâli

Açıklama:

Çekim Ekleri:Eklendikleri sözlerin anlamını değiştirmeyen, sözlerin kök ve gövdelerine işleklik katan,onları söz grubu ya da cümledeki diğer sözlerle ilişkiye sokan eklere çekim ekleri denir.

Doğru Cevap: C

Soru 2

çokluk

iyelik

hâl

kişi

Yukarıdakilerden hangisi/hangileri isim çekiminin çeşitlerindendir?

Yalnız II

I, II

II, IV

I, II, III

II, III, IV

Açıklama:

İsim çekimi çokluk, iyelik ve hâl çekimlerinden oluşur.

Doğru Cevap: D

Soru 3

Çağatay Türkçesinde kaç tane hâl çekimi vardır?

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde dokuz hâl çekimi vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 4

Söz gruplarında ve cümlelerde fiilin yaptığı işten etkilenen ismin bulunduğu hâl aşağıdakilerden hangisidir?

İlgi Hâli

Yükleme Hâli

Yönelme Hâli

Bulunma Hâli

Ayrılma Hâli

Açıklama:

Yükleme Hâli:Söz gruplarında ve cümlelerde fiilin yaptığı işten etkilenen ismin bulunduğu hâldir.

Doğru Cevap: B

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesinde I. tipteki kişi eklerinin çekimlenmesinde kullanılan zamanlardan değildir?

geniş zaman

öğrenilen geçmiş zaman

şimdiki zaman

gelecek zamanın

kesin gelecek zaman

Açıklama:

I. tipteki kişi ekleri kişi zamiri kaynaklıdır. Çağatay Türkçesinde I. tipteki kişi ekleri geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gelecek zamanın çekimlenmesinde kullanılır.

Doğru Cevap: E

Soru 6

-GAy; -GA:Çağatay Türkçesinde yaygın olarak kullanılan hangi zamanın ekidir?

kesin gelecek zaman

şimdiki zaman

öğrenilen geçmiş zaman

gelecek zaman

görülen geçmiş zaman

Açıklama:

-GAy; -GA:Çağatay Türkçesinde yaygın olarak kullanılan gelecek zaman ekidir. Bu ek Çağatay Türkçesinde yerine göre istek kipi ifadesi için de kullanılır.

Doğru Cevap: D

Soru 7

Çağatay Türkçesinde emir kipi Teklik I. Kişi için kullanılan ekler aşağıdakilerden hangileridir?

-AlIñ; -AlIm; -AlI

-AyIn; -yIn; -Ay

Ø; -GIl; -GIn

-sIn / -sUn; -sU; -dik

-sInlAr / -sUnlAr; -dikler

Açıklama:

Emir Kipi:Tasarlanan hareketin emir şeklinde olduğunu göstermek için kullanılan kiptir. Emir kipinde her kişi için ayrı ek bulunur. Birinci ve üçüncü kişi emir ekleri yerine göre istek ifadesi için de kullanılabilir. Çağatay Türkçesinde emir kipi için kullanılan ekler şunlardır:Emir Kipi Teklik I. Kişi için kullanılan ekler -AyIn; -yIn; -Ay ekleridir.

Doğru Cevap: B

Soru 8

Gereklilik ifadesi için Çağatay Türkçesi metinlerinde aşağıdaki yapılardan hangisi kullanılır?

sA + kerek

-GAy / -GA

ir- / i-

-mAK ve -Iş

-Ar / -Ur / -r

Açıklama:

Gereklilik ifadesi için Çağatay Türkçesi metinlerinde “-sA + kerek” yapısı kullanılır.

Doğru Cevap: A

Soru 9

-GU eki Çağatay Türkçesinde aşağıdakilerden hangisini türetir?

Geçmiş zaman sıfat fiil

Olumsuz geniş zaman ifadeli sıfat fiil

Gelecek zaman ifadeli sıfat fiiller

Geniş zaman ifadeli sıfat fiil

hem geniş zaman hem de geçmiş zaman ifadeli sıfat fiiler

Açıklama:

-GU: Gelecek zaman ifadeli sıfat fiiller türetir.

Doğru Cevap: C

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesinde fiilden fiil yapan eklerdendir?

+GA: baş+ḳa

+Aç: yalañ+aç

-A: koş-a

+a-: aş+a

Ar-: çık-ar

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde Fiilden Fiil Yapan Ekler:-Ar-: çık-ar-, kayt-ar-, kit-er-;-DIr- / -DUr- : ak-tur-, atlan-dur-, kil-tür-, öl-tür-; -GAr- / -KAr-: büt-ker-, toy-gar-; -GUlA- / -KUlA-: at-kula-, çap-kula-;-GUr- / -KUr-; az-gur-, yit-kür-; -GUz- / -KUz-: oltur-guz-, tir-güz-, kör-güz-

Doğru Cevap: E

Soru 11

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde iyelik eki bulunmamaktadır?

tilekim

köñüllerni

cāvidānça

köñlümiz

kanımnı

Açıklama:

Çağatay Türkçesi - Şekil Bilgisi Özellikleri - İsim Çekim Ekleri - İyelik Eki
cāvidānça kelimesinde eşitlik hâli bulunmaktadır. (sonsuza kadar, ebedi) , tilekim (dileğim) , köñüllerni (gönüllerin) , köñlümiz (gönlümüz) , kanımnı (kanımı)

Doğru Cevap: C

Soru 12

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcükte yönelme hâli eki bulunmaktadır?

Ger kuyaşka il nazar kılsa közige yaş tolar

Zülf ara sayd eylemek ister köñüllerni közüñ

Bu künnüñ işini sin tañga saldıñ ey cāhil

Ölerde kalamagay irdi köñülde bu hasret

Felek seniñ üze bir çetr irür atlastın

Açıklama:

Çağatay Türkçesi - Şekil Bilgisi Özellikleri - İsim Çekim Ekleri - Yönelme Hâli
‘’Ger kuyaşka il nazar kılsa közige yaş tolar ‘’ cümlesinde kuyaş-ka ve köz-i-ge kelimelerinde yönelme hâli bulunmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisinde fiili geniş zamanda çekimlenmiştir?

Köz salmadı ve tiken āsībidin köñlige pervā kalmadı.

Timür Big bile Rum ve Şām çirigige bargandur.

Gül-i ra‘nā kibi kāgız üze nāmeñni yazmay min.

Yüz gamım def ‘ iylediñ kim körmegey sin gam yüzin.

Işkım artar hattı zāhir bolgalı cānāneniñ.

Açıklama:

Fiilde Zamanlar - Görülen Geçmiş , Öğrenilen Geçmiş , Şimdiki, Gelecek, Geniş Zaman
Cümlelerde fiiller sırasıyla; görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zamanda çekimlenmişlerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 14

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiil emir kipindedir?

İsterem yüz menzil ötkey min ‘adem sahrāsıdın.

Alem tig barça biglerniñ başı kökke kirek tigse.

Sirişk allıda müjgān şāhı sançıp baglayın dir min.

Kasd-i cānım kılsañız min yüz çivirmes min bigim.

Koymaga sin ilgiñdin sāgarnı meger hergiz.

Açıklama:

Kipler - Emir, Şart, Gereklilik, İstek Kipi
İsterem yüz menzil ötkey min ‘adem sahrāsıdın ( istek kipi ) , Alem tig barça biglerniñ başı kökke kirek tigse. ( gereklilik kipi ) , Sirişk allıda müjgān şāhı sançıp baglayın dir min. ( emir kipi ) , Kasd-i cānım kılsañız min yüz çivirmes min bigim. ( şart kipi ) , Koymaga sin ilgiñdin sāgarnı meger hergiz. ( istek kipi )

Doğru Cevap: C

Soru 15

Aşağıdakilerden hangisinde fiili hikâye birleşik zamanında çekimlenmiştir?

Bir kış kiçesi kar yagkan irmiş.

Yār kilgeç maña düşmen bolurın bilmes idim.

Kim uş kiçürgil, uruguñga kılduk irse sitem.

Er körmediñ irse kökdeki ay.

Hem revān ve hem puhte aytur irkendür.

Açıklama:

Zamanların Birleşik Çekimleri - Hikâye, Rivayet, Şart
bilmes idim. ( hikâye ) , Kim uş kiçürgil, uruguñga kılduk irse sitem. ( şart ) , Er körmediñ irse kökdeki ay. ( şart ) , Hem revān ve hem puhte aytur irkendür. ( rivayet )

Doğru Cevap: B

Soru 16

Aşağıdakilerden hangisinde ek fiilin geniş zaman çekimi yoktur?

Köñül yüz min tümen yara irür her nāz-ı yarımdın.

Ve ol kündin biri her yirde ki bar min, barçaga nukaddem min.

Mundın artuk yok turur bu yolga zād.

Sin egerçi bir uluska şāh sin / Tiñri yolında velī gümrāh sin.

Ne uykusı agır irmiş meniñ bu bahtımnıñ.

Açıklama:

Ek Fiilin Çekimi
Ne uykusı agır irmiş meniñ bu bahtımnıñ. ( Ek-fiilin öğrenilen geçmiş zamanı ) Köñül yüz min tümen yara irür her nāz-ı yarımdın. - Ve ol kündin biri her yirde ki bar min, barçaga nukaddem min.- Mundın artuk yok turur bu yolga zād. - Sin egerçi bir uluska şāh sin / Tiñri yolında velī gümrāh sin. ( Koyu renkte olanlar ek- fiilin geniş zaman ekleridir. )

Doğru Cevap: E

Soru 17

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde zarf fiil bulunmaktadır?

Bolsa dūzahda hayālıñ tenge köymeklik helal

vasl ümīdidür maña ölmekni düşvār eylegen.

Otka tüşken tilbe yañlıg ıztırāb oldı yana.

Ol kuyaş bargaç nazardın közlerimge toldı yaş.

Artsun yeñi ay tig seniñ kün kelmişiçe devletin.

Açıklama:

Fiilimsiler - Zarf Fiil Ekleri
A seçeneğinde köy-meklik isim fiil eki, B seçeneğinde öl -mek-ni isim fiil eki almıştır. C seçeneğinde tüş-ken sıfak fiil eki, E seçeneğinde kel-miş-içe sıfat fiil eki almıştır. D seçeneğinde ise bar-gaç zarf fiili eki almıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 18

Aşağıdaki kelimelerden hangisi fiilden fiil yapım eki almıştır?

avunçak

olturguz

toymagur

karamtul

körkey

Açıklama:

Yapım Ekleri
oltur - guz - mak ( oldurmak, yapmak )

Doğru Cevap: B

Soru 19

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yeterlik fiili vardır?

Hem hūb ayta alur irdi.

Hem revān ve hem puhte aytur irkendür.

Hakdın ni aña kilse kerem bilse kirek.

Her ne ister köñlüñüz ol dem kılın.

Tiler min muztar itse āfeti āsude cānımnı.

Açıklama:

Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline yeterlik fiili denir. Çağatay Türkçesinde yeterlik fiilinin olumlu ve olumsuz şekilleri al- yardımcı fiili ile yapılır. Asıl fiilin üzerine gelen -A / -y zarf fiil eki al- yardımcı fiiliyle birlikte yeterlik ifade eder. Yeterlik fiilinin olumsuzu için Çağatay Türkçesinde bil- yardımcı fiili de kullanılmış olmakla beraber al- yardımcı fiili zamanla olumlu ve olumsuz çekimlerde yaygınlaşmıştır. Ay-ta al-ur

Doğru Cevap: A

Soru 20

Çağatay Edebiyatı’nın ünlü sanatçısı Ali Şir Nevâyî’nin eserlerinden biri olan ‘’ Nesāyimü’l-maḥabbe’’ de geçen aşağıdaki kelimelerden hangisi fiil değildir?

artugrakdur

bolgay

kilürni

özidin

dipdür

Açıklama:

Örnek Dil İncelemeleri - Ali Şir Nevâyî, Nesāyimü’l-maḥabbe
‘’özidin’’ isimdir.

Doğru Cevap: D

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesi'nde kullanılan yönelme hali eklerinden biridir?

+Ga

+nI

+DA

+DIn

+çA

Açıklama:

"+GA" ve (+KA) ekleri Çağatay Türkçesi'nde kullanılan yönelme hali ekleridir.

Doğru Cevap: A

Soru 22

"taşkarı ata yalañ kılıp baş" cümlesinde koyu renkle yazılmış olan ek aşağıdakilerden hangisidir?

İlgi Hali

Eşitlik Hali

Bulunma Hali

Yön Hali

Vasıta Hali

Açıklama:

"taşkarı ata yalañ kılıp baş" cümlesinde koyu renkle yazılmış olan ek yön halidir.

Doğru Cevap: D

Soru 23

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesi'nde 2. kişi teklik emir kipi eklerinden biridir?

-AyIn

-sUn

-GIl

-yIn

-(I)ñ

Açıklama:

Çağatay Türkçesi'nde 2. kişi teklik emir kipi ekleri; Ø; -GIl; -GIn'dır.

Doğru Cevap: C

Soru 24

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde fiilden isim yapan ek kullanılmıştır?

Azrak

Kiçigrek

Tiriglik

Azal

Dimeklik

Açıklama:

Dimeklik kelimesinde fiilden isim yapan ek kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 25

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ayrılma hali kullanılmıştır?

Hatun kişide becoz hatā bolmas imiş

Közüme anı nümudār eylediñ

Bilgenimçe kavmnı alıp baray

Ol ündin içine tāb tüşti

Ki tañla bolsamin deryāga‘āzim

Açıklama:

"Ol ündin içine tāb tüşti" cümlesinde ayrılma hali kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisi II. tipteki kişi eklerinden biridir?

sin

min

siz

biz

-mIz

Açıklama:

II. Tip Teklik Çokluk
I. Kişi -m -K; -mIz
II. Kişi -ñ -ñIz
III. Kişi Ø -lAr

Doğru Cevap: E

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi öğrenilen geçmiş zaman eklerinden biri değildir?

-pDUr

-GAndUr

-AdUr

-mIş

-GAn

Açıklama:

-AdUr eki Çağatay Türkçesi'nde şimdiki zaman ekidir.

Doğru Cevap: C

Soru 28

Çağatay Türkçesi'nde -GAn eki ile ilgili bilgilerden hangisi doğrudur?

Hem geniş zaman hem de geçmiş zaman ifadeli sıfat fiiller yapar.

Olumsuz geniş zaman ifadeli sıfat fiil ekidir.

Gelecek zaman ifadeli sıfat fiiller türetir.

Geçmiş zaman sıfat fiil ekidir.

Geniş zaman ifadeli sıfat fiil ekidir.

Açıklama:

Çağatay Türkçesi'nde -GAn eki hem geniş zaman hem de geçmiş zaman ifadeli sıfat fiiller yapar.

Doğru Cevap: A

Soru 29

Aşağıdaki cümlelerden hangisi ek fiilin sıfat fiil eki almasına örnektir?

Gevher kirek irse bī-nevālık eyle

Tāli‘imniñ şūr igenini min andın añladım

Şükr kim gāfil imes min bir dem anıñ yādıdın

Ol ay yañım cefā kılsa vefā irmiş

Men bir kul irür men

Açıklama:

"Tāli‘imniñ şūr igenini min andın añladım" cümlesi ek fiilin sıfat fiil eki almasına örnektir.

Doğru Cevap: B

Soru 30

Aşağıdaki zarf fiil eklerinden hangisi olumsuzluk ifadesi taşır?

-GInçA/-GUnçA

-may; -mAyln

-GAndA

-(I)p/-(U)p

-GAç

Açıklama:

-may; -mAyln zarf fiil ekleri olumsuzluk ifadesi taşır.

Doğru Cevap: B

Soru 31

Eklendikleri sözlerin anlamını değiştirmeyen, sözlerin kök ve gövdelerine işleklik katan, onları söz grubu ya da cümledeki diğer sözlerle ilişkiye sokan eklere ne ad verilir?

Yapım ekleri

Çekim ekleri

İsim fiil ekleri

İyelik ekleri

Zaman ekleri

Açıklama:

Eklendikleri sözlerin anlamını değiştirmeyen, sözlerin kök ve gövdelerine işleklik katan, onları söz grubu ya da cümledeki diğer sözlerle ilişkiye sokan eklere çekim ekleri denir.

Doğru Cevap: B

Soru 32

Eklendikleri ismin kime ya da neye ait olduğunu, şahsını ve sayısını gösteren eklere ne ad verilir?

Yönelme hal ekleri

Ayrılma hal eki

İyelik ekleri

Kişi ekleri

Zaman ekleri

Açıklama:

İyelik ekleri, eklendikleri ismin kime ya da neye ait olduğunu ve iyenin şahsını ve sayısını gösterir. Çağatay Türkçesi eserlerinde iyelik ekleri, ünlüyle biten kök ve gövdelere doğrudan, ünsüzle bitenlere ise bir yardımcı ünlüyle getirilirler.

Doğru Cevap: C

Soru 33

Aşağıdaki seçeneklerden hangisi ilgi halinin açıklaması olabilir?

İlgi hâli, fiillerle ilişkide olan ismin bulunduğu yeri bildirir.

İlgi hali söz gruplarında ve cümlelerde fiilin yaptığı işten etkilenen ismin bulunduğu hâldir.

İlgi hali üzerine geldiği ismin bağlı bulunduğu fiille yönelme ve yaklaşma ilişkisini gösteren hâldir.

İlgi hali ismin başka bir isimle ilişkisi olduğunu gösterir.

İlgi hâli, fiilin gösterdiği hareketin kendisinden uzaklaştığını, ayrıldığını gösteren ismin bulunduğu hâldir.

Açıklama:

İlgi hali ismin başka bir isimle ilişkisi olduğunu gösteren ilgi hâli, isim tamlamasında tamlayanın bulunduğu hâldir. İsmi isme bağlaması bakımından diğer hâllerden ayrılan ilgi hâli, ekli veya eksiz olabilir. İlgi hâli eki Çağatay Türkçesinde genel olarak +nIñ / +nUñ şeklindedir. Eski Türkçeden beri ünsüzle biten isimlere eklenen +Iñ şekli klasik öncesi Çağatayca döneminde az da olsa kullanılmış, klasik dönemden itibaren +nIñ şekli yaygınlaşmış ve +Iñ şekli sadece I. ve II. teklik kişi zamirlerinde kalmıştır. Örnekler: Bilgürür meydān içinde her kişiniñ pāyesi (MSD 539); hemişe tañnıñ işin uşbu kün kılur sālik / bu künnüñ işini sin tañga saldıñ ey cāhil (LD 44); cihān ehliniñ şāhı ol boldı ol (Sİ 5281); Körse mum bolur okuñuznuñ başakını pulād (MSD 170-7); anıñ sarı ‘azm ittiler turmayın / sunıñ ārzūsıda dem urmayın (Sİ 5297); Kabriniñ devride tuttılar mekān (LT 1664); Otluk āhınıñ şererleri (MN 688b/17); siniñ birle (GS 547-6); meniñ zihnim (MSD 350)

Doğru Cevap: D

Soru 34

Ayrılma hâli, fiilin gösterdiği hareketin kendisinden uzaklaştığını, ayrıldığını gösteren ismin bulunduğu hâldir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi Ayrılma haline örnek olamaz?

Didiler ol şuh her dem aşukup öydin çıkar (GS 550-6)

Felek seniñ üze bir çetr irür atlastın (MSD 344)

Hele Sekkāki mihnetdin melul bolma (MSD 154)

ma‘lum irür tefāvüti ikki yıgaçdın(LD 1465)

tüşümde vaslı irdi ay köñül (GS 373-4)

Açıklama:

Ayrılma hâli, fiilin gösterdiği hareketin kendisinden uzaklaştığını, ayrıldığını gösteren ismin bulunduğu hâldir. İsimle fiil arasında mekân ilişkisi gösteren hâllerden biridir. Çağatay Türkçesinde ayrılma hâli eki +DIn şeklindedir. Ek ünlüsü düz dar olduğundan düzlükyuvarlaklık uyumuna bağlı değildir. Ayrıca ünsüz uyumu bakımından da düzensizlik gösterir. Örnekler: ol ündin içige tāb tüşti (LM 1129); Didiler ol şuh her dem aşukup öydin çıkar (GS 550-6); Felek seniñ üze bir çetr irür atlastın (MSD 344); Hele Sekkāki mihnetdin melul bolma (MSD 154); ma‘lum irür tefāvüti ikki yıgaçdın (LD 1465); Digenimdin bim-dār ittiñ mini (LT 2276).
Bulunma hâli, fiillerle ilişkide olan ismin bulunduğu yeri bildirir. İsimle fiil arasında mekân ilişkisi gösteren bulunma hâli, Çağatay Türkçesinde +DA ekiyle yapılır ve ek, ünsüz uyumuna uyar. Buna göre tüşümde vaslı irdi ay köñül (GS 373-4) bulunma hal ekine örnek olarak gösterilebilir.

Doğru Cevap: E

Soru 35

Sözlük malzemesi olarak hareketleri soyut olarak karşılayan eylemlerin bir şekil, zaman ve kişiyle ilişkilendirilerek kullanım alanına çıkmasına verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

İsim çekim ekleri

Fiil çekim ekleri

Hal ekleri

Zaman ekleri

Şahıs ekleri

Açıklama:

Sözlük malzemesi olarak hareketleri soyut olarak karşılayan fiillerin bir şekil, zaman ve kişiyle ilişkilendirilerek kullanım alanına çıkmasına fiil çekimi denir. Çağatay Türkçesinin fiil çekimini şöyle gösterebiliriz: Fiil Çekiminde Kullanılan Kişi Ekleri Fiil çekiminde kullanılan kişi ekleri, bir şekle veya zamana bağlanarak kullanım alanına çıkmış olan fiilleri gerçekleştiren kişi ya da varlıkları ifade eder. Türkçede kişi ekleri genel olarak iki grupta incelenmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisi hala devam eden tamamlanmış bir hareketi ifade eden bir örnektir?

Timür Big bile Rum ve Şām çirigige bargandur (NM 694-2)

tuttuk didiler sini müsellem bu fen içre (MSD 486)

belā urganga bilmen ni belā oldı yana (GS 550-4)

körgüzey bagrımdagı nāzükleriñ peykānını (LD 1902)

Kim ilgeri tutmas boyun öz boynına kanı (MSD 651)

Açıklama:

Öğrenilen geçmiş zamanın bu şekli etkileri hala devam eden tamamlanmış bir hareketi gösterir. Yalnızca teklik ve çokluk üçüncü kişilerde görülen -GAndUr; -GAn turur şekli, -p turur / -ptUr şeklinden örnekseme yoluyla geçmiştir. Örnekler: Timür Big bile Rum ve Şām çirigige bargandur (NM 694-2); baş ve yüzi zahmlık kanga bulgangan. (NM 697-27); Baba öz yiridin kopup maktūl kaşıga kilip köp yıglap nedbeler kılıp digendür ki Tiñri siniñ cezānı birgey (NM 701-20).

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi kip türleri arasında gösterilemez?

İstek Kipi

Emir Kipi

Rivayet Kipi

Gereklilik kipi

Şart Kipi

Açıklama:

Rivayet birleşik çekimi, zaman veya kip eki almış asıl fiilden sonra ir- / i- yardımcı fiiline -miş ve -ken öğrenilen geçmiş zaman eklerinin getirilmesiyle yapılır. Kip türleri arasında gösterilemez.

Doğru Cevap: C

Soru 38

"Fiillere eklenerek onların hareket hâllerini ifade eden eklerdir. Bu ekler, eklendikleri fiilleri cümlede zarf yaparlar ya da yardımcı fiillerin önüne gelerek birleşik fiil oluştururlar."
Yukarıda açıklaması yapılan aşağıdakilerden hangisidir?

İsim fiil ekleri

Sıfat fiil ekleri

Zarf fiil ekleri

Yapım ekleri

Çekim ekleri

Açıklama:

Zarf fiil ekleri, fiillere eklenerek onların hareket hâllerini ifade eden eklerdir. Bu ekler, eklendikleri fiilleri cümlede zarf yaparlar ya da yardımcı fiillerin önüne gelerek birleşik fiil oluştururlar.

Doğru Cevap: C

Soru 39

Aşağıdakilerden hangisi yapım eki türleri arasında gösterilemez?

İsimden İsim Yapan Ekler

Fiilden İsim Yapan Ekler

İsimden Fiil Yapan Ekler

Fiilden Fiil Yapan Ekler

Sıfattan Fiil Yapan Ekler

Açıklama:

Kelime kök veya gövdesine getirilerek kelimenin yeni bir anlam kazanmasını sağlayan eklere yapım eki denir. Bunlar; İsimden İsim Yapan Ekler, Fiilden İsim Yapan Ekler, İsimden Fiil Yapan Ekler ve Fiilden Fiil Yapan Ekler'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 40

Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline ne ad verilir?

Yeterlik fiili

Oluş fiileri

İş fiilleri

Kılış Fiilleri

Dönüşlü Fiiller

Açıklama:

Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline yeterlik fiili denir.

Doğru Cevap: A

Soru 41

İsimlerin söz grubu veya cümledeki diğer sözlerle olan ilişkisini göstermek amacıyla girdikleri çekime hâl çekimi denir. Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesinde kullanılan hâl çekimlerinden biri değildir?

Yalın hâl

Yükleme hâli

Eşitlik hâli

Çokluk hâli

Vasıta hâli

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde dokuz hâl çekimi vardır. Bunlar: Yalın Hâl, İlgi Hâli, Yükleme Hâli, Yönelme Hâli, Bulunma Hâli, Ayrılma Hâli, Eşitlik Hâli, Vasıta Hâli, Yön Hâli ve Aitliktir. Doğru cevap D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 42

Eşitlik hâli, isimlerde eşitlik, benzerlik, sınırlandırma, gibilik, görelik gösteren hâldir. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde kelimenin eşitlik hâli kullanılmıştır?

Teniñçe

Kabriniñ

Kaddıñnı

Kullugumga

Sinsizin

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde eşitlik hâli +çA ekiyle yapılmaktadır ve bu ek ünsüz uyumuna bağlı değildir. Örnekler: kılça teniga yükleme köp kāf tagını (LD 2153); işikiñde itçe hem bolmadı bizge i‘ibār (LD 499); Ey hoş ölmek ki yüz miñ cānça bar / kaysı cān ki ‘ömr-i cāvidānça bar (LT 395); bilgenimçe kavmnı alıp baray (LT 1584); Teniñçe imes köñlekiñ içre kılsa (BV 290-5); anıñ hamide ahlākıça sözni bu muhakkar evrākda sıgıştursa mu bolur? (MN 461-27). Doğru cevap A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 43

Vasıta hâli, söz gruplarında ve cümlede isimle fiil arasında vasıta ilişkisi gösteren hâldir. Fiilin ne ile, kim tarafından, ne zaman ve ne şekilde yapıldığını göstermek için isimler vasıta çekimine girer. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde vasıta hali vardır?

Su urup terkin kirek Hakdın tevellā iylemek

Yolı ur yokkarıdur taşı melsā

Her kim ozakı ka‘besi içre kılur makām

Didiler ol şuh her dem aşukup öydin çıkar

Bilgil ki necāset teniga meskendür

Açıklama:

Bu hâlin çekimi için Eski Türkçeden beri kullanılan ek +(I)n + (U)n ekidir. Tarihî Türk lehçelerinde, zamanla bu ekin kullanımı azalmış ve vasıta ifadesi için edatlı çekimler yaygınlaşmıştır. Çağatay Türkçesinde vasıta ifadesi için birle, bile ve bilen edatları yaygın olarak kullanılmakla birlikte, vasıta eki +n de seyrek olarak ya da bazı isimlerde kalıplaşmış olarak bu hâli ifade etmeye devam etmektedir. Örnekler: nāzüklük ile aldıñ köñlümni bakıp ogrın (LD 961); Sinsizin bezm içre kat kat kan köñül bi-tāb idi (GS 606-1); Ansızın yok sabr ile tākat maña (LT 649); Su urup terkin kirek Hakdın tevellā iylemek (FK 338-9). Doğru cevap A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 44

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde I. tipte kişi eki yoktur?

bilür min

salmagay sin

körmedük

kılıp sin

tegürmegey

Açıklama:

I. tipteki kişi ekleri kişi zamiri kaynaklıdır. Çağatay Türkçesinde I. tipteki kişi ekleri geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gelecek zamanın çekimlenmesinde kullanılır. Örnekler: bilür min (MSD 531); körer min (LD 308); yazmay min (GS 255-2); kalıptur min (LD 1724); salmagay sin (GS 79-5); körer sin (LD 1420); kılıp sin (LD 1354); körgüzür Ø (FŞ 164/16); tegürmegey Ø (LM 1156); körgey biz (LD 1620). “körmedük” kelimesinde II. tipte kişi eki kullanılmıştır. Doğru cevap C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 45

Aşağıdaki cümlelerin hangisi öğrenilen geçmiş zamanla yazılmıştır?

Köz salmadı ve tiken āsībidin köñlige pervā kalmadı.

Tanır il bilipdürler ki Baba Hasan’dur özleri hiç nime diy almaydurlar.

Şu‘le ruhsārıga köñlüm kuşı aylanadur.

Ehl-i ‘akl allıda cāhil bolga sin.

Añlasam irdi ki il reşkidin öltürgüsidür.

Açıklama:

A seçeneğindeki cümle görülen geçmiş zaman ile, C seçeneğindeki şimdiki zaman ile, D seçeneğindeki gelecek zaman ile, E seçeneğindeki geniş zaman ile yazılmıştır. B seçeneğindeki cümle öğrenilen geçmiş zamanla yazılmış, olumsuz bir cümledir. Doğru cevap B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 46

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde emir kipi ile yazılmış, II. kişi - teklik örneği vardır?

Tofrag ara teni yaşurayın

Digil kim saldı tüz tüz sāye Ferhād

Çik Nevāyi nāle, köz mey birsün ü bagrım kebāb

Min didim bu sözni mindin sormañız

Kaçıñlar ehl-i selāmet ki kāfir-i mesti

Açıklama:

Emir kipinde II. kişi, teklik için kullanılan ekler Ø; -GIl; -GIn’dır. Şu halde doğru cevap B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 47

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereklilik kipi almış bir kelime vardır?

Kaçıñlar ehl-i selāmet ki kāfir-i mesti

Ger cevābı dimesem yazgurmañız

İsterem yüz menzil ötkey min ‘adem sahrāsıdın

Her ne ister köñlüñüz ol dem kılıñ

Hakdın ni aña kilse kerem bilse kirek

Açıklama:

Gereklilik ifadesi için Çağatay Türkçesi metinlerinde “-sA + kerek” yapısı kullanılır. Örnekler: kiçe kündüz kirek kılsak çemen sahnıda me’vānı (MSD 264); ‘Alem tig barça biglerniñ başı kökke kirek tigse (MSD 71); cemāl u hüsnüñe söz yok vefā kirek bolsa / mini hōd öltüredür sin revā kirek bolsa (LD 171); sizdin kirek ögrense perī ādemīlikni (LD 1014); Hakdın ni aña kilse kerem bilse kirek (NC 28B/6). Doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 48

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin olumsuz çekimi vardır?

Men bülbül isem sini çemendin küniler men

Zenbūr-ı ‘asel agzı tola şehd igenindin

Ne uykusı agır irmiş meniñ bu bahtımnıñ

Ol at irmes ni üçün andın togar yahşı urug

Uşbu lu‘b u hüner içre irür sin ūstād

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde ek fiilin olumsuz biçimi irmes / imes sözüyle yapılmaktadır. İsim cümlelerinde yüklemi olumsuz yapan bu söz, ir- ek fiilinin olumsuz geniş zaman çekiminden kalıplaşmıştır. Örnekler: Şükr kim gāfil imes min bir dem anıñ yādıdın (FK 490-1); Ol at irmes ni üçün andın togar yahşı urug (MSD 398); bu kad irmes irür rūh-ı musavver (LD 510); kim yahşı imestür kişiniñ asru uzunı (LD 1884); behremend imesler (ML 778a-25). Doğru cevap D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 49

İşikiñ toprakıñ közge tapılmas tūtiyā kılma
Vasl tapman veh tükenmes derd imiş derd-i firāk
Verilen cümlelerde koyu ile yazılmış olan ek aşağıdakilerden hangisidir?

Geniş zaman ifadeli sıfat fiil ekidir.

Durum zarfı olarak kullanılan zarf fiil yapımında kullanılan ektir.

Amaç ve sebep ifade eden zarf ekidir.

Kelimenin yeni bir anlam kazanmasını sağlayan yapım ekidir.

Olumsuz geniş zaman ifadeli sıfat fiil ekidir.

Açıklama:

-mAs: Olumsuz geniş zaman ifadeli sıfat fiil ekidir: İşikiñ toprakıñ közge tapılmas tūtiyā kılma (MSD 3); Vasl tapman veh tükenmes derd imiş derd-i firāk (MN 689a-18); kılmas işlerni kılmak (ÇEK 107); ve mihride ‘āşık cān birse, bāver kılmaslıgınıñ bī- sebeblıgıda (MN 687b-13). Doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 50

Aşağıdaki kelimelerin hangisi isimden fiil olmuştur?

azrak

yumurtka

agırla

çıkar

körme

Açıklama:

İsimden Fiil Yapan Ekler
+a-: aş+a-, at+a-, til+e-;
+Al-: az+al-, oñ+al-, sag+al-;
+Ar-: oñ+ar-, kök+er-, yaş+ar-;
+Ay-: körk+ey-, muñ+ay-;
+dA-: al+da-, ün+de-;
+ga-. say+ga-;
+Gar- +Kar-: baş+kar-, kut+kar-;
+I- / +U-: aġr+ı-, bay+ı-, berk+i-;
+K- / +(I)K- / +(U)K-: at+ık-, bir+ik-, tar+ık-, yagı+k-;
+lA-: agır+la-, boguz+la-, söz+le-, iye+le-;
+r-: belgü+r-, iski+r-, kaygu+r-;
+rA-: muñ+ra-, tilbe+re-;
+rgA- / +(I)rgA- / +(U)rgA-: muñ+urġa-, az+ırga-, tañ+ırga-;
+sA-. su+sa-.
Doğru cevap C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 51

Aşağıdakilerden hangisi çokluk eki almıştır?

tilekim

közler

közüm

köñlümiz

boyuñuz

Açıklama:

ŞEKİL BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ
Çağatay Türkçesi eserlerinde isimlerin çokluk şekillerini yapmak için +lAr eki kullanılmıştır. Örnekler: kişiler (NC 23B/13), yıllar (MSD 726), közler (LD 590), tiller (ML T775a/12), müsülmānlar (BV 470-1)

Doğru Cevap: B

Soru 52

"Eklendikleri ismin kime ya da neye ait olduğunu ve iyenin şahsını ve sayısını gösterir." Verilen tanım aşağıdaki hangi kavrama aittir?

Çokluk

İyelik

Yalın Hâl

İlgi Hâli

Yönelme Hâli

Açıklama:

ŞEKİL BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ
İyelik ekleri, eklendikleri ismin kime ya da neye ait olduğunu ve iyenin şahsını ve sayısını gösterir. Çağatay Türkçesi eserlerinde iyelik ekleri, ünlüyle biten kök ve gövdelere doğrudan, ünsüzle bitenlere ise bir yardımcı ünlüyle getirilirler.

Doğru Cevap: B

Soru 53

" tüşümde vaslı irdi ay köñül" Verilen cümlede koyu olarak gösterilen ek hangi hâl ekidir?

Yalın Hâl

İlgi Hâli

Yükleme Hâli

Yönelme Hâli

Bulunma Hâli

Açıklama:

ŞEKİL BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ
Bulunma hâli, fiillerle ilişkide olan ismin bulunduğu yeri bildirir. İsimle fiil arasında
mekân ilişkisi gösteren bulunma hâli, Çağatay Türkçesinde +DA ekiyle yapılır ve ek, ünsüz uyumuna uyar. Örnekler: Ölerde kalamagay irdi köñülde bu hasret (MSD 644); Hatun kişide becoz hatā bolmas imiş (NC 36A/9); tüşümde vaslı irdi ay köñül (GS 373-4); köñlide kılıp nühüfte derdin (LM 1124); sunıñ ārzusıda dem urmayın (Sİ 5297).

Doğru Cevap: E

Soru 54

Aşağıdaki cümlelerden hangisi şimdiki zamanda çekimlenmiştir?

Şu‘le ruhsārıga köñlüm kuşı aylanadur.

Baş ve yüzi zahmlık kanga bulgangan.

Timür Big bile Rum ve Şām çirigige bargandur.

Yaman tāli‘din ol kün bolmagay min beytü’l-ahzānda.

Koymaga sin ilgiñdin sāgarnı meger hergiz.

Açıklama:

Zamanlar
Eylemin, içinde bulunulan zaman diliminde ortaya çıktığını ifade eden şimdiki zaman çekimi için eski Türkçede geniş zaman ekleri kullanılmıştır. Şimdiki zaman için ayrı bir ek kullanılması Harezm ve Kıpçak Türkçesi dönemlerinde başlamış ve bu ek Çağatay Türkçesinde yaygınlaşmıştır. Çağatay Türkçesinde kullanılan şimdiki zaman ekleri -AdUr / -ydUr; -A / -y şeklindedir. Örnekler: Şu‘le ruhsārıga köñlüm kuşı aylanadur (FK 177-1); Tüz cādde içre yolıdın aza durur (NC 33B/3); başın köredür min koyı igriliki çındur (LD 626); mini hōd öltüredür sin revā kirek bolsa (LD 171); öterde yiñ salışı ilni mübtelā kıladur (LD 381); Merkebin kördi ki otlaydur turup (LT 2264); Baba sini diydürler ki birevni öltürüp-sin (NM 704-13); Gül-i ra‘nā kibi kāgız üze nāmeñni yazmay min (GS 255-2); nazm libāsı kiye durur (MN 670a/20, 21); Börini tutup keledür biz saña (ÇEK 137).

Doğru Cevap: A

Soru 55

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde gereklilik kipi kullanılmıştır?

Koymaga sin ilgiñdin sāgarnı meger hergiz.

Ger cevābı dimesem yazgurmañız.

Kirek öksütmese kullugnı bende.

Alem tig barça biglerniñ başı kökke kirek tigse.

Sirişk allıda müjgān şāhı sançıp baglayın dir min.

Açıklama:

Kipler
Gereklilik ifadesi için Çağatay Türkçesi metinlerinde “-sA + kerek” yapısı kullanılır. Örnekler: kiçe kündüz kirek kılsak çemen sahnıda me’vānı (MSD 264); ‘Alem tig barça biglerniñ başı kökke kirek tigse (MSD 71); cemāl u hüsnüñe söz yok vefā kirek bolsa / mini hōd öltüredür sin revā kirek bolsa (LD 171); sizdin kirek ögrense perī ādemīlikni (LD 1014); Hakdın ni aña kilse kerem bilse kirek (NC 28B/6).

Doğru Cevap: D

Soru 56

Aşağıdaki cümlelerden hangisi ek-fiilin öğrenilen geçmiş zaman çekimi'ne örnek olarak verilebilir?

Eyle muztar min anıñ vesvāsıdın.

Mundın artuk yok turur bu yolga zād.

Didiler kim nā-tamām irmiş henūz.

Hayret iligige lāl ü meşakkat hayliga pāy-māl irdim.

Halk irşādıga rāsih irdi ol.

Açıklama:

Ek Fiilin Çekimi
Ek-Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zaman Çekimi: Çağatay Türkçesi metinlerinde ek fiilin öğrenilen geçmiş zaman çekiminde irmiş / imiş ve irken / iken biçimleri kullanılmıştır. Örnekler: Didiler kim nā-tamām irmiş henūz (LT 2151); Ol ay yañım cefā kılsa vefā irmiş (MSD 585); ne uykusı agır irmiş meniñ bu bahtımnıñ (LD 609); közdin yırak bolsa köñildin yırak imiş (LD 829); ‘Işkıdın çün kim murād ölmek imiş (LT 1693); Sultān Baysungur mülāzimi irkendür (MN 22-13); Sāgarç Semerkandnıñ tört yıgaçıda bir kintdür. Şeyh andın ikendür. (NM 650-21); Kirmān vilāyetiniñ Māhān digen kintide sākin irkendürler. (NM 651-23).

Doğru Cevap: C

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi olumsuzluk anlamı taşıyan zarf fiil eki almıştır?

Berg ivürmey reng gül solmay töker irmiş hazān.

Tirek sarġartıban yüz zārlar dik.

Tirildim la‘lidin öldüm digende.

Kirgeli bizge ni yārā güstāh.

Ol kuyaş bargaç nazardın közlerimge toldı yaş.

Açıklama:

mAy; -mAyIn: Bu zarf fiil ekleri olumsuzluk ifadesi taşırlar: Min kim tapmay bu kāmrānlıg (LM 1106); Berg ivürmey reng gül solmay töker irmiş hazān (GS 551-6); Ölmeyin tapmas bu devletni kişi (LT 1714); Çıkmayın bu deyrdin mümkin imes bolmak halās (FK 488-4).

Doğru Cevap: A

Soru 58

Aşağıdakilerden hangisi fiilden isim yapan yapım eki almıştır?

Avlak

Yargu

Başka

Kasabaça

Azrak

Açıklama:

Yapım Ekleri
Fiilden İsim Yapan Ekler
-A: koş-a, tol-a;
-AK: yat-ak, böl-ek;
-ç: ökün-ç, kılın-ç, tın-ç;
-çAK: avun-çak, bürün-çek;
-ÇI: tilen-çi;
-G / -(I)G / -(U)G: açı-g, öl-üg, kuru-g;
-GA / -KA: kıs-ka, yumurt-ka;
-GAK / -KAK: ay-gak, bat-kak, kaç-kak;
-GIç / -GUç: tal-gıç, süz-güç, ör-güç;
-GU / -KU: yar-gu, iç-kü, al-gu bir-gü;
-GUçI / -KUçI: oku-guçı, sat-kuçı, kez-güçi;

Doğru Cevap: B

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisi fiilden fiil yapan bir yapım eki almıştır?

Sayga

Körkey

Sözleş

Tilbere

Azırga

Açıklama:

Yapım Ekleri
Fiilden Fiil Yapan Ekler
-Ar-: çık-ar-, kayt-ar-, kit-er-;
-DIr- / -DUr-
: ak-tur-, atlan-dur-, kil-tür-, öl-tür-;
-GAr- / -KAr-: büt-ker-, toy-gar-;
-GUlA- / -KUlA-: at-kula-, çap-kula-;
-GUr- / -KUr-; az-gur-, yit-kür-;
-GUz- / -KUz-: oltur-guz-, tir-güz-, kör-güz-;
-k- / -(I)k-; az-ık-, kaç-ık-;
-l- / -(I)l- / -(U)l-: biti-l-, boya-l-, kıl-ıl-, oku-l-;
-mA-: al-ma-, bol-ma-, kör-me-;
-n- / -(I)n- / -(U)n-: tile-n-, kör-ün-, yasa-n-, çal-ın-;
-r- / -(U)r-: aş-ur-, iç-ür-, kaç-ur-, yit-ür-;
-ş- / -(I)ş- / -(U)ş-: bir-iş-, kör-üş-, sözle-ş-, ur-uş-;
-t-: meñze-t-, oku-t-, yalbar-t-, yügür-t-;
-y-: ko-y-, to-y-;
-z- / -(I)z- / -(U)z-: ak-ız-, em-iz-, öt-üz-, tam-ız-.

Doğru Cevap: C

Soru 60

Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline ne ad verilmektedir?

Yeterlik fiili

Yapım ekleri

Zarf fiil ekleri

İyelik Eki

İstek kipi

Açıklama:

Yeterlik Fiili
Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline yeterlik fiili denir. Çağatay Türkçesinde yeterlik fiilinin olumlu ve olumsuz şekilleri al- yardımcı fiili ile yapılır. Asıl fiilin üzerine gelen -A / -y zarf fiil eki al- yardımcı fiiliyle birlikte yeterlik ifade eder. Yeterlik fiilinin olumsuzu için Çağatay Türkçesinde bil- yardımcı fiili de kullanılmış olmakla beraber al- yardımcı fiili zamanla olumlu ve olumsuz çekimlerde yaygınlaşmıştır. Örnekler: nazarımdın öter baka bilmen (LD 2307); anıñ mu‘ciz nizāmıdın rivāyeti bola alur (NC 1A/11); cüz’ disem, kaysı cüz’niñ bir harfi mazhar-ı küll bola algay (NC 5A/6-7); hem hūb ayta alur irdi (MN 453-13); hiç kişi taklid kıla almadı. (MN 351-20); melikü’l-kelāmları şi‘r aytmaydurlar, belki ayta almaydurlar (MN 688a-7).

Doğru Cevap: A

Soru 61

Aşağıdaki eklerden hangisi Çağatay Türkçesi’ndeki ilgi hâli ekidir?

+nIñ

+sI

+(I)ñIz

+ nI

+GA

Açıklama:

+sI III. teklik Kişi iyelik eki, +(I)ñIz II. çokluk kişi iyelik eki, + nI yükleme hâli ek, +GA yönelme durumu ekidir. Çağatay Türkçesi’ndeki ilgi hâli eki +nIñ / +nUñ ekidir.

Doğru Cevap: A

Soru 62

“körmegeysin” sözcüğü hangi zamanda çekimlenmiştir?

Geniş Zaman

Şimdiki Zaman

Bilinen Geçmiş Zaman

Gelecek Zaman

Duyulan Geçmiş Zaman

Açıklama:

“körmegeysin” sözcüğü gelecek zamanda çekimlenmiş bir fiildir.

Doğru Cevap: D

Soru 63

“yaşurayın” sözcüğü emir kipinde hangi kişi ile çekimlenmiş bir fiildir?

I. Tekil kişi

I. Çoğul kişi

III. Tekil kişi

II. Çoğul kişi

II. Tekil kişi

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde I. tekil kişi -AyIn; -yln; -Ay eki ile yapılmaktadır. “yaşurayın” sözcüğü I. tekil kişi ile çekimlenmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 64

I. -GAnçA
II. -GU
III. -GAn
IV. -ArgA
V. -mAs
Yukarıda numaralandırılmış eklerden hangileri Çağatay Türkçesi’ndeki sıfat fiil eklerindendir?

I, II

II, III

II, III, V

I, IV, V

I, II, V

Açıklama:

Eklerle ilgili özellikler şunlardır: -mAs: Olumsuz geniş zaman ifadeli sıfat fiil ekidir. -GU: Gelecek zaman ifadeli sıfat fiiller türetir. -GAn: Bu ek Çağatay Türkçesinde hem geniş zaman hem de geçmiş zaman ifadeli sıfat fiiller yapar. -ArgA / -UrgA / -rgA: Amaç ve sebep ifade eden zarflar oluşturur.-GAnçA: Zaman işleviyle kullanılarak cümlede zaman zarfı yapar. II, III ve V numaralı ekler sıfat fiil ekleridir.

Doğru Cevap: C

Soru 65

Aşağıdaki eklerden hangisi Türkiye Türkçesinde -(y)Ip zarf fiil eki ile aynı anlamı taşımaktadır?

-(U)bAn

-GInçA/-GUnçA

-GAlI

-ArgA

-GAç

Açıklama:

-(I)p /-(U )p ; -(I)bAn / biçimleri de olan -(U)bAn zarf fiil eki Türkiye Türkçesi’ndeki -(y)Ip eki ile aynı anlamda ve görevde kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 66

“Turmagumdur bakıban ança ki imkân talaşur min.”
Yukarıdaki cümlede altı çizili fiil hangi zamanda çekimlenmiştir?

Bilinen Geçmiş Zaman

Gelecek Zaman

Şimdiki Zaman

Duyulan Geçmiş Zaman

Geniş Zaman

Açıklama:

-GU+iyelik ekleri+turur / -GU +iyelik ekleri+Dur / -GU yapısı Çağatay Türkçesinde kesin gelecek zamanı ifade eden bir şekildir.

Doğru Cevap: B

Soru 67

“Baba sini diydürler ki birevni öltürüp-sin.”
Yukarıdaki cümlede altı çizili fiil hangi zamanda çekimlenmiştir?

Geniş Zaman

Gelecek Zaman

Duyulan Geçmiş Zaman

Şimdiki Zaman

Bilinen Geçmiş Zaman

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde kullanılan şimdiki zaman ekleri -AdUr /-ydUr; -A / -y şeklindedir.

Doğru Cevap: D

Soru 68

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ilgi hâli eki almış bir sözcük vardır?

Didiler kim nâ-tamâm irmiş henüz.

‘Işk ara ölmek durur maksûd aña.

Halk irşâdıga râsih irdi ol.

Ba‘zınıñ musahebetidin hoşnüd u behre-mend durur biz.

Ehl-i ma‘na irmes u rüşen degül âyînesi.

Açıklama:

İlgi hali eki Çağatay Türkçesinde genel olarak +nIñ / +nUñ şeklindedir. “Ba‘zınıñ musahebetidin hoşnüd u behre-mend durur biz.” cümlesindeki “ba’zınıñ” sözcüğü üzerinde ilgi hâli eki bulunmaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 69

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük aynı anda I. tekil kişi iyelik eki ve yükleme hâli eki almıştır?

Gerçi hayret seyl-i eşki közlerimni kıldı ak.

Mübtelâ bolgan kişiler könliñi şad eylegil.

Kullugumga ger kabul olsa hitab.

Felek senin üze bir çetr irür atlastın.

Yolı ur yokkarıdur taşı melsâ.

Açıklama:

“Gerçi hayret seyl-i eşki közlerimni kıldı ak.” cümlesinde “közlerimni” sözcüğü sırasıyla çokluk eki, bir tekil kişi iyelik eki ve yükleme hâli eki almıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 70

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim fiil eki almış bir sözcük vardır?

Ol câdûlar ki baglar akar sunı sihr.

Boldılar hazır kılurga kil u kal.

Bolsa dûzahda hayalın tenge köymeklik helâl.

Cihânda bâki tutkança bu tortum yitti abanı.

Min kim tapmay bu kâmrânlıg.

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde -mAK eki yaygın bir kullanım alanına sahiptir ve bu ekin + lIK ekiyle genişlemiş şekli -mAKlIK eki aynı görevde kullanılmıştır. “Bolsa dûzahda hayalın tenge köymeklik helâl.” Cümlesindeki “köymeklik” sözcüğü üzerinde -mAKlIK isim fiil eki vardır.

Doğru Cevap: C

Soru 71

Çağatay Türkçesi eserlerinde ‘Bulunma Hali’ için aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

+GA

+DA

+DIn

+lA

Açıklama:

Çağatay Türkçesi eserlerinde çokluk ifadesi için +lAr eki kullanılmaktadır. İlgi hâli için +nIñ eki, yükleme hâli için de +nI eki genelleşmiştir. Yönelme hâli eki +GA ötümsüz ünsüzle biten tabanlarda +KA şeklinde yaygınlaşmış ve iyelik ekli isimlere +A şeklinde de eklenmiştir. Bulunma hâli eki genel Türkçeden farklı değildir ve +DA şeklindedir. Ayrılma hâli için dar ünlülü +DIn kullanılmaktadır. Eşitlik hâli için +çA eki kullanılmıştır. Vasıta hâli için kullanılan +n ve +lA ekleri kalıplaşmış bazı sözlerde kalmış, bu hâl için yaygın olarak birle, bile, bilen çekim edatları kullanılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 72

Çağatay Türkçesinde hangi isim hali için eklerin kullanımdan düştüğü görülür?

İlgi hali

Eşitlik hali

Vasıta hali

Yön hali

Ayrılma hali

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde,yön hâli için kullanılan ekler kullanımdan düşmüştür. Eski Türkçeden beri üçüncü kişi iyelik ekleri ile hâl ekleri arasında görülen zamir n’sinin kullanılmaması Çağatay Türkçesinin belirgin özelliklerinden biridir.

Doğru Cevap: D

Soru 73

Eski Türkçeden beri kullanılan öğrenilen geçmiş zaman ‘-mIş’ eki yerine Çağatay Türkçesi’nde hangi şekil genelleşmiştir?

-ydUr

-y turur

-GAy

-GU turur

-p turur

Açıklama:

Öğrenilen geçmiş zaman için Eski Türkçeden beri kullanılan -mIs ekinin kullanımı azalmış, onun yerine -p turur / -p tur /-p şekilleri genelleşmiştir. Şimdiki zaman ifadesi için -A / -y turur kalıbı ve -A / -ydUr; -y ekleri kullanılmıştır. Eski Türkçeden beri gelecek zaman için kullanılan -GAy ekinin yanında, -GU turur yapısı kesin gelecek zaman ifadesi için kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 74

Çağatay Türkçesi şeklinde yazılı “seniñ yüzüñdin” örneğindeki italik söz, sırasıyla hangi isim çekim eklerini almıştır?

isim+iyelik 3.t.k.e.+ilgi h.e.

isim+ys+iyelik 2.t.k.e.+ayrılma h.e.

isim+çokluk e.+yükleme h.e.

isim+iyelik 3.t.k.e.+ yönelme h.e.

isim+ys+iyelik 1.t.k.e.+bulunma h.e.+aitlik e.

Açıklama:

yüz+ü+ñ+din “isim+ys+iyelik 2.t.k.e.+ayrılma h.e.”

Doğru Cevap: B

Soru 75

Aşağıdaki emir eklerinden hangisi Çağatay Türkçesine özgüdür?

-dik

-yIn

-AlI

-GIn

-sIn

Açıklama:

Her kişi için ayrı eklerin kullanıldığı emir çekimindeki eklerde çok çeşitlilik vardır. Ayrıca üçüncü kişiler için kullanılan -dik ve -dikler emir ekleri Çağatay Türkçesine özgü eklerdir. Sart kipi -sA ekiyle yapılmakta ve kişi ifadesi için ikinci tipteki kişi ekleri kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 76

Aşağıdaki Çağatay Türkçesi kelimelerinden hangisi yükleme hali eki almıştır?

Ördekniñ

Muña

Barısın

Kuşçılar

Kılsa

Açıklama:

Ördek: isim+niñ: ilgi h.e.; muña: “bu” işaret zamirinin yönelme hâli; barı: isim+sı: iyelik 3.t.k.e.+n: yükleme h.e.; kuş: isim+çı: iiye+lar: çokluk eki; kıl-: fiil -sa: şart eki, Ø: 3.t.k.e.

Doğru Cevap: C

Soru 77

Aşağıdaki Çağatay Türkçesi cümlelerinde italik yazılı hangi söz, sıfat fiil eki almıştır?

Tanır il bilipdürler ki Baba Hasandur

Bu yörüşte yagı hem kiltürmedi bir lahza tab

Her seher yarab dip ilgimni kötersem yıglayu

Külerde körse agzı birle tişin

Bolsa düzahda hayalıñ tenge köymeklik helal

Açıklama:

B seçeneğinde yörüşte -Iş, E seçeneğinde ise köymeklik -mAKlIK isim fiil ekini almıştır. C seçeneğinde yıglayu -yU, D seçeneğinde Külerde ise -ArdA zarf fiil ekini almıştır. Tanır sözünde -r eki sıfat fiil ekidir.

Doğru Cevap: A

Soru 78

Aşağıdakilerden hangisi, Çağatay Türkçesinde kullanılan fiilden isim yapan yapım eki almıştır?

Başak

Başka

Başkar

Ötüz

Ötgür

Açıklama:

+AK: baş+ak ve +GA: baş+ka isimden isim yapan yapım eki almıştır. +Gar- +Kar-: baş+kar- isimden fiil yapan yapım eki almıştır. -z- / -(I)z- / -(U)z-: öt-üz- fiilden fiil yapan yapım eki almıştır. -GUR / -KUr: öt-gür fiilden isim yapan yapım eki almıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 79

Çağatay Türkçesi olan ‘bar irmiş’ kelimesindeki italik sözde aşağıdaki ekler çiftinden hangisi kullanılmıştır?

3. çokluk kişi zamiri ve ilgi h.e.

Ek fiil ve öğrenilen g.z 3.t.k.e.

Geniş z.e. ve ek fiil

Fiil ve öğrenilen g.z.e.

Bildirme 3.t.k.e. ve öğrenilen g.z.e.

Açıklama:

bar: isim, ir-: ek fiil, -miş: öğrenilen g.z 3.t.k.e.

Doğru Cevap: B

Soru 80

I. Arapça
II. Farsça
III. Çince
IV. Osmanlıca
V. Moğolca
Edebi bir dil haline gelen Çağatay Türkçesinde yukarıdaki dil unsurlarından hangileri görülür?

I ve II

III ve V

I, II ve IV

II, III ve IV

I, II ve V

Açıklama:

Çağatay Türkçesinin klasik öncesi döneminde, şairlerin yetiştikleri bölgelere ve ait oldukları etnik gruplara göre eserlerinde bir takım yerel unsurların olduğu görülmektedir. Ayrıca o dönem şair ve yazarlarının İran edebiyatından etkilenmiş olmaları dolayısıyla edebî ürünlerde Arapça ve Farsça unsurlar artmıştır. Ali Şir Nevâyî’den itibaren tam anlamıyla bir edebî dil hâline gelen Çağatay Türkçesinde Arapça ve Farsça unsurların yanında Moğolca alıntıların da arttığını görüyoruz.

Doğru Cevap: E

Soru 81

Eklendikleri sözlerin anlamını değiştirmeyen, sözlerin kök ve gövdelerine işleklik katan, onları söz grubu ya da cümledeki diğer sözlerle ilişkiye sokan eklere ne denir?

Çekim ekleri

Çokluk ekleri

İyelik ekleri

Edilgenlik ekleri

Edat

Açıklama:

Eklendikleri sözlerin anlamını değiştirmeyen, sözlerin kök ve gövdelerine işleklik katan, onları söz grubu ya da cümledeki diğer sözlerle ilişkiye sokan eklere çekim ekleri denir.

Doğru Cevap: A

Soru 82

İsmin asıl biçimi sayılan, ismin başka unsurlara bağlı olmayan şekline ne denilir?

Hâl

İlgi Hâli

Yalın hâl

Yükleme Hâli

Yönelme Hâli

Açıklama:

Yalın hâl, hâl sistemi içerisinde ek almadan kullanılan ve ismin asıl biçimi sayılan, ismin başka unsurlara bağlı olmayan şeklidir. Yalın hâl cümlede öznenin bulunduğu hâldir. İsimleri bu hâle sokmak için kullanılan bir hâl eki yoktur.

Doğru Cevap: C

Soru 83

Fiillerle ilişkide olan ismin bulunduğu yeri bildiren seçenektekilerden hangisidir?

Ayrılma Hâli

Eşitlik hâli

Yönelme Hâli

Bulunma hâli

Yükleme Hâli

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 84

Çağatay Türkçesinde I. Tipteki I. Kişi teklik eki seçenektekilerden hangisidir?

Biz

Sin

Siz

Min

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde I. Tipteki I. Kişi teklik eki “min”dir.

Doğru Cevap: E

Soru 85

Eylemin konuşan kişinin gözü önünde gerçekleştiğini ifade eden zamana ne denilir?

Öğrenilen geçmiş zaman

Görülen geçmiş zaman

Şimdiki zaman

Anlatılan geçmiş zaman

Efsanevi geçmiş zaman

Açıklama:

Eylemin konuşan kişinin gözü önünde gerçekleştiğini ifade eden zamana “görülen geçmiş zaman” denilir.

Doğru Cevap: B

Soru 86

Çağatay Türkçesinde yaygın olarak kullanılan gelecek zaman eki seçenektekilerden hangisidir?

+Dur / -GU

-pDUr

-GAy; -GA

-mAydUr

-ydUr

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde yaygın olarak kullanılan gelecek zaman eki “-GAy; -GA”dır.

Doğru Cevap: C

Soru 87

Çağatay Türkçesinde II. kişi teklik emir kipi seçenektekilerden hangisidir?

-AyIn; -yIn; -Ay

-AlIñ; -AlIm; -AlI

-sIn / -sUn; -sU; -dik

Ø; -GIl; -GIn

sInlAr / -sUnlAr; -dikler

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde II. kişi teklik emir kipi “Ø; -GIl; -GIn”dır.

Doğru Cevap: D

Soru 88

Çağatay Türkçesinde şart birleşik çekimi, zaman almış asıl fiilden sonra hangi yardımcı fiile şart kipi ekinin getirilmesiyle yapılır?

-sIn

-sA

-GA

-ken

ir- / i-

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde şart birleşik çekimi, zaman almış asıl fiilden sonra ¬ir- / i¬- yardımcı fiiline şart kipi ekinin getirilmesiyle yapılır.

Doğru Cevap: E

Soru 89

Çağatay Türkçesinde fiillerin hareket isimlerinin ifadesi için hangi ekler kullanılmıştır?

-sIn ve -sA

ir- ve i-

-mAK ve -Iş

-GA ve -ken

-Gın ve -GIl

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde fiillerin hareket isimlerinin ifadesi için -mAK ve -Iş ekleri kullanılmıştır. Özellikle -mAK eki yaygın bir kullanım alanına sahiptir ve bu ekin +lIK ekiyle genişlemiş şekli -mAKlIK eki aynı görevde kullanılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 90

Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline ne denir?

Yeterlik fiili

Söz varlığı

Yapım eki

Zarf fiil

Sıfat fiil

Açıklama:

Fiilin karşıladığı hareketin mümkün veya muhtemel olup olmadığını ifade eden tasvir fiiline yeterlik fiili denir. Çağatay Türkçesinde yeterlik fiilinin olumlu ve olumsuz şekilleri al- yardımcı fiili ile yapılır.

Doğru Cevap: A

Soru 91

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesindeki hal çekimlerinden biri değildir?

İlgi hali

Yükleme hali

Zıtlık hali

Eşitlik hali

Yönelme hali

Açıklama:

İsimlerin söz grubu veya cümledeki diğer sözlerle olan ilişkisini göstermek amacıyla girdikleri çekime hâl çekimi denir. Çağatay Türkçesinde dokuz hâl çekimi vardır. Bunlar: İlgi hali, Yükleme hali, Eşitlik hali, Yönelme hali, Yalın hal, Bulunma hali, Ayrılma hali, Vasıta hali, Yön hali’dir. Zıtlık hali bunlardan biri değildir.

Doğru Cevap: C

Soru 92

Söz gruplarında ve cümlelerde fiilin yaptığı işten etkilenen ismin bulunduğu hâle ………hali denir. Boşluğa gelecek uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

Bulunma hali

Yönelme hali

İlgi hali

Vasıta hali

Yükleme hali

Açıklama:

Söz gruplarında ve cümlelerde fiilin yaptığı işten etkilenen ismin bulunduğu hâle yükleme hali denir.

Doğru Cevap: E

Soru 93

“Ölerde kalamagay irdi köñülde bu hasret” cümlesinde geçen “köñülde” kelimesi ismin hangi hal ekini almıştır?

Bulunma hali

Eşitlik hali

Yönelme hali

Yükleme hali

Vasıta hali

Açıklama:

Bulunma hâli, fiillerle ilişkide olan ismin bulunduğu yeri bildirir. İsimle fiil arasında mekân ilişkisi gösteren bulunma hâli, Çağatay Türkçesinde +DA ekiyle yapılır ve ek, ünsüz uyumuna uyar. Yukarıdaki cümlede geçen “köñülde” kelimesi ismin bulunma hal ekini almıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 94

Aşağıdakilerden hangisi Çağatay Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman için kullanılan eklerden biridir?

-DI

-GA

-AdUr

-mIs

-ydUr

Açıklama:

Eylemin başkasından duyulduğu, başkasından öğrenildiği ya da sonradan farkına varıldığı bilgisine dayanan öğrenilen geçmiş zaman çekimi Çağatay Türkçesinde üç farklı ekle yapılmaktadır. Bunlar -mIs, -p turur / -pDUr / -p ve -GAn / -GAndUr / -GAn turur ekleridir.

Doğru Cevap: D

Soru 95

Çağatay Türkçesi’nde, I. Kişi Teklik (I. Tekil Kişi) için kullanılan emir kipleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

AlIñ; -AlIm; -AlI

-AyIn; -yIn; -Ay

Ø; -GIl; -GIn

-sIn; -sU; -dik

(U)ñ; -(I)ñIz; -(U)ñUz

Açıklama:

Tasarlanan hareketin emir seklinde olduğunu göstermek için kullanılan kiptir. Emir kipinde her kişi için ayrı ek bulunur. Birinci ve üçüncü kisi emir ekleri yerine göre istek ifadesi için de kullanılabilir. Çağatay Türkçesinde “AlIñ; -AlIm; -AlI” I. Kişi Teklik için kullanılan emir kipleridir.

Doğru Cevap: B

Soru 96

Çağatay Türkçesinde -sA eki ile çekimlenen kip aşağıdakilerden hangisidir?

Emir kipi

Dilek kipi

İstek kipi

Gereklilik kipi

Şart kipi

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde -sA ile çekimlenen kip “şart kipi”dir. Bu kip, hareketin şart seklinde tasarlandığını ifade eder.

Doğru Cevap: E

Soru 97

Çağatay Türkçesinde özel bir eki olmayan ve -GAy / -GA gelecek zaman eklerinden yararlanırlarak kullanılan kip aşağıdakilerden hangisidir?

Gereklilik kipi

Şart kipi

İstek kipi

Dilek kipi

Emir kipi

Açıklama:

Çağatay Türkçesi metinlerinde istek ifadesi için özel bir kip eki bulunmamaktadır. İstek ifadesi için özellikle -GAy / -GA gelecek zaman ekinden yararlanılır. Bunun yanında emir kipinin birinci kişi ekleri de yerine göre istek işleviyle kullanılır.

Doğru Cevap: C

Soru 98

Çağatay Türkçesinde birleşik çekimler aşağıdakilerden hangisi ya da hangileri tarafından yapılır?

ir / i

GAy / GA

GIn

sIn / sU

Açıklama:

Çağatay Türkçesinde birleşik çekimler ir- / i- yardımcı fiili ile yapılır.

Doğru Cevap: A

Soru 99

Çağatay Türkçesinde hem geniş zaman hem de geçmiş zaman ifadeli sıfat fiiller yapan ek aşağıdakilerden hangisidir?

-Ar

-Ur

-GU

-GAn

-mAs

Açıklama:

-GAn: Bu ek Çağatay Türkçesinde hem geniş zaman hem de geçmiş zaman ifadeli sıfat fiiller yapar. Örnek: Kılgalı kiygen libasın ol büt-i ziba benefs (GS 278-1); Otka tüsken tilbe yañlıg ıztırab oldı yana (GS 550-2).

Doğru Cevap: D

Soru 100

Fiillere eklenerek onların hareket hâllerini ifade eden eklere ……. denir. Boşluğa gelecek uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

Zarf fiil

Zarf

Sıfat fiil

Sıfat

İsim fiil

Açıklama:

Fiillere eklenerek onların hareket hâllerini ifade eden eklere zarf fiil ekleri denir. Bu ekler, eklendikleri fiilleri cümlede zarf yaparlar ya da yardımcı fiillerin önüne gelerek birleşik fiil oluştururlar.

Doğru Cevap: A

Ünite 9

Soru 1

Kuman
Polovets
Kun

Verilenlerden hangisi Rus kaynaklarında Kıpçakları belirten kelimedir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

Kıpçaklar, Bizans ve Latin kaynaklarında Kuman, tarihî Rus kaynaklarında Polovets, Ma-carlar tarafından Kun olarak adlandırılmışlardır.

Doğru Cevap: B

Soru 2

Şu anki bilgilere göreKıpçak adlandırılmasına ilk olarak aşağıdaki yazıtlardan hangisinde rastlanır?

Bayan Çor yazıtı

Köl Tigin yazıtı

Bilge Tonyukuk yazıtı

Karabalgasun yazıtı

Bilge Kağan yazıtı

Açıklama:

Kıpçak adlandırmasına, şu anki bilgilere göre ilk olarak 759 yılında dikilmiş olan Bayan Çor yazıtında bulunan Türk Kıbçak elig yıl olurmış (BÇ K4) “Türk Kıpçak elli yıl yönetmiş” cümlesinde rastlanır.

Doğru Cevap: A

Soru 3

Deşt-i Kıpçak ne anlama gelmektedir?

Kıpçak dili ses bilgisi

Kıpçak dilbilgisi

Kıpçakların yaşadıkları bölge

Kıpçak kültürü

Kıpçak savaşları

Açıklama:

Deşt-i Kıpçak: Kıpçak çölü veya Kıpçak bozkırı anlamına gelen Deşt-i Kıpçak, Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Dinyester ırmağı ile İrtiş ırmakları arasındaki bölgenin tarihî adlandırmasıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 4

Verilen gramer içerikli eserler ve sözlüklerden hangisi doğrudan doğruya Kıpçak dilini esas aldığını belirtmiştir?

Kitāb-ı Güzîde

Ali’nin Kıssa-i Yūsuf ’u

Kudūrî Tercümesi

Behcetü’l-Hadāik fî Mev’izetü’l-Halāik

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye

Açıklama:

Memlük döneminde yazılan gramer ve söz-lükler de çoğunlukla standart dile aittir. Ancak zaman zaman Kıpçak ve Türkmen (Oğuz) ağız özelliklerini de kaydederler. Bunlardan sadece Et-Tuhfetü’z-Zekiyye yazarı, doğrudan doğruya Kıpçak dilini esas aldığını belirtmiştir (Ercilasun 2004: 386).

Doğru Cevap: E

Soru 5

İlk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilerek İtalya’da Venedik Saint Marcus Kütüphanesinde bulunan, birinci bölümü yaklaşık 1560 Türkçe kelimeyi içeren ve Kıpçakça yazılan sözlük aşağıdakilerden hangisidir?

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Kodeks Kumanikus

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Açıklama:

İlk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cum-huriyetine hediye edilen eserin günümüze ulaşan tek nüshası, İtalya’da Venedik Saint Mar-cus Kütüphanesindedir.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Yazarı Endülüslü Ebu Hayyan olan, Türkmen ve Kıpçak Türkçesinin dil özelliklerini barındıran, Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış olan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 7

1343 veya 1345 yılında Halil bin Muhammed el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiş olan eser bir sözlük ve dil bilgisidir. 63 yaprağı Arapça-Türkçe sözlük ve dil bilgisi, 13 yaprağı Moğolca-Farsça sözlük olan eserin günümüze ulaşan tek nüshası Holanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’ndedir.
Hakkında bilgisi verilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitab Gülistan bi’t-Türk

Açıklama:

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî
1343 veya 1345 yılında Halil bin Muhammed el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiş olan eser bir sözlük ve dil bilgisidir. 63 yaprağı Arapça-Türkçe sözlük ve dil bilgisi, 13 yaprağı Moğolca-Farsça sözlük olan eserin günümüze ula-şan tek nüshası Holanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’ndedir.

Doğru Cevap: B

Soru 8

Münyetü’l-Guzat
Kitab fî İlmi’n-Nüşşab
Kitabu’l-Hayl

Verilen eserlerden hangisinin konusu askeri açıdan okçuluk ile ilgilidir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

Kitabu’l-Hayl
Atçılık ve veterinerlikle ilgili olan eserin, Farsçadan 14. yüzyılın sonlarında veya 15. yüz-yılın başlarında tercüme edildiği sanılmaktadır. Atların özellikleri, hastalıkları, tedavi yol-
Münyetü’l-Guzat
Arapçadan Türkçeye tercüme edilmiş, konusu askerlikle ilgili olan bir eserdir. Mütercim eserini altı fen üzerine tertip ettiğini belirtmesine rağmen (Uğurlu 1987:13) nüshada ata binmek, süngü tutmak, kılıç kullanmak, ok atmak ve top vurmak konuları bulunmaktadır.
Kitab fî İlmi’n-Nüşşab
Çeşitli Arapça kaynaklardan derlenen bilgilerin tercümesiyle oluşmuş, okçulukla ilgili bir eserdir.

Doğru Cevap: D

Soru 9

Aşağıdaki eserlerden hangisi edebiyat, din, askerlik ve baytarlık ile ilgili değildir?

Kitab Gülistan bi’t-Türk

Münyetü’l-Guzat

Kitab fî İlmi’n-Nüşşab

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Kitabu’l-Hayl

Açıklama:

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye
Memluk Kıpçak sahasına ait bir sözlük olan eserin yazıldığı tarih ve yer kesin olarak bi-linmemektedir. Eser, Arapça-Türkçe bir sözlük ve dilbilgisidir.
Kitabu’l-Hayl
Atçılık ve veterinerlikle ilgili olan eserin, Farsçadan 14. yüzyılın sonlarında veya 15. yüz-yılın başlarında tercüme edildiği sanılmaktadır.
Kitab fî İlmi’n-Nüşşab
Çeşitli Arapça kaynaklardan derlenen bilgilerin tercümesiyle oluşmuş, okçulukla ilgili bir eserdir.
Münyetü’l-Guzat
Arapçadan Türkçeye tercüme edilmiş, konusu askerlikle ilgili olan bir eserdir.
Kitab Gülistan bi’t-Türk
Sadi’nin 1258 yılında yazdığı Gülistan adlı eserinin bilinen en eski tarihli Türkçe tercüme-sidir.

Doğru Cevap: D

Soru 10

Aşağıdaki örneklerden hangisinde Kıpçakça ses bilgisi özelliklerinden ünlü genişlemesi görülür?

sarımsaḳ > saramsaḳ

yaldırım > yıldırım

beze- > bize

yoġun- > yoġan-

törü > töre

Açıklama:

Ünlülerde Genişlemeı, i, u, ü dar ünlülerinin sırasıyla a, e, o, ö geniş ünlülerine dönüşmesi olayıdır.-ı- > -a-, -ı > -a : yalıñ > yalañ (GT 115/2), aşağı > aşaġa (KK 44a/10), sarımsaḳ > saramsaḳ (KK 71a/11)

Doğru Cevap: A

Soru 11

Kıpçak adlandırmasına ilk olarak ne zaman rastlanır?

750

759

1030

1055

1241

Açıklama:

Kıpçak adlandırmasına, şu anki bilgilere
göre ilk olarak 759 yılında dikilmiş olan Bayan Çor yazıtında bulunan Türk Kıbçak elig yıl olurmış (BÇ K4) “Türk Kıpçak elli yıl yönetmiş” cümlesinde rastlanır.

Doğru Cevap: B

Soru 12

“Kıpçak Kitabı" anlamına gelen kitap hangisidir?

Kodeks Kumanikus

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Açıklama:

Latince olan Kodeks Kumanikus’un anlamı “Kıpçak Kitabıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 13

Endülüslü Ebu Hayyan’ın yazdığı kitap hangisidir?

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Açıklama:

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak
18 Aralık 1312’de Kahire’de tamamlanmış olan kitabın yazarı Endülüslü Ebu Hayyan’dır.

Doğru Cevap: E

Soru 14

Tek nüshası Holanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’nde bulunan eser hangisidir?

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitab Gülistan bi’t-Türk

Açıklama:

63 yaprağı ArapçaTürkçe sözlük ve dil bilgisi, 13 yaprağı Moğolca-Farsça sözlük olan eserin günümüze ulaşan tek nüshası Holanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’ndedir

Doğru Cevap: B

Soru 15

Seyf-i Sarayî tarfından Kıpçak Türkçesiyle yazılan eser hangisidir?

Kitab Gülistan bi’t-Türk

İrşadü’l-Müluk ve’s-Selatîn

Kitab fi’l-Fıkh bi-Lisani’t-Türkî

Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî

Münyetü’l-Guzat

Açıklama:

1 Eylül 1391 tarihinde tamamlanan tercüme Seyf-i Sarayî tarfından Kıpçak Türkçesiyle yazılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 16

İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Ayasoyfa bölümünde kayıtlı olan eser hangisidir?

Münyetü’l-Guzat

Kitab fî İlmi’n-Nüşşab

Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî

Kitabu’l-Hayl

Kitab fi’l-Fıkh bi-Lisani’t-Türkî

Açıklama:

47 yapraktan oluşan eser İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Ayasoyfa bölümünde kayıtlıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 17

Atların özellikleri, hastalıkları, tedavi yolları ve at terbiyesi gibi konuları işleyen eser hangisidir?

Kitab fi’l-Fıkıh

Kitab fî İlmi’n-Nüşşab

Baytaratu’l-Vazıh

Kitabu’l-Hayl

Münyetü’l-Guzat

Açıklama:

Atların özellikleri, hastalıkları, tedavi yolları ve at terbiyesi eserin konularıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 18

Arap grafiğiyle yazılmış Kıpçak sahası eserlerinde, Türkçe , k ve g gibi farklı ses için hangi harf kullanılmıştır?

ze (ز )

te (ت )

sin (س )

be (ب )

kef (ك )

Açıklama:

Arap grafiğiyle yazılmış Kıpçak sahası eserlerinde, Türkçe b ve p gibi iki farklı ses için be
(ب (harfinin, k ve g gibi farklı ses için kef (ك (harfinin kullanılması veya s sesi için iki farklı
harf sin (س (ve sad (ص‘(ın, t sesi için te (ت (ve tı (ط‘(nın ve z sesi ze (ز ,(zel (), dat (ض (ve
zı (ظ (gibi farklı harflerinin kullanılması gibi yazım özellikleri Türkçe kökenli sözlerdeki
ünsüzlerin yazımında belirli bir ölçütün oluşamamasına sebep olmuştur

Doğru Cevap: E

Soru 19

-a->-ı- : yaldırım > yıldırım
Örnekte anlatılan ünlü olayı nedir?

Ünlülerde Darlaşma

Ünlülerde Düzleşme

Ünlülerde Yuvarlaklaşma

Ünlü Kalınlaşması

Ünlü Türemesi

Açıklama:

Ünlülerde Darlaşma
Çeneler arasındaki aralık fazlayken boğumlanan “a, e, o, ö” geniş ünlülerin sırasıyla
çeneler arasındaki aralık azken boğumlanan “ı, i, u, ü” dar ünlülerine dönüşmesi Kıpçak
sahası metinlerinde de görülmektedir.
-e->-i- : beze- > bize-, teş- > tiş- (MG 72b/3).
-a->-ı- : yaldırım > yıldırım (İM 81a/4).

Doğru Cevap: A

Soru 20

(p>b, t>d, v>f, g>k, ġ>ḳ, ş>j, ç>c, s>z) Bu örnek hangi ünsüz olayını göstermektedir?

Ünsüz Akıcılaşması

Ünsüz Sızıcılaşması

Ünsüz Ötümlüleşmesi

Ünsüz Ötümsüzleşmesi

Ünsüz Dudaksılaşması

Açıklama:

Ünsüz Ötümlüleşmesi
Boğumlanmaları sırasında ses telleri titreşmeyen ötümsüz ünsüzlerin ses telleri titreşerek oluşan ve karşılıkları olan ötümlü ünsüzlere (p>b, t>d, v>f, g>k, ġ>ḳ, ş>j, ç>c, s>z)
dönüşmesi olayıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 21

Endülüslü Ebu Hayyan tarafından Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılan eser aşağıdakilerden hangisidir?

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Açıklama:

18 Aralık 1312’de Kahire’de tamamlanmış olan ve yazarı Endülüslü Ebu Hayyan olan kitabın adı Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak'tır. Türkmen ve Kıpçak Türkçesinin dil özelliklerini barındıran eser, Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 22

1300'lü yıllarda Halil bin Muhammed el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiş, bir sözlük ve dil bilgisi niteliğindeki eser aşağıdakilerden hangisidir?

Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî

Kitab Gülistan bi’t-Türk

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Açıklama:

1343 veya 1345 yılında Halil bin Muhammed el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiş olan ve bir sözlük ve dil bilgisi olan eser Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî'dir. 63 yaprağı ArapçaTürkçe sözlük ve dil bilgisi, 13 yaprağı Moğolca-Farsça sözlük olan eserin günümüze ulaşan tek nüshası Holanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’ndedir.

Doğru Cevap: D

Soru 23

"beñze-> meñze-" örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünsüz ağızsılaşması

Ünsüz genizsileşmesi

Ünsüz düşmesi

Ünsüz dudaksılaşması

Ünsüz ötümsüzleşmesi

Açıklama:

Ses boğumlanması için gerekli hava akımının ağızdan çıkmasıyla oluşan ağızsı ünsüzün, hava akımın burundan çıkmasıyla oluşan bir genizsi ünsüzün etkisiyle geniz ünsüzüne dönüşmesi olayına ünsüz genizsileşmesi adı verilir. "beñze-> meñze-" örneğinde b->m- dönüşmesi görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 24

"köñlek > kömlek" örneğinde hangi ses olayı görülmektedir?

Ünsüz dudaksılaşması

Ünsüz ötümlüleşmesi

Ünsüz ötümsüzleşmesi

Ünsüz sızıcılaşması

Ünsüz akıcılaşması

Açıklama:

Dudak ünlüsü veya ünsüzünün etkisiyle, yanlarında bulunan sesin dudak ünsüzüne dönüşmesi olayına "ünsüz dudaksılaşması" denir. "köñlek > kömlek" örneğinde -ñ- > -m dönüşmesi görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 25

"oġul>ovul" örneğinde hangi ses olayı görülmektedir?

Ünsüz ötümsüzleşmesi

Ünsüz ağızsılaşması

Ünsüz sızıcılaşması

Ünsüz genizsileşmesi

Ünsüz akıcılaşması

Açıklama:

Kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle sızıcı ünsüzlere dönüşmesi olayına "ünsüz sızıcılaşması" adı verilir. "oġul>ovul" örneğinde olduğu gibi bu ses olayında "-ġ>-v/-w, -ġ->-v-/-w-;-g>-v/-w, -g->-v-/-w-" dönüşümleri meydana gelir.

Doğru Cevap: C

Soru 26

"kirpik > kirpük" örneğinde hangi ses olayı görülmektedir?

Ünlülerde genişleme

Ünlülerde yuvarlaklaşma

Ünlü incelmesi

Ünlü kalınlaşması

Ünlülerde düzleşme

Açıklama:

a, e, ı, i düz ünlülerinin sırasıyla o, ö, u, ü yuvarlak ünlülerine dönüşmesi olayına "ünlülerde yuvarlaklaşma" adı verilir. "kirpik > kirpük" örneğinde "-i- >-ü-" dönüşmesi görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 27

"teñri > tañrı" örneğinde hangi ses olayı görülmektedir?

Ünlülerde genişleme

Ünlülerde darlaşma

Ünlülerde düzleşme

Ünlülerde yuvarlaklaşma

Ünlü kalınlaşması

Açıklama:

İnce ünlülerin kalın ünlüye dönüşmesi olayına "ünlü kalınlaşması" adı verilir. "teñri > tañrı" örneğinde "-e- > -a-" dönüşümü görülmektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 28

Aşağıdaki örneklerden hangisinde düzlük uyumunun dışına çıkılmıştır?

ḳazılmış

kiçür-

közgü

böri

köligelik

Açıklama:

Düzlük uyumu, dudak düz iken boğumlanan “a,e,ı,i” düz ünlülerinin kalınlık incelik uyumları da dikkate alınarak aynı sözde bir arada bulunmasıdır. "ḳazılmış, ḳayıtmaḳlıḳ" buna örnek iken,; "degül, iksülük, kiçür- , niçük gibi örneklerde düzlük uyumunun dışına çıkılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 29

Günümüze ulaşan tek nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde yer alan konusu askerlikle ilgili olan bir eser aşağıdakilerden hangisidir?

Münyetü’l-Guzat

Kitab Gülistan bi’t-Türk

İrşadü’l-Müluk ve’s-Selatîn

Kitab fî İlmi’n-Nüşşab

Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî

Açıklama:

Münyetü’l-Guzat, Arapça'dan Türkçe'ye tercüme edilmiş, konusu askerlikle ilgili olan bir eserdir. Eseri tercüme edenin kim olduğu ve tercüme edildiği yer bilinmemektedir. Günümüze ulaşan tek nüsha, Gazi Altunboga adına 1446/1447 tarihinde istinsah edilmiştir. 115 yapraklık günümüze ulaşan tek nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi III. Ahmed bölümündedir. Mütercim eserini altı fen üzerine tertip ettiğini belirtmesine rağmen nüshada ata binmek, süngü tutmak, kılıç kullanmak, ok atmak ve top vurmak konuları bulunmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 30

Sadi’nin 1258 yılında yazdığı eserin Seyf-i Sarayî tarafından Kıpçak Türkçesiyle gerçekleştirilen tercümesi aşağıdakilerden hangisidir?

Kitabu’l-Hayl

Münyetü’l-Guzat

Kitab fi’l-Fıkh bi-Lisani’t-Türkî

İrşadü’l-Müluk ve’s-Selatîn

Kitab Gülistan bi’t-Türk

Açıklama:

Sadi’nin 1258 yılında yazdığı Gülistan adlı eserinin bilinen en eski tarihli Türkçe tercümesi "Kitab Gülistan bi’t-Türk"tür. 1 Eylül 1391 tarihinde tamamlanan tercüme Seyf-i Sarayî tarfından Kıpçak Türkçesiyle yazılmıştır. Tercümeden çok adaptasyon karakterinde olan eserin yazarı Seyf-i Sarayî hakkında bilinenler oldukça sınırlıdır. Seyf-i Sarayî eseri Mısır’da hacipler hacibi Emir Bathâs adına tercüme etmiştir. Serbest çeviri özelliği taşıyan eser Kıpçak Türkçesinin bilinen tek edebi eseridir. Eserin sonunda Seyf-i Sarayî’nin kendi şiir ve nazireleri de vardır.

Doğru Cevap: E

Soru 31

Endülüslü Ebu Hayyan tarafından 18 Aralık 1312’de Kahire’de tamamlanmış olan Türkmen ve Kıpçak Türkçesinin dil özelliklerini barındıran, Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış eser aşağıdakilerden hangisidir ?

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitābu Bülgatü’l-Müştāk fî Lūgati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Açıklama:

Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak
18 Aralık 1312’de Kahire’de tamamlanmış olan kitabın yazarı Endülüslü Ebu Hayyan’dır.
Türkmen ve Kıpçak Türkçesinin dil özelliklerini barındıran eser Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. Eser, sözlük, dil bilgisi ve cümle bilgisi olmak üzere üç bölümde
düzenlenmiştir. Sözlük bölümünde isim ve fiiller karışık olarak Arap alfabe sırasına göre
düzenlenmiştir. Türkçe sözlere genellikle tek sözden oluşan Arapça anlamlar verilmiştir.
Eserin günümüze ulaşan üç nüshası bulunmaktadır. İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi Veliyüddin Efendi Bölümünde bulunan nüsha, ismi bilinmeyen birisi tarafından
1335 tarihinde istinsah edilmiştir. Baştan sona harekeli olan eserde Türkçe sözler kırmızı mürekkeple yazılmıştır. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Arapça Yazmalar Bölümünde bulunan nüsha 1402 yılında Ahmet bin Şafi tarafından Lâzkiye’de istinsah edilmiştir.
Eserin üçüncü nüshası Kahire’de Dârü’l-Kütüb Kütüphanesinde bulunmaktadır

Doğru Cevap: A

Soru 32

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak adlı eserin müellifi kimdir ?

Halil bin Muhammed el-Konevî

Cemâleddin Ebū Muhammed Abdullah et-Türkî

Sadi

Berke Fakih

Ebu’l-Leysi’sSemerkandî

Açıklama:

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak
Cemâleddin Ebū Muhammed Abdullah et-Türkî tarafından 14. yüzyılın ikinci yarısında veya XV. yüzyılın başlarında yazıldığı tahmin edilen Arapça-Türkçe bir sözlüktür.

Doğru Cevap: B

Soru 33

Kıpçak sözlük ve gramerleri arasında gerçek Kıpçak dil özelliklerini en iyi yansıtan kitap aşağıdakilerden hangisidir ?

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

El-Kavānînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitāb fi’l-Fıkh bi-Lisāni’t-Türkî

Kitābu Bülgatü’l-Müştāk fî Lūgati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Açıklama:

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye
Memluk Kıpçak sahasına ait bir sözlük olan eserin yazıldığı tarih ve yer kesin olarak bilinmemektedir. Eserin tek nüshası İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi Veliyüddin Efendi Bölümündedir. Harekeli olmayan eserde Türkçe sözler kırmızı, Arapça sözler siyah mürekkeple yazılmıştır. Eserde bazen Türkmen ve Kıpçak diyalektleri arasındaki farklılıklar da gösterilmektedir. Kıpçak sözlük ve gramerleri arasında gerçek
Kıpçak dil özelliklerini en iyi yansıtan kitaptır.

Doğru Cevap: A

Soru 34

Arapça olarak 15. yüzyılın başlarında Kahire’de yazıldığı tahmin edilen, 85 yaprak olup, tek nüshası İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa bölümünde bulunan eser aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir ?

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitābu Bülgatü’l-Müştāk fî Lūgati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitāb-ı Mecmū-ı Tercümān-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Açıklama:

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye
Arapça olarak 15. yüzyılın başlarında Kahire’de yazıldığı tahmin edilen bir Türkçe dil bilgisidir. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Şehit Ali Paşa bölümünde bulunan eserin bilinen tek nüshası 85 yapraktır. Arapça sözler siyah mürekkeple, Türkçe sözler ise harekeli
olarak kırmızı mürekkeple yazılmıştır.
El-Kavānin’in diğer Memlük sahası dilcilik eserlerinden ayrılan en önemli yönü, sözlük bölümünün olmayıp sadece gramerden ibaret bulunmasıdır. Eser; fiil, isim ve ekler olmak üzere üç bölüme ayrılmıştır. Sonuç kısmında da fiillerin teklik ikinci kişi emir biçimleri liste halinde verilmiştir

Doğru Cevap: A

Soru 35

Müellifi "Sadi"olan, 1258 yılında yazılan ve 1 Eylül 1391 tarihinde Seyf-i Sarayî tarafından Kıpçak Türkçesiyle tercümesi yapılan eser aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir ?

Kitab Gülistan bi’t-Türk

İrşadü’l-Müluk ve’s-Selatîn

Kitab fi’l-Fıkh bi-Lisani’t-Türkî

Kitab fî İlmi’n-Nüşşab

Baytaratu’l-Vazıh

Açıklama:

Kitab Gülistan bi’t-Türk;
Sadi’nin 1258 yılında yazdığı Gülistan adlı eserinin bilinen en eski tarihli Türkçe tercümesidir. 1 Eylül 1391 tarihinde tamamlanan tercüme Seyf-i Sarayî tarfından Kıpçak Türkçesiyle yazılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 36

Aşağıdakilerin hangisinde ünlü darlaşması vardır?

beze- > bize-

yoġun- > yoġan

aşağı > aşaġa

çürü- > çüri-

törü > töre

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerin hangisinde ünlü yuvarlaklaşması yoktur ?

teñri > tañrı

āmaç > omaç

ev > öy

yabız > yawuz

kirpik > kirpük

Açıklama:

Ünlü Kalınlaşması
İnce ünlülerin kalın ünlüye dönüşmesi olayıdır.
-e- > -a- : teñri > tañrı

Doğru Cevap: A

Soru 38

Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz ötümsüzleşmesi vardır?

düşmen > tuşman

tamar > damar

tüş- > düş-

aḳar > aġar

saḳış > saġış

Açıklama:

Ünsüz Ötümsüzleşmesi
Boğumlanmaları sırasında ses telleri titreşen ötümlü ünsüzlerin ses telleri titreşmeden
oluşan ve karşılıkları olan ötümsüz ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. Kıpçak sahası metinlerinlerin ünsüz ötümsüzleşmesi -z >-s ses değişmesinde görülür.
-z >-s: bulunmaz > bulunmas (MG 38a/1), köküz > köküs
d->t-: düşmen > tuşman

Doğru Cevap: A

Soru 39

"aḳrun > arḳın" örneğinde aşağıdaki ses olaylarından hangisi vardır ?

Ünsüz düşmesi

Ünsüz ağızsılaşması

Ünsüz genizsileşmesi

İkizleşme

Göçüşme

Açıklama:

ḳr > rḳ göçüşmesi: aḳrun > arḳın

Doğru Cevap: E

Soru 40

Aşağıdakilerin hangisinde ünlü genişlemesi vardır?

sarımsaḳ > saramsaḳ

teş- > tiş-

ev > öy

törü > töre

yaşıl > yeşil

Açıklama:

Ünlülerde Genişleme
ı, i, u, ü dar ünlülerinin sırasıyla a, e, o, ö geniş ünlülerine dönüşmesi olayıdır.
-ı- > -a-, -ı > -a : yalıñ > yalañ (GT 115/2), aşağı > aşaġa (KK 44a/10), sarımsaḳ >
saramsaḳ

Doğru Cevap: A

Soru 41

Kıpçakların Ruslarla olan çatışmaları hangi destanın konusunu oluşturur?

Nibelungen

İgor

Kalavala

Şehname

Oğuz Kaan

Açıklama:

Rusların İgor destanı, Rusların Kıpçaklarla olan çatışmalarını konu alır. Doğru yanıt: B'dır.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Aşağıdakilerden hangisi Kıpçakların Mısır'da kurduğu devletin adıdır?

Selçuklular

Hazar

Memluk

Avar

Uygur

Açıklama:

Kıpçaklar, 1250 yılında Mısır'da Memluk devletini kurdular. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 43

Kıpçak kitabının Latince karşılığı olan "Kodeks Kumanikus" hangi ülkede bulunmaktadır?

Almanya

Finlandiya

Macaristan

Fransa

İtalya

Açıklama:

Kodeks Kumanikus (Kıpçak kitabı), İtalya'da Venedik Saint Marcus kütüphansinde bulunmaktadır. Bu kitap, Kıpçak dili gramerini konu almıştır. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 44

Endülüslü Ebu Hayyan'ın Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazdığı eser aşağıdakilerden hangisidir?

Kitabü Bilgatü'l-Müstak fi Lûgati't

Ed Dürretü'l-Muaiyye fi'l-Lûgati't Türkiyye

El-Kavâninü'l Külliye li Zabti'l Lûgati't-Türkiyye

Kitabü'l-İdrak li-Lisani'l Etrâk

Kitab fi-Fıkh bi Lisani't-Türki

Açıklama:

"Kitabü'l-İdrak li-Lisani'l Etrâk", Endülüslü Ebu Hayyan'ın Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazdığı eserdir. Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 45

Aşağıdakilerin hangisinde "ünlü daralması" vardır?

bize

teş

yaldırım

yoğun

yalan

Açıklama:

Aslı "beze" olan sözcükte "ünlü daralması" (e-i) olmuş, "bize"ye dönüşmüştür. Doğru yanıt: A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 46

Aşağıdakilerin hangisinde "ünlü genişlemesi" vardır?

aşağı

saramsak

yoğan

töre

yeşil

Açıklama:

"saramsak" sözcüğünün aslı "sarımsak" iken "ünlü genişlemesi" olmuş "ı-a"ya dönüşmüştür. Doğru yanıt: B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 47

Aşağıdakilerin hangisinde "ünlü yuvarlaklaşması" yoktur?

omaç

öy

kirpük

çıpçuk

aşağa

Açıklama:

"aşağı" sözcüğü zamanla "ünlü genişlemesi" (ı-a) nedeniyle "aşağa" olmuştur. Doğru yanıt: Bu sözcükte "ünlü yuvarlaklaşması" yoktur. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 48

Aşağıdakilerin hangisinde "ünlü incelmesi" vardır?

kirpük

çıpçuk

yokarı

biç

töre

Açıklama:

"bıç" sözcüğünde, "ünlü incelmesi" (ı-i) olmuş, "biç"'e dönüşmüştür. Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 49

Aşağıdakilerin hangisinde "ünsüz uyumsuzluğu" vardır?

açkuç

arttı

atganda

bardı

kurdaş

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde "-ga" eki ünsüz uyumunda düzensizlik gösterir. "atganda" örneğinde olduğu gibi..Ünsüz uyumu olsaydı "atkanda" olacaktı. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 50

Aşağıdakilerin hangisinde "ünsüz düşmesi" yoktur?

kiçi

kuru

kazan

susa

hayva

Açıklama:

"hayva" sözcüğünde "ünsüz" türemesi" olmuştur. "ayva" sözcüğü ünsüz türemesine uğrayarak "hayva" olmuştur. Bu sözcükte "ünsüz düşmesi" yoktur. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 51

İlk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilen Kodeks Kumanikus günümüze ulaşan tek nüshası aşağıdakilerden hangisindedir?

Venedik Saint Marcus Kütüphanesi

Leiden Akademi Kütüphanesi

İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi

Biblioteque Nationale Türkçe Yazma Bölümü

İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi

Açıklama:

İlk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilen eserin günümüze ulaşan tek nüshası, İtalya’da Venedik Saint Marcus Kütüphanesindedir. Latince olan Kodeks Kumanikus’un anlamı “Kıpçak Kitabıdır. Kodeks Kumanikus, Karadenizin kuzeyindeki Kıpçak Türklerinden İtalyanlar ve Almanlar tarafından derlenmiş malzemelerden oluşan iki defterin birleştirilmesiyle oluşmuş bir eserdir.

Doğru Cevap: A

Soru 52

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî kim tarafından yazılmıştır?

Ebu Hayyan

Halil bin Muhammed el-Konevî

Abdullah et-Türkî

Sadi

Seyf-i Sarayî

Açıklama:

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî
1343 veya 1345 yılında Halil bin Muhammed el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiş olan eser bir sözlük ve dil bilgisidir. 63 yaprağı Arapça- Türkçe sözlük ve dil bilgisi, 13 yaprağı Moğolca-Farsça sözlük olan eserin günümüze ulaşan tek nüshası Holanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’ndedir.

Doğru Cevap: B

Soru 53

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye adlı eserin tek nüshası aşağıdakilerden hangisindedir?

İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi

Dârü’l-Kütüb Kütüphanesi

İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi

Leiden Akademi Kütüphanesi

Biblioteque Nationale Türkçe Yazma Bölümü

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 54

Kitabu Bülgatü’l-Müştak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak hangi diller için yazılan bir sözlüktür?

Arapça-Farsça

Latince-Arapça

Farsça-Türkçe

Arapça-Türkçe

Türkçe-Latince

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 55

Aşağıdakilerden hangisi dudak düz iken boğumlanan “a,e,ı,i” düz ünlülerinin kalınlık incelik uyumları da dikkate alınarak aynı sözde bir arada bulunmasıdır?

Kalınlık Uyumu

İncelik Uyumu

Ünlülerde Darlaşma

Ünlülerde Genişleme

Düzlük Uyumu

Açıklama:

Düzlük Uyumu ve Yuvarlaklık Uyumu
Kıpçak sahası eserlerde tam anlamıyla düzlük uyumu ile yuvarlaklık uyumunun hakim
olduğunu söylemek mümkün değildir (Toparlı 1992:67). Düzlük uyumu, dudak düz iken
boğumlanan “a,e,ı,i” düz ünlülerinin kalınlık incelik uyumları da dikkate alınarak aynı
sözde bir arada bulunmasıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 56

Dudaklar yuvarlakken oluşan o, ö, u, ü ünlülerinin sırasıyla dudaklar düz iken boğumlanan “a, e, ı, i” düz ünlülerine dönüşmesi aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

Ünlülerde Düzleşme

Ünlülerde Yuvarlaklaşma

Ünlü Kalınlaşması

Ünlü İncelmesi

Ünlülerde Genişleme

Açıklama:

Dudaklar yuvarlakken oluşan o, ö, u, ü ünlülerinin sırasıyla dudaklar düz iken boğumlanan “a, e, ı, i” düz ünlülerine dönüşmesi Kıpçak sahası metinlerinde de görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi a, e, ı, i düz ünlülerinin sırasıyla o, ö, u, ü yuvarlak ünlülerine dönüşmesi olayıdır?

Ünlü İncelmesi

Ünlülerde Yuvarlaklaşma

Ünlü Kalınlaşması

Ünlülerde Düzleşme

Ünlülerde Darlaşma

Açıklama:

Ünlülerde Yuvarlaklaşma
a, e, ı, i düz ünlülerinin sırasıyla o, ö, u, ü yuvarlak ünlülerine dönüşmesi olayıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 58

Aşağıdakilerden hangisi boğumlanmaları sırasında ses telleri titreşmeyen ötümsüz ünsüzlerin ses telleri titreşerek oluşan ve karşılıkları olan ötümlü ünsüzlere dönüşmesi olayıdır?

Ünsüz Genizsileşmesi

Ünsüz Akıcılaşması

Ünsüz Ötümlüleşmesi

Ünsüz Dudaksılaşması

Ünsüz Sızıcılaşması

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisi dudak ünlüsü veya ünsüzünün etkisiyle, yanlarında bulunan sesin dudak ünsüzüne dönüşmesi olayıdır?

Ünsüz Akıcılaşması

Ünsüz Ötümlüleşmesi

Ünsüz Ötümsüzleşmesi

Ünsüz Dudaksılaşması

Ünsüz Sızıcılaşması

Açıklama:

Ünsüz Dudaksılaşması
Dudak ünlüsü veya ünsüzünün etkisiyle, yanlarında bulunan sesin dudak ünsüzüne
dönüşmesi olayıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 60

Kıpçak adlandırmasına ilk kez hangi eserde rastlanmaktadır?

Bayan Çor yazıtı

Kül Tigin yazıtı

Bilge Kağan yazıtı

Tonyukuk yazıtı

Çoyren yazıtı

Açıklama:

Kıpçak adlandırmasına, şu anki bilgilere göre ilk olarak 759 yılında dikilmiş olan Bayan Çor yazıtında rastlanmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 61

I. Kitâb-ı Güzîde
II. Kodeks Kumanikus
III. Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u
IV. Kitâbü'l-İdrak Li-Lisâni'l-Etrâk
V. Behcetü ’l-Hadâik fî Mev’izetü ’l-Halâik
Genel literatürde “Karışık Dilli Eserler” diye adlandırılan bazı eserlerde hem geleneksel yazı dili olan Karahanlı Türkçesi özellikleri hem de yeni oluşturulan yazı dilinin esas alındığı Oğuz Türkçesinin özellikleri görülmektedir. Yukarıda numaralandırılmış eserlerin hangileri “Karışık Dilli Eserler”dendir?

I, II

I, III, V

II, III

III, IV, V

II, IV

Açıklama:

Genel literatürde “Karışık Dilli Eserler” diye adlandırılan Behcetü ’l-Hadâik fî Mev’izetü ’l-Halâik, Kudürî Tercümesi, Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u, Kitab-ı Güzîde, Kitab-ı Gunya, Süleymaniye Kütüphanesindeki bir Kur’an tercümesi gibi eserlerde hem geleneksel yazı dili olan Karahanlı Türkçesi özellikleri hem de yeni oluşturulan yazı dilinin esas alındığı Oğuz Türkçesinin özellikleri görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 62

Arapçadan Türkçeye tercüme edilmiş, konusu askerlikle ilgili olan bir eserdir. Eseri tercüme edenin kim olduğu ve tercüme edildiği yer bilinmemektedir. Günümüze ulaşan tek nüsha, Gazi Altunboğa adına 1446/1447 tarihinde istinsah edilmiştir.
Yukarıda hakkında bilgi verilen eser hangisidir?

Kitâb fi'i-Fıkh bi-Lisâni’t-Türkî

Kitâb fî İlmi'n-Nüşşâb

Kitâbu'l-Hayl

Münyetü'l-Guzât

Baytaratu'l-Vâzıh

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 63

İlk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilen eserin günümüze ulaşan tek nüshası, İtalya’da Venedik Saint Marcus Kütüphanesindedir. Eserin anlamı “Kıpcak Kitabı”dır. Eserin birinci bölümünde kısa bir Latince girişten sonra sırayla Latin, Fars ve Kıpçak dilleri üzerine üç paralel sütun hâlinde tertip edilmiş sözlükler yer almaktadır.
Yukarıda hakkında bilgi verilen eser hangisidir?

Kitâbü'l-İdrak li-Lisâni'l-Etrâk

Kitâbu'l-Hayl

Kodeks Kumanikus

Münyetü'l-Guzât

İrşâdü'l-Mülûk ve's-Selatîn

Açıklama:

Kodeks Kumanikus’un ilk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilen eserin günümüze ulaşan tek nüshası, İtalya’da Venedik Saint Marcus kütüphanesindedir. Kodeks Kumanikus’un anlamı “Kıpçak Kitabı”dır. Kodeks Kumanikus’un birinci bölümünde kısa bir Latince girişten sonra sırayla Latin, Fars ve Kıpçak dilleri üzerine üç paralel sütun hâlinde tertip edilmiş sözlükler yer almaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 64

Çeşitli fıkıh kitaplarından derlenen fetvaları içeren kitabın yazarı, yazıldığı yer ve tarih bilinmemektedir. Ancak 1421 yılında vefat eden Sultan Tatar’ın hazinesinde bulunmasından anlaşılacağı üzere, 1421 tarihinden daha önce yazılmıştır. Eserin günümüze ulaşan ve 429 yapraktan oluşan tek nüshası İstanbul Millet Kütüphanesi Feyzullah Efendi bölümündedir.
Yukarıda hakkında bilgi verilen eser hangisidir?

Kitab-ı Mukaddime-i Ebu'i-Leysi's-Semerkandî

Münyetü'l-Guzât

Baytaratu'l-Vâzıh

Kitâbu'l-Hayl

Kitab fi'l-Fıkh bi-Lisâni’t-Türkî

Açıklama:

Kitab fi'l-Fıkh bi-Lisâni’t-Türkî, Çeşitli fıkıh kitaplarından derlenen fetvaları içermektedir; kitabın yazarı, yazıldığı yer ve tarih bilinmemektedir. Ancak 1421 yılında vefat eden Sultan Tatar’ın hazinesinde bulunmasından anlaşılacağı üzere, bu eser 1421 tarihinden daha önce yazılmıştır. Eserin günümüze ulaşan ve 429 yapraktan oluşan tek nüshası İstanbul Millet Kütüphanesi Feyzullah Efendi bölümündedir.

Doğru Cevap: E

Soru 65

“yalıñ > yalañ” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünlü genişlemesi

Ünlü düzleşmesi

Ünlü kalınlaşması

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü darlaşması

Açıklama:

“ı” ünlüsü geniş bir ünlüdür, “a” ünlüsü ise dar bir ünlüdür. “ı” ünlüsü “a”ya dönüşerek genişlemiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 66

“yoġun- > yoġan-" örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünlü kalınlaşması

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü genişlemesi

Ünlü düzleşmesi

Ünlü darlaşması

Açıklama:

“u” ünlüsü yuvarlak bir ünlüdür, “a” ünlüsü ise düz bir ünlüdür. “u” ünlüsü “a”ya dönüşerek düzleşmiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 67

“teñri > tañrı” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünlü darlaşması

Ünlü düzleşmesi

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü genişlemesi

Ünlü kalınlaşması

Açıklama:

“e” ünlüsü ince bir ünlüdür, “a” ünlüsü ise kalın bir ünlüdür. “e” ünlüsü “a”ya dönüşerek kalınlaşmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 68

“tamar > damar” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünsüz Ötümsüzleşmesi

Ünsüz Ötümlüleşmesi

Ünsüz Akıcılaşması

Ünsüz Genizsileşmesi

Ünsüz Düşmesi

Açıklama:

“t” ünsüzü ötümsüz bir ünlüdür, “d” ünsüzü ise ötümlüdür. “t” ünsüzü “d” ünsüzüne dönüşerek ötümlüleşmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 69

“soğuk> sovuk” örneğinde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?

Ünsüz Düşmesi

Ünsüz Ötümlüleşmesi

Ünsüz Akıcılaşması

Ünsüz Ötümsüzleşmesi

Ünsüz Sızıcılaşması

Açıklama:

Kapantılı ünsüz: Sesin boğumlanması sırasında, hava akımının önüne bir engelin çıkıp geçidi tamamen kapatıp açılmasıyla oluşan ünsüzlere kapantılı ünsüz; geçidin daralmasıyla oluşan ünsüzlere sızıcı unsuz denir. Ünsüz Sızıcılaşması: Kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle sızıcı ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. “ğ” sesi sızıcı bir ses olan “v” ünsüzüne dönüşmüştür.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Kıpçak çölü anlamına gelen kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Sahra-i Kıpçak

Kıpçak Sahra

Deşt-i Kıpçak

Kıpçak Düzlüğü

Deşt-i Sahra

Açıklama:

Kıpçak çölü veya Kıpçak bozkırı anlamına gelen Dest-i Kıpçak, Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Dinyester ırmağı ile Irtis ırmakları arasındaki bölgenin tarihî adlandırmasıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 71

Günümüze ulaşan tek nüshası Venedik Saint Marcus Kütüphanesi’nde bulunan be 1303 tarihli Kıpçakça eser aşağıdakilerden hangisidir?

Kodeks Kumanikus

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitabu Bülgatü’l-Müstak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Kitabü’l-Idrak li-Lisani’l-Etrak

Açıklama:

İlk satırlarında 1303 tarihi yazılı olan ve 1362 yılında Petrarca tarafından Venedik Cumhuriyetine hediye edilen eserin günümüze ulasan tek nüshası, İtalya’da Venedik Saint Marcus Kütüphanesindedir. Latince olan Kodeks Kumanikus’un anlamı “Kıpçak Kitabıdır. Kodeks Kumanikus, Karadeniz’in kuzeyindeki Kıpçak Türklerinden İtalyanlar ve Almanlar tarafından derlenmiş malzemelerden oluşan iki değerin birleştirilmesiyle oluşmuş bir eserdir.

Doğru Cevap: A

Soru 72

Aşağıdakilerden hangisi yazma bir eseri el ile kopya etmek anlamına gelir?

Varaklama

İstinsah

Kopyalama

Tezhip

Ciltleme

Açıklama:

Yazma b-r eser-el yazısıyla kopyalama işine istinsah adı verilir. Örneğin İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi Veliyüddin Efendi Bölümünde bulunan Kitabü’l-Idrak li-Lisani’l-Etrak kopyası, ismi bilinmeyen birisi tarafından 1335 tarihinde istinsah edilmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 73

Konyalı bir Türk olan Halil bin Muhammed el-Konevi tarafından 1343 ya da 1345 yılında yazılan ya da kopyalanan sözlük ve dil bilgisi kitabı aşağıdakilerden hangisidir?

Kitabü’l-Idrak li-Lisani’l-Etrak

Kitabu Bülgatü’l-Müstak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfç

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye ak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Kodeks Kumanikus

Açıklama:

1343 veya 1345 yılında Halil bin Muhammed el-Konevî adlı Konyalı bir Türk tarafından yazılmış veya istinsah edilmiş olan eser bir sözlük ve dil bilgisidir. 63 yaprağı Arapça-Türkçe sözlük ve dilbilgisi, 13 yaprağı Moğolca-Farsça sözlük olan eserin günümüze ulasan tek nüshası Hollanda’da Leiden Akademi Kütüphanesi’ndedir.

Doğru Cevap: D

Soru 74

Cemâleddin Ebu Muhammed Abdullah et-Türkî tarafından yazılan ve normal satırlar olarak değil zikzaklı baklava dilimi biçiminde yazılan kitap aşağıdakilerden hangisidir?

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kodeks Kumanikus

Kitabü’l-Idrak li-Lisani’l-Etrak

Kitabu Bülgatü’l-Müstak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Açıklama:

Cemâleddin Ebu Muhammed Abdullah et-Türkî tarafından 14. yüzyılın ikinci yarısında veya XV. yüzyılın baslarında yazıldığı tahmin edilen Arapça-Türkçe bir sözlüktür. Günümüze ulasan tek nüshası Paris’te Biblioteque Nationale Türkçe Yazma Bölümündedir. Eser, normal satırlar olarak değil, ikinci yapraktan itibaren zikzaklı baklava dilimi biçiminde yazılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 75

Arapçadan tercüme edilmiş ve askerliği konu edinen eser aşağıdakilerden hangisidir?

Münyetü’l-Guzat

Kodeks Kumanikus

Kitab fî Ilmi’n-Nüssab

Baytaratu’l-Vazıh

Kitabu’l-Hayl

Açıklama:

Arapçadan Türkçeye tercüme edilmiş, konusu askerlikle ilgili olan bir eserdir. Eseri tercüme edenin kim olduğu ve tercüme edildiği yer bilinmemektedir. Günümüze ulasan tek nüsha, Gazi Altunboga adına 1446/1447 tarihinde istinsah edilmiştir (Uğurlu 1987:12). 115 yapraklık günümüze ulasan tek nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi III. Ahmed bölümündedir.

Doğru Cevap: A

Soru 76

Tolu Beg adına tercüme edilen, at ve veterinerlikle ilgili olan kitap aşağıdakilerden hangisidir?

Kitab fî Ilmi’n-Nüssab

Münyetü’l-Guzat

Baytaratu’l-Vazıh

Kitab fî Ilim ’n-Nüssab

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Açıklama:

Memluk sultanının nedimi olan Tolu Beg adına 14. yüzyılın sonunda tercüme edildiği sanılan eser at ve veterinerlikle ilgilidir. Nerede ve kim tarafında tercüme edildiği bilinmemektedir. 10 bölümden oluşan eserin ilk sekiz bölümünde atların özellikleri, dokuzuncu bölümde atların kusurları ve en uzun yeri tutan onuncu bölümde ise atların hastalıkları ve tedavi yolları anlatılmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 77

Seslerin çeşitlenmesinde aşağıdaki organlardan hangisi katkıda bulunmaz?

Küçük dil

Ses telleri

Damak

Sinüs kanalları

Dişler

Açıklama:

Sesler, ses aygıtının çeşitli noktalarında bazen tek tek genellikle grup grup bogumlanırlar. Seslerin çeşitlenmesine ses telleri, küçük dil, dil, damak, dişler ve dudaklar katkıda bulunur. İşte bu boğumlanma özelliklerine göre sesler öncelikli olarak ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki-ye ayrılır.

Doğru Cevap: D

Soru 78

Önceki sesi sonraki sesi etkileyerek kendisine benzeştirmesine ne ad verilir?

Kendine benzeşme

Ötekine benzeşme

İlerleyici benzeşme

Diğer benzeşme

Gerileyici benzeşme

Açıklama:

İlerleyici benzeşme, Önceki sesin sonraki sesi bir şekilde etkileyerek kendisine benzetmesidir. Örneğin Türkçe kökenli sözlerin kök veya gövdeleri ile çekimlenmiş şekillerinde; alıntı sözlerin ise Türkçe ek almış şekillerinde yan yana gelen ve ötümlü / ötümsüz karşılıkları bulunan ünsüzler arasında görülen düzenli ünsüz benzeşmelerine uyum denir. Genellikle ilerleyici benzeşme seklinde ortaya çıkan bu ses olayı, daha çok, sözler ile ekler arasında görülür.

Doğru Cevap: C

Soru 79

Ses boğumlanırken hava akımı geçidinin geniş kalmasıyla çıkartılabilen seslere ne ad verilir?

Sızıcı ünsüz

Akıcı ünsüz

Kapantılı ünsüz

Değişimli ünsüz

İlerleyici benzeşme

Açıklama:

Akıcı ünsüz, ses boğumlanırken hava akımı geç d n n gen s olmasıyla çıkarılan seslerdir. Ötümlü kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle akıcı ünsüzlere dönüşmesi olayıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 80

Hangisi Kıpçakların XII. yüzyıl boyunca önemli roller üstlendiği bölgeler arasında değildir?

Gürcistan

Avusturya

Romanya

Macaristan

Güney Rusya

Açıklama:

Kıpçaklar XII. Yüzyıl boyunca Gürcistan’da, Güney Rusya’da, Romanya’da, Bulgaristan’da ve Macaristan’da önemli roller oynadılar. Ruslarla çatışmaları Igor Destanının konusu oldu. Bir kısmı Macaristan’da kalarak Macarlaştı. Bir kısmı Başarabya bölgesinde ilk Roman devletini kurdu. On binlerce Kıpçak askeri, Gürcü krallarının ve kraliçe Tamara’nın talebi üzerine Gürcü ordusunun esas kitlesini oluşturdular ve Selçuklu Oğuzlarına karsı Gürcüleri korudular. Dede Korkut boylarındaki Kıpçak-Oğuz çatışmalarının son katmanı, XII. yüzyıldaki bu mücadelelerdir.

Doğru Cevap: B

Soru 81

Hangisinde genel literatürde “Karışık Dilli Eserler” olarak adlandırılan ve hem Karahanlı Türkçesi hem de Oğuz Türkçesinin özellikleri görülmez?

Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u

Kitab-ı Güzîde

Et-Tuhfetü’z-ZekiyyeKudurî Tercümesi

Kitab-ı Ğunya

Kudurî Tercümesi

Açıklama:

Genel literatürde “Karısık Dilli Eserler” diye adlandırılan Behcetü’l-Hadaik fî Mev’izetü’l-Halaik, Kudurî Tercümesi,Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u, Kitab-ı güzîde, Kitab-ı gunya, Süleymaniye Kütüphanesindeki bir Kur’an tercümesi gibi eserlerde hem geleneksel yazı dili olan Karahanlı Türkçesi özellikleri, hem de yeni oluşturulan yazı dilinin esas alındığı Oğuz Türkçesinin özellikleri görülmektedir. Oğuz Türkleri esaslı, Anadolu ve çevresi merkezli sahada yüzyıllar boyunca süren güçlü bir siyasi idarenin var olması bu bölgede oluşan yeni yazı dilinin de bağımsız olmasını ve gelenekselleşmesini sağlamıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 82

Aşağıdakilerden hangisi tarihte Kıpçaklar için kullanılmış adlandırmalardan biridir?

Oğuz

Kuman

Kınık

Çiğil

Yağma

Açıklama:

Kıpçaklar, Bizans ve Latin kaynaklarında Kuman, tarihî Rus kaynaklarında Polovets, Macarlar tarafından Kun olarak adlandırılmışlardır.

Doğru Cevap: B

Soru 83

Kıpçak sahasının bilinen tek edebi eserinin adı nedir?

Kitab Ğülistan bi’t-Türk

Kitab fi’l-Fıkıh

Irsadü’l-Müluk ve’s-Selatîn

Münyetü’l-Ğuzat

Kitabu’l-Hayl

Açıklama:

Sadi’nin 1258 yılında yazdığı Gülistan adlı eserinin bilinen en eski tarihli Türkçe tercümesidir. 1 Eylül 1391 tarihinde tamamlanan tercüme Seyf-i Sarayî tarafından Kıpçak Türkçesiyle yazılmıştır. Tercümeden çok adaptasyon karakterinde olan eserin yazarı Seyf-i Sarayîhakkında bilinenler oldukça sınırlıdır. Adından Altın Ordu’nun baskenti Saray’dan olduğu anlaşılmaktadır (Karamanlıoğlu 1989: XXIV). Seyf-i Sarayî eseri Mısır’da hacipler hacibi Emir Bathâs adına tercüme etmiştir. Serbest çeviri özelliği taşıyan eser Kıpçak Türkçesinin bilinen tek edebi eseridir. Eserin sonunda Seyf-i Sarayî’nın kendi şiir ve nazireleri de vardır.

Doğru Cevap: A

Soru 84

Kodeks Kumanikus’un birinci defterinde hangi dillerin sözlükleri vardır?

Latince-Almanca-Kıpçakça

Rumca-Farsça-Kıpçakça

Farsça-Arapça-Kıpçakça

Latince-Farsça-Kıpçakça

Latince-Arapça-Kıpçakça

Açıklama:

Kodeks Kumanikus’un 55 yapraktan oluşan ve İtalyanlar tarafından hazırlanan birinci defteri iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde kısa bir Latince girişten sonra sırayla Latin, Fars ve Kıpçak dilleri üzerine üç paralel sütun halinde tertip edilmiş sözlükler yer almaktadır. Burada fiiller, isimler, sıfatlar, zamirler ve ele alınmıştır. Bu bölüm yaklaşık 1560 Türkçe kelimeyi içermektedir. Bu bölümde sözler dönemin Latin alfabesine göre sıralanmıştır. İkinci bölümde eşya adları, ticaretle ilgili sözler, kıymetli tasların adları, kültür ve sosyal hayatla ilgili sözler, meslek adları vb. konularla ilgili sözlerden gruplar oluşturulmuştur. Bu bölümdeki sözlerin toplam sayısı 1120’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 85

Hangisi Kitabü’l-Idrak li-Lisani’l-Etrak adlı eserin yazarıdır?

Halil bin Muhammed el-Konevî

Cemâleddin Ebu Muhammed Abdullah Türkî

Edülüslü Ebu Hayyan

Veliyüddin Efendi

Sadi

Açıklama:

18 Aralık 1312’de Kahire’de tamamlanmış olan kitabın yazarı Endülüslü Ebu Hayyan’dır. Türkmen ve Kıpçak Türkçesinin dil özelliklerini barındıran eser Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. Eser, sözlük, dil bilgisi ve cümle bilgisi olmak üzere üç bölümde düzenlenmiştir. Sözlük bölümünde isim ve fiiller karışık olarak Arap alfabe sırasına göre düzenlenmiştir. Türkçe sözlere genellikle tek sözden oluşan Arapça anlamlar verilmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 86

Hangisi ses boğumlanırken hava akımı geçidinin geniş olmasıyla çıkarılan seslerdir?

Akıcı ünsüz

Kapantılı ünsüz

İlerleyici benzeşme

Ünlü türemesi

Ünlü düşmesi

Açıklama:

Ötümlü kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle akıcı ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. -d->-y-, -d>-y: adai > ayai (IM 128a/4), adır-> ayır- (MĞ 72b/3), tod- > toy- (IM8a/2), tıd- > tıy- (IM 283b/1). -ğ->-y-, -ğ>-y: teğin > deyin (KTS 60), teğis- > deyis- (KTS 60), teğirmen > teyirmen (KTS 273), teğ-> tey (KTS 273)

Doğru Cevap: A

Soru 87

Kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle sızıcı ünsüzlere dönüşmesine ne ad verilir?

Kapantılı ünsüz

Ünsüz sızıcılaşması

Ünlü düşmesi

Ünsüz genizsileşmesi

Ünsüz ağızsılaşması

Açıklama:

Kapantılı ünsüzlerin genellikle ünlü seslerin etkisiyle sızıcı ünsüzlere dönüşmesi olayına ünsüz sızıcılasması denir. -i>-v/-w, -i->-v-/-w-;-ğ>-v/-w, -ğ->-v-/-w-: ioi->iov- (IM 441a/6) / iow- (IM441a/5), kiğür-> kevür- (IM 101b/4), yaiui > yawui (IM 11b/8), tüğme > tüvme (KTS 228), oiul>ovul (KTS 207), bai >bav (KTS 25), soiui> sovui (MĞ 88a/6); öğren- > övren- (KTS 213), sailık > savlui (KTS 229).

Doğru Cevap: B

Soru 88

Dudaklar yuvarlakken oluşan o, ö, u, ü ünlülerinin sırasıyla dudaklar düz iken boğumlanan “a, e, ı, i” düz ünlülerine dönüşmesi Kıpçak sahası metinlerinde ne ad verilir?

Ünlü incelmesi

Ünlü genişlemesi

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü düzleşmesi

Ünlü kalınlaşması

Açıklama:

Kıpçak sahası metinlerinde dudaklar yuvarlakken oluşan o, ö, u, ü ünlülerinin sırasıyla dudaklar düz iken boğumlanan “a, e, ı, i” düz ünlülerine dönüşmesine ünlülerde düzlesme denir.
-u- > -a- : yoiun- > yoian- (IM 186a/4).
-ü > -e, -ü- > -e- : törü > töre (IM 321a/3), süñük > süñek (IM 91a/8).
-ü > -i : çürü- > çüri- (IM 116a/2), yürü- > yüri- (IM 77).
-u- > -ı-: ariun > ariın (IM 90b/3), çuiur > çuiır (IM 36b/6), yoiaru > yoiarı (IM16a/7)

Doğru Cevap: D

Soru 89

Kıpçaklar, Bizans ve Latin kaynaklarında …., Rus kaynaklarında …., Macarlar tarafından …. olarak adlandırılmışlardır. Cümledeki boşluklara sırasıyla hangi kelimeler yazılmalıdır?

Kuman, Kun, Polovets

Kun, Polovets, Kuman

Polovets, Kuman, Kun

Kuman, Polovets, Kun

Kun, Kuman, Polovets

Açıklama:

Kıpçaklar, Bizans ve Latin kaynaklarında Kuman, tarihî Rus kaynaklarında Polovets, Macarlar tarafından Kun olarak adlandırılmışlardır.

Doğru Cevap: D

Soru 90

Aşağıdakilerden hangisi genel literatürde karışık dilli eserler olarak adlandırılan eserlerden biri değildir?

Kudurî Tercümesi

Münyetü’l-Guzat

Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u

Kitab-ı Güzîde

Kitab-ı Gunya

Açıklama:

Genel literatürde “Karısık Dilli Eserler” diye adlandırılan eserler şunlardır: Behçetü’l-Hadaik fî Mev’izetü’l-Halaik, Kudurî Tercümesi, Ali’nin Kıssa-i Yusuf’u, Kitab-ı Güzîde, Kitab-ı Gunya. Bu eserlerde hem geleneksel yazı dili olan Karahanlı Türkçesi özellikleri, hem de yeni oluşturulan yazı dilinin esas alındığı Oğuz Türkçesinin özellikleri görülmektedir. Münyetü’l-Guzat ise Arapçadan Türkçeye tercüme edilmiş, konusu askerlikle ilgili olan bir eserdir.

Doğru Cevap: B

Soru 91

XIV. ve XV. yüzyılda Kıpçakların yaşadığı bölgelerde verilen eserler, içeriklerine göre 1) Sözlük ve gramerler 2) Edebiyat, din, askerlik, baytarlık vb. alanlarındaki metinler olmak üzere temelde iki başlık altında toplanır. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde sözlük ve gramer türüne ait bir eser adı verilmiştir?

Kitab Gülistan bi’t-Türk

Irsadü’l-Müluk ve’s-Selatîn

Kitab fi’l-Fıkh bi-Lisani’t-Türkî

Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Açıklama:

Yukarıdaki seçeneklerde yer alan eserlerden yalnızca Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî isimli eser sözlük ve gramer türü bir eserdir. Diğerleri ise Edebiyat, din, askerlik, baytarlık vb. alanlarındaki metinler başlığı altında toplanan eserlerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 92

Aşağıdaki Kıpçak dönemi eserlerinden hangisinin türü diğerlerinden farklıdır?

Münyetü’l-Guzat

Kitab fî İlmi’n-Nüssab

Kodeks Kumanikus

Kitabu’l-Hayl

Baytaratu’l-Vazıh

Açıklama:

Yukarıdaki seçeneklerde yer alan eserlerden Kodeks Kumanikus isimli eser sözlük ve gramer türü bir eserdir. Diğerleri ise Edebiyat, din, askerlik, baytarlık vb. alanlarındaki metinler başlığı altında toplanan eserlerdir.

Doğru Cevap: C

Soru 93

Eser 24 bölüme ayrılmıştır. Eserde; Allah, gök ve yerdekiler, sular, güzel kokulu bitkiler, meyveler, ağaçlar vb. kavramların her biri bir fasıl oluşturur.
Yukarıda verilen bilgiler hangi esere aittir?

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

El-Kavanînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitabu Bülgatü’l-Müstak fî Lugati’t-Türk ve’l-Kıfçak

Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye

Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî

Açıklama:

Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye’nin yazarı, yazıldığı yer ve yazılış tarihi bilinmemektedir. Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılmış sözlük ve bir konuşma kılavuzu özelliği taşımaktadır. Eser 24 bölüme ayrılmıştır. Allah, gök ve yerdekiler, sular, güzel kokulu bitkiler, meyveler, ağaçlar vb. kavramların her biri bir fasıl oluşturur.

Doğru Cevap: A

Soru 94

Kıpçak sahası eserlerden Kodeks Kumanikus …. grafiğine dayanan alfabelerle, Memluk bölgesinde yazılan diğer eserler ise …. grafiğine dayanan alfabe ile yazılmıştır. Boşluklara sırasıyla gelecek kelimeler nelerdir?

Arap-Latin

Bizans-Harezm

Harezm-Bizans

Latin- Arap

Çin-Göktürk

Açıklama:

Kıpçak sahası eserlerden Kodeks Kumanikus Latin grafiğine dayanan alfabelerle, Memluk bölgesinde yazılan diğer eserler ise Arap grafiğine dayanan alfabe ile yazılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 95

“Yaldırım kelimesinin “Yıldırım” kelimesine dönüşmesi örneğinde görülen olan ses değişmesi olayı aşağıdakilerden hangisidir?

Ünlü daralması

Ünlü genişlemesi

Ünlü düzleşmesi

Ünlü yuvarlaklaşması

Ünlü incelmesi

Açıklama:

Çeneler arasındaki aralık fazlayken boğumlanan “a, e, o, ö” geniş ünlülerin sırasıyla çeneler arasındaki aralık azken boğumlanan “ı, i, u, ü” dar ünlülerine dönüşmesi Kıpçak sahası metinlerinde de görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 96

Önceki sesin sonraki sesi bir şekilde etkileyerek kendisine benzetmesine …….. denir. Boşluğa gelecek uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

Kademeli benzeşme

İlerleyici benzeşme

Sınırlayıcı benzeşme

Tamamlayıcı benzeşme

Belirleyici benzeşme

Açıklama:

Önceki sesin sonraki sesi bir şekilde etkileyerek kendisine benzetmesine ilerleyici benzeşme denir.

Doğru Cevap: B

Soru 97

“Tamar” kelimesinin “Damar” kelimesine dönüşümü aşağıdaki ses olaylarından hangisi için bir örnektir?

Ünsüz dudaksılaşması

Ünsüz genişlemesi

Ünsüz ötümlüleşmesi

Ünsüz incelmesi

Ünsüz daralması

Açıklama:

Boğumlanmaları sırasında ses telleri titreşmeyen ötümsüz ünsüzlerin ses telleri titreşerek oluşan ve karşılıkları olan ötümlü ünsüzlere (p>b, t>d, v>f, g>k, i>i, s>j, ç>c, s>z) dönüşmesi olayıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 98

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde “ünsüz ötümsüzleşmesi” görülmektedir?

ögren- > övren

tabar > tafar

tegin > deyin

bin- > min

bulunmaz > bulunmas

Açıklama:

Boğumlanmaları sırasında ses telleri titresen ötümlü ünsüzlerin ses telleri titreşmeden oluşan ve karşılıkları olan ötümsüz ünsüzlere dönüşmesi olayıdır. Kıpçak sahası metinlerinde ünsüz ölümsüzleşmesi özellikle -z >-s ses değişmesinde görülür. Örnek: bulunmaz-bulunmas. ögren- > övren ve tabar > tafar şıkları ünsüz sızıcılaşmasına, tegin > deyin şıkkı ünsüz akıcılaşmasına ve bin- > min şıkkı da ünsüz genizsileşmesine örnektir.

Doğru Cevap: E

Ünite 10

Soru 1

Aşağıdakilerin hangisinde iyelik eki yoktur?

kullarum

anın mülki

onlar geldi

kitabımız

tok gözünüz

Açıklama:

"onlar geldi" sözünde iyelik eki yoktur. "geldi" sözcüğündeki -di eki görülen geçmiş zaman ekidir. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 2

Aşağıdakilerin hangisinde yönelme eki almış sözcük vardır?

ağaçnı

boynın

balasın

birmeknı

yavuzga

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde yönelme eki "-ga" dır. "yavuzga" sözcüğü yönelme eki almıştır. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 3

Aşağıdakilerin hangisinde bulunma eki almış bir sözcük vardır?

itti

yığlap

iyerge

ivde

uçmakka

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde bulunma eki "-de" dir. "iv-de" bu sözcükte bulunma eki görevindedir.

Doğru Cevap: D

Soru 4

Aşağıdakilerin hangisinde "Görülen Geçmiş Zaman" eki yoktur?

kılıç birle olduk

kılıp turur men

üleştürdi

yittiniz

kördüm

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde "turur" eki "Öğrenilen Geçmiş Zaman" ekidir. Doğru yanıt: B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 5

Aşağıdakilerin hangisinde "Şimdiki Zaman" eki yoktur?

kalıp tururlar

aladır men

bovuzlay dır bız

kele dirler

ketmiş men

Açıklama:

A seçeneğindeki "kalıp tururlar" fiili "Öğrenilen Geçmiş Zaman" eki olan "tururlar" ekini almıştır. Doğru yanıt: A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 6

Aşağıdakilerin hangisinde "Gelecek Zaman" eki vardır?

aladır siz

eyle kalıp tururlar

saklangay sen

söyledir sen

kalıp tururlar

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde "gay" eki gelecek zaman ekidir. "saklangay sen" sözcüklerinde "-gay" eki bulunduğu için doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 7

Aşağıdakilerin hangisinde "Şart Kipi" vardır?

oruç tutam ol kün

kılsam kirek

eger tilesem

bu tanuklıknı

alsınlar

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde "-se, sa" eki şart kipi ekidir. "eger tilesem" sözcüklerinde bulunan "-se" eki şart kipidir. Doğru yanıt: C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 8

Aşağıdakilerin hangisinde "İstek Kipi" vardır?

alsalar sana takı

acı sözün işitmegeyin

yatalık kelelik

kılsam kirek

oruç tutam ol kün

Açıklama:

"Oruç tutam ol kün" cümlesinde geçen "tut-a-m" sözcüğü "-a" istek kipi eki almıştır. Doğru yanıt: E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 9

Aşağıdakilerin hangisi "ek-fiilin öğrenilen geçmiş zaman" ekini almıştır?

yügenni niçük tutar irmiş

türbesinde mu'tekip idim

dögül men

sen kim sen

bu muhal irin

Açıklama:

Kıpçak Türkçesinde "ek-fiilin öğrenilen geçmiş zaman eki "-r irmiş"tir. "yügenni niçük tutar irmiş" cümlesinde "tuta-r irmiş" ekleri ek-fiilin öğrenilen geçmiş zaman ekleridir. Doğru yanıt. A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 10

Aşağıdakilerin hangisi zarf-fiil eki almıştır?

kelecek yirdür

sen yatası yir degül

aşıkkan ir bilen yoldaşbolmu

yıkıla tura kiter

ileyinde asılmış mushaf bolsa

Açıklama:

"yıkıl-a tur-a kiter" cümlesinde bulunan "-a, -a" ekleri zarf fiil ekleridir. Doğru yanıt: D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 11

Kıpçak sahası metinlerde çokluk aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilir?

+lAr

-Ayor

-A/-y turur

-IsAr

-AyUr

Açıklama:

Çokluk Kıpçak sahası metinlerinde de isimlerin belirsiz çokluğunu yapmak için +lAr eki kullanılır: oḳlarını alıp barmaḳlarıñge soḳıp burunġı kibi atġıl (MG 107b/1); her bir işigü için ḫalāyıḳlardan bir bölek ṭayife ḳısmet kılınmış turur (İM 51a/8).

Doğru Cevap: A

Soru 12

Kıpçak sahası eserlerinde, teklik ve çokluk hangi kişi iyelik eklerinin ünlüleri veya yardımcı ünlüleri her zaman düzlük uyumuna tabi değildir?

I. ve II. kişi

I. ve III.

II. ve III. kişi

Yalnız I.

Yalnız III.

Açıklama:

Kıpçak sahası eserlerinde, teklik ve çokluk I. ve II. kişi iyelik eklerinin ünlüleri veya yardımcı ünlüleri her zaman düzlük uyumuna tabi değildir. Teklik ve çokluk III. sahıs iyelik ekleri çoğunlukla dar düz ünlülüdür.

Doğru Cevap: A

Soru 13

''bu sözni işitip savuḳ nefes bilen melik āh itip ayttı (GT 19a); men itekni bilge soḳmaḳnı ḳabiḥ körer men (MG 26b/5); sen yir oġırlamak birle meşgul bolġıl (MG 49a/7); Teñri muḥtāc degül mekenge (İM 57a/1); biy keldi (KK 34a/1)'' örneklerinde kalın ve italik yazılmış kelimeler aşağıdaki hallerden hangisi ile çekimlenmiştir?

Yalın hal

İlgi hali

Yükleme hali

Yönelme hali

Bulunma hali

Açıklama:

Bu örneklerde hiçbir hal eki olmadığından yalın hali diyebiliriz.

Doğru Cevap: A

Soru 14

Aşağıdaki kelimelerden hangisi diğerlerinden farklı bir çekimdedir?

söznüñ

süñüniñ

menim

aġaçnı

düşmen

Açıklama:

D şıkkında verilen örnek yükleme haline bir örnek olarak gösterilir, diğer şıklardakilerin hepsi ilgi hali ile çekimlenmiştir. E şıkkında verilen ''düşmen'' örneği Türkçenin her dönem ve sahasında olduğu gibi ismin eksiz halinin ilgi hali olarak kullanılmasına bir örnektir. Dolayısıyla dört seçenek ilgi hâlinde iken D seçeneği diğerlerinden farklıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 15

Aşağıdaki kelimelerden hangisi bulunma hali ile çekimlenmiştir?

yumşaḳ töşegiden

niçün munça

savuḳda yatur

senin āletiñdin

menüm bile

Açıklama:

C şıkkında verilen ''savuḳda yatur'' örneğinde -da eki bulunma hali ile çekimlenmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 16

''Sen seni küç bile otḳa yaḳar sen (GT 38a/1); ḳattı ün bilen yıġlap titremege başladı (GT 33/13); munuñ bilen urduñ (GT 64/2); biri iki il yumaḳ turur iki tirsekler birle (İM 87b/1); menüm bile yürüdi (KK 43b/3).'' şeklinde örneklendirilebilecek hal hangisidir?

Yükleme hali

Vasıta hali

Eşitlik hali

Ayrılma hali

Bulunma hali

Açıklama:

Genellikle ismlerin yüklemlere zarf olarak bağlandığı haldir. Bu halin ifadesi, Kıpçak sahası metinlerinde daha çok bile, bilen ve birle yardımcı biçim birimleriyle sağlanmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 17

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde farklı tipte bir iyelik eki kullanılmıştır?

zāhidni kördüm

kiçilikni unuttuñ

yazduḳ

ni bilen yittiñiz

aytur sen

Açıklama:

E seçeneğinde verilen ''aytur sen'' I. tip iyelik ekine örnekken diğer seçeneklerdeki örnekler II. tipe örnektir.

Doğru Cevap: E

Soru 18

Aşağıda verilenlerden hangisi görülen geçmiş zaman ile çekimlenmiştir?

buyurduñuz

keliptir men

ketmiş men

kele dirler

işitkey siz

Açıklama:

A şıkkında verilen buyurduñuz örneğindeki -du görülen geçmiş zamana örnektir.

Doğru Cevap: A

Soru 19

''öfke bile ol ḳıya yaḳışın körünüz / bu şîve bilen köñül yaḳışın körüñüz'' cümlesindeki fiilimsi aşağıdakilerden hangisidir?

-Iş isim fiil

-mAk isim fiil

-An sıfat fiil

-Ar sıfat fiil

-r sıfat fiil

Açıklama:

-Iş isim fiile örnektir.

Doğru Cevap: A

Soru 20

''birev, üçöv, bişevü, toḳsavu, yidegü'' örneklerinde verilen ek aşağıdakilerden hangisine örnektir?

İsimden fiil yapan ek

İsimden isim yapan ek

İsimden sıfat yapan ek

İsimden zamir yapan ek

Fiilden isim yapan ek

Açıklama:

İsimden isim yapan eke örnektirler.

Doğru Cevap: B

Soru 21

Sözlerin anlamını etkilemeyip, onların diğer sözlerle bir şekilde ilişkisini kurup söz grubunda veya cümlede görev almasını sağlayan aşağıdakilerden hangisidir?

Yüklem

Zarf

Sıfat

Çekim eki

Zamir

Açıklama:

Sözlerin anlamını etkilemeyip, onların diğer sözlerle bir şekilde ilişkisini kurup söz grubunda veya cümlede görev almasını sağlayan eklere çekim ekleri denir.

Doğru Cevap: D

Soru 22

Kıpçak sahası eserlerinde II. Kişi Teklik iyelik eki aşağıdakilerden hangisidir?

+(I)mIz

+(I)m

+(I)ñ

+(I)ñIz

+(U)ñUz

Açıklama:

Kıpçak sahası eserlerinde II. Kişi Teklik iyelik eki şudur: +(I)ñ

Doğru Cevap: C

Soru 23

İsimlerin söz grubu veya cümlede kullanışa çıktığında, söz grubunda veya cümledeki diğer sözlerle bağlantı kurmak için bulundukları durum aşağıdakilerden hangisidir?

Hal

İyelik eki

Fiil çekimi

Kipler

İsim-Fiil ekleri

Açıklama:

Hal: İsimlerin söz grubu veya cümlede kullanışa çıktığında, söz grubunda veya cümledeki diğer sözlerle bağlantı kurmak için bulundukları durumdur.

Doğru Cevap: A

Soru 24

"bitigni yazdum" aşağıdakilerden hangisine örnektir?

Yalın hal

Yönelme hali

İlgi hali

Yönelme hali

Yükleme hali

Açıklama:

Cümlede, geçişli fiil olan yüklemden etkilenen ismin bulunduğu haldir. Kıpçak sahası metinlerinde genel yükleme hali eki +nI’dir

Doğru Cevap: E

Soru 25

Aşağıdakilerden hangisi ses yapısı bağımsız olmakla birlikte çekim ekleri gibi kullanılan dil birimleridir?

Aitlik

Yardımcı biçimbirim

Yön hali

Rivayet

Ek-fiilin çekimi

Açıklama:

Yardımcı biçimbirim: Ses yapısı bağımsız olmakla birlikte çekim ekleri gibi kullanılan dil birimleri.

Doğru Cevap: B

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisinde Kıpçak sahası metinlerinde görülen "öğrenilen geçmiş zaman" ifadesi yer almaktadır?

mürid bolup turur biz

ḳaçan meydānda fārisniñ alnına tüşseñ devrni ḳoygıl

az cevr körüp köp yılġı niǾmet ḥaḳḳın unutup

selāmet yolın kittik

yumşaḳ töşegiden issi kül üstünde kaldı

Açıklama:

-p zarf fiil ekinin tur- yardımcı fiilinin geniş zaman eki almış turur biçimiyle oluşturduğu “-p turur” kalıbı ve bu kalıbın ses olayları sonucunda almış olduğu -p tur ve -p bakiyeleri
Kıpçak sahası metinlerinde öğrenilen geçmiş zamanı ifade etmek için kullanılmıştır. Bu nedenle "mürid bolup turur biz" öğrenilen geçmiş zaman ifadesine örnektir.

Doğru Cevap: A

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi Kıpçak sahasında yazılan eserlerde "görülen geçmiş zamanın hikayesi" için bir örnektir?

aş bışġanda ḳoṭarmek kerek sen

alarnı tutup ketürgeyler

bovuzlay dır biz

ni bilen yittiniz

eyyāmında kiçeler uyumayın zühd ü taḳvāġa köñül baġlap turur idim

Açıklama:

-p idi ; -p turur idi ; -p turur irdi "Görülen geçmiş zamanın hikayesi" için ifadelerden biridir.

Doğru Cevap: E

Soru 28

Aitlik, diğer tarihi devir ve sahalarda olduğu gibi Kıpçak sahası metinlerinde de hangi ek ile ifade edilir?

+GArI

+KI

+çA

-DI

-mIş

Açıklama:

Aitlik, diğer tarihi devir ve sahalarda olduğu gibi Kıpçak sahası metinlerinde de +KI eki ile ifade edilir.

Doğru Cevap: B

Soru 29

"söyley dir sen" ve "bovuzlay dır biz" gibi ifadeler Kıpçak sahası metinlerinde hangi zamanı ifade etmektedir?

Geniş zaman

Gelecek zaman

Öğrenilen geçmiş zaman

Şimdiki zaman

Görülen geçmiş zaman

Açıklama:

İlgili ifadeler Kıpçak sahası metinlerinde şimdiki zamanı ifade etmek için kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 30

Kıpçak sahası metinlerinde sadece "-dük" ekini alan aşağıdakilerden hangisidir?

Ek-fiilin şart çekimi

Ek-fiilin olumsuz çekimi

Ek-fiilin sıfat fiil eki

Ek-fiilin zarf fiil eki

Ek-fiilin görülen geçmiş zaman çekimi

Açıklama:

Ek-Fiilin Sıfat Fiil Eki Alması: Ek-fiil, Kıpçak sahası metinlerinde sadece -dük sıfat fiil ekini almaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 31

I.Ünlü ile biten zamirlere, zamir “n”si olmaksızın ulanabilmektedir.
II. Ünlü tabanlı zamirlere çokluk veya hal ekleri ulanacağı sırada sesçil ihtiyaç olsun olmasın kullanılan ünsüzdür.
III.İyelik üçüncü kişi ekleri ile “-ki” aitlik eki üzerine hal ekleri ulanacağı sırada sesçil ihtiyaç olsun olmasın kullanılan ünsüzdür.
Yukarıda Zamir "n" si ile ilgili verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

Yalnız I

I-II

I-III

II-III

I-II-III

Açıklama:

ŞEKİL BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ
Zamir “n”si: Ünlü tabanlı zamirlere çokluk veya hal ekleri; iyelik üçüncü kişi ekleri ile “-ki” aitlik eki üzerine hal ekleri ulanacağı sırada sesçil ihtiyaç olsun olmasın kullanılan ünsüzdür.Ünlü ile biten zamirlere, zamir “n”si olmaksızın ulanabilmektedir: bularġa birer alṭın bir (KK 75b/12); bularnıñ orta yirine kirip sançışmaġıl (MG 64a/9)

Doğru Cevap: E

Soru 32

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde çokluk eki almış bir kelime vardır?

Oḳlarını alıp barmaḳlarıñge soḳıp burunġı kibi atġıl.

Senin āletiñdin taḳı aṭnıñ āletindin pes atıñnı iyerletgil.

Melik daġı anın yazuḳun bağışladı.

Sāliḥ sözümüz bu ikki beyt bilen ḫatm boldı.

Yanıñ ḳabzası sekiz barmaḳ bolġay.

Açıklama:

ŞEKİL BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ
Çokluk
Kıpçak sahası metinlerinde de isimlerin belirsiz çokluğunu yapmak için +lAr eki kullanılır: oḳlarını alıp barmaḳlarıñge soḳıp burunġı kibi atġıl (MG 107b/1); her bir işigü için ḫalāyıḳlardan bir bölek ṭayife ḳısmet kılınmış turur (İM 51a/8).

Doğru Cevap: A

Soru 33

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yönelme hali eki almış bir kelime vardır?

İyerge yapuştura muḥkem tutġıl.

Süñek yip cānver incitmişi yoḳ.

Yemende üküş ḳılıçlar işlerler.

Hiseb birmekni ḳıyāmet küninde ḥaḳ körgey.

Süñüniñ tüpinde tutġıl.

Açıklama:

İsim Çekimi
Öncelikli olarak ismin bağlı bulunduğu yüklemin yönünü gösteren haldir. Kıpçak sahası metinlerinde genel yönelme hali eki +GA’dir. Ek her zaman ünsüz uyumuna uymaz: yavuzġa eygülükni ḳılmaḳlıḳ eyledür (GT 29/8): ol melîk kim dāyim ilge ve ulusḳa küç ḳılur (GT 33/6); ḥabske bıraktın (GT 35/8); iyerge yapuştura muḥkem tutġıl (MG 12b/6); ol heybet birle kim ġarîmiñge köründüñ (MG 39a/8); tevbe birle kirür uçmaḳḳa (İM 51a/2); anlarnı zindānḳa ḳoyġay (İM 441a/1)

Doğru Cevap: A

Soru 34

Aşağıdaki cümlelerden hangsinde ayrılma hali eki almış bir kelime vardır?

Ol ḳılıç kim yalañ kişide ve tonda ve itde kesegen bolġay.

Ol meclisde bir cāhil big naṣiḥat başladı.

Küneş uyaġmaġa yaḳın bolsaǾarefe küni ayıtġay.

Yerge yapuştura muḥkem tutġıl.

Nāgeh işikden bir kimerse kirip beşāret ketürdi.

Açıklama:

İsim Çekimi
Ayrılma Hali
Bağlı bulunduğu yüklemi mekan veya zarf olarak tamamlayan ismin bulunduğu haldir. Bu halin yaygın olarak kullanılan eki +dAn’dır. Ek genellikle ötümsüzlük uyumuna uymaz: bu sözni vezirden sulṭān nedîmleri işitip (GT 27/3); nāgeh işikden bir kimerse kirip beşāret ketürdi (GT 36/10); yumşaḳ töşegiden issi kül üstünde kaldı (GT 75/6); bir faḳîhniñ yaḳasından tutup ḥurmetsizlik ḳılur (GT 108a/5); artından tutġıl (MG 32a/5); ol sözden ḳayıtmasa kāfirlik andan kötrülmes (İM 17a/4); aştan yidüm (KK 50a/13. Ayrılma hali ekinin +dIn şekli de Kıpçak sahası metinlerinde görülür: ḳuldın ni ḫata kördi (GT 58/5), senin āletiñdin taḳı aṭnıñ āletindin pes atıñnı iyerletgil (MG 9a/6-7); bir yahşı aġaçdın süñü yaraşturġay sen (MG 74b/6); selāmdın sonra bolsa ḳayıtmaġay (İM 169b/3).

Doğru Cevap: E

Soru 35

"Melik üçün bir ḳaṣîde medḥ ḳılıp turur men" verilen cümle hangi zamanda çekimlenmiştir?

Görülen geçmiş zaman

Öğrenilen geçmiş zaman

Simdiki zaman

Gelecek zaman

Geniş zaman

Açıklama:

Zamanlar
-p turur / -ptur / -p
-p zarf fiil ekinin tur- yardımcı fiilinin geniş zaman eki almış turur biçimiyle oluşturduğu “-p turur” kalıbı ve bu kalıbın ses olayları sonucunda almış olduğu -p tur ve -p bakiyeleri Kıpçak sahası metinlerinde öğrenilen geçmiş zamanı ifade etmek için kullanılmıştır. Birinci tipteki kişi ekleriyle çekimlenir: melik üçün bir ḳaṣîde medḥ ḳılıp turur men (GT 84/2); keliptir men (KK 13b/5); bir tüş körüp men (GT 221/6); ni sebebden alıp sen böyle gül yanında mesken (GT 160/11); mübtelā bolup turur (İM 132a/5); kilip tür ḫoş aña cevr itmek ilge (GT 62/4); mürid bolup turur biz (GT 228/10); ġaflet uyḳusında eyle ḳalıp tururlar (GT 105/12); il aġzın it tişin baġlap ṣavāmiǾge tolup turlar (GT 46/1).

Doğru Cevap: B

Soru 36

"yā sançar sen yā minmekdin men ḳılursın"verlen cümle hangi zamanda çekimlenmiştir?

Öğrenilen geçmiş zaman

Gelecek zaman

Geniş zaman

Şimdiki zaman

Görülen geçmiş zaman

Açıklama:

Zamanlar
Kıpçak sahası metinlerinde geniş zamanı ifade etmek için ünsüzle sonlanan fiillere -Ur ve -Ar; ünlü ile sonlanan fiillere -r eki ulanır. Çekimlenme birinci tipteki kişi ekleriyle yapılır: yir men içer men baġışlar men (GT 60/7); aṭ üstinde iyerdin ḳapar sen (MG 39a/2); yā sançar sen yā minmekdin menǾ ḳılursın (MG 53b/7); sinüñ üzre ẓafer bulmaḳın izder (MG 36a/6); özini cümleden Ǿāciz körer (GT 106/6); körklü Ǿibāret bilen andan işitür biz (GT 227/11); biz oḳır biz (İM 52a/1); büker siz (KK 15b/6); bahāsın izderler (GT 98/11)

Doğru Cevap: C

Soru 37

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde gereklilik kipiyle çekimlenmiş bir kelime vardır?

Kaçan ḳayıtsañ yüzüñni anın sarı ḳılġıl.

Türkler andın intifā alsalar saña taḳı sevāb bolsa tidi.

Aş bışġanda ḳoṭarmek kerek sen

Oruç tutam ol kün.

Fulān ķulnıñ mersūmın yaḫşı iḥtiyāt bilen yazsunlar.

Açıklama:

Kipler
Gereklilik ifadesi için Kıpçak sahası metinlerinde ya “fiil+şart eki+kişi eki kerek” veya “fiil+mAK + kerek+kişi eki” kalıplarından yararlanılır: bu fesād ehliniñ nesli münḳaṭiǾ bolsa kirek (GT 25/9); bu niǾmet şükrini ḳılsam kirek çoḳ (GT 163/11); aş bışġanda ḳoṭarmek kerek sen (DM 22b/1); anı öltürmek kerek (GT 87/2).

Doğru Cevap: C

Soru 38

Aşağıdaki cümlelerden hangisi şart kipinin hikayesiyle çekimlenmiştir?

Eger uyusa irdi İblîs biz reḥet tapġay irdük.

Ol pehlevān yigit bilen oynay küle kilür idük.

Biz reḥet tapġay irdük.

Kördüm yazılmış irdi uçmaḳ işiginde.

Ölgeninden yüz yıl sonra barça süñükleri tökülmiş idi.

Açıklama:

Zamanların Birleşik Çekimi
Şart Kipinin Hikayesi: -sAydI ; -sA idi ; -sA irdi: keşke bilse irdim ḳabūl ḳılġay mu meni (İM 81b/7) eger uyusa irdi İblîs biz reḥet tapġay irdük (İM 80a/6); îmān keltürseydi sewmegey irdi añar sögmekni (İM 24a/6).

Doğru Cevap: A

Soru 39

Aşağıdaki kelimelerden hangisi fiilden isim yapan yapım eki almıştır?

Yoksul

Boyuduruk

Sarışın

Ölçek

Başka

Açıklama:

Fiilden İsim yapan ekler
Fiilden isim yapan eklerden bazıları;
A. çevr-e, ölç-e, yaḳ-a;
-Aç. kül-eç;
-AçAK. iç-ecek, yat-açaḳ, kel-eçek, yaz-açaḳ;
-AġAn. iç-egen, kül-egen, aç-aġan, bar-aġan;
-AK. ḳon-aḳ, ḳuç-aḳ, öl-çek, otur-aḳ;
-am. tut-am;
-an. uç-an;
-çAK. em-çek, ḳabar-çaḳ;

Doğru Cevap: D

Soru 40

Aşağıdaki kelimelerden hangisi fiilden fiil yapan bir ek almıştır?

Kaytar

Susa

Beysin

Sözle

Ada

Açıklama:

Fiilden Fiil Yapan Ekler'den Bazıları
-ala-. kov-ala-;
-Ar-. çık-ar-, ḳayt-ar-, ḳop-ar-;
-der-. kön-der-;
-DIr- / -DUr-. aç-tur-, bil-dir-, birik-dür-, iç-dir-, ḳızdır-, sındur-, sat-tır-, üleş-tür-;

Doğru Cevap: A

Soru 41

Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde I. tekil kişi iyelik eki kullanılmıştır?

Atam anam dünyilik üçün kanımnı tökmege destur birdiler.

Ol oġlını kuçup közünden öpti.

Tahammül kıl bizim emsâlimizge.

Kitâbımız uzun bolup okıgan kişi melül bolmasun.

Kaçan süñüñizni ölçüp uzunın kisseler.

Açıklama:

“Atam anam dünyilik üçün kanımnı tökmege destur birdiler.“ Cümlesindeki “atam” ve “anam” sözcükleri üzerinde I. tekil kişi iyelik eki vardır.

Doğru Cevap: A

Soru 42

‘amelleriñizge uyġaylar. cümlesindeki ‘amelleriñizge sözcüğünün üzerindeki ekler hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

III. çoğul kişi iyelik eki, yönelme hâli eki Çokluk eki

II. çoğul kişi iyelik eki, yükleme hâli eki Çokluk eki

I. çoğul kişi iyelik eki, yönelme hâli eki Çokluk eki

II. çoğul kişi iyelik eki, yönelme hâli eki Çokluk eki

III. çoğul kişi iyelik eki, yönelme hâli eki

Açıklama:

‘amelleriñizge sözcüğünün üzerindeki ekler sırasıyla +ler çokluk eki, +iñiz II. çoğul kişi iyelik eki ve + ge yönelme hâli ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 43

I. -k
II. men
III. -ız
IV. -n
V. sın/sin
VI. sen
Yukarıda numaralandırılmış eklerden hangileri Kıpçak Türkçesi’ndeki I. tip kişi eklerindendir?

I, II, III

II, III, V

IV, V, VI

II, IV, V, VI

IV, V, VI

Açıklama:

Kıpçak Türkçesi’ndeki I. tip kişi ekleri şöyledir:

Doğru Cevap: D

Soru 44

“Bir tüş körüp men.” cümlesindeki yüklem hangi zamanda çekimlenmiştir?

Geniş Zaman

Gelecek Zaman

Öğrenilen Geçmiş Zaman

Şimdiki Zaman

Bilinen Geçmiş Zaman

Açıklama:

-p tur ve -p yapıları Kıpçak sahası metinlerinde öğrenilen geçmiş zamanı ifade etmek için kullanılmıştır. “körüp men” fiili I. tekil kişi ile öğrenilen geçmiş zamanda çekimlenmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 45

“Men okıġayım.” cümlesindeki yüklem hangi zaman veya kipte çekimlenmiştir?

Emir Kipi

Şart Kipi

Gereklilik Kipi

Şimdiki Zaman

Gelecek Zaman

Açıklama:

-AyIm / -GAyIm; -GAyIn ekleri Kıpçak Türkçesi’nde I. tekil kişi emir kipi ekleridir. “okıġayım” fiili I. tekil kişi ile emir kipinde çekimlenmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 46

“fiil + -sA eki + kişi eki kerek ” yapısı Kıpçak Türkçesi’nde hangi çekim için kullanılmıştır?

Şart Kipi

Gereklilik Kipi

Gelecek Zaman

Emir Kipi

Şimdiki Zaman

Açıklama:

Gereklilik ifadesi için Kıpçak sahası metinlerinde ya “fiil+ şart eki+ kişi eki kerek ” veya “fiil+ mAK + k erek+ kişi eki” kalıplarından yararlanılır. Örnek olarak “kılsam kirek”.

Doğru Cevap: B

Soru 47

“Biz rehet tapġay irdük.” cümlesinin yüklemi hangi birleşik zamanda çekimlenmiştir?

Şart Kipinin Hikâyesi

Geniş Zamanın Hikâyesi

Gelecek Zamanın Hikâyesi

Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi

Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi

Açıklama:

Kıpçak sahası metinlerinde Gelecek Zamanın Hikâyesi, “-GAy idi; -GAy irdi” yapılarıyla yapılmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 48

I. -Iş
II. -GAn
III. -GAlI
IV. -GU
V. -ArdA
VI. -GlI
VII. -AsI
Yukarıda numaralandırılmış eklerden hangileri Kıpçak Türkçesi’ndeki sıfat fiil eklerindendir?

I, II, III, IV

II, IV, VI, VII

III, IV

I, V, VI, VII

IV, V, VI

Açıklama:

Numaralandırılmış eklerden I. -Iş isim fiil ekidir. III. -GalI ve V. -ArdA ise zarf fiil eklerindendir. II, IV, VI, VII numaralı ekler ise Kıpçak Türkçesi’ndeki zarf fiil eklerindendir.

Doğru Cevap: B

Soru 49

“Anın üzere baġlanġayda biri birine kerek.” cümlesindeki altı çizili sözcük hangi eki almıştır?

Sıfat fiil eki

Zarf fiil eki

İsim fiil eki

İsimden isim yapan ek

İsimden fiil yapan ek

Açıklama:

“Anın üzere baġlanġayda biri birine kerek.” Cümlesindeki “baġlanġayda” sözcüğü -GAydA zarf fiil eki almıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 50

“Ayıtmaġıl ata taúı anaga üf tip.” cümlesindeki altı çizili sözcüğün aldığı ekler sırasıyla ve doğru olarak hangi seçenekte verilmiştir?

ı: yardımcı ses, -t- FFYE, -ma- FFYE, -ġıl Emir 2. T.k.e.

ı: yardımcı ses, -t- İFYE, -ma- FFYE, -ġıl Gelecek zaman 3. T.k.e.

ıt- FFYE, -ma- FFYE, -ġıl Emir 2. T.k.e.

ı: yardımcı ses, -t- İİYE, -ma- İİYE, -ġıl Emir 2. T.k.e.

ı: yardımcı ses, -t- İİYE, -ma- FFYE, -ġıl Şimdiki zaman 2. T.k.e.

Açıklama:

“Ayıtmaġıl” sözcüğünün aldığı ekler sırasıyla şöyledir:
ı: yardımcı ses, -t- Fiilden fiil yapan ek, -ma- Fiilden fiil yapan ek, -ġıl Emir kipi 2. Tekil kişi eki.

Doğru Cevap: A

Soru 51

Sözlerin diğerleriyle ilişkisini kurup cümlede görev almasını sağlayan eklere ne ad verilir?

İyelik ekleri

Çekim ekleri

Zamir

Aidiyet ekleri

İsim çekimi

Açıklama:

Sözlerin anlamını etkilemeyip, onların diğer sözlerle bir şekilde ilişkisini kurup söz grubunda veya cümlede görev almasını sağlayan eklere çekim ekleri denir.

Doğru Cevap: B

Soru 52

İsim tamlamalarında tamlayanın bulunduğu hal aşağıdakilerden hangisidir?

İlgi hali

Yalın hal

Bulunma hali

Yönelme hali

Yükleme hali

Açıklama:

İsim tamlamasında tamlayanın bulunduğu haldir. Diğer hallerden esasta ismi isme bağlaması bakımından ayrılır. Bu hal için Kıpçak metinlerinde ünsüzle sonlanan zamirlere +Iñ eki, ünlüyle sonlanan zamirlere veya isimlere +nIñ / + nUñ eki ulanır.

Doğru Cevap: A

Soru 53

Yüklemin ifade ettiği hareketin mekanını gösteren hal aşağıdakilerden hangisidir?

Yönelme hali

Mekan hali

Yükleme hali

Bulunma hali

İlgi hali

Açıklama:

Yüklemin ifade ettiği hareketin mekanını gösteren haldir. Bu halin eki +dA’dır: 'avrat umasın kiyip vde oturuñ (GT 11b/5); savuda yatur idi (GT 40/12); ol meclsde bir cahil big naiğiat başladı (GT 59/13); lñde cem' ıl‑ıl (MG 73a/8); menim atımda yaisıra turur (MG 11a/4); ol ılıç kim yalañ ksde ve tonda ve tde kesegen bol‑ay (MG 92a/3-4); ol 'amalda kirgey ot‑a (IM 28a/5).

Doğru Cevap: D

Soru 54

Çekim ekleri gibi kullanılabilen ses yapısı bağımsız birimlere ne ad verilir?

Yardımcı biçim birim

Aitlik

Fiil çekimi

Vasıta hali

İlgi hali

Açıklama:

Ses yapısı bağımsız olmakla birlikte çekim ekleri gibi kullanılan dil birimlerine yardımcı biçim birimleri adı verilir. Kıpçak sahası metinlerinde daha çok ble, blen ve brle yardımcı biçim birimleriyle sağlanmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 55

Aşağıdaki eklerden hangisi Kıpçak Türkçesi’nde gelecek zaman eki olarak kullanılır?

-Ur

-AyUr

-Ar

-GAy

-DI

Açıklama:

-GAy yaygın kullanılan gelecek zaman ekidir. Birinci tipteki öznelik ekleriyle çekimlenir. Genel itibarıyla ses uyumlarına uyar.

Doğru Cevap: D

Soru 56

-sA eki aşağıdaki hangi kipe aittir?

Gereklilik kipi

Şart kipi

Hikaye kipi

Emir kipi

İsteki kipi

Açıklama:

-sA eki ile çekimlenen fiil, hareketin şart biçiminde tasarlandığını ifade eder. Kişi eklerinden ikinci tipte olanlar kullanılır.

Doğru Cevap: B

Soru 57

Hareket ismi yapmak amacıyla Kıpçak sahası metinlerinde hangi ek kullanılmıştır?

-mAK

-AcAk

-An

-GAn

-mIş

Açıklama:

Hareket ismi yapmak için Kıpçak sahası metinlerinde -Is’e göre -mAK eki daha yaygın kullanılır. -mAK: terbiyet ‑ayr ehline ılma künbed üstüne oz oyma tur (GT 25/7); iitiyar körmegimniñ sebebi ol turur (GT 83/3); bu isi üküs mnmek birle sabit ıl‑ıl (MG 7b/5); biri yüz yuma turur (IM 87a/8).

Doğru Cevap: A

Soru 58

Aşağıdakilerden hangisi zarf fiil eklerinden değildir?

-GAnçA

-ArAk

-GAç

-ArgA

-mAs

Açıklama:

-mAs bir sıfat fiil ekidir. Örneğin -mAs: o atmalıdın ormas boldıñ (MG 107a/1); biri körünmes necîs turur (IM135a/8). Diğer ekler ise zarf fiil ekleridir.

Doğru Cevap: E

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisi isimden isim yapan eklerdendir?

+çAK

-Aç

+sA

+Kır

-z

Açıklama:

Bilgileri adlandırmak amacıyla söz türetmek için var olan sözlere ulanan biçim birimler yapım ekleri olarak adlandırılır. +çAK bir isimden isim yapma eki iken diğerleri değildir. Örneğin +çAK. oyun+cak, kök+çek, öl+çek.

Doğru Cevap: A

Soru 60

Aşağıdakilerden hangisi fiilden fiil yapan eklerden değildir?

-DIr-

-ala-

-mA-

-der-

-Af-

Açıklama:

-DIr-, -ala-, -mA- ve -der- fiilden fiil yapan eklerdendir. Ancak -Af- olmayan bir ektir.

Doğru Cevap: E

Soru 61

Aşağıdakilerden hangisi Kıpçak sahası eserlerinde kullanılan tekil iyelik eklerinden değildir?

+(I)m

+(I)ñ

+I /+U

+(I)mIz

+sI/+sU

Açıklama:

+(I)mIz çoğul iyelik eklerindendir.

Doğru Cevap: D

Soru 62

İsim tamlamasında tamlayanın bulunduğu hal aşağıdakilerden hangisidir?

Yalın hal

İlgi hali

Yükleme hali

Yönelme hali

Bulunma hali

Açıklama:

İsim tamlamasında tamlayanın bulunduğu hal ilgi halidir.

Doğru Cevap: B

Soru 63

Kıpçak sahası metinlerinde genel yükleme hali eki aşağıdakilerden hangisidir?

+lA

+nl

+KI

+GArl

+dIn

Açıklama:

Kıpçak sahası metinlerinde genel yükleme hali eki +nl’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 64

Kıpçak Türkçesinde eşitlik hali eki nedir?

+dAn

+dA

+nI

+GA

+çA

Açıklama:

Eşitlik hali eki +çA’dır.

Doğru Cevap: E

Soru 65

Aşağıdakilerden hangisi I. Tip kişi eklerine örnek teşkil eder?

-m

-n

-K

-ñIz

-ñUz

Açıklama:

-n I. Tip kişi eklerine örnektir.

Doğru Cevap: B

Soru 66

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde öğrenilen geçmiş zaman kullanılmıştır?

Bir vezîrniñ oġlını kördüm

Kilip kite dür köñlüñ

Etek aydan ketüreyim

Mürid bolup turur biz

Oruç tutam ol kün

Açıklama:

“mürid bolup turur biz” ifadesinde öğrenilen geçmiş zaman eki olan “-p turur” eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 67

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde gelecek zaman çekimi örneklenmiştir?

Cehennem otı- na özin yaka dur

Mübtelā bolup turur

Körge men fülān kişini edgülük birle

Selāmet yolın kittik

Yir men içer men baġışlar men

Açıklama:

Gelecek zaman eki olan -GA ekini, “Körge men fülān kişini edgülük birle” ifadesinde görüyoruz.

Doğru Cevap: C

Soru 68

Aşağıdaki ifadelerin sıfat fiil eki görülmez?

Revā bolur boġuzlama kirü kalan urbanlılarnı

Aşıan ir bilen yoldaş bolma

Azıġlı kedik öltürse yiyilmes

İhtiyār körmegimniñ sebebi ol turur

Küçi yitkü kadarınca

Açıklama:

“ihtiyār körmegimniñ sebebi ol turur” ifadesinde isim fiil eki olan -mAK eki vardır. Diğer şıklarda ise sıfat fiil ekleri olan -An, -GAn, -GII ve -GU eklerini görmekteyiz

Doğru Cevap: D

Soru 69

Aşağıdakilerden hangisi isimden fiil yapan bir ektir?

-Ar

-GA

-Av

-çA

-nçl

Açıklama:

-Ar eki isimden fiil yapan eklerdendir. Diğer seçeneklerdeki ekler isimden isim yapar.

Doğru Cevap: A

Soru 70

Memluk Kıpçaklarının yaşadığı sahada yazılan eserlerin söz varlığı hangi dildir?

Arapça

Farsça

Türkçe

Uygurca

Moğolca

Açıklama:

Memluk Kıpçaklarının yaşadığı sahada yazılan eserlerin söz varlığı Türkçedir.

Doğru Cevap: C

Soru 71

Eklendikleri ismin kime/neye ait ve kimin/neyin parçası olduğunu işaret eden eklere …….. ekleri denir.
Boşluğa gelecek uygun kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Çokluk

Teklik

İyelik

Hal

Yapım

Açıklama:

İyelik ekleri eklendikleri ismin kime/neye ait ve kimin/neyin parçası olduğunu işaret eder.

Doğru Cevap: C

Soru 72

Aşağıdakilerden hangisi ismin hal eklerinden biri değildir?

Yalın

İlgi

Yönelme

Belirtme

Yükleme

Açıklama:

İsmin hal ekleri şunlardır. Yalın hal, eşitlik hali, ayrılma hali, bulunma hali, yönelme hali, yükleme hali, ilgi hali. Belirtme hali bunlardan biri değildir.

Doğru Cevap: D

Soru 73

“Ol meclisde bir cahil big nasihat başladı.” Cümlesinde geçen “meclisde” kelimesi ismin hangi hal ekini almıştır?

Bulunma hali

Yükleme hali

Ayrılma hali

Yönelme hali

İlgi hali

Açıklama:

Yüklemin ifade ettiği hareketin mekanını gösteren hale bulunma hali denir.. Bu halin eki +dA’dır. Mecliste kelimesi bulunma haline bir örnektir.

Doğru Cevap: A

Soru 74

Kıpçak sahası metinlerinde yönelme hali hangi ek ya da eklerle gösterilir?

+dA

+iA

+dAn

+nI

+GA

Açıklama:

Yönelme hali öncelikli olarak ismin bağlı bulunduğu yüklemin yönünü gösteren haldir. Kıpçak sahası metinlerinde genel yönelme hali eki +GA’dır.

Doğru Cevap: E

Soru 75

Aşağıdaki hallerden hangisinin ifadesi Kıpçak sahası metinlerinde daha çok bile, bilen ve birle yardımcı biçim birimleriyle sağlanır?

Bulunma hali

Vasıta hali

İlgi hali

Yükleme hali

Yönelme hali

Açıklama:

Vasıta hali genellikle isimlerin yüklemlere zarf olarak bağlandığı haldir. Bu halin ifadesi, Kıpçak sahası metinlerinde daha çok “bile, bilen ve birle” yardımcı biçim birimleriyle sağlanır.

Doğru Cevap: B

Soru 76

Kıpçak sahası metinlerinde gelecek zamanı ifade etmek için kullanılan ek ya da ekler aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru verilmiştir?

-p turur / -ptur / -p

-Ur

-GAy / -GA

-sUn

-AyIm / -GAyIm

Açıklama:

-GAy; -GA ekleri Kıpçak sahası metinlerinde yaygın olarak kullanılan gelecek zaman ekidir. Birinci tipteki öznelik ekleriyle çekimlerin. Genel itibarıyla ses uyumlarına uyar. Örnek: men mü’min bolgay men.

Doğru Cevap: C

Soru 77

Aşağıdakilerden hangisi Kıpçak sahası metinlerinde yer alan kiplerden biri değildir?

Dilek kipi

İstek kipi

Gereklilik kipi

Şart kipi

Emir kipi

Açıklama:

Kıpçak sahası metinlerinde rastlanan kipler; İstek, gereklilik, şart ve emir kipleridir.

Doğru Cevap: A

Soru 78

Aşağıdakilerden hangisi Kıpçak sahası metinlerinde ek fiil olarak görülmektedir?

-p idi, -p turur

-Ar,-Ur, -r

-GAlIm, -AlIK

ir-, i-, Ø

-IsAr, -AsI

Açıklama:

Ek-fiil, Kıpçak sahası metinlerinde ir-, i- veya Ø olarak görülmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 79

Fiillere eklenerek varlıkları hareketlerine göre geçici olarak adlandıran veya betimleyen sözler oluşturma görevine sahip eklere ……………. denir. Boşluğa gelecek uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

İsim fiil ekleri

Zarf fiil ekleri

Yapım ekleri

Çekim ekleri

Sıfat fiil ekleri

Açıklama:

Fiillere eklenerek varlıkları hareketlerine göre geçici olarak adlandıran veya betimleyen sözler oluşturma görevine sahip eklere Sıfat fiil ekleri denir.

Doğru Cevap: E

Soru 80

Aşağıdakilerden hangisi Kıpçak sahası metinlerinde fiilden fiil türeten bir yapım eki değildir?

-ala

-mİş

-Ar

-der

-GIz

Açıklama:

-Mİş Kırgız Türkçesi metinlerinde fiilden isim yapan bir ektir. Örnek: yi-miş.

Doğru Cevap: B

Xıv-Xv. Yüzyıllar Türk Dili - Tüm Sorular

Ünite 1

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler