Türkçe Ses Bilgisi - Tüm Sorular
Ünite 1
Soru 1
Sözcüklerin başına konan yıldız (*) işareti neyi ifade eder?
Seçenekler
A
Sözcüğün isim olduğunu
B
Sözcüğün fiil olduğunu
C
Sözcüğün çekimsiz biçimini
D
Sözcüğün çekimli biçimini
E
Sözcüğün tarihî kaynaklarda belgelenmemiş olduğunu
Açıklama:
Sözcüklerin başına konan yıldız işaretinin iki temel işlevi vardır. Eğer etimoloji yapılıyorsa, önüne yıldız konan sözcük tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği varsayılan biçimi gösterir.
Soru 2
Dil incelemelerinde < ve > işaretleri neyi ifade eder?
Seçenekler
A
Sözcüklerin çekimli biçimini
B
Sözcüklerin çekimsiz biçimleri
C
Sözcüklerin birleşik türde olduğunu
D
Sözcüklerin eski ve yeni biçimlerini
E
Sözcüklerin kabul edilemez biçimlerini
Açıklama:
Bu işaretler dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Soru 3
Herhangi bir alfabe ile yazılmış bir metni yorum yapmadan başka bir alfabe ile göstermek aşağıda verilen hangi terimin tanımıdır?
Seçenekler
A
Transkripsiyon
B
Yazıya aktarma
C
Transliterasyon
D
Yazıya geçirme
E
Fonetik yazım
Açıklama:
Kaynaklarda transkripsiyon yanında transliterasyon terimi de geçer. Transliterasyon için harf çevrimi terimi de kullanılır. Anlamı ise bir alfabe ile yazılmış bir metni yorum yapmadan başka bir alfabe ile göstermektir.
Transliterasyon, bir alfabe ile yazılmış bir metni yorum yapmadan başka bir alfabe ile göstermektir.
Transliterasyon, bir alfabe ile yazılmış bir metni yorum yapmadan başka bir alfabe ile göstermektir.
Soru 4
'Bilinmeyen, yaygın olmayan bir alfabeyle yazılmış bir metni ses değerlerini koruyarak yorumlu bir biçimde, bilinen bir alfabeye, çoğu zaman Latin harflerine çevirmek' olarak tanımlanan aktarım sistemi aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Transliterasyon
B
Harf çevrimi
C
Fonetik yazım
D
Dil içi çeviri
E
Transkripsiyon
Açıklama:
Türkçe kaynaklarda transkripsiyon veya yazıya aktarma/yazıya geçirme olarak
adlandırılır. Transkripsiyon ayrıca bilinmeyen, yaygın olmayan bir alfabeyle yazılmış bir metni ses değerlerini koruyarak yorumlu bir biçimde, bilinen bir alfabeye, çoğu zaman Latin harerine aktarmak anlamında da kullanılır.
Transkripsiyon ayrıca bilinmeyen, yaygın olmayan bir alfabeyle yazılmış bir
metni ses değerlerini koruyarak yorumlu bir biçimde, bilinen bir alfabeye, çoğu zaman Latin harerine aktarmak anlamında da kullanılır.
adlandırılır. Transkripsiyon ayrıca bilinmeyen, yaygın olmayan bir alfabeyle yazılmış bir metni ses değerlerini koruyarak yorumlu bir biçimde, bilinen bir alfabeye, çoğu zaman Latin harerine aktarmak anlamında da kullanılır.
Transkripsiyon ayrıca bilinmeyen, yaygın olmayan bir alfabeyle yazılmış bir
metni ses değerlerini koruyarak yorumlu bir biçimde, bilinen bir alfabeye, çoğu zaman Latin harerine aktarmak anlamında da kullanılır.
Soru 5
Günümüz Türkçesinin yazımında kullanılan alfabeyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Her sese bir harf denkliğine büyük oranda uyulan bir sesçil alfabedir.
B
Bu alfabe eski Fenike-Yunan-Latin çizgisinde gelişmiş bir alfabeye dayanır.
C
Alfabede yirmisi ünsüz ve dokuzu ünlü olmak üzere 29 harf vardır.
D
Türkçeden önce pek çok Batı dili zaten bu alfabeye dayanan yazı sistemleri ile yazılmaktaydı.
E
Türkçede alfabe için alfabenin ilk üç sesinden oluşan abece terimi de kullanılmaktadır.
Açıklama:
Bugün Türkçenin yazımında kullanılan alfabe her sese bir harf denkliğine büyük oranda uyulan bir sesçil alfabedir. Bu alfabe eski Fenike-Yunan-Latin çizgisinde gelişmiş bir alfabeye dayanır. Alfabe adı da Yunancada, bu alfabenin ilk iki harfine verilen alpha ve beta adlarının birleşmesinden oluşmuştur. Türkçede alfabe için alfabenin ilk üç sesinden oluşan abece terimi de kullanılmaktadır. Türk alfabesinde sekizi ünlü, yirmi biri ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Soru 6
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, ünsüzlerinin ince veya kalın okunmasına göre farklı anlamlar kazanabilir?
Seçenekler
A
lale
B
tezgah
C
kemal
D
sol
E
yol
Açıklama:
Alıntı sözcüklerdeki bu ön damaksıl ünsüzler kimi durumlarda anlam ayırıcıdır. Örneğin sol notasının sonundaki /l/ ön damak sesidir.
'Sol' notasının sonundaki /l/ ön damak sesidir. Bu sözcüğü sol (yön adı) sözcüğünden ayıran tek özellik /l/ ünsüzünün ön damak ünsüzü olmasıdır.
'Sol' notasının sonundaki /l/ ön damak sesidir. Bu sözcüğü sol (yön adı) sözcüğünden ayıran tek özellik /l/ ünsüzünün ön damak ünsüzü olmasıdır.
Soru 7
Aşağıdaki hangisi yazılışı ve söylenişi aynı olup farklı anlamları da olan sözcüklerden biri değildir?
Seçenekler
A
ben
B
sağ
C
yüz
D
kır
E
kar
Açıklama:
Dillerde, yazılışları veya söylenişleri aynı olan ve hiçbir işaret kullanılmadığı hâlde dilin doğal konuşurları tarafından asla karıştırılmayan yığınla örnek bulunur: ben, sağ, yüz, kır. E seçeneği yazılışta aynı görünse de farklı anlamı için farklı söylenmelidir.
Soru 8
'Yar-kayalık yükselti' ve 'yar-sevgili' kelimelerinin, aynı çekim ekinin farklı ünlülü biçimlerini almalarının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
İki kelimenin okunuşlarının aynı olması
B
İki kelimenin etimolojik olarak aynı kökene sahip olmaları
C
Birinci kelimenin yabancı kökenli olması
D
İkinci kelimenin ünlü uyumuna uymaması
E
İki sözcükteki /a/ seslerinin birbirinden farklı olması
Açıklama:
İlk sözcük art ünlülü, ikinci sözcük ön ünlülü ekler almaktadır. Ancak
Latin kökenli Türk alfabesinde ön a sesi için ayrı bir harf belirlenmemiştir. Bunun nedeni ön a sesinin Türkçe kökenli sözcüklerde bulunmayışıdır.
Latin kökenli Türk alfabesinde ön a sesi için ayrı bir harf belirlenmemiştir. Bunun nedeni ön a sesinin Türkçe kökenli sözcüklerde bulunmayışıdır.
Soru 9
Türkçede anlam ayırıcı bir öge, yani bir sesbirim olmadığı hâlde alfabede bulunan ses aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
a
B
ı
C
ğ
D
z
E
ş
Açıklama:
Bir dilin alfabesinde her harfin gösterdiği ses, sesbirim olmayabilir. /ğ/
sesi Türkçede anlam ayırıcı bir öge, yani bir sesbirim olmadığı hâlde alfabede bir harfle karşılanır.
sesi Türkçede anlam ayırıcı bir öge, yani bir sesbirim olmadığı hâlde alfabede bir harfle karşılanır.
Soru 10
Dil biliminin insan dilinin sesleriyle ilgilenen iki farklı kolu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Fonetik-Sentaks
B
Fonetik-Morfoloji
C
Fonoloji-Morfoloji
D
Fonetik-Fonoloji
E
Fonoloji-Sentaks
Açıklama:
Dil biliminin insan dilinin sesleriyle ilgilenen iki farklı kolu vardır: fonetik ve fonoloji.
Soru 11
Türkçede ekleri yazarken, ünlü ve ünsüz uyumlarına bağlı olarak ortaya çıkan ses değişkelerini temsil edecek şekilde semboller kullanılır. Aşağıdakilerden hangisi bu uygulamaya verilebilecek doğru bir örnektir?
Seçenekler
A
- (X)m: çatı-m
B
- (y)A: masa-y-a
C
- De: içeride, içte
D
- Da: başta, sonda
E
-mXŞ: gelmiş, görmüş
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Yalnızca B seçeneği doğru bir örnektir: Sözcük kökü ünlüyle bittiği için ekler arasına kaynaştırma sesi gerektirir. A yanlıştır çünkü sözcük kökü ünsüzle bittiği için ek önünde kaynaştırma sesine gerek yoktur. C ve D söz konusu ekin sembolünün (-DA) eksik verildiğini kanıtlayacak örneklerdir, birinin elenmesi ötekinin de yanlışlığını gösterir zaten. Sembollerin işlevini anlayan kişi E seçeneğini eler çünkü bu ekteki son ses hiçbir örnekte değişmez: mXş.
Yalnızca B seçeneği doğru bir örnektir: Sözcük kökü ünlüyle bittiği için ekler arasına kaynaştırma sesi gerektirir. A yanlıştır çünkü sözcük kökü ünsüzle bittiği için ek önünde kaynaştırma sesine gerek yoktur. C ve D söz konusu ekin sembolünün (-DA) eksik verildiğini kanıtlayacak örneklerdir, birinin elenmesi ötekinin de yanlışlığını gösterir zaten. Sembollerin işlevini anlayan kişi E seçeneğini eler çünkü bu ekteki son ses hiçbir örnekte değişmez: mXş.
Soru 12
Ekleriin bağımsız olarak değil, ancak biir sözcüğe eklenmek suretiiyle kullanılabileceğiini göstermek iiçiin biitişme yeriine biir çiizgii konur. Bu çizginin kullanımı, isim türeten ve eylem türeten eklere göre farklılık gösterir. Buna göre, aşağıdaki örneklerden hangisi kurala uygun bir örnektir?
Seçenekler
A
-git-
B
sar-ıl
C
görgü-lü
D
dön-üş-
E
-kazan-ım
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Doğru seçenek D'dir: Eylemden eylem türeten bir ek olduğu için - Xş ekinin hem başına hem de sonuna da çizgi konur. Sözcük kökünün önüne çizgi konamayacağına göre, A ve E seçenekleri kabul edilemez örneklerdir. B'de bu kurala uymayan bir örnek vardır, elenir. C'de ise kök ve ekler zaten doğru bölünmemiştir.
Doğru seçenek D'dir: Eylemden eylem türeten bir ek olduğu için - Xş ekinin hem başına hem de sonuna da çizgi konur. Sözcük kökünün önüne çizgi konamayacağına göre, A ve E seçenekleri kabul edilemez örneklerdir. B'de bu kurala uymayan bir örnek vardır, elenir. C'de ise kök ve ekler zaten doğru bölünmemiştir.
Soru 13
Aşağıda, seslerin ve eklerin yazımında yaygın olarak kullanılan sembollere örnekler verilmiştir. Hangi örnekte söz konusu sembollerden biri yanlış kullanılmıştır?
Seçenekler
A
/ORdu/~/orDU/
B
Vapur köprüØ önlerine gelmiş.
C
omuza~boyuna
D
kangı>hangi
E
birkaç *ev-ler
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Bu örneklerden yalnızca C yanlıştır çünkü "alternasyon" işareti olan ~ dilde eşzamanlı olarak kullanılan birden çok birimi göstermek için kullanılır. Bu işaret, örneğin, "omuza~omza" çiftiyle kullanılsaydı, doğru olurdu.
Bu örneklerden yalnızca C yanlıştır çünkü "alternasyon" işareti olan ~ dilde eşzamanlı olarak kullanılan birden çok birimi göstermek için kullanılır. Bu işaret, örneğin, "omuza~omza" çiftiyle kullanılsaydı, doğru olurdu.
Soru 14
"Çağdaş dil bilimi araştırmaları ışığında dil, bir topluluk içindedoğal olarak gelişen, zaman içinde değişen, göstergeler dizgesidir", tanımında dilin hangi özellikleri vurgulanmaktadır.I. Dil insanların duygu ve düşüncelerini ifade etmelerine yarayan bir iletişim aracıdır. / II. Bütün doğal diller, çeşitli nedenlere bağlı olarak, sürekli bir değişim içindedir. / III. Doğuştan getirilen dil yetisinin bir dile dönüştürülmesi için sosyal bir çevreye ihtiyaç vardır. / IV. Hiçbir iletişim aracı doğal insan dili kadar karmaşık bir yapıya sahip değildir. / V. Doğal insan dilinin oluşturduğu dizgenin temelinde sınırlı sayıdaki sesli göstergeler vardır.
Seçenekler
A
II,I, V
B
I, II, III
C
II, IV, V
D
I, III
E
I, V
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Seçeneklerde sunulan bütün ifadeler doğrudur ama konuyu bilen ve soru kökündeki tanımı bileşenlerine ayıran öğrenci doğru yanıtı kolayca bulur: Cümlede dilin toplumsal özelliği, değişebilirliği ve göstergelerden oluştuğu vurgulanmaktadır.
Seçeneklerde sunulan bütün ifadeler doğrudur ama konuyu bilen ve soru kökündeki tanımı bileşenlerine ayıran öğrenci doğru yanıtı kolayca bulur: Cümlede dilin toplumsal özelliği, değişebilirliği ve göstergelerden oluştuğu vurgulanmaktadır.
Soru 15
Ateşimin yükselmesi hasta olduğuma işaret eder; böyle bir durumda doğal bir gösterge söz konusudur. O halde, doğal göstergenin ayırıcı özelliği nedir?
Seçenekler
A
Gösteren ile gösterilen arasında nedensel bir bağ yoktur.
B
Bir gösteren vardır ama bir gösterilenden söz edilemez.
C
Bu tür göstergeler bir iletişim ihtiyacından kaynaklanmaz.
D
Gösteren ve gösterilen arasındaki ilişki insan tarafından belirlenmiştir.
E
Doğal bir göstergenin ilettiği mesaj başka tür göstergelerle ifade edilemez.
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
B, göstergenin tanımına aykırıdır; A ve C esasen insanların ürettiği yani doğal olmayan göstergeleri tanımlamaktadır, E göstergelerin birbirine çevrilebileceği bilgisine ters düşmektedir (ateş ölçmek için kullanılan bir derecedeki rakamlar gibi). Doğru cevap C'dir: insan bedeninin tepkilerinin yani doğanın benimle iletişim kurma gibi bir isteği/ niyeti/zorunluluğu yoktur.
B, göstergenin tanımına aykırıdır; A ve C esasen insanların ürettiği yani doğal olmayan göstergeleri tanımlamaktadır, E göstergelerin birbirine çevrilebileceği bilgisine ters düşmektedir (ateş ölçmek için kullanılan bir derecedeki rakamlar gibi). Doğru cevap C'dir: insan bedeninin tepkilerinin yani doğanın benimle iletişim kurma gibi bir isteği/ niyeti/zorunluluğu yoktur.
Soru 16
"Türkçe yansıma sözcüklere baktığımızda, örneğin, tümünde ünlü uyumu olduğunu görürüz." Bu gözlemden hareketle, yansıma sözcüklerle ilgili olarak şunlardan hangisini söylemek doğru olur? I. Yansıma sözcükler bile tamamen nedenli değildir. / II. Yansıma sözcükler ait oldukları dillerin ses yasalarına uyarlar. / III. Yansıma sözcüklerin varlığı "dil göstergesinin nedenliliği" ilkesinin bir kanıtıdır. / IV. Farklı dillerdeki yansıma sözcükler arasında tam bir örtüşme vardır. / V. Diller farklı olsa da, yansıma sözcüklerin ortaya çıkış nedeni aynıdır.
Seçenekler
A
III, IV
B
I, III
C
III, IV, V
D
I, IV
E
I, II, V
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Yansıma sözcükler aynı nedenle ortaya çıkmış olsalar bile, ait oldukları dilin ses yasalarına uygundurlar ve dilden dile farklılıklar gösteriler. Yani tamamen nedenli değildirler.
Yansıma sözcükler aynı nedenle ortaya çıkmış olsalar bile, ait oldukları dilin ses yasalarına uygundurlar ve dilden dile farklılıklar gösteriler. Yani tamamen nedenli değildirler.
Soru 17
Az sayıda sesin, örneğin, /r/, /ı/, /a/, /s/ seslerinin farklı sırayla art arda dizilmeleri sonucunda farklı anlamlı birimler oluşur: sarı, sıra, asır. Bu durum dil göstergesinin hangi özelliğiyle açıklanır?
Seçenekler
A
Dil göstergesinin nedenliliği
B
Dil göstergesinin nedensizliği
C
Dil göstergesinin soyutluğu
D
Dil göstergesinin çizgiselliği
E
Dil göstergesinin sesli oluşu
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Dildeki sınırlı sayıda sesbirimin o dilin hece yapılarının imkan verdiği ölçüde ve her dilin kendi kurallarına uygun olarak hayali bir çizgi üzerinde art arda gelmesiyle yeni anlamlı birimler (sözcük, türemiş sözcük, cümle...) oluşur. Bu da dil göstergesinin çizgiselliğiyle mümkündür.
Dildeki sınırlı sayıda sesbirimin o dilin hece yapılarının imkan verdiği ölçüde ve her dilin kendi kurallarına uygun olarak hayali bir çizgi üzerinde art arda gelmesiyle yeni anlamlı birimler (sözcük, türemiş sözcük, cümle...) oluşur. Bu da dil göstergesinin çizgiselliğiyle mümkündür.
Soru 18
Türkçede, /v/ .......... ile gösterilen .......... "kavak" ve "kavuk" sözcüklerinde, /kavak/ ve /kawuk/ biçiminde farklı söylendiği halde, her iki biçim de aynı soyut birimin değişkeleridir, anlam ayırıcı işlevleri yoktur ve bunlara .......... denir.
Seçenekler
A
sesbirimi / ses / alt sesbirim
B
harfi / sesbirim / ses
C
sesi / harf / alofon
D
harfi / ses / sesbirim
E
sesi / alt sesbirim /sesbirim
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Ses: gerçek fiziki olgu; Sesbirim: dilde anlam ayırıcı işlev gören soyut birim; Alofon/ alt sesbirim: aynı sesbirimin anlam ayırma işlevi olmayan farklı söyleniş biçimleri.
Ses: gerçek fiziki olgu; Sesbirim: dilde anlam ayırıcı işlev gören soyut birim; Alofon/ alt sesbirim: aynı sesbirimin anlam ayırma işlevi olmayan farklı söyleniş biçimleri.
Soru 19
Dil incelemelerinde, tek bir sesbirimle anlamca birbirinden ayrılan sözcüklere "en küçük karşıt çift" denir ve bir dilin sesbirimlerini en küçük karşıt çiftler yardımıyla belirleriz. Bu tanıma göre, şu örneklerden hangisi /c/ ve /ç/ sesbirimlerini açığa çıkarmaya yarayan bir "en küçük karşıt çift"tir?
Seçenekler
A
*cember / çember
B
acı / açı
C
ucuz / uçuk
D
saç / kaç
E
yiyecek / içecek
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Yalnızca B seçeneğinde, en küçük çift oluşturan iki sözcük birbirinden /c/ ve /ç/ sesbirimleri arasındaki fark sayesinde ayrılır. Bu iki sözcüğü oluşturan diğer sesler ortaktır. Bu durumda A seçeneğinden başka örnek yoktur ama A doğru cevap olamaz çünkü Türkçe'de "cember" diye bir sözcük yoktur, bu da zaten yıldız işaretiyle belirtilmiştir.
Yalnızca B seçeneğinde, en küçük çift oluşturan iki sözcük birbirinden /c/ ve /ç/ sesbirimleri arasındaki fark sayesinde ayrılır. Bu iki sözcüğü oluşturan diğer sesler ortaktır. Bu durumda A seçeneğinden başka örnek yoktur ama A doğru cevap olamaz çünkü Türkçe'de "cember" diye bir sözcük yoktur, bu da zaten yıldız işaretiyle belirtilmiştir.
Soru 20
Ses bilgisi, ses bilim ve alfabe ile ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Bir dildeki her ses aynı zamanda bir sesbirimdir.
B
Bir dilin alfabesinde, her sese karşılık bir harf bulunur.
C
Türkçe alfabede ğ harfinin gösterdiği ses bir sesbirim değildir.
D
/l/, /g/, /k/ ünsüzleri Türkçenin sesbirimlerinden değildir.
E
Türkçedeki "kapalı e" sesi de alfabede bir harfle gösterilmelidir.
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Ses ve sesbirim ayrı kavramlardır o halde A yanlıştır. Ses ve harf çok farklı birimlerdir, birebir karşılık aranamaz, B ve E bu yüzden yanlıştır. /l/, /g/, /k/ ünsüzleri Türkçenin sesbirimleridir ancak bu sesbirimlerin birer değişkesi olan öndamaksıl ünsüzler yabancı dillerden alınan sözcüklerde art ünlülerin yanında bulunabilir (lale, gol) ; o halde D yanlıştır. C doğru cevaptır: ğ ile gösterilen ses ön ünlülerle /y/ sesini verir, diğer konumlarda yalnızca yanındaki ünlüyü uzatma işlevi vardır ve anlam ayıracak şekilde kullanılmaz.
Ses ve sesbirim ayrı kavramlardır o halde A yanlıştır. Ses ve harf çok farklı birimlerdir, birebir karşılık aranamaz, B ve E bu yüzden yanlıştır. /l/, /g/, /k/ ünsüzleri Türkçenin sesbirimleridir ancak bu sesbirimlerin birer değişkesi olan öndamaksıl ünsüzler yabancı dillerden alınan sözcüklerde art ünlülerin yanında bulunabilir (lale, gol) ; o halde D yanlıştır. C doğru cevaptır: ğ ile gösterilen ses ön ünlülerle /y/ sesini verir, diğer konumlarda yalnızca yanındaki ünlüyü uzatma işlevi vardır ve anlam ayıracak şekilde kullanılmaz.
Soru 21
Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Dilin farklı gerçekleşme biçimlerine göstergeler dizgesi denir.
B
Dil değişkendir.
C
Her insan dil yetisiyle doğar.
D
Dil toplumsal bir olgudur.
E
Dil seslerden oluşur.
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Soru 22
Dilin en küçük birimi aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
harf
B
kelime
C
ek
D
hece
E
ses
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Soru 23
Bilimsel çalışmalarda, ekler gösterilirken, ekin bünyesine dâhil olmayan sesler aşağıdaki işaretlerden hangisiyle gösterilir?
Seçenekler
A
parantez
B
yıldız
C
tire
D
eğik çizgi
E
gelişme işareti
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Soru 24
Değişken seslerin gösteriminde, aşağıdaki ses grubunu temsilen kullanılan işaretler ve açılımların hangisinde yanlışlık yapılmıştır?
Seçenekler
A
I: ı, i
B
U: u, ü
C
C = c, ç
D
D = d, t
E
K=ḳ,g
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Soru 25
Aşağıdakilerden hangisi dilin özelliklerinden biri değildir?
Seçenekler
A
Seslerden oluşması
B
İletişim aracı olması
C
Toplumsal olması
D
Değişmez olması
E
Üretken olması
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Soru 26
Gösterge-gösterilen ilişkisi bakımından aşağıdakilerin hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir.
B
Gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir.
C
Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerin- de anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir.
D
Gökte siyah yağmur bulutlarının yağmur oluşturma- sı doğal bir göstergedir.
E
Trafik ışıkları karşısında yayaların hareket etmesi do- ğal bir göstergedir.
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Soru 27
Aşağıdakilerden hangisi ses biliminin alanlarından biri değildir?
Seçenekler
A
söyleyiş ses bilimi
B
titreşim ses bilimi
C
akustik ses bilimi
D
işitsel ses bilimi
E
görsel ses bilimi
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 28
Ses Biliminin, seslerin çıkarılışı sırasında söyleyiş organlarının- durumunu, seslerinin boğumlanma biçimlerini inceleyen ve sesleri bu açıdan sınışandıran alanına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
görsel ses bilimi
B
söyleyiş ses bilimi
C
akustik ses bilimi
D
titreşim ses bilimi
E
işitsel ses bilimi
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 29
Dilde anlam ayırıcı en küçük sese verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
fonetik
B
sesbirim
C
fonoloji
D
alofon
E
sesçil
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 30
Türkçenin eklerindeki çeşitlenme aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur?
Seçenekler
A
Ünlü ve ünsüz uyumları
B
Ses aygıtı
C
Sesbirimler
D
Transkripsiyon
E
Gösterge
Açıklama:
Eklerdeki çeşitlenmenin nedeni ünlü ve ünsüz uyumlarıdır. Tek biçimli az sayıda örnek dışında ekler ünlü ve ünsüz uyumlarına göre çeşitlenirler. Ses aygıtı, konuşma organlarını içeren konuşma düzeneği; sesbirimler, anlam ayırıcı en küçük ögeler; transkripsiyon, sözlü ağız malzemesinin konuşulduğu anda veya kaydedilerek daha sonra yazıya aktarılması; gösterge ise gösteren-gösterilen ilişkisini ifade eder.
Soru 31
Aşağıdakilerden hangisi yalnızca etimolojik anlatımlarda kullanılır?
Seçenekler
A
*
B
< >
C
/ /
D
ø
E
~
Açıklama:
Gelişme işaretleri (< >), dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir. Okun açık tarafı eski biçimi, yeni olana kaynaklık edeni; uç kısmı ise gelişme sonucu ortaya çıkan daha yeni biçimi gösterir: Eski Türkçe kel->günümüz Türkçesi gel-. Bu örnekte eski biçimden hareket edilmiştir. Aynı gelişmeyi yeni biçimden hareketle de göstermek mümkündür. Ancak bu durumda okların yönü ve sözcüklerin yeri değişecektir: günümüz Türkçesi gel-<Eski Türkçe kel-. Okunurken, eskiden yeniye doğru bir gelişme söz konusu ise gelişir, yeniden eskiye doğru bir işaretleme söz konusu ise gelir diye okunur. Yıldız işareti (*), etimolojik çalışmalarda belgelenmemiş örnekleri göstermesinin yanı sıra her tür çalışmada dilde kabul edilmez biçimleri de işaretler. Ses ve sesbirimleri gösteren eğik çizgiler (/ /), düşmüş veya artık kullanılmayan ses ve biçimleri gösteren sıfır işareti (ø) ve eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini gösteren alternasyon işareti (~), yalnızca etimolojik çalışmalara özgü değildir.
Soru 32
Aşağıdaki örneklerde yer alan çekim eklerin tamamının gösterimi hangisidir?
kaydı, giydi, kurdu, büyüdü, içti, kıstı, tuttu, öptü
kaydı, giydi, kurdu, büyüdü, içti, kıstı, tuttu, öptü
Seçenekler
A
-DI
B
-DU
C
-(y)DX
D
-yDX
E
-DX
Açıklama:
Bilimsel çalışmalarda eklerin bütün varyantlarını yazmak yerine daha pratik bir yol tutulur ve hepsini temsilen semboller kullanılır. Burada alışılmış uygulama, değişken seslerin temsilen büyük harf verilmesidir. Buna göre, şıklarda listelenen sembollerden -DI, yalnızca -dı, -di, -tı, -ti çeşitliliğinin; -DU, yalnızca -du, -dü, -tu, -tü çeşitliliğinin bir ifadesidir. -(y)DI ve -yDI, /y/ sesinin eke değil köke ait olması sebebiyle yanlıştır. -DX gösterimi ise, verilen örneklerde yer alan -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü değişkelerinin tamamını kapsar.
Soru 33
Aşağıdakilerden hangisi sözlü dilin önceliğinin kanıtıdır?
Seçenekler
A
Sözlü dil eğitimle kazanılır.
B
Yazı dili olmayan dil yoktur.
C
Yazı dili sözlü dilin görsel temsilidir.
D
Okuryazar olmayanlar konuşmayı öğrenemez.
E
Sözlü dil sürekli değişir.
Açıklama:
Dilcilik açısından sözlü dil önceliklidir. İnsan önce sözlü dili edinir; yazı dili daha sonra eğitimle kazanılan bir beceridir. Tarihi gelişimlerine bakıldığında da yazı dillerinin sözlü dilleri temsil etmek üzere daha sonraları ortaya çıktığı görülmektedir. Kaldı ki, konuşula bütün dillerin yazı dilleri de yoktur. Yazılmayan bu dillerin konuşurları, okul öncesi çocuklar, okuryazar olmayan insanlar da ana dillerini, iletişimin aksamaması anlamında “doğru” biçimde kullanırlar. Yazının olmadığı zamanlarda veya günümüzde okuryazar olmayan insanlar için dili sonraki kuşaklara aktarmanın tek yolu sözlü aktarmadır. Sözlü dillerin sürekli değişken olması doğru olmakla birlikte bu durumun sözlü dilin öncelikli olmasıyla bir bağıntısı yoktur.
Soru 34
Azerbaycan’lı yazar Anar, Türkiyeli Türkler’in “Hoşuma gitti.” biçimindeki kullanımlarını eleştiriyor; “Niye ‘gitti’ diyorsunuz? Güzel bir şeyse gelsin, niye gidiyor” diye soruyormuş. Çünkü Azeri Türkçesi’nde “Hoşuma geldi” denmekteymiş. Bu durum dilde hangi özelliğin bulunduğunu yansıtmaktadır?
Seçenekler
A
Nedensizlik ilkesinin
B
Yansımanın
C
Çizgiselliğin
D
Göstergelerin soyutluğunun
E
Üretkenliğin
Açıklama:
Buradan dil göstergelerinin, gösterilenle gösteren arasındaki ilişkinin nedensiz olduğu ortaya çıkar. Çünkü arada bir nedenlilik ilişkisi olsaydı, bütün dillerde aynı sesler yan yana gelerek aynı kavram ya da nesneyi gösteriyor olacaktı. Oysa, örneğin Türkçedeki su göstergesi İngilizcede water, Arapçada ab, Rusçada voda, Macarcada víz ile karşılanmaktadır. Azericede hoşuma geldi ile ifade edilen anlam, Türkçede hoşuma gitti biçiminde karşılık bulur. Göstergenin nedensizliği denilen bu durum, dil bilimsel araştırmalarda en önemli ilkelerden biridir.
Soru 35
Yukarıdaki resimde 'ağaç' kavramı ile ağaç sözcüğü arasındaki ilişki nasıl tanımlanır?
Seçenekler
A
Gösteren
B
Gösterilen
C
Gösterge
D
Gösterim
E
Doğal
Açıklama:
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir. Ağaç kavramı gösterilen, ağaç sözcüğü gösteren, aralarındaki bağ ise göstergedir. Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Örneğin gökte siyah yağmur bulutlarının oluşması bir gösterendir. Gösterdiği, yani gösterilen ise yağmur yağacağıdır. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğaldır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. Trafik lambaları ise üzerinde anlaşmaya varılmış bir göstergedir. Hangi renk ışık yandığında sürücü ve yayaların nasıl davranacağı üzerinde daha önceden anlaşmaya varılmıştır. Buradaki örnekte ise gösterge ilişkisi uzlaşımsaldır, doğal değildir. Gösterim ise bu anlatımı görselleştiren resimin tümüdür.
Soru 36
Ön dişleri kırılan bir dil konuşurunun hangi sesleri çıkaramayacağına dair bir açıklama aşağıdakilerden hangisi sayesinde yapılabilir?
Seçenekler
A
Söyleyiş sesbilimi
B
İşitsel sesbilimi
C
Titreşim sesbilimi
D
Sesbilgisi
E
Fonoloji
Açıklama:
Söyleyiş Ses Bilimi, seslerin nasıl çıkarıldığını, hangi konuşma organlarının kullanıldığını, çıkarılış sırasında bu organlarının durumunu, seslerin boğumlanma biçimlerini inceler ve sesleri bu açıdan sınıflandırır.
Soru 37
Aşağıdakilerden hangisi ses aygıtının daha ön kısmında yer alır?
Seçenekler
A
Diş
B
Diş yuvası
C
Damak
D
Sert Damak
E
Yumuşak damak
Açıklama:
Bu organların ses aygıtında önden arkaya doğru sıralaması şöyledir: diş, diş yuvası, damak (sert damak), yumuşak damak.
Soru 38
Örnek 1: tak - pak
Örnek 2: it - ip
Örnek 3: etik - epik
Verilen örnekler aşağıdakilerden hangisinin Türkçede sesbirim olduğunu kanıtlar?
Örnek 2: it - ip
Örnek 3: etik - epik
Verilen örnekler aşağıdakilerden hangisinin Türkçede sesbirim olduğunu kanıtlar?
Seçenekler
A
/i/
B
/k/
C
/e/
D
/t/ ve /p/
E
/e/ ve /i/
Açıklama:
Dilde anlam ayırıcı en küçük ögeye sesbirim (fonem) denir. Bu örneklerde yer alan üç adet en küçük karşıt çift (tak-pak/it-ip/etik-epik) içinde de /p/ ve /t/ sesleri sırasıyla sözcük başında, sonunda ve ortasında birbirinin yerine kullanıldığında anlamca birbirinden ayrılan sözcükler oluşturmaktadır. Öyleyse bu sesler Türkçede sesbirimdir.
Soru 39
Aşağıdakilerden hangisi sesçil alfabede bir harfin karşılığıdır?
Seçenekler
A
ses
B
hece
C
hem ses hem hece
D
sözcük
E
hem sözcük hem hece
Açıklama:
Çağdaş sesçil alfabelerin kökenlerinin resim yazılara dayandığı bilinmektedir. Önceleri insanlar, ifade etmek istedikleri varlıkların resimlerini mağaralarda hâlâ görebildiğimiz çizimlerle gösterirken zamanla bu resimlerden, anlatılmak istenen varlığa benzeyen semboller ortaya çıkmıştır. Bu semboller kimi heceleri gösteren işaretlere dönüşürken (hece yazı) kimi alfabelerde de tek tek sesleri gösterecek biçimde düzenlenmişlerdir (sesçil yazı). Hem hece, hem harf gösteren işaretler taşıyan alfabeler de vardır. Örneğin Orhon Türkçesinin yazımında kullanılmış olan Runik alfabede bazı harfler heceleri bazıları da sesleri gösteriyordu. Bugün Türkçenin yazımında kullanılan alfabe her sese bir harf denkliğine büyük oranda uyulan bir sesçil alfabedir.
Soru 40
Aşağıdakilerden sözcüklerin hangisinde gelişme işareti kullanılabilir?
Seçenekler
A
Çamaşır
B
Patak
C
Safa
D
Tafra
E
Yafta
Açıklama:
Bu işaretler dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifadeyle gelişimini gösterir. Okun açık tarafı eski biçim, yeni olana kaynaklık eden; uç kısmı ise gelişme sonucu ortaya çıkan daha yeni biçimi gösterir. Farsça cāmesûy>Türkçe çamaşır. Bu nedenle doğru cevap A’dır.
Soru 41
Alternasyon işareti ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Sesbirim olan seslerin iki eğik çizgi arasında kullanılmasıdır.
B
Ögenin eski ve yeni biçimlerinin gösterilmesidir.
C
Eş zamanlı kullanımları olan dil ögeleri için kullanılmasıdır.
D
Etimoloji yapıldığı zaman kullanılmasıdır.
E
Eklerin bağımsız olarak kullanılmadıklarının, sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılmasıdır.
Açıklama:
Sesbirim olan seslerin iki eğik çizgi arasında kullanılmasını eğik çizgiler, ögenin eski ve yeni biçimlerini eğik çizgiler, etimoloji yapılmasını yıldız işareti, eklerin bağımsız olarak kullanılmadığında yani sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılmasını tire işareti sağlamaktadır. Alternasyon işareti, eş zamanlı kullanımları olan dil ögeleri için gösterilmektedir. Bu nedenle yanıt C’dir.
Soru 42
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi düzeltme işareti almaz?
Seçenekler
A
Adet
B
Aşık
C
Adem
D
Asker
E
Hala
Açıklama:
Adet sayı anlamına gelmektedir. Düzeltme işareti aldığında gelenek anlamına gelir. Aşık kemik anlamına gelir. Düzeltme aldığında aşık olan anlamına gelir. Adem yokluk demektir düzeltme işareti aldığında insanoğlu anlamına gelir. Hala babanın kız kardeşi anlamına gelir. Düzeltme işareti aldığında henüz anlamına gelmektedir. Asker sözcüğü düzeltme işareti almamaktadır. Bu nedenle cevap D’dir.
Soru 43
Aşağıdakilerden hangisinde dilin ölçütleriyle ilgili verilen bilgi doğrudur?
Seçenekler
A
Dilcilik açısından yazılı dil önceliklidir.
B
Dilin yeni anlamlar türetebilmesi toplumsal olgu oluşuyla ilgilidir.
C
Dilin farklı gerçekleşme biçimlerinin her biri gösterge olarak tanımlanır.
D
Dillerdeki ünlü sayısı diğer dilden üstünlüğünü araştırmada yol göstericidir.
E
Dil her şeyden önce seslerden oluşur.
Açıklama:
Dilcilik açısından sözlü dil önceliklidir. Dilin yeni anlamlar türetebilmesi üretken olmasıyla ilgilidir. Dilin farklı gerçekleşme biçimlerinin her biri varyant olarak ifade edilir. Diller diğer yönleri gibi sesleri açısından üstünlük veya zayıflık anlamında karşılaştırılamaz. Bu nedenle doğru cevap E’dir.
Soru 44
Aşağıdakilerden hangisi iletişimde kullanılan dil dışı göstergeler arasındadır?
Seçenekler
A
Yansıma
B
İkon
C
Konuşma
D
Çizgisellik
E
Sesler
Açıklama:
Yansımada sözcüklerden bir nedenlilik ilişkisinden bahsedilir. Yavaş konuşma gibi. Dille ilgilidir. Konuşma da dil ile ilgilidir. Çizgisellik de fiziksel seslerin çıkarılış özelliğidir. Dil göstergesidir. Sesler de dil ile ilgilidir. İkon görsel bir göstergedir. Bu nedenle doğru cevap B’dir.
Soru 45
Aşağıdakilerden hangisi fonetik ile ilgili doğru bir bilgidir?
Seçenekler
A
Dil bilgisindeki kurallarla ilgilenmektedir.
B
Seslerin o dildeki birbiriyle etkileşimini incelemektedir.
C
Seslerin dildeki dizilişleriyle ilgilenmektedir.
D
Seslerin ölçülebilir akustik dalgalarını incelemektedir.
E
Konusu soyut seslerdir.
Açıklama:
Fonoloji zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir. Seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır. Temel sorusu bir sesin belli bir dilin ses sisteminde anlam ayırıcı işlevinin olup olmadığı, bir dildeki ses arasındaki farkın anlamı ayırıp ayırmadığıdır. Fonetiğin aksine belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, birbiriyle etkileşimlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler. Konusu gerçek sesler değil, soyut seslerdir. Fonetik, insan dilindeki tanımlanabilen, gerçek sesleri inceler. Bunu yaparken herhangi bir dile bağlı kalmaz. Genel olarak sesler nasıl çıkarılmaktadır, boğumlanma özellikleri nelerdir; ölçülebilir akustik dalgalar olarak fiziksel özellikler nelerdir, üretilmelerindeki fiziksel ilkeler ve sesletim süreleri nedir? gibi sorulara cevap arar. Bu nedenle cevap D’dir.
Soru 46
Aşağıdakilerden hangisi ses bilgisinin inceleme alanları arasında değildir?
Seçenekler
A
Söyleyiş sesbilimi
B
Ses olayları
C
Ses değişimleri
D
Sesbirim
E
Seslerin anlam ayırıcı özelliği
Açıklama:
Ses bilgisinin inceleme alanları, ses, harf, seslerin anlam ayırıcı özelliği, sesbirim, ünlüler, ünsüzler, sesdizim, ünlü ve ünsüzlerle ilgili kurallar, sesler arasındaki etkileşimler, ses değişimleri, ses olaylarıdır. Söyleyiş sesbilimi ise sesbilimimi inceleme alanıdır. Bu nedenle cevap A’dır.
Soru 47
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde “a” harfi anlam ayırıcıdır?
Seçenekler
A
Dergah
B
Alem
C
Kağıt
D
Mekan
E
Ordugah
Açıklama:
Alemdeki a normal a ile bayrak anlamına gelir. Ön a ile dünya anlamına gelmektedir. Bu nedenle cevap B’dir.
Soru 48
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerinin hangisi eşsesli bir sözcüktür?
Seçenekler
A
Kuşlar uçuyor.
B
Silahını çekti.
C
Kitap okudu.
D
Her yanım acıyor.
E
Parası bitmiş.
Açıklama:
Yan sözcüğü hem yanmak hem de bir yön anlamına gelir. Bu nedenle doğru cevap D’dir.
Soru 49
Transliterasyon ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi doğru değildir?
Seçenekler
A
Yazıyı aktarma olarak da adlandırılır.
B
Yorumsuz bir biçimde bilinen bir alfabeye aktarılır.
C
Standart yazım kullandığı yollardan biridir.
D
Yazıya aktarma ön yorumla mümkündür.
E
Harfler büyük harflerle yazılır.
Açıklama:
Transkripsiyon, yazıyı aktarma olarak adlandırılır. Bilinmeyen, yaygın olmayan bir alfabeyle yazılmış bir metni ses değerlerini koruyarak yorumlu bir biçimde, bilinen bir alfabeye, çoğu zaman Latin harferine aktarmak anlamında da kullanılır. Standart yazım kullandığı yollardan biridir. Yazıya aktarma ön yorumla mümkündür. Başka bir açıklama yapılmamışsa transliterasyonda harfler, transkripsiyonla karışmamaları için büyük harfle yazılır. Eğer Arap alfabesinde olduğu gibi harekeler varsa, bunlar küçük harfe gösterilirler.
Soru 50
I. Bütün değişkenleri ayrı ayrı yazmak.
II. Ekleri temsilen semboller kullanmak.
III. Değişkenlerin hepsini bir arada almak.
IV. Sözcük varyantlarını belirlemek.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin yollarındandır?
II. Ekleri temsilen semboller kullanmak.
III. Değişkenlerin hepsini bir arada almak.
IV. Sözcük varyantlarını belirlemek.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin yollarındandır?
Seçenekler
A
sadece I, II
B
sadece II, III
C
sadece III, IV
D
sadece I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Seslerin ve Eklerin Yazımı
Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin 2 yolu vardır. Birinci yol bütün değişkenleri ayrı ayrı yazmaktır. Bu yapılırken ekin sahip oldugu ünlü ve ünsüzlere göre farklı alternatifler ortaya çıkar. İkinci yolu ise eklerin bütün varyantlarını yazmak yerine hepsini temsilen semboller kullanmaktır. Burada alışılmış uygulama, değişken seslerin temsilen büyük harfle verilmesidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin 2 yolu vardır. Birinci yol bütün değişkenleri ayrı ayrı yazmaktır. Bu yapılırken ekin sahip oldugu ünlü ve ünsüzlere göre farklı alternatifler ortaya çıkar. İkinci yolu ise eklerin bütün varyantlarını yazmak yerine hepsini temsilen semboller kullanmaktır. Burada alışılmış uygulama, değişken seslerin temsilen büyük harfle verilmesidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 51
I. -mA-
II. -mXş
III. -mDDş
IV. xXş
V. -DX
Yukarıdakilerden hangisi, "-mış, -miş, -muş, -müş" eklerini gösteren semboldür?
II. -mXş
III. -mDDş
IV. xXş
V. -DX
Yukarıdakilerden hangisi, "-mış, -miş, -muş, -müş" eklerini gösteren semboldür?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Seslerin ve Eklerin Yazımı
"-mış, -miş, -muş, -müş" ekleri -mXş sembolü ile ifade edilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
"-mış, -miş, -muş, -müş" ekleri -mXş sembolü ile ifade edilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 52
Aşağıdakilerden hangisi eylemlerin sonundaki tire kullanımının özelliklerinden biridir?
Seçenekler
A
Bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için kullanılır.
B
Bağımsız olarak kullanılan ekler için kullanılır.
C
Eylemden eylem türeten bir ek ise yalnızca başına tire konur.
D
Ek, isim türetiyorsa çizgi sadece ekin sonuna getirilir.
E
Sözcüğe eklenmeden kullanılabilir.
Açıklama:
Eklerin Önünde ve Eylemlerin Sonundaki Tire
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. Ek, eğer isim türeten bir ek ise isimler cümlede yalın olarak da kullanılabildikleri için çizgi sadece ekin başına getirilir. Eylemden eylem türeten bir ek ise hem başına hem de sonuna tire konur.
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. Ek, eğer isim türeten bir ek ise isimler cümlede yalın olarak da kullanılabildikleri için çizgi sadece ekin başına getirilir. Eylemden eylem türeten bir ek ise hem başına hem de sonuna tire konur.
Soru 53
I. Bir ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
II. Bir dilin sesbirim olan seslerini gösterir.
III. Tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği varsayılan biçimi gösterir.
IV. Eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini gösterir.
Hangisinde eğik çizgilerin kullanımını doğru olarak açıklanmıştır?
II. Bir dilin sesbirim olan seslerini gösterir.
III. Tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği varsayılan biçimi gösterir.
IV. Eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini gösterir.
Hangisinde eğik çizgilerin kullanımını doğru olarak açıklanmıştır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Seslerin ve Eklerin Yazımı
Yıldız İşareti: * Eğer etimoloji yapılıyorsa önüne yıldız konan sözcük, tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması ge- rektiği varsayılan biçimi gösterir.
Gelişme İşaretleri: < > dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Eğik Çizgiler: // Ses bilgisi araştırmalarında dillerden bağımsız olarak, seslerin köşeli parantez içinde, bir dilin sesbirim olan seslerinin ise iki eğik çizgi arasında verilmesi alışılmış bir durumdur.
Alternasyon İşareti: ~ eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır.
Yıldız İşareti: * Eğer etimoloji yapılıyorsa önüne yıldız konan sözcük, tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması ge- rektiği varsayılan biçimi gösterir.
Gelişme İşaretleri: < > dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Eğik Çizgiler: // Ses bilgisi araştırmalarında dillerden bağımsız olarak, seslerin köşeli parantez içinde, bir dilin sesbirim olan seslerinin ise iki eğik çizgi arasında verilmesi alışılmış bir durumdur.
Alternasyon İşareti: ~ eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır.
Soru 54
Dilin işlev açısından en önemli yönü aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
İnsana özgü olması
B
Seslerden oluşması
C
Toplumsal bir olgu olması
D
İletişim aracı olması
E
Değişken olması
Açıklama:
DİL NEDİR?
Ayrıca dil, bir iletişim aracı’dır. Dilin işlev açısından en önemli yönü budur.
Ayrıca dil, bir iletişim aracı’dır. Dilin işlev açısından en önemli yönü budur.
Soru 55
Türkçenin Latin alfabesi ile yazımına hangi yılda geçilmiştir?
Seçenekler
A
1920
B
1923
C
1928
D
1938
E
1945
Açıklama:
DİL NEDİR?
Günümüzdeki biçimde yazım 1928 yılında Latin alfabesine geçilmesinden sonra geliştiği için Türkçenin yazımı oldukça yeni sayılır.
Günümüzdeki biçimde yazım 1928 yılında Latin alfabesine geçilmesinden sonra geliştiği için Türkçenin yazımı oldukça yeni sayılır.
Soru 56
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Aşağıdakilerden hangisi insanların üzerinde anlaşmaya vardığı bir göstergedir?
Seçenekler
A
Gökyüzünün kızarması- güneşin doğması
B
Dumanların yükselmesi- yangın çıkması
C
Siyah bulutlar görülmesi- yağmurun yağması
D
Asansörün çalışmaması- asansörün bozulması
E
Kırmızı ışık yanması-taşıtların durması
Açıklama:
Gösterge
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir. Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Örneğin gökte siyah yağmur bulutlarının oluşması bir gösterendir. Gösterdiği, yani gösterilen ise yağmur yağacağıdır. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğal- dır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. Trafik lambaları ise üzerinde anlaşmaya varılmış bir göstergedir. Hangi renk ışık yandığında sürücü ve yayaların nasıl davranacağı üzerinde daha önceden anlaşmaya varılmıştır.
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir. Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Örneğin gökte siyah yağmur bulutlarının oluşması bir gösterendir. Gösterdiği, yani gösterilen ise yağmur yağacağıdır. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğal- dır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. Trafik lambaları ise üzerinde anlaşmaya varılmış bir göstergedir. Hangi renk ışık yandığında sürücü ve yayaların nasıl davranacağı üzerinde daha önceden anlaşmaya varılmıştır.
Soru 57
Aşağıdakilerden hangisi fonetiğin konularından biri değildir?
Seçenekler
A
Seslerin nasıl çıkarıldığını incelemek
B
Seslerin boğumlanma özelliklerini incelemek
C
Seslerin bir dildeki anlam ayırıcı işlevini incelemek
D
Seslerin akustik dalgalarını incelemek
E
Seslerin üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri incelemek
Açıklama:
SES BİLİMİ VE SES BİLGİSİNİN İNCELEME ALANLARI
Fonolojinin temel sorusu, bir sesin belli bir dilin ses sisteminde anlam ayırıcı işlevinin olup olmadığı, bir dildeki iki ses arasındaki farkın anlamı ayırıp ayırmadığıdır.
Fonolojinin temel sorusu, bir sesin belli bir dilin ses sisteminde anlam ayırıcı işlevinin olup olmadığı, bir dildeki iki ses arasındaki farkın anlamı ayırıp ayırmadığıdır.
Soru 58
I. Dış dudak, yan damak, küçük dil II. İç dudak, diş yuvası, yutak
III. Dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü sağı IV. Ön damak, tam damak, art damak
V. Yutak, gırtlak, diyafram
Hangisinde ses üretiminde kullanılan eklemleme yerleri doğru olarak verilmiştir?
III. Dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü sağı IV. Ön damak, tam damak, art damak
V. Yutak, gırtlak, diyafram
Hangisinde ses üretiminde kullanılan eklemleme yerleri doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
II-III
D
III- IV
E
V
Açıklama:
Ses Bilimi
dış dudak, iç dudak, diş, diş yuvası, art diş yuvası, ön damak, damak, art damak, küçük dil yutak, gırtlak , gırtlak kapağı, dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü önü, dil palası, dil ucu, dil ucu altı, geniz boşluğu
dış dudak, iç dudak, diş, diş yuvası, art diş yuvası, ön damak, damak, art damak, küçük dil yutak, gırtlak , gırtlak kapağı, dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü önü, dil palası, dil ucu, dil ucu altı, geniz boşluğu
Soru 59
Bugünkü Türk alfabesi ile ilgili hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Türkçe alfabede yirmi bir ünsüz harf bulunur.
B
Türkçe alfabede dokuz ünlü harf bulunur.
C
Tükçe alfabede yirmi dokuz ünlü harf bulunur.
D
Türkçe alfabede yirmi yedi harf bulunur.
E
Türkçe alfabede yirmi yedi ünsüz harf bulunur.
Açıklama:
1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı kanunla kabul edilen bugünkü Türk alfabesinde sekizi ünlü, yirmi biri ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Soru 60
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine koyulan işarete ne ad verilir?
Seçenekler
A
yıldız
B
tire
C
gelişme işareti
D
eğik çizgi
E
vurgu
Açıklama:
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. bu da "Tire" dir.
Soru 61
Aşağıda verilen, ses grubunu temsilen kullanılan işaretler ve açılımları eşleşmesinden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
A: a, e
B
I: ı, i
C
C = c, ç
D
U: u, ü
E
X= ı, i, o, ö
Açıklama:
Ses grubunu temsilen kullanılan işaretler ve açılımları şöyledir:
A: a, e
I: ı, i
U: u, ü
X= ı, i, u, ü
C = c, ç
D = d, t
K = ķ ve k (art damak ve ön damak k sesleri)
G = ġ ve g (art damak ve ön damak g sesleri)
A: a, e
I: ı, i
U: u, ü
X= ı, i, u, ü
C = c, ç
D = d, t
K = ķ ve k (art damak ve ön damak k sesleri)
G = ġ ve g (art damak ve ön damak g sesleri)
Soru 62
Aşağıdaki şıklardan hangisi gelişme işaretlerini tanımlayan ifadedir?
Seçenekler
A
Kabul edilemez biçimleri gösterir.
B
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini gösterir.
C
Bu işaretler dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
D
Bir dilin sesbirim olan seslerini gösterir.
E
Sözcüğün, tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği
varsayılan biçimini gösterir.
varsayılan biçimini gösterir.
Açıklama:
Gelişme işaretleri dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Soru 63
Aşağıdaki işaretlerden hangisi eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır?
Seçenekler
A
Alternasyon İşareti (~)
B
Uzunluk İşareti (-)
C
Sıfır İşareti ( ø )
D
Eğik Çizgiler ( // )
E
Yıldız İşareti ( * )
Açıklama:
Alternasyon işareti (~), eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır.
Soru 64
Aşağıda dil ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yazılı dil önceliklidir.
B
Dil değişken değildir.
C
İnsana ve hayvanlara özgüdür.
D
Toplumsal bir olgudur.
E
Üretken değil, sabittir.
Açıklama:
Dillerdeki değişme ve gelişmeler de dili konuşan topluluğun az veya çok oranda katılmasıyla gerçekleşebilir. Herhangi bir topluluktan bir kişi dili tek başına dönüştüremez. Bu nedenle dil toplumsal bir olgudur. Diğer şıkların hepsi de dil ile ilgili yanlış bilgilerdir.
Soru 65
Aşağıdakilerden hangisi seslerin çıkarılışı sırasında konuşma organlarının durumunu, seslerin boğumlanma biçimlerini inceleyen ve sesleri bu açıdan sınıflandıran alandır?
Seçenekler
A
Söyleyiş Ses Bilimi
B
Titreşim Ses Bilimi
C
İşitsel Ses Bilimi
D
Ses Aygıtı
E
Ses Bilgisi
Açıklama:
Söyleyiş Ses Bilimi, seslerin çıkarılışı sırasında konuşma organlarının durumunu, seslerin boğumlanma biçimlerini inceler ve sesleri bu açıdan sınıflandırır.
Soru 66
Aşağıdaki organlardan hangisi ses aygıtına bir örnek değildir?
Seçenekler
A
ses telleri
B
küçük dil
C
burun
D
yemek borusu
E
damak
Açıklama:
Bir sesin oluşması sürecine herhangi bir şekilde katılan organlara ses aygıtı denir. Bunlar akciğerler, diyafram, nefes borusu, ses telleri, küçük dil, burun, damak, dil, diş, dudak vb.dir.
Soru 67
Aşağıdakilerden hangisi "harf çevrimi" teriminin karşılığıdır?
Seçenekler
A
Transkripsiyon
B
Transliterasyon
C
Alfabe
D
Ses birim
E
Ses
Açıklama:
Transliterasyon için harf çevrimi terimi kullanılır.
Soru 68
Aşağıdakilerden hangisi dilsel göstergelerde sınırlı da olsa nedenliliklerden biri değildir?
Seçenekler
A
yansıma
B
birbiriyle bağlantılı sözcükler
C
birleşik sözcükler
D
türemeler
E
sesbirim
Açıklama:
Sesbirimi haricindeki şıklar dilsel göstergelerde sınırlı da olsa nedenliliklerden biridir.
Soru 69
Aşağıda Türk alfabesi ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Türk alfabesi 4 Kasım 1938'de kabul edilmiştir.
B
Türk alfabesinde dokuzu ünlü, yirmisi ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
C
Türkçede alfabe için "abece" terimi de kullanılmaktadır.
D
Eski Bulgar-Yunan-Latin çizgisinde gelişmiş bir alfabeye dayanır.
E
Her sese bir harf denkliğine uymayan sesçil bir alfabedir.
Açıklama:
Bugün Türkçenin yazımında kullanılan alfabe her sese bir harf denkliğine büyük oranda uyulan bir sesçil alfabedir. Bu alfabe eski Fenike-Yunan-Latin çizgisinde gelişmiş bir alfabeye dayanır. Alfabe adı da Yunancada, bu alfabenin ilk iki harfine verilen alpha ve beta adlarının birleşmesinden oluşmuştur. Türkçede alfabe için alfabenin ilk üç sesinden oluşan abece terimi de kullanılmaktadır. Türkçeden önce pek çok Batı dili zaten bu alfabeye dayanan yazı sistemleri ile yazılmaktaydı. 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı kanunla kabul edilen bugünkü Türk alfabesinde sekizi ünlü, yirmi biri ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Soru 70
Eklerin bilimsel çalışmalarda gösterilmesinde kullanılan semboller düşünüldüğünde -DX şeklindeki gösterimin temsil ettiği ses grubu aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
-da, -de
B
-da, -de, -ta, -te
C
-dı, -di
D
-dı, -di, -du, -dü
E
-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü
Açıklama:
Büyük yazılan D d ve t seslerini, X ise ı, i, u, ü seslerini temsil etmektedir. Doğru yanıt E.
Soru 71
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi aldığı ekler bakımından doğru olarak gösterilmiştir?
Seçenekler
A
al-dır-
B
alım-
C
gör-üş-me-
D
ver-il
E
ver
Açıklama:
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. Ek, eğer isim türeten bir ek ise isimler cümlede yalın olarak da kullanılabildikleri için çizgi sadece ekin başına getirilir (al-ım). Eylemden eylem türeten bir ek ise hem başına hem de sonuna tire konur (ver-il-). Doğru yanıt A.
Soru 72
Aşağıdakilerden hangisi eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılan işarettir?
Seçenekler
A
Eğik çizgi (//)
B
Yıldız işareti (*)
C
Uzunluk işareti (-)
D
Alternasyon işareti (~)
E
Sıfır (ø)
Açıklama:
Soruda tanımlanan durumda kullanılan işaret alternasyon işaretidir. Örnek: omuza~omza
Soru 73
Aşağıda göstergelerle ilgili olarak verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir.
B
İnsan dili üzerinde uzlaşılmış doğal bir göstergedir.
C
Dil göstergelerinde, gösterilenle gösteren arasındaki ilişki nedensizdir.
D
Dil göstergeleri soyuttur yani, kavramları genel olarak adlandırır.
E
Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir.
Açıklama:
Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğaldır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. İnsan dili de bir göstergedir; ancak doğal değil üzerinde anlaşmaya varılmış bir dizgedir. Doğru yanıt B.
Soru 74
I. Fonetik, insan dilindeki tanımlanabilen gerçek sesleri inceler.
II. Fonoloji, seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır.
III. Fonetik, zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir.
IV. Fonetik, belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler.
V. Fonoloji, seslerin fiziki özelliklerini ve üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri inceler.
Fonetik ve fonoloji ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
II. Fonoloji, seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır.
III. Fonetik, zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir.
IV. Fonetik, belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler.
V. Fonoloji, seslerin fiziki özelliklerini ve üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri inceler.
Fonetik ve fonoloji ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I ve II
B
III ve IV
C
I, III ve V
D
II, III ve IV
E
I, II, III ve IV
Açıklama:
Fonetik, insan dilindeki tanımlanabilen gerçek sesleri ve seslerin fiziki özelliklerini, üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri inceler.Fonoloji ise, seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır. Fonoloji, zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir; belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler. Doğru yanıt A.
Soru 75
Ses biliminin (fonetik), seslerin süre, titreşim, sıklık, yükseklik gibi ölçülebilen fiziksel değerleri ile ilgilenen alanı hangisidir?
Seçenekler
A
Söyleyiş ses bilimi
B
Fonoloji ses bilimi
C
Akustik ses bilimi
D
İşitsel ses bilimi
E
Görsel ses bilimi
Açıklama:
Soruda tanımlanan alt alan akustik ya da titreşim ses bilimi olarak adlandırılmaktadır. Doğru yanıt C.
Soru 76
Bir sesin, dilde anlam ayırıcı özellik taşımadığı halde farklı söyleniş biçimlerine dil bilimde ne ad verilmektedir?
Seçenekler
A
Sesbirim (fonem)
B
En küçük karşıt çift
C
Alt sesbirim (alofon)
D
Harf
E
Grafem
Açıklama:
Soruda tanımlanan kavram alofondur. Doğru yanıt C.
Soru 77
I. Harfler, sesleri, sesbirimleri gösteren işaretlerdir.
II. Aynı sesin gösterimi için farklı alfabelerde aynı işaretler kullanılır.
III. Bir dilin söylenişinde yer alan tüm sesler alfabede gösterilir.
IV. Bir dilde alfabede olduğu hâlde sesbirim olmayan sesler bulunabilir.
V. Düzeltme işareti, Arap harfleriyle yazılan Osmanlıcanın yazımının günümüze yansımasıdır.
Yukarıda harflerle ilgili verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
II. Aynı sesin gösterimi için farklı alfabelerde aynı işaretler kullanılır.
III. Bir dilin söylenişinde yer alan tüm sesler alfabede gösterilir.
IV. Bir dilde alfabede olduğu hâlde sesbirim olmayan sesler bulunabilir.
V. Düzeltme işareti, Arap harfleriyle yazılan Osmanlıcanın yazımının günümüze yansımasıdır.
Yukarıda harflerle ilgili verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, III ve IV
B
I, IV ve V
C
II, III ve V
D
I, III, IV ve V
E
I, II, III ve V
Açıklama:
Aynı sesin gösterimi için farklı alfabelerde farklı işaretler kullanılır. Bir dilin söylenişinde yer alan tüm sesler alfabede gösterilmiyor olabilir. Doğru yanıt B.
Soru 78
Sözlü ağız malzemesinin konuşulduğu anda veya kaydedilerek daha sonra yazıya aktarılmasına ne ad verilmektedir?
Seçenekler
A
Alofon
B
Kodlama
C
Çeviri
D
Transliterasyon
E
Transkripsiyon
Açıklama:
Soruda tanımlanan eyleme transkripsiyon adı verilmektedir. Yazıya aktarma veya yazıya geçirme şeklinde de kullanılmaktadır. Doğru yanıt E.
Soru 79
I. Alfabe, bir dildeki ses ya da fonemleri gösteren harflerden oluşan bir dizgedir.
II. Alfabeler bir dilde kullanılan seslerin tümünü içerir.
III. Alfabeler bir dildeki söyleyişi eksiksiz olarak yansıtır.
IV. Çağdaş sesçil alfabelerin kökenleri resim yazılara dayanır.
V. Türkler tarih içinde Runik alfabe, Uygur alfabesi gibi başka alfabeleri de kullanmışlardır.
Alfabe ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
II. Alfabeler bir dilde kullanılan seslerin tümünü içerir.
III. Alfabeler bir dildeki söyleyişi eksiksiz olarak yansıtır.
IV. Çağdaş sesçil alfabelerin kökenleri resim yazılara dayanır.
V. Türkler tarih içinde Runik alfabe, Uygur alfabesi gibi başka alfabeleri de kullanmışlardır.
Alfabe ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I ve II
B
I, II ve III
C
I, II ve IV
D
I, IV ve V
E
I, II, III ve V
Açıklama:
Hiçbir alfabe bir dilde kullanılan seslerin tümünü içermez ve söyleyişi eksiksiz olarak yansıtmaz. Doğru yanıt D.
Soru 80
Türkçede ekleri yazarken, ünlü ve ünsüz uyumlarına bağlı olarak ortaya çıkan ses değişkelerini temsil edecek şekilde semboller kullanılır. Aşağıdakilerden hangisi bu uygulamaya verilebilecek doğru bir örnektir?
Seçenekler
A
- (X)m: çatı-m
B
- (y)A: masa-y-a
C
- De: içeride, içte
D
- Da: başta, sonda
E
-mXŞ: gelmiş, görmüş
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Yalnızca B seçeneği doğru bir örnektir: Sözcük kökü ünlüyle bittiği için ekler arasına kaynaştırma sesi gerektirir. A yanlıştır çünkü sözcük kökü ünsüzle bittiği için ek önünde kaynaştırma sesine gerek yoktur. C ve D söz konusu ekin sembolünün (-DA) eksik verildiğini kanıtlayacak örneklerdir, birinin elenmesi ötekinin de yanlışlığını gösterir zaten. Sembollerin işlevini anlayan kişi E seçeneğini eler çünkü bu ekteki son ses hiçbir örnekte değişmez: mXş.
Yalnızca B seçeneği doğru bir örnektir: Sözcük kökü ünlüyle bittiği için ekler arasına kaynaştırma sesi gerektirir. A yanlıştır çünkü sözcük kökü ünsüzle bittiği için ek önünde kaynaştırma sesine gerek yoktur. C ve D söz konusu ekin sembolünün (-DA) eksik verildiğini kanıtlayacak örneklerdir, birinin elenmesi ötekinin de yanlışlığını gösterir zaten. Sembollerin işlevini anlayan kişi E seçeneğini eler çünkü bu ekteki son ses hiçbir örnekte değişmez: mXş.
Soru 81
Ekleriin bağımsız olarak değil, ancak biir sözcüğe eklenmek suretiiyle kullanılabileceğiini göstermek iiçiin biitişme yeriine biir çiizgii konur. Bu çizginin kullanımı, isim türeten ve eylem türeten eklere göre farklılık gösterir. Buna göre, aşağıdaki örneklerden hangisi kurala uygun bir örnektir?
Seçenekler
A
-git-
B
sar-ıl
C
görgü-lü
D
dön-üş-
E
-kazan-ım
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Doğru seçenek D'dir: Eylemden eylem türeten bir ek olduğu için - Xş ekinin hem başına hem de sonuna da çizgi konur. Sözcük kökünün önüne çizgi konamayacağına göre, A ve E seçenekleri kabul edilemez örneklerdir. B'de bu kurala uymayan bir örnek vardır, elenir. C'de ise kök ve ekler zaten doğru bölünmemiştir.
Doğru seçenek D'dir: Eylemden eylem türeten bir ek olduğu için - Xş ekinin hem başına hem de sonuna da çizgi konur. Sözcük kökünün önüne çizgi konamayacağına göre, A ve E seçenekleri kabul edilemez örneklerdir. B'de bu kurala uymayan bir örnek vardır, elenir. C'de ise kök ve ekler zaten doğru bölünmemiştir.
Soru 82
Aşağıda, seslerin ve eklerin yazımında yaygın olarak kullanılan sembollere örnekler verilmiştir. Hangi örnekte söz konusu sembollerden biri yanlış kullanılmıştır?
Seçenekler
A
/ORdu/~/orDU/
B
Vapur köprüØ önlerine gelmiş.
C
omuza~boyuna
D
kangı>hangi
E
birkaç *ev-ler
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Bu örneklerden yalnızca C yanlıştır çünkü "alternasyon" işareti olan ~ dilde eşzamanlı olarak kullanılan birden çok birimi göstermek için kullanılır. Bu işaret, örneğin, "omuza~omza" çiftiyle kullanılsaydı, doğru olurdu.
Bu örneklerden yalnızca C yanlıştır çünkü "alternasyon" işareti olan ~ dilde eşzamanlı olarak kullanılan birden çok birimi göstermek için kullanılır. Bu işaret, örneğin, "omuza~omza" çiftiyle kullanılsaydı, doğru olurdu.
Soru 83
"Çağdaş dil bilimi araştırmaları ışığında dil, bir topluluk içindedoğal olarak gelişen, zaman içinde değişen, göstergeler dizgesidir", tanımında dilin hangi özellikleri vurgulanmaktadır.I. Dil insanların duygu ve düşüncelerini ifade etmelerine yarayan bir iletişim aracıdır. / II. Bütün doğal diller, çeşitli nedenlere bağlı olarak, sürekli bir değişim içindedir. / III. Doğuştan getirilen dil yetisinin bir dile dönüştürülmesi için sosyal bir çevreye ihtiyaç vardır. / IV. Hiçbir iletişim aracı doğal insan dili kadar karmaşık bir yapıya sahip değildir. / V. Doğal insan dilinin oluşturduğu dizgenin temelinde sınırlı sayıdaki sesli göstergeler vardır.
Seçenekler
A
II,I, V
B
I, II, III
C
II, IV, V
D
I, III
E
I, V
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Seçeneklerde sunulan bütün ifadeler doğrudur ama konuyu bilen ve soru kökündeki tanımı bileşenlerine ayıran öğrenci doğru yanıtı kolayca bulur: Cümlede dilin toplumsal özelliği, değişebilirliği ve göstergelerden oluştuğu vurgulanmaktadır.
Seçeneklerde sunulan bütün ifadeler doğrudur ama konuyu bilen ve soru kökündeki tanımı bileşenlerine ayıran öğrenci doğru yanıtı kolayca bulur: Cümlede dilin toplumsal özelliği, değişebilirliği ve göstergelerden oluştuğu vurgulanmaktadır.
Soru 84
Ateşimin yükselmesi hasta olduğuma işaret eder; böyle bir durumda doğal bir gösterge söz konusudur. O halde, doğal göstergenin ayırıcı özelliği nedir?
Seçenekler
A
Gösteren ile gösterilen arasında nedensel bir bağ yoktur.
B
Bir gösteren vardır ama bir gösterilenden söz edilemez.
C
Bu tür göstergeler bir iletişim ihtiyacından kaynaklanmaz.
D
Gösteren ve gösterilen arasındaki ilişki insan tarafından belirlenmiştir.
E
Doğal bir göstergenin ilettiği mesaj başka tür göstergelerle ifade edilemez.
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
B, göstergenin tanımına aykırıdır; A ve C esasen insanların ürettiği yani doğal olmayan göstergeleri tanımlamaktadır, E göstergelerin birbirine çevrilebileceği bilgisine ters düşmektedir (ateş ölçmek için kullanılan bir derecedeki rakamlar gibi). Doğru cevap C'dir: insan bedeninin tepkilerinin yani doğanın benimle iletişim kurma gibi bir isteği/ niyeti/zorunluluğu yoktur.
B, göstergenin tanımına aykırıdır; A ve C esasen insanların ürettiği yani doğal olmayan göstergeleri tanımlamaktadır, E göstergelerin birbirine çevrilebileceği bilgisine ters düşmektedir (ateş ölçmek için kullanılan bir derecedeki rakamlar gibi). Doğru cevap C'dir: insan bedeninin tepkilerinin yani doğanın benimle iletişim kurma gibi bir isteği/ niyeti/zorunluluğu yoktur.
Soru 85
"Türkçe yansıma sözcüklere baktığımızda, örneğin, tümünde ünlü uyumu olduğunu görürüz." Bu gözlemden hareketle, yansıma sözcüklerle ilgili olarak şunlardan hangisini söylemek doğru olur? I. Yansıma sözcükler bile tamamen nedenli değildir. / II. Yansıma sözcükler ait oldukları dillerin ses yasalarına uyarlar. / III. Yansıma sözcüklerin varlığı "dil göstergesinin nedenliliği" ilkesinin bir kanıtıdır. / IV. Farklı dillerdeki yansıma sözcükler arasında tam bir örtüşme vardır. / V. Diller farklı olsa da, yansıma sözcüklerin ortaya çıkış nedeni aynıdır.
Seçenekler
A
III, IV
B
I, III
C
III, IV, V
D
I, IV
E
I, II, V
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Yansıma sözcükler aynı nedenle ortaya çıkmış olsalar bile, ait oldukları dilin ses yasalarına uygundurlar ve dilden dile farklılıklar gösteriler. Yani tamamen nedenli değildirler.
Yansıma sözcükler aynı nedenle ortaya çıkmış olsalar bile, ait oldukları dilin ses yasalarına uygundurlar ve dilden dile farklılıklar gösteriler. Yani tamamen nedenli değildirler.
Soru 86
Az sayıda sesin, örneğin, /r/, /ı/, /a/, /s/ seslerinin farklı sırayla art arda dizilmeleri sonucunda farklı anlamlı birimler oluşur: sarı, sıra, asır. Bu durum dil göstergesinin hangi özelliğiyle açıklanır?
Seçenekler
A
Dil göstergesinin nedenliliği
B
Dil göstergesinin nedensizliği
C
Dil göstergesinin soyutluğu
D
Dil göstergesinin çizgiselliği
E
Dil göstergesinin sesli oluşu
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Dildeki sınırlı sayıda sesbirimin o dilin hece yapılarının imkan verdiği ölçüde ve her dilin kendi kurallarına uygun olarak hayali bir çizgi üzerinde art arda gelmesiyle yeni anlamlı birimler (sözcük, türemiş sözcük, cümle...) oluşur. Bu da dil göstergesinin çizgiselliğiyle mümkündür.
Dildeki sınırlı sayıda sesbirimin o dilin hece yapılarının imkan verdiği ölçüde ve her dilin kendi kurallarına uygun olarak hayali bir çizgi üzerinde art arda gelmesiyle yeni anlamlı birimler (sözcük, türemiş sözcük, cümle...) oluşur. Bu da dil göstergesinin çizgiselliğiyle mümkündür.
Soru 87
Türkçede, /v/ .......... ile gösterilen .......... "kavak" ve "kavuk" sözcüklerinde, /kavak/ ve /kawuk/ biçiminde farklı söylendiği halde, her iki biçim de aynı soyut birimin değişkeleridir, anlam ayırıcı işlevleri yoktur ve bunlara .......... denir.
Seçenekler
A
sesbirimi / ses / alt sesbirim
B
harfi / sesbirim / ses
C
sesi / harf / alofon
D
harfi / ses / sesbirim
E
sesi / alt sesbirim /sesbirim
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Ses: gerçek fiziki olgu; Sesbirim: dilde anlam ayırıcı işlev gören soyut birim; Alofon/ alt sesbirim: aynı sesbirimin anlam ayırma işlevi olmayan farklı söyleniş biçimleri.
Ses: gerçek fiziki olgu; Sesbirim: dilde anlam ayırıcı işlev gören soyut birim; Alofon/ alt sesbirim: aynı sesbirimin anlam ayırma işlevi olmayan farklı söyleniş biçimleri.
Soru 88
Dil incelemelerinde, tek bir sesbirimle anlamca birbirinden ayrılan sözcüklere "en küçük karşıt çift" denir ve bir dilin sesbirimlerini en küçük karşıt çiftler yardımıyla belirleriz. Bu tanıma göre, şu örneklerden hangisi /c/ ve /ç/ sesbirimlerini açığa çıkarmaya yarayan bir "en küçük karşıt çift"tir?
Seçenekler
A
*cember / çember
B
acı / açı
C
ucuz / uçuk
D
saç / kaç
E
yiyecek / içecek
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Yalnızca B seçeneğinde, en küçük çift oluşturan iki sözcük birbirinden /c/ ve /ç/ sesbirimleri arasındaki fark sayesinde ayrılır. Bu iki sözcüğü oluşturan diğer sesler ortaktır. Bu durumda A seçeneğinden başka örnek yoktur ama A doğru cevap olamaz çünkü Türkçe'de "cember" diye bir sözcük yoktur, bu da zaten yıldız işaretiyle belirtilmiştir.
d şıkkının yanış olması sebebi ise kelimelerde c ve ç değil ç ve ç kullanılmasıdır
Yalnızca B seçeneğinde, en küçük çift oluşturan iki sözcük birbirinden /c/ ve /ç/ sesbirimleri arasındaki fark sayesinde ayrılır. Bu iki sözcüğü oluşturan diğer sesler ortaktır. Bu durumda A seçeneğinden başka örnek yoktur ama A doğru cevap olamaz çünkü Türkçe'de "cember" diye bir sözcük yoktur, bu da zaten yıldız işaretiyle belirtilmiştir.
d şıkkının yanış olması sebebi ise kelimelerde c ve ç değil ç ve ç kullanılmasıdır
Soru 89
Ses bilgisi, ses bilim ve alfabe ile ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Bir dildeki her ses aynı zamanda bir sesbirimdir.
B
Bir dilin alfabesinde, her sese karşılık bir harf bulunur.
C
Türkçe alfabede ğ harfinin gösterdiği ses bir sesbirim değildir.
D
/l/, /g/, /k/ ünsüzleri Türkçenin sesbirimlerinden değildir.
E
Türkçedeki "kapalı e" sesi de alfabede bir harfle gösterilmelidir.
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Ses ve sesbirim ayrı kavramlardır o halde A yanlıştır. Ses ve harf çok farklı birimlerdir, birebir karşılık aranamaz, B ve E bu yüzden yanlıştır. /l/, /g/, /k/ ünsüzleri Türkçenin sesbirimleridir ancak bu sesbirimlerin birer değişkesi olan öndamaksıl ünsüzler yabancı dillerden alınan sözcüklerde art ünlülerin yanında bulunabilir (lale, gol) ; o halde D yanlıştır. C doğru cevaptır: ğ ile gösterilen ses ön ünlülerle /y/ sesini verir, diğer konumlarda yalnızca yanındaki ünlüyü uzatma işlevi vardır ve anlam ayıracak şekilde kullanılmaz.
Ses ve sesbirim ayrı kavramlardır o halde A yanlıştır. Ses ve harf çok farklı birimlerdir, birebir karşılık aranamaz, B ve E bu yüzden yanlıştır. /l/, /g/, /k/ ünsüzleri Türkçenin sesbirimleridir ancak bu sesbirimlerin birer değişkesi olan öndamaksıl ünsüzler yabancı dillerden alınan sözcüklerde art ünlülerin yanında bulunabilir (lale, gol) ; o halde D yanlıştır. C doğru cevaptır: ğ ile gösterilen ses ön ünlülerle /y/ sesini verir, diğer konumlarda yalnızca yanındaki ünlüyü uzatma işlevi vardır ve anlam ayıracak şekilde kullanılmaz.
Soru 90
Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Dilin farklı gerçekleşme biçimlerine göstergeler dizgesi denir.
B
Dil değişkendir.
C
Her insan dil yetisiyle doğar.
D
Dil toplumsal bir olgudur.
E
Dil seslerden oluşur.
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Soru 91
Dilin en küçük birimi aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
harf
B
kelime
C
ek
D
hece
E
ses
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Soru 92
Bilimsel çalışmalarda, ekler gösterilirken, ekin bünyesine dâhil olmayan sesler aşağıdaki işaretlerden hangisiyle gösterilir?
Seçenekler
A
parantez
B
yıldız
C
tire
D
eğik çizgi
E
gelişme işareti
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Soru 93
Değişken seslerin gösteriminde, aşağıdaki ses grubunu temsilen kullanılan işaretler ve açılımların hangisinde yanlışlık yapılmıştır?
Seçenekler
A
I: ı, i
B
U: u, ü
C
C = c, ç
D
D = d, t
E
K=ḳ,g
Açıklama:
Ses bilgisi ile ilgili önbilgileri kazanabileceksiniz.
Soru 94
Aşağıdakilerden hangisi dilin özelliklerinden biri değildir?
Seçenekler
A
Seslerden oluşması
B
İletişim aracı olması
C
Toplumsal olması
D
Değişmez olması
E
Üretken olması
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Soru 95
Gösterge-gösterilen ilişkisi bakımından aşağıdakilerin hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir.
B
Gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir.
C
Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerin- de anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir.
D
Gökte siyah yağmur bulutlarının yağmur oluşturma- sı doğal bir göstergedir.
E
Trafik ışıkları karşısında yayaların hareket etmesi do- ğal bir göstergedir.
Açıklama:
Dil-ses ilişkisini kurabileceksiniz.
Soru 96
Aşağıdakilerden hangisi ses biliminin alanlarından biri değildir?
Seçenekler
A
söyleyiş ses bilimi
B
titreşim ses bilimi
C
akustik ses bilimi
D
işitsel ses bilimi
E
görsel ses bilimi
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 97
Ses Biliminin, seslerin çıkarılışı sırasında söyleyiş organlarının- durumunu, seslerinin boğumlanma biçimlerini inceleyen ve sesleri bu açıdan sınışandıran alanına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
görsel ses bilimi
B
söyleyiş ses bilimi
C
akustik ses bilimi
D
titreşim ses bilimi
E
işitsel ses bilimi
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 98
Dilde anlam ayırıcı en küçük sese verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
fonetik
B
sesbirim
C
fonoloji
D
alofon
E
sesçil
Açıklama:
Ses bilimi ve ses bilgisinin inceleme alanlarını ve alt alanlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 99
Türkçenin eklerindeki çeşitlenme aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur?
Seçenekler
A
Ünlü ve ünsüz uyumları
B
Ses aygıtı
C
Sesbirimler
D
Transkripsiyon
E
Gösterge
Açıklama:
Eklerdeki çeşitlenmenin nedeni ünlü ve ünsüz uyumlarıdır. Tek biçimli az sayıda örnek dışında ekler ünlü ve ünsüz uyumlarına göre çeşitlenirler. Ses aygıtı, konuşma organlarını içeren konuşma düzeneği; sesbirimler, anlam ayırıcı en küçük ögeler; transkripsiyon, sözlü ağız malzemesinin konuşulduğu anda veya kaydedilerek daha sonra yazıya aktarılması; gösterge ise gösteren-gösterilen ilişkisini ifade eder.
Soru 100
Aşağıdakilerden hangisi etimolojik anlatımlarda kullanılır?
Seçenekler
A
*
B
< >
C
/ /
D
ø
E
~
Açıklama:
Gelişme işaretleri (< >), dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir. Okun açık tarafı eski biçimi, yeni olana kaynaklık edeni; uç kısmı ise gelişme sonucu ortaya çıkan daha yeni biçimi gösterir: Eski Türkçe kel->günümüz Türkçesi gel-. Bu örnekte eski biçimden hareket edilmiştir. Aynı gelişmeyi yeni biçimden hareketle de göstermek mümkündür. Ancak bu durumda okların yönü ve sözcüklerin yeri değişecektir: günümüz Türkçesi gel-<Eski Türkçe kel-. Okunurken, eskiden yeniye doğru bir gelişme söz konusu ise gelişir, yeniden eskiye doğru bir işaretleme söz konusu ise gelir diye okunur. Yıldız işareti (*), etimolojik çalışmalarda belgelenmemiş örnekleri göstermesinin yanı sıra her tür çalışmada dilde kabul edilmez biçimleri de işaretler. Ses ve sesbirimleri gösteren eğik çizgiler (/ /), düşmüş veya artık kullanılmayan ses ve biçimleri gösteren sıfır işareti (ø) ve eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini gösteren alternasyon işareti (~), yalnızca etimolojik çalışmalara özgü değildir.
Soru 101
Aşağıdaki örneklerde yer alan çekim eklerin tamamının gösterimi hangisidir?
kaydı, giydi, kurdu, büyüdü, içti, kıstı, tuttu, öptü
kaydı, giydi, kurdu, büyüdü, içti, kıstı, tuttu, öptü
Seçenekler
A
-DI
B
-DU
C
-(y)DX
D
-yDX
E
-DX
Açıklama:
Bilimsel çalışmalarda eklerin bütün varyantlarını yazmak yerine daha pratik bir yol tutulur ve hepsini temsilen semboller kullanılır. Burada alışılmış uygulama, değişken seslerin temsilen büyük harf verilmesidir. Buna göre, şıklarda listelenen sembollerden -DI, yalnızca -dı, -di, -tı, -ti çeşitliliğinin; -DU, yalnızca -du, -dü, -tu, -tü çeşitliliğinin bir ifadesidir. -(y)DI ve -yDI, /y/ sesinin eke değil köke ait olması sebebiyle yanlıştır. -DX gösterimi ise, verilen örneklerde yer alan -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü değişkelerinin tamamını kapsar.
Soru 102
Aşağıdakilerden hangisi sözlü dilin önceliğinin kanıtıdır?
Seçenekler
A
Sözlü dil eğitimle kazanılır.
B
Yazı dili olmayan dil yoktur.
C
Yazı dili sözlü dilin görsel temsilidir.
D
Okuryazar olmayanlar konuşmayı öğrenemez.
E
Sözlü dil sürekli değişir.
Açıklama:
Dilcilik açısından sözlü dil önceliklidir. İnsan önce sözlü dili edinir; yazı dili daha sonra eğitimle kazanılan bir beceridir. Tarihi gelişimlerine bakıldığında da yazı dillerinin sözlü dilleri temsil etmek üzere daha sonraları ortaya çıktığı görülmektedir. Kaldı ki, konuşula bütün dillerin yazı dilleri de yoktur. Yazılmayan bu dillerin konuşurları, okul öncesi çocuklar, okuryazar olmayan insanlar da ana dillerini, iletişimin aksamaması anlamında “doğru” biçimde kullanırlar. Yazının olmadığı zamanlarda veya günümüzde okuryazar olmayan insanlar için dili sonraki kuşaklara aktarmanın tek yolu sözlü aktarmadır. Sözlü dillerin sürekli değişken olması doğru olmakla birlikte bu durumun sözlü dilin öncelikli olmasıyla bir bağıntısı yoktur.
Soru 103
Azerbaycan’lı yazar Anar, Türkiyeli Türkler’in “Hoşuma gitti.” biçimindeki kullanımlarını eleştiriyor; “Niye ‘gitti’ diyorsunuz? Güzel bir şeyse gelsin, niye gidiyor” diye soruyormuş. Çünkü Azeri Türkçesi’nde “Hoşuma geldi” denmekteymiş. Bu durum dilde hangi özelliğin bulunduğunu yansıtmaktadır?
Seçenekler
A
Nedensizlik ilkesinin
B
Yansımanın
C
Çizgiselliğin
D
Göstergelerin soyutluğunun
E
Üretkenliğin
Açıklama:
Buradan dil göstergelerinin, gösterilenle gösteren arasındaki ilişkinin nedensiz olduğu ortaya çıkar. Çünkü arada bir nedenlilik ilişkisi olsaydı, bütün dillerde aynı sesler yan yana gelerek aynı kavram ya da nesneyi gösteriyor olacaktı. Oysa, örneğin Türkçedeki su göstergesi İngilizcede water, Arapçada ab, Rusçada voda, Macarcada víz ile karşılanmaktadır. Azericede hoşuma geldi ile ifade edilen anlam, Türkçede hoşuma gitti biçiminde karşılık bulur. Göstergenin nedensizliği denilen bu durum, dil bilimsel araştırmalarda en önemli ilkelerden biridir.
Soru 104
Yukarıdaki resimde 'ağaç' kavramı ile ağaç sözcüğü arasındaki ilişki nasıl tanımlanır?
Seçenekler
A
Gösteren
B
Gösterilen
C
Gösterge
D
Gösterim
E
Doğal
Açıklama:
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir. Ağaç kavramı gösterilen, ağaç sözcüğü gösteren, aralarındaki bağ ise göstergedir. Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Örneğin gökte siyah yağmur bulutlarının oluşması bir gösterendir. Gösterdiği, yani gösterilen ise yağmur yağacağıdır. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğaldır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. Trafik lambaları ise üzerinde anlaşmaya varılmış bir göstergedir. Hangi renk ışık yandığında sürücü ve yayaların nasıl davranacağı üzerinde daha önceden anlaşmaya varılmıştır. Buradaki örnekte ise gösterge ilişkisi uzlaşımsaldır, doğal değildir. Gösterim ise bu anlatımı görselleştiren resimin tümüdür.
Soru 105
Ön dişleri kırılan bir dil konuşurunun hangi sesleri çıkaramayacağına dair bir açıklama aşağıdakilerden hangisi sayesinde yapılabilir?
Seçenekler
A
Söyleyiş sesbilimi
B
İşitsel sesbilimi
C
Titreşim sesbilimi
D
Sesbilgisi
E
Fonoloji
Açıklama:
Söyleyiş Ses Bilimi, seslerin nasıl çıkarıldığını, hangi konuşma organlarının kullanıldığını, çıkarılış sırasında bu organlarının durumunu, seslerin boğumlanma biçimlerini inceler ve sesleri bu açıdan sınıflandırır.
Soru 106
Aşağıdakilerden hangisi ses aygıtının daha ön kısmında yer alır?
Seçenekler
A
Diş
B
Diş yuvası
C
Damak
D
Sert Damak
E
Yumuşak damak
Açıklama:
Bu organların ses aygıtında önden arkaya doğru sıralaması şöyledir: diş, diş yuvası, damak (sert damak), yumuşak damak.
Soru 107
Örnek 1: tak - pak
Örnek 2: it - ip
Örnek 3: etik - epik
Verilen örnekler aşağıdakilerden hangisinin Türkçede sesbirim olduğunu kanıtlar?
Örnek 2: it - ip
Örnek 3: etik - epik
Verilen örnekler aşağıdakilerden hangisinin Türkçede sesbirim olduğunu kanıtlar?
Seçenekler
A
/i/
B
/k/
C
/e/
D
/t/ ve /p/
E
/e/ ve /i/
Açıklama:
Dilde anlam ayırıcı en küçük ögeye sesbirim (fonem) denir. Bu örneklerde yer alan üç adet en küçük karşıt çift (tak-pak/it-ip/etik-epik) içinde de /p/ ve /t/ sesleri sırasıyla sözcük başında, sonunda ve ortasında birbirinin yerine kullanıldığında anlamca birbirinden ayrılan sözcükler oluşturmaktadır. Öyleyse bu sesler Türkçede sesbirimdir.
Soru 108
Aşağıdakilerden hangisi sesçil alfabede bir harfin karşılığıdır?
Seçenekler
A
ses
B
hece
C
hem ses hem hece
D
sözcük
E
hem sözcük hem hece
Açıklama:
Çağdaş sesçil alfabelerin kökenlerinin resim yazılara dayandığı bilinmektedir. Önceleri insanlar, ifade etmek istedikleri varlıkların resimlerini mağaralarda hâlâ görebildiğimiz çizimlerle gösterirken zamanla bu resimlerden, anlatılmak istenen varlığa benzeyen semboller ortaya çıkmıştır. Bu semboller kimi heceleri gösteren işaretlere dönüşürken (hece yazı) kimi alfabelerde de tek tek sesleri gösterecek biçimde düzenlenmişlerdir (sesçil yazı). Hem hece, hem harf gösteren işaretler taşıyan alfabeler de vardır. Örneğin Orhon Türkçesinin yazımında kullanılmış olan Runik alfabede bazı harfler heceleri bazıları da sesleri gösteriyordu. Bugün Türkçenin yazımında kullanılan alfabe her sese bir harf denkliğine büyük oranda uyulan bir sesçil alfabedir.
Soru 109
Aşağıdakilerden sözcüklerin hangisinde gelişme işareti kullanılabilir?
Seçenekler
A
Çamaşır
B
Patak
C
Safa
D
Tafra
E
Yafta
Açıklama:
Bu işaretler dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifadeyle gelişimini gösterir. Okun açık tarafı eski biçim, yeni olana kaynaklık eden; uç kısmı ise gelişme sonucu ortaya çıkan daha yeni biçimi gösterir. Farsça cāmesûy>Türkçe çamaşır. Bu nedenle doğru cevap A’dır.
Soru 110
Alternasyon işareti ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Sesbirim olan seslerin iki eğik çizgi arasında kullanılmasıdır.
B
Ögenin eski ve yeni biçimlerinin gösterilmesidir.
C
Eş zamanlı kullanımları olan dil ögeleri için kullanılmasıdır.
D
Etimoloji yapıldığı zaman kullanılmasıdır.
E
Eklerin bağımsız olarak kullanılmadıklarının, sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılmasıdır.
Açıklama:
Sesbirim olan seslerin iki eğik çizgi arasında kullanılmasını eğik çizgiler, ögenin eski ve yeni biçimlerini eğik çizgiler, etimoloji yapılmasını yıldız işareti, eklerin bağımsız olarak kullanılmadığında yani sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılmasını tire işareti sağlamaktadır. Alternasyon işareti, eş zamanlı kullanımları olan dil ögeleri için gösterilmektedir. Bu nedenle yanıt C’dir.
Soru 111
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi düzeltme işareti almaz?
Seçenekler
A
Adet
B
Aşık
C
Adem
D
Asker
E
Hala
Açıklama:
Adet sayı anlamına gelmektedir. Düzeltme işareti aldığında gelenek anlamına gelir. Aşık kemik anlamına gelir. Düzeltme aldığında aşık olan anlamına gelir. Adem yokluk demektir düzeltme işareti aldığında insanoğlu anlamına gelir. Hala babanın kız kardeşi anlamına gelir. Düzeltme işareti aldığında henüz anlamına gelmektedir. Asker sözcüğü düzeltme işareti almamaktadır. Bu nedenle cevap D’dir.
Soru 112
Aşağıdakilerden hangisinde dilin ölçütleriyle ilgili verilen bilgi doğrudur?
Seçenekler
A
Dilcilik açısından yazılı dil önceliklidir.
B
Dilin yeni anlamlar türetebilmesi toplumsal olgu oluşuyla ilgilidir.
C
Dilin farklı gerçekleşme biçimlerinin her biri gösterge olarak tanımlanır.
D
Dillerdeki ünlü sayısı diğer dilden üstünlüğünü araştırmada yol göstericidir.
E
Dil her şeyden önce seslerden oluşur.
Açıklama:
Dilcilik açısından sözlü dil önceliklidir. Dilin yeni anlamlar türetebilmesi üretken olmasıyla ilgilidir. Dilin farklı gerçekleşme biçimlerinin her biri varyant olarak ifade edilir. Diller diğer yönleri gibi sesleri açısından üstünlük veya zayıflık anlamında karşılaştırılamaz. Bu nedenle doğru cevap E’dir.
Soru 113
Aşağıdakilerden hangisi iletişimde kullanılan dil dışı göstergeler arasındadır?
Seçenekler
A
Yansıma
B
İkon
C
Konuşma
D
Çizgisellik
E
Sesler
Açıklama:
Yansımada sözcüklerden bir nedenlilik ilişkisinden bahsedilir. Yavaş konuşma gibi. Dille ilgilidir. Konuşma da dil ile ilgilidir. Çizgisellik de fiziksel seslerin çıkarılış özelliğidir. Dil göstergesidir. Sesler de dil ile ilgilidir. İkon görsel bir göstergedir. Bu nedenle doğru cevap B’dir.
Soru 114
Aşağıdakilerden hangisi fonetik ile ilgili doğru bir bilgidir?
Seçenekler
A
Dil bilgisindeki kurallarla ilgilenmektedir.
B
Seslerin o dildeki birbiriyle etkileşimini incelemektedir.
C
Seslerin dildeki dizilişleriyle ilgilenmektedir.
D
Seslerin ölçülebilir akustik dalgalarını incelemektedir.
E
Konusu soyut seslerdir.
Açıklama:
Fonoloji zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir. Seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır. Temel sorusu bir sesin belli bir dilin ses sisteminde anlam ayırıcı işlevinin olup olmadığı, bir dildeki ses arasındaki farkın anlamı ayırıp ayırmadığıdır. Fonetiğin aksine belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, birbiriyle etkileşimlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler. Konusu gerçek sesler değil, soyut seslerdir. Fonetik, insan dilindeki tanımlanabilen, gerçek sesleri inceler. Bunu yaparken herhangi bir dile bağlı kalmaz. Genel olarak sesler nasıl çıkarılmaktadır, boğumlanma özellikleri nelerdir; ölçülebilir akustik dalgalar olarak fiziksel özellikler nelerdir, üretilmelerindeki fiziksel ilkeler ve sesletim süreleri nedir? gibi sorulara cevap arar. Bu nedenle cevap D’dir.
Soru 115
Aşağıdakilerden hangisi ses bilgisinin inceleme alanları arasında değildir?
Seçenekler
A
Söyleyiş sesbilimi
B
Ses olayları
C
Ses değişimleri
D
Sesbirim
E
Seslerin anlam ayırıcı özelliği
Açıklama:
Ses bilgisinin inceleme alanları, ses, harf, seslerin anlam ayırıcı özelliği, sesbirim, ünlüler, ünsüzler, sesdizim, ünlü ve ünsüzlerle ilgili kurallar, sesler arasındaki etkileşimler, ses değişimleri, ses olaylarıdır. Söyleyiş sesbilimi ise sesbilimimi inceleme alanıdır. Bu nedenle cevap A’dır.
Soru 116
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde “a” harfi anlam ayırıcıdır?
Seçenekler
A
Dergah
B
Alem
C
Kağıt
D
Mekan
E
Ordugah
Açıklama:
Alemdeki a normal a ile bayrak anlamına gelir. Ön a ile dünya anlamına gelmektedir. Bu nedenle cevap B’dir.
Soru 117
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerinin hangisi eşsesli bir sözcüktür?
Seçenekler
A
Kuşlar uçuyor.
B
Silahını çekti.
C
Çatalım düştü.
D
Her yanım acıyor.
E
Parası bitmiş.
Açıklama:
Yan sözcüğü hem yanmak hem de bir yön anlamına gelir. Bu nedenle doğru cevap D’dir.
Soru 118
Transkripsiyon ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi doğru değildir?
Seçenekler
A
Yazıyı aktarma olarak da adlandırılır.
B
Bilinmeyen bir alfabeyle yazılmış metni yorum yaparak bilinen alfabeye aktarır.
C
Standart yazım kullandığı yollardan biridir.
D
Yazıya aktarma ön yorumla mümkündür.
E
Harfler kesinlikle büyük harflerle yazılır.
Açıklama:
Transkripsiyon, yazıyı aktarma olarak adlandırılır. Bilinmeyen bir alfabeyle yazılmış metni yorum yaparak bilinen alfabeye aktarır. Standart yazım kullandığı yollardan biridir. Yazıya aktarma ön yorumla mümkündür. Başka bir açıklama yapılmamışsa transliterasyonda harfler, transkripsiyonla karışmamaları için büyük harfle yazılır. Eğer Arap alfabesinde olduğu gibi harekeler varsa, bunlar küçük harfe gösterilirler.
Soru 119
I. Bütün değişkenleri ayrı ayrı yazmak. II. Ekleri temsilen semboller kullanmak. III. Değişkenlerin hepsini bir arada almak. IV. Sözcük varyantlarını belirlemek.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin yollarındandır?
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin yollarındandır?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Seslerin ve Eklerin Yazımı
Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin 2 yolu vardır. Birinci yol bütün değişkenleri ayrı ayrı yazmaktır. Bu yapılırken ekin sahip oldugu ünlü ve ünsüzlere göre farklı alternatifler ortaya çıkar. İkinci yolu ise eklerin bütün varyantlarını yazmak yerine hepsini temsilen semboller kullanmaktır. Burada alışılmış uygulama, değişken seslerin temsilen büyük harfle verilmesidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Türkçede bilimsel çalışmalarda değişken sesleri göstermenin 2 yolu vardır. Birinci yol bütün değişkenleri ayrı ayrı yazmaktır. Bu yapılırken ekin sahip oldugu ünlü ve ünsüzlere göre farklı alternatifler ortaya çıkar. İkinci yolu ise eklerin bütün varyantlarını yazmak yerine hepsini temsilen semboller kullanmaktır. Burada alışılmış uygulama, değişken seslerin temsilen büyük harfle verilmesidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 120
I. -mA- II. -mXş III. -mDDş IV. xXş V. -DX
Yukarıdakilerden hangisi, "-mış, -miş, -muş, -müş" eklerini gösteren semboldür?
Yukarıdakilerden hangisi, "-mış, -miş, -muş, -müş" eklerini gösteren semboldür?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Seslerin ve Eklerin Yazımı
"-mış, -miş, -muş, -müş" ekleri -mXş sembolü ile ifade edilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
"-mış, -miş, -muş, -müş" ekleri -mXş sembolü ile ifade edilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 121
Aşağıdakilerden hangisi eylemlerin sonundaki tire kullanımının özelliklerinden biridir?
Seçenekler
A
Bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için kullanılır.
B
Bağımsız olarak kullanılan ekler için kullanılır.
C
Eylemden eylem türeten bir ek ise yalnızca başına tire konur.
D
Ek, isim türetiyorsa çizgi sadece ekin sonuna getirilir.
E
Sözcüğe eklenmeden kullanılabilir.
Açıklama:
Eklerin Önünde ve Eylemlerin Sonundaki Tire
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. Ek, eğer isim türeten bir ek ise isimler cümlede yalın olarak da kullanılabildikleri için çizgi sadece ekin başına getirilir. Eylemden eylem türeten bir ek ise hem başına hem de sonuna tire konur.
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. Ek, eğer isim türeten bir ek ise isimler cümlede yalın olarak da kullanılabildikleri için çizgi sadece ekin başına getirilir. Eylemden eylem türeten bir ek ise hem başına hem de sonuna tire konur.
Soru 122
I. Bir ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
II. Bir dilin sesbirim olan seslerini gösterir.
III. Tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği varsayılan biçimi gösterir.
IV. Eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini gösterir.
Hangisinde eğik çizgilerin kullanımını doğru olarak açıklanmıştır?
II. Bir dilin sesbirim olan seslerini gösterir.
III. Tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği varsayılan biçimi gösterir.
IV. Eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini gösterir.
Hangisinde eğik çizgilerin kullanımını doğru olarak açıklanmıştır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Seslerin ve Eklerin Yazımı
Yıldız İşareti: * Eğer etimoloji yapılı- yorsa önüne yıldız konan sözcük, tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması ge- rektiği varsayılan biçimi gösterir.
Gelişme İşaretleri: < > dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Eğik Çizgiler: // Ses bilgisi araştırmalarında dillerden bağımsız olarak, seslerin köşeli parantez içinde, bir dilin sesbirim olan seslerinin ise iki eğik çizgi arasında verilmesi alışılmış bir durumdur.
Alternasyon İşareti: ~ eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır.
Yıldız İşareti: * Eğer etimoloji yapılı- yorsa önüne yıldız konan sözcük, tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması ge- rektiği varsayılan biçimi gösterir.
Gelişme İşaretleri: < > dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Eğik Çizgiler: // Ses bilgisi araştırmalarında dillerden bağımsız olarak, seslerin köşeli parantez içinde, bir dilin sesbirim olan seslerinin ise iki eğik çizgi arasında verilmesi alışılmış bir durumdur.
Alternasyon İşareti: ~ eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır.
Soru 123
Dilin işlev açısından en önemli yönü aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
İnsana özgü olması
B
Seslerden oluşması
C
Toplumsal bir olgu olması
D
İletişim aracı olması
E
Değişken olması
Açıklama:
DİL NEDİR?
Ayrıca dil, bir iletişim aracı’dır. Dilin işlev açısından en önemli yönü budur.
Ayrıca dil, bir iletişim aracı’dır. Dilin işlev açısından en önemli yönü budur.
Soru 124
Türkçenin Latin alfabesi ile yazımına hangi yılda geçilmiştir?
Seçenekler
A
1920
B
1923
C
1928
D
1938
E
1945
Açıklama:
DİL NEDİR?
Günümüzdeki biçimde yazım 1928 yılında Latin alfabesine geçilmesinden sonra geliştiği için Türkçenin yazımı oldukça yeni sayılır.
Günümüzdeki biçimde yazım 1928 yılında Latin alfabesine geçilmesinden sonra geliştiği için Türkçenin yazımı oldukça yeni sayılır.
Soru 125
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Aşağıdakilerden hangisi insanların üzerinde anlaşmaya vardığı bir göstergedir?
Seçenekler
A
Gökyüzünün kızarması- güneşin doğması
B
Dumanların yükselmesi- yangın çıkması
C
Siyah bulutlar görülmesi- yağmurun yağması
D
Asansörün çalışmaması- asansörün bozulması
E
Kırmızı ışık yanması-taşıtların durması
Açıklama:
Gösterge
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir. Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Örneğin gökte siyah yağmur bulutlarının oluşması bir gösterendir. Gösterdiği, yani gösterilen ise yağmur yağacağıdır. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğaldır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. Trafik lambaları ise üzerinde anlaşmaya varılmış bir göstergedir. Hangi renk ışık yandığında sürücü ve yayaların nasıl davranacağı üzerinde daha önceden anlaşmaya varılmıştır.
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, gösterge ilişkisinin oluşabilmesi için bir gösteren ve bir gösterilen gereklidir. Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Örneğin gökte siyah yağmur bulutlarının oluşması bir gösterendir. Gösterdiği, yani gösterilen ise yağmur yağacağıdır. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğaldır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. Trafik lambaları ise üzerinde anlaşmaya varılmış bir göstergedir. Hangi renk ışık yandığında sürücü ve yayaların nasıl davranacağı üzerinde daha önceden anlaşmaya varılmıştır.
Soru 126
Aşağıdakilerden hangisi fonetiğin konularından biri değildir?
Seçenekler
A
Seslerin nasıl çıkarıldığını incelemek
B
Seslerin boğumlanma özelliklerini incelemek
C
Seslerin bir dildeki anlam ayırıcı işlevini incelemek
D
Seslerin akustik dalgalarını incelemek
E
Seslerin üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri incelemek
Açıklama:
SES BİLİMİ VE SES BİLGİSİNİN İNCELEME ALANLARI
Fonolojinin temel sorusu, bir sesin belli bir dilin ses siste- minde anlam ayırıcı işlevinin olup olmadığı, bir dildeki iki ses arasındaki farkın anlamı ayırıp ayırmadığıdır.
Fonolojinin temel sorusu, bir sesin belli bir dilin ses siste- minde anlam ayırıcı işlevinin olup olmadığı, bir dildeki iki ses arasındaki farkın anlamı ayırıp ayırmadığıdır.
Soru 127
I. Dış dudak, yan damak, küçük dil II. İç dudak, diş yuvası, yutak
III. Dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü sağı IV. Ön damak, tam damak, art damak
V. Yutak, gırtlak, diyafram
Hangisinde ses üretiminde kullanılan eklemleme yerleri doğru olarak verilmiştir?
III. Dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü sağı IV. Ön damak, tam damak, art damak
V. Yutak, gırtlak, diyafram
Hangisinde ses üretiminde kullanılan eklemleme yerleri doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
II-III
D
III- IV
E
V
Açıklama:
Ses Bilimi
dış dudak, iç dudak, diş, diş yuvası, art diş yuvası, ön damak, damak, art damak, küçük dil yutak, gırtlak , gırtlak kapağı, dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü önü, dil palası, dil ucu, dil ucu altı, geniz boşluğu
dış dudak, iç dudak, diş, diş yuvası, art diş yuvası, ön damak, damak, art damak, küçük dil yutak, gırtlak , gırtlak kapağı, dil kökü, dil üstü arkası, dil üstü önü, dil palası, dil ucu, dil ucu altı, geniz boşluğu
Soru 128
Bugünkü Türk alfabesi ile ilgili hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Türkçe alfabede yirmi bir ünsüz harf bulunur.
B
Türkçe alfabede dokuz ünlü harf bulunur.
C
Tükçe alfabede yirimi dokuz ünlü harf bulunur.
D
Türkçe alfabede yirmi yedi harf bulunur.
E
Türkçe alfabede yirmi yedi ünsüz harf bulunur.
Açıklama:
1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı kanunla kabul edilen bugünkü Türk alfabesinde sekizi ünlü, yirmi biri ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Soru 129
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine koyulan işarete ne ad verilir?
Seçenekler
A
yıldız
B
tire
C
gelişme
D
eğik
E
vurgu
Açıklama:
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. bu da "Tire" dir.
Soru 130
Aşağıda verilen, ses grubunu temsilen kullanılan işaretler ve açılımları eşleşmesinden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
A: a, e
B
I: ı, i
C
C = c, ç
D
U: u, ü
E
X= ı, i, o, ö
Açıklama:
Ses grubunu temsilen kullanılan işaretler ve açılımları şöyledir:
A: a, e
I: ı, i
U: u, ü
X= ı, i, u, ü
C = c, ç
D = d, t
K = ķ ve k (art damak ve ön damak k sesleri)
G = ġ ve g (art damak ve ön damak g sesleri)
A: a, e
I: ı, i
U: u, ü
X= ı, i, u, ü
C = c, ç
D = d, t
K = ķ ve k (art damak ve ön damak k sesleri)
G = ġ ve g (art damak ve ön damak g sesleri)
Soru 131
Aşağıdaki şıklardan hangisi gelişme işaretlerini tanımlayan ifadedir?
Seçenekler
A
Kabul edilemez biçimleri gösterir.
B
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini gösterir.
C
Bu işaretler dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
D
Bir dilin sesbirim olan seslerini gösterir.
E
Sözcüğün, tarihi kaynaklarda belgelenmemiş ama öyle olması gerektiği
varsayılan biçimini gösterir.
varsayılan biçimini gösterir.
Açıklama:
Gelişme işaretleri dil incelemelerinde ele alınan ögenin eski ve yeni biçimlerini, bir başka ifade ile gelişimini gösterir.
Soru 132
Aşağıdaki işaretlerden hangisi eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır?
Seçenekler
A
Alternasyon İşareti (~)
B
Uzunluk İşareti (-)
C
Sıfır İşareti ( ø )
D
Eğik Çizgiler ( // )
E
Yıldız İşareti ( * )
Açıklama:
Alternasyon işareti (~), eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılır.
Soru 133
Aşağıda dil ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yazılı dil önceliklidir.
B
Dil değişken değildir.
C
İnsana ve hayvanlara özgüdür.
D
Toplumsal bir olgudur.
E
Üretken değil, sabittir.
Açıklama:
Dillerdeki değişme ve gelişmeler de dili konuşan topluluğun az veya çok oranda katılmasıyla gerçekleşebilir. Herhangi bir topluluktan bir kişi dili tek başına dönüştüremez. Bu nedenle dil toplumsal bir olgudur. Diğer şıkların hepsi de dil ile ilgili yanlış bilgilerdir.
Soru 134
Aşağıdakilerden hangisi seslerin çıkarılışı sırasında konuşma organlarının durumunu, seslerin boğumlanma biçimlerini inceleyen ve sesleri bu açıdan sınıflandıran alandır?
Seçenekler
A
Söyleyiş Ses Bilimi
B
Titreşim Ses Bilimi
C
İşitsel Ses Bilimi
D
Ses Aygıtı
E
Ses Bilgisi
Açıklama:
Söyleyiş Ses Bilimi, seslerin çıkarılışı sırasında konuşma organlarının durumunu, seslerin boğumlanma biçimlerini inceler ve sesleri bu açıdan sınıflandırır.
Soru 135
Aşağıdaki organlardan hangisi ses aygıtına bir örnek değildir?
Seçenekler
A
ses telleri
B
küçük dil
C
burun
D
yemek borusu
E
damak
Açıklama:
Bir sesin oluşması sürecine herhangi bir şekilde katılan organlara ses aygıtı denir. Bunlar akciğerler, diyafram, nefes borusu, ses telleri, küçük dil, burun, damak, dil, diş, dudak vb.dir.
Soru 136
Aşağıdakilerden hangisi "harf çevrimi" terimidir?
Seçenekler
A
Transkripsiyon
B
Transliterasyon
C
Alfabe
D
Ses birim
E
Ses
Açıklama:
Transliterasyon için harf çevrimi terimi kullanılır.
Soru 137
Aşağıdakilerden hangisi dilsel göstergelerde sınırlı da olsa nedenliliklerden biri değildir?
Seçenekler
A
yansıma
B
birbiriyle bağlantılı sözcükler
C
birleşik sözcükler
D
türemeler
E
ses birimi
Açıklama:
Sesbirimi haricindeki şıklar dilsel göstergelerde sınırlı da olsa nedenliliklerden biridir.
Soru 138
Aşağıda Türk alfabesi ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Türk alfabesi 4 Kasım 1938'de kabul edilmiştir.
B
Türk alfabesinde dokuzu ünlü, yirmisi ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
C
Türkçede alfabe için "abece" terimi de kullanılmaktadır.
D
Eski Bulgar-Yunan-Latin çizgisinde gelişmiş bir alfabeye dayanır.
E
Her sese bir harf denkliğine uymayan sesçil bir alfabedir.
Açıklama:
Bugün Türkçenin yazımında kullanılan alfabe her sese bir harf denkliğine büyük oranda uyulan bir sesçil alfabedir. Bu alfabe eski Fenike-Yunan-Latin çizgisinde gelişmiş bir alfabeye dayanır. Alfabe adı da Yunancada, bu alfabenin ilk iki harfine verilen alpha ve beta adlarının birleşmesinden oluşmuştur. Türkçede alfabe için alfabenin ilk üç sesinden oluşan abece terimi de kullanılmaktadır. Türkçeden önce pek çok Batı dili zaten bu alfabeye dayanan yazı sistemleri ile yazılmaktaydı. 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı kanunla kabul edilen bugünkü Türk alfabesinde sekizi ünlü, yirmi biri ünsüz harf olmak üzere toplam 29 harf vardır.
Soru 139
Eklerin bilimsel çalışmalarda gösterilmesinde kullanılan semboller düşünüldüğünde -DX şeklindeki gösterimin temsil ettiği ses grubu aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
-da, -de
B
-da, -de, -ta, -te
C
-dı, -di
D
-dı, -di, -du, -dü
E
-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü
Açıklama:
Büyük yazılan D d ve t seslerini, X ise ı, i, u, ü seslerini temsil etmektedir. Doğru yanıt E.
Soru 140
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi aldığı ekler bakımından doğru olarak gösterilmiştir?
Seçenekler
A
al-dır-
B
alım-
C
gör-üş-me-
D
ver-il
E
ver
Açıklama:
Eklerin bağımsız olarak kullanılamadıklarını, ancak bir sözcüğe eklenmek suretiyle kullanılabileceğini göstermek için bitişme yerine bir çizgi konur. Ek, eğer isim türeten bir ek ise isimler cümlede yalın olarak da kullanılabildikleri için çizgi sadece ekin başına getirilir (al-ım). Eylemden eylem türeten bir ek ise hem başına hem de sonuna tire konur (ver-il-). Doğru yanıt A.
Soru 141
Aşağıdakilerden hangisi eş zamanlı kullanımları olan dil ögelerini, yani dilde aynı anda var olan biçimleri göstermek için kullanılan işarettir?
Seçenekler
A
Eğik çizgi (//)
B
Yıldız işareti (*)
C
Uzunluk işareti (-)
D
Alternasyon işareti (~)
E
Sıfır (ø)
Açıklama:
Soruda tanımlanan durumda kullanılan işaret alternasyon işaretidir. Örnek: omuza~omza
Soru 142
Aşağıda göstergelerle ilgili olarak verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Aralarında gösteren-gösterilen ilişkisi bulunan her nesne ya da durum bir göstergedir.
B
İnsan dili üzerinde uzlaşılmış doğal bir göstergedir.
C
Dil göstergelerinde, gösterilenle gösteren arasındaki ilişki nedensizdir.
D
Dil göstergeleri soyuttur yani, kavramları genel olarak adlandırır.
E
Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir.
Açıklama:
Göstergeler kendiliğinden oluşabileceği gibi üzerinde anlaşmaya varılarak da oluşturulabilir. Bu durumda aradaki gösterge ilişkisi doğaldır, yani insan tarafından belirlenmemiştir. İnsan dili de bir göstergedir; ancak doğal değil üzerinde anlaşmaya varılmış bir dizgedir. Doğru yanıt B.
Soru 143
I. Fonetik, insan dilindeki tanımlanabilen gerçek sesleri inceler.
II. Fonoloji, seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır.
III. Fonetik, zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir.
IV. Fonetik, belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler.
V. Fonoloji, seslerin fiziki özelliklerini ve üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri inceler.
Fonetik ve fonoloji ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
II. Fonoloji, seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır.
III. Fonetik, zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir.
IV. Fonetik, belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler.
V. Fonoloji, seslerin fiziki özelliklerini ve üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri inceler.
Fonetik ve fonoloji ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I ve II
B
III ve IV
C
I, III ve V
D
II, III ve IV
E
I, II, III ve IV
Açıklama:
Fonetik, insan dilindeki tanımlanabilen gerçek sesleri ve seslerin fiziki özelliklerini, üretilmelerindeki fiziksel ilkeleri inceler.Fonoloji ise, seslerin bir dilin ses sistemi içindeki işlevlerine odaklanır. Fonoloji, zihinsel dil bilgisindeki kurallarla ilgilenir; belli bir dildeki seslerin o dildeki işlevlerini, diziliş ve değişim kurallarını inceler. Doğru yanıt A.
Soru 144
Ses biliminin (fonetik), seslerin süre, titreşim, sıklık, yükseklik gibi ölçülebilen fiziksel değerleri ile ilgilenen alanı hangisidir?
Seçenekler
A
Söyleyiş ses bilimi
B
Fonoloji ses bilimi
C
Akustik ses bilimi
D
İşitsel ses bilimi
E
Görsel ses bilimi
Açıklama:
Soruda tanımlanan alt alan akustik ya da titreşim ses bilimi olarak adlandırılmaktadır. Doğru yanıt C.
Soru 145
Bir sesin, dilde anlam ayırıcı özellik taşımadığı halde farklı söyleniş biçimlerine dil bilimde ne ad verilmektedir?
Seçenekler
A
Sesbirim (fonem)
B
En küçük karşıt çift
C
Alt sesbirim (alofon)
D
Harf
E
Grafem
Açıklama:
Soruda tanımlanan kavram alofondur. Doğru yanıt C.
Soru 146
I. Harfler, sesleri, sesbirimleri gösteren işaretlerdir.
II. Aynı sesin gösterimi için farklı alfabelerde aynı işaretler kullanılır.
III. Bir dilin söylenişinde yer alan tüm sesler alfabede gösterilir.
IV. Bir dilde alfabede olduğu hâlde sesbirim olmayan sesler bulunabilir.
V. Düzeltme işareti, Arap harfleriyle yazılan Osmanlıcanın yazımının günümüze yansımasıdır.
Yukarıda harflerle ilgili verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
II. Aynı sesin gösterimi için farklı alfabelerde aynı işaretler kullanılır.
III. Bir dilin söylenişinde yer alan tüm sesler alfabede gösterilir.
IV. Bir dilde alfabede olduğu hâlde sesbirim olmayan sesler bulunabilir.
V. Düzeltme işareti, Arap harfleriyle yazılan Osmanlıcanın yazımının günümüze yansımasıdır.
Yukarıda harflerle ilgili verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, III ve IV
B
I, IV ve V
C
II, III ve V
D
I, III, IV ve V
E
I, II, III ve V
Açıklama:
Aynı sesin gösterimi için farklı alfabelerde farklı işaretler kullanılır. Bir dilin söylenişinde yer alan tüm sesler alfabede gösterilmiyor olabilir. Doğru yanıt B.
Soru 147
Sözlü ağız malzemesinin konuşulduğu anda veya kaydedilerek daha sonra yazıya aktarılmasına ne ad verilmektedir?
Seçenekler
A
Alofon
B
Kodlama
C
Çeviri
D
Transliterasyon
E
Transkripsiyon
Açıklama:
Soruda tanımlanan eyleme transkripsiyon adı verilmektedir. Yazıya aktarma veya yazıya geçirme şeklinde de kullanılmaktadır. Doğru yanıt E.
Soru 148
I. Alfabe, bir dildeki ses ya da fonemleri gösteren harflerden oluşan bir dizgedir.
II. Alfabeler bir dilde kullanılan seslerin tümünü içerir.
III. Alfabeler bir dildeki söyleyişi eksiksiz olarak yansıtır.
IV. Çağdaş sesçil alfabelerin kökenleri resim yazılara dayanır.
V. Türkler tarih içinde Runik alfabe, Uygur alfabesi gibi başka alfabeleri de kullanmışlardır.
Alfabe ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
II. Alfabeler bir dilde kullanılan seslerin tümünü içerir.
III. Alfabeler bir dildeki söyleyişi eksiksiz olarak yansıtır.
IV. Çağdaş sesçil alfabelerin kökenleri resim yazılara dayanır.
V. Türkler tarih içinde Runik alfabe, Uygur alfabesi gibi başka alfabeleri de kullanmışlardır.
Alfabe ile ilgili yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I ve II
B
I, II ve III
C
I, II ve IV
D
I, IV ve V
E
I, II, III ve V
Açıklama:
Hiçbir alfabe bir dilde kullanılan seslerin tümünü içermez ve söyleyişi eksiksiz olarak yansıtmaz. Doğru yanıt D.
Ünite 2
Soru 1
Türkçe kökenli sözcüklerde söz başında bulunmayan sesler, aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
b, c, d, g, ğ, j, l
B
m, n, r, o, v, y, z
C
ç, f, h, k, s, ş, p
D
ğ, l, m, n, r, ş, z
E
ç, d, f, l, n, p, z
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 2
Türkçede söz başında bulunmayan ünsüzler, aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
b, k, t, s, h, r, ş
B
ğ, l, m, n, r, ş, z
C
h, c, ç, d, m, n, l
D
d, p, g, v, s, ç, ğ
E
ç, s, y, k, l, p, d
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 3
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi Türkçede ünlü ile başlayan bir ek alsa da ötümlüleşme gerçekleşmez?
Seçenekler
A
cenk
B
metot
C
cep
D
hap
E
kitap
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi çift-dudak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
d
B
n
C
b
D
s
E
t
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 5
Aşağıdakilerin hangisinde a ünlüsünün özellikleri tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
geniş-düz-ön
B
dar-düz-art
C
dar-düz-ön
D
geniş-yuvarlak-ön
E
geniş-düz-art
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 6
Aşağıdakilerin hangisinde “ö” ünlüsünün özellikleri tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
geniş-yuvarlak-ön
B
dar-yuvarlak-ön
C
geniş-düz-art
D
dar-yuvarlak-art
E
geniş-düz-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 7
Türkçede ikincil (başka seslerden değişmiş) olarak gelişmiş sesler aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
h, k, l
B
p, ç, t, k
C
y, ş, s, n
D
h, f, c
E
m, s, t, k
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 8
Nazal geniz ünsüzü aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
m
B
ğ
C
k
D
h
E
n
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 9
kitāb, hesāb gibi alıntı sözcüklerin sonundaki ötümlü ünsüzler, Türkçede genel olarak nasıl işlem görür?
Seçenekler
A
Yalın durumda ötümsüzleşirler, bir ünlüden önce tekrar ötümlüleşirler.
B
Ötümlü kalırlar.
C
Ötümsüzleşirler.
D
Başka ünsüze değişirler.
E
İkizleşirler.
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 10
Aşağıdakilerden hangisi Türkçe kökenli sözcüklerde söz başında bulunmayan ünsüzlere örnek olamaz?
Seçenekler
A
masal
B
reçel
C
nazik
D
şeker
E
gök
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 11
Ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden birisi de oluşum noktasıdır. Aşağıdakilerden hangisi ünsüzlerin “oluşum yerleri” arasında yer almaz?
Seçenekler
A
Gırtlak
B
Ağız Boşluğu
C
Dil Ucu-Diş
D
Diş Eti-Damak
E
Ön Damak
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi art damak ünsüzlerinden biri değildir?
Seçenekler
A
r
B
g
C
ğ
D
k
E
l
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Dilin arka tarafının kabarıp yumuşak damakla birlikte soluğu engellemesi sonucu oluşan
/g/, /ğ/, /k/ ve /l/ sesleri bu gruba dâhildir.Son iki grupta, alfabede tek bir harfle gösterilen ama söyleyişte art ve ön biçimleri bulunan sesler de yer almaktadır. Çünkü bu sesler, tanımlarda da görüldüğü gibi, dilin ön veya arka tarafının kabarıp üst damakla birlikte hava yolunda bir engel meydana getirmesiyle oluşabilmektedir. Oluşum noktaları açısından böyle bir ayrım uygundur. Bunların ön damak veya art damak ünsüzü olmaları, Türkçe kökenli sözcüklerde anlam ayırıcı değere sahip değildir. Ancak kar (yağan) -kâr (kazanç), sol (taraf) -sol (nota) örneklerinde olduğu gibi başka dillerden kopyalanmış örneklerde bunlar sesbirim olabilmektedir.
Dilin arka tarafının kabarıp yumuşak damakla birlikte soluğu engellemesi sonucu oluşan
/g/, /ğ/, /k/ ve /l/ sesleri bu gruba dâhildir.Son iki grupta, alfabede tek bir harfle gösterilen ama söyleyişte art ve ön biçimleri bulunan sesler de yer almaktadır. Çünkü bu sesler, tanımlarda da görüldüğü gibi, dilin ön veya arka tarafının kabarıp üst damakla birlikte hava yolunda bir engel meydana getirmesiyle oluşabilmektedir. Oluşum noktaları açısından böyle bir ayrım uygundur. Bunların ön damak veya art damak ünsüzü olmaları, Türkçe kökenli sözcüklerde anlam ayırıcı değere sahip değildir. Ancak kar (yağan) -kâr (kazanç), sol (taraf) -sol (nota) örneklerinde olduğu gibi başka dillerden kopyalanmış örneklerde bunlar sesbirim olabilmektedir.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisinde e ünlüsünün özellikleri tam olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
geniş-düz-ön
B
geniş-düz-art
C
dar-düz-ön
D
dar-düz-art
E
geniş-yuvarlak-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 14
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde Türkçe sözcüklerde hiçbir durumda bulunmayan bir ünsüz kullanılmıştır?
Seçenekler
A
ağız
B
mesafe
C
jenerasyon
D
rivayet
E
şikayet
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek aldığında ötümlüleşme olmaz?
Seçenekler
A
bayrak
B
sevap
C
bardak
D
konut
E
geçit
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 16
Ünlülerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Ünlülerin tanımlanmasında ve sınıflandırılmasındaki en büyük sorun, söylenişleri sırasında dudakların yuvarlaklaşması dışında, ağız boşluğunda neler olduğunun hissedilmemesidir.
B
Ünlüler bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan seslerdir.
C
Ünlülerin çıkarılması sırasında soluğun tam bir engellenmeyle karşılaşmaması, hiçbir engelle karşılaşmayacağı anlamına gelir
D
Dudakların durumu Türkçe ünlülerin ayrılmasında önemlidir, ancak ünlülerde asıl önemli olan dildir.
E
Ünlü terimi, ses anlamına gelen ve bazı ağızlarda hâlâ söylenen ün sözcüğü ile addan ad yapım eki olan -lü ekinin birleşmesiyle ortaya çıkmıştır.
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 17
Ünsüzlerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Standart Türkçede, Türkçenin ağızları da dahil olmak üzere anlam ayırıcı 21 ünsüz vardır.
B
Ünsüzler, akciğerlerden gelen havanın çıkışı sırasında telaffuz organlarında tıkanma, daralma, sürtünme gibi çeşitli engellerle karşılaşması sonucu oluşur.
C
Ünsüzler tek başlarına hece oluşturamazlar.
D
Alfabe kanununa göre ünsüz harfler, kendilerinden sonra gelen bir /e/ ünlüsü ile seslendirilir.
E
Her ünsüz, anlam ayırıcı sesbirim olarak, en azından bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılır.
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisi a ünlüsünün özelliklerini tam olarak vermektedir?
Seçenekler
A
geniş-düz-art
B
geniş-düz-ön
C
dar-düz-art
D
dar-düz-ön
E
geniş-yuvarlak-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 19
Aşağıdakilerden hangisi i ünlüsünün özelliklerini tam olarak vermektedir?
Seçenekler
A
dar-düz-ön
B
dar-yuvarlak-ön
C
geniş-düz-art
D
dar-yuvarlak-art
E
geniş-düz-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 20
Geçirdiği bir yaralanma sonucu dudağına dikiş atılan bir konuşucunun hangi ünlüyü söylemekte daha fazla güçlük çekmesi beklenir?
Seçenekler
A
/a/
B
/e/
C
/i/
D
/ı/
E
/u/
Açıklama:
Türkçede ünlülerin bir ayırıcı özelliği de, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir. /u/ ünlüsü dudaklarda yuvarlaklaşma gertirdiğinden bu durumda üretilmesi diğerlerine göre daha zor olacaktır. Doğru yanıt E şıkkıdır.
Soru 21
Yukarıdaki şekil nasıl bir ünlünün çıkışını gösterir?Seçenekler
A
Dar, art
B
Dar, ön
C
Geniş, art
D
Geniş, ön
E
Düz, ön
Açıklama:
Türkçede ünlüler dört grupta toplanabilir: Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. Dilin arka tarafının kabararak, yumuşak damakla arasındaki mesafeyi daraltması sonucu oluşan ünlülerse art damak ünlüsü veya art ünlü olarak adlandırılır. Bunlar /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleridir. Kimi yayınlarda bunlara ön ve art ünlü yerine ince ve kalın ünlü de denir. Türkçede ünlülerin ikinci önemli ayırıcı özelliği, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir. Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Verilen şekilde dudakların durumu net olarak anlaşılmadığı için bu bilgiyi kestiremeyiz. Ancak dilin arka tarafının kabararak hava yolunu daraltmış olduğu açıkça görülmektedir. Öyleyse üretilen ses art ve dar ünlülerden ı veya u olmalıdır. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 22
Hangi ünlü diğerlerinden farklıdır?
Seçenekler
A
/a/
B
/ı/
C
/o/
D
/u/
E
/e/
Açıklama:
Verilen seslerden /a, ı, o, u/ art oluşları bakımından aynı grupta toplanabilirken, /e/ sesi ön bir sestir. Doğru yanıt E şıkkıdır.
Soru 23
Türkçede aşağıdaki değişimler gözlenmiştir.kavış > kavuş, yabız > yavuz, kabık > kabuk, çamır > çamur buna göre, ünlülerin hangi özelliği değişmiştir?
Seçenekler
A
Kalınlık-incelik
B
Artlık-önlük
C
Dudak durumu
D
Açıklık-kapalılık
E
Darlık-genişlik
Açıklama:
Verilen örneklerde /ı/ > /u/ değişimi görülmektedir. Bu seslerin her ikisi de art (kalın) ve dar (kapalı) sestir. Ayrıldıkları nokta ise dudak durumudur: /ı/ düz, /u/ yuvarlak bir ünlüdür. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 24
Kol sözcüğündeki ünlünün yalnızca darlık özelliği değiştirildiğinde hangi sözcük elde edilir?
Seçenekler
A
kıl
B
kal
C
kel
D
kul
E
kil
Açıklama:
/o/ ünlüsü art, geniş, yuvarlak bir ünlüdür. Bu sesin yalnızca darlık özelliği değiştirildiğinde art, dar, yuvarlak bir ünlü olan /u/ elde edilir. Bu durumda ise sözcük kol iken kul biçimini alır. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 25
Türkçe öğrenen bir çocuk, kitap sözcüğünü titap biçiminde sesletir. Öyleyse, /k/ sesinin hangi özelliğini değiştirir?
Seçenekler
A
Çıkış yeri
B
Çıkış biçimi
C
Ötüm
D
Süreklilik
E
Geniz
Açıklama:
/k/ sesi süreksiz, patlayıcı, damaksıl, ötümsüz ve genizsil olmayan bir sestir. Bir diş sesi olan /t/ ise çıkış yeri bakımından bir damaksıl olan /k/ sesinden ayrılır. Bu iki sesin diğer bütün özellikleri özdeştir. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 26
Aşağıdaki gösterimlerden hangisinde diğerlerinden farklı bir ses üretilmektedir?
Seçenekler
A 
B 
C 
D 
E 
Açıklama:
Ünsüzler ağız ya da genizde oluşmalarına göre ağız ve geniz ünsüzleri olmak üzere ikiye ayrılırlar. Ağız ünsüzlerinde küçük dil, burun yolunu kapatarak burundan hava çıkısını engeller. Geniz ünsüzlerinde ise burun yolu açıktır. Ses oluşurken akciğerlerden gelen hava burundan da çıkar. A, B, D, E şıklarında burun yolu kapalı olduğundan ağız ünsüzü, C şıkkında ise burun yolu açık olduğundan bir geniz ünsüzü sesletilmektedir. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 27
/s, ş, v, n, h, f, z/ seslerinin ortak özelliği nedir?
Seçenekler
A
Ötümlü
B
Diş
C
Sürekli
D
Sızıcı
E
Akıcı
Açıklama:
Tamamı sürekli olan bu seslerden /v, n, z/ ötümlü, /s, n, z/ diş, /v, z/ sızıcı, /n/ akıcıdır. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 28
Günümüz Türkçesindeki /h/ sesi, Eski Türkçedeki hangi sesten evrilmiştir?
Seçenekler
A
/t/
B
/b/
C
/ç/
D
/k/
E
/y/
Açıklama:
Seslerdeki evrim şöyledir: k > h; b, y > f; ç > c. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 29
Hangi alıntı sözcük ötümlüleşme kuralına uyar?
Seçenekler
A
elektrik
B
hürriyet
C
cumhuriyet
D
kaset
E
tip
Açıklama:
Kaynak dilde, sonunda ötümsüz ünsüz bulunduran alıntı sözcükler, ünlüyle başlayan ek aldıkları zaman, sonlarındaki ötümsüz ünsüzün ötümlüleşmesi ile ilgili kesin bir kural yoktur. Kaynak dildeki söz sonu ötümsüz ünsüz, Türkçede, her durumda ötümsüzlüğünü koruyabilir: tip-tipi, kaset-kaseti gibi. Arapça -iyet ekiyle biten sözcüklerin sonundaki /t/ sesi eklenmede ötümlüleşmez: hürriyet-hürriyeti, cumhuriyet-cumhuriyeti gibi. Bunlar gibi, iki ünlü arasında ötümsüzlüğünü koruyan örnekler yanında, Türkçenin ötümlüleşme kuralına uyan çok sayıda alıntı sözcük de vardır: elektrik-elekriği, grup-grubu gibi. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 30
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ne ad verilir?
Seçenekler
A
düz ünlü
B
yuvarlak ünlü
C
ön ünlü
D
art ünlü
E
geniş ünlü
Açıklama:
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. Doğru cevap C'dir.
Soru 31
Aşağıdakilerden hangisi dar ünlüleri doğru şekilde göstermektedir?
Seçenekler
A
/ı/, /i/, /u/, /ü/
B
/a/, /e/, /ı/, /i/
C
/e/, /i/, /ö/, /ü/
D
/a/, /ı/, /o/, /u/
E
/a/, /e/, /o/, /ö/
Açıklama:
Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Doğru cevap A'dır.
Soru 32
Aşağıdakilerden hangisi /e/ ünlüsünün özelliklerini doğru bir şekilde vermektedir?
Seçenekler
A
dar - yuvarlak - art
B
geniş - yuvarlak - ön
C
geniş - düz - art
D
geniş - düz - ön
E
dar - düz - ön
Açıklama:
Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan ünlüler ilk üç ölçüt göz önüne alınarak şöyle bir tabloda gösterilebilirler: 
Doğru cevap D'dir.
Doğru cevap D'dir.
Soru 33
/c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri hangi ünsüz grubuna girer?
Seçenekler
A
Çift Dudak Ünsüzleri
B
Diş Eti-Damak Ünsüzleri
C
Dil Ucu-Diş Ünsüzleri
D
Diş-Dudak Ünsüzleri
E
Gırtlak Ünsüzleri
Açıklama:
Çift Dudak Ünsüzleri ciğerlerden gelen havanın dudakların kapanması sonucu engellenmesiyle oluşan ünsüzlerdir: /b/, /p/ ve /m/. Dil Ucu-Diş Ünsüzleri dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/. Diş-Dudak Ünsüzleri havanın üst dişlerle alt dudak tarafından engellenmesi sonucu oluşan seslere denir: /f/ ve /v/. Gırtlak Ünsüzleri soluğun gırtlakta bir tıkanmaya uğramasıyla çıkarılan seslere denir. Standart dilde sadece /h/ sesi bu tanıma uyar. Diş Eti-Damak Ünsüzleri ise dil ucunun diş etine değmesi ile oluşan seslerdir: /c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri bu gruptaki seslerdir. Doğru cevap B'dir.
Soru 34
Aşağıdakilerden hangisi bir ön damak ünsüzü değildir?
Seçenekler
A
/l/
B
/r/
C
/t/
D
/k/
E
/g/
Açıklama:
Dilin ön tarafının ön damağa doğru kabararak, havayı engellemesiyle oluşan sesler, ön damak sesleridir: /g/, /k/, /l/, /r/, /y/ sesleri bu gruba girer. Doğru cevap C'dir.
Soru 35
Aşağıdaki kelimelerin hangisi ötümsüz ünsüzler içermektedir?
Seçenekler
A
revan
B
elma
C
dağ
D
mayın
E
kapı
Açıklama:
Ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri de oluşum sırasında ses tellerinin titreşip titreşmemesidir. Türkçenin ötümlü ünsüzleri /b/, /c/, /d/, /g/, /ğ/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /v/, /y/ ve /z/’dir. Ötümsüz ünsüzleri ise /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir. Doğru cevap E'dir.
Soru 36
Aşağıdakilerden hangisi geniz ünsüzlerini tam olarak göstermektedir?
Seçenekler
A
/m/ ve /r/
B
/b/ ve /m/
C
/k/ ve /l/
D
/k/ ve /n/
E
/m/ ve /n/
Açıklama:
Son olarak, ünsüzler ağız ya da genizde oluşmalarına göre ağız ve geniz ünsüzleri olmak üzere ikiye ayrılırlar. Ağız ünsüzlerinde küçük dil, burun yolunu kapatarak burundan hava çıkışını engeller. Geniz ünsüzlerinde ise burun yolu açıktır. Ses oluşurken akciğerlerden gelen hava burundan da çıkar. Standart Türkçede /m/ ve /n/ olmak üzere sadece iki geniz ünsüzü vardır. Doğru cevap E'dir.
Soru 37
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek alırken ötümlüleşme bakımından farklı bir gelişme gösterir?
Seçenekler
A
gök
B
konut
C
dip
D
ufak
E
geçit
Açıklama:
Yukarıdaki kelimelerden gök, dip, ufak, geçit ek aldığında sondaki harf ötümlüleşmektedir: "göğ-e, dib-i, ufağ-a, geçid-i". Yeni türevlerde -t sesinin bazen ötümlüleşmediği de görülmektedir. "konut" kelimesi ek aldığında ise ötümlüleşme gözükmemektedir: konut-a, konut-u vb. Doğru cevap B'dir.
Soru 38
"Arapça ve Farsçadan alınanlar başta olmak üzere alıntı sözcüklerde, sözcüğün aslında bulunan ötümlü ünsüzler, Türkçenin sözcük sonunda ötümlü ünsüz bulunmama kuralına uygun olarak, yalın durumda ötümsüzleşir." Aşağıdakilerden hangisinde bu kurala uymayan bir kelime vardır?
Seçenekler
A
kitap
B
cenk
C
hac
D
metot
E
cep
Açıklama:
Şekilde görüldüğü gibi alıntı sözcükler yalın durumda ötümsüzleşmiştir. Bunun yanında, alıntı sözcüklerde "ab, hac, had" gibi yalın durumda ötümsüzleşmeyen az sayıda tek heceli örnek de vardır. Doğru cevap C'dir.Soru 39
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi Türkçenin ötümlüleşme kuralına uymaz?
Seçenekler
A
elektrik
B
hürriyet
C
grup
D
trafik
E
kulüp
Açıklama:
"elektrik, grup, trafik, kulüp" sözcükleri ek aldıklarında sondaki ünsüz ötümsüzleşir: elektriğ-i, grub-u, trafiğ-i, kulüb-ü. "hürriyet" kelimesinde bu durum yoktur: hürriyet-i. Doğru cevap B'dir.
Soru 40
"Ün" sözcüğü ne anlama gelmektedir?
Seçenekler
A
Söz
B
Ses
C
Kelime
D
Harf
E
Kelime
Açıklama:
Ün "Ses" anlamına gelmektedir.
Soru 41
Aşağıdakilerden hangisi seslerin niteliğini belirleyen unsurlardan biri değildir?
Seçenekler
A
Hava yolundaki çeşitli daralmalar
B
Ses tellerinin titreşip titreşmemesi
C
Dilin dişlere, damağa değip değmemesi
D
Dudakların durumu
E
Ağızdaki diş sayısı
Açıklama:
Hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin
titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb.
gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler.
titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb.
gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler.
Soru 42
Aşağıdakilerden hangisi ön damak ünlüsü değildir?
Seçenekler
A
e
B
i
C
a
D
ü
E
ö
Açıklama:
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir.
Soru 43
Aşağıdakilerden hangisindeki eşleşme doğrudur?
Seçenekler
A
/a/ sesi, ön, düz, açık, kısa
B
/e/ sesi art, düz, açık, kısa
C
/ı/ sesi art, açık, düz, kısa
D
/i/ sesi ön, düz, dar, kısa
E
/e/ sesi art, düz, açık, uzun
Açıklama:
Buraya kadar sayılan dört özelliğe göre, /a/ sesi, art, düz, açık, kısa; /e/ sesi ön, düz, açık, kısa; /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa; /i/ sesi ön, düz, dar, kısa ünlülerdir.
Soru 44
Aşağıdaki seslerden hangisi dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerden değildir?
Seçenekler
A
/d/
B
/c/
C
/s/
D
/t/
E
/n/
Açıklama:
Dil ucu ünsüzleri, dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir. /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
Soru 45
Aşağıdakilerden hangisi ötümsüz ünsüzlerden biridir?
Seçenekler
A
f
B
d
C
b
D
g
E
l
Açıklama:
Ötümsüz ünsüzler /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir.
Soru 46
Aşağıdakilerden hangisi süreksiz ünsüzlerden biridir?
Seçenekler
A
h
B
j
C
t
D
r
E
y
Açıklama:
/l/, /m/, /n/, /r/, /y/ ünsüzleri akıcı sürekli ünsüzleri /f/, /ğ/, /h/, /j/, /s/, /ş/, /v/, /z/ ise sızıcı sürekli ünsüzleri oluşturur. Buraya kadar sözü edilen ünsüzlerin çıkarılmasında havanın söyleyiş organlarında tamamıyla engellenmesi söz konusu değildir. Buna karşılık /b/, /c/, /ç/, /d/, /g/, /k/, /p/, /t/ ünsüzleri, akciğerlerden gelen havanın telaffuz organlarında tam olarak engellenmesi ve
daha sonra serbest bırakılması sonucu oluşurlar. Bunlara süreksiz ünsüzler veya patlayıcı ünsüzler denir.
daha sonra serbest bırakılması sonucu oluşurlar. Bunlara süreksiz ünsüzler veya patlayıcı ünsüzler denir.
Soru 47
"Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler."
Yukarıdaki bilgiye örnek olan ünsüzler hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?
Yukarıdaki bilgiye örnek olan ünsüzler hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
/b/, /d/, /g/
B
/ğ/, /ş/, /ç/
C
/p/, /r/, /s/
D
/k/, /l/, /m/
E
/h/, /f/, /c/
Açıklama:
Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler. Bunlar da /h/, /f/, /c/ ünsüzleridir.
Soru 48
Aşağıdakilerden hangisi /e/ ünlüsünün özelliklerini doğru olarak vermektedir?
Seçenekler
A
Geniş - Düz - Ön
B
Dar - Düz - Art
C
Dar - Yuvarlak - Art
D
Geniş - Yuvarlak - Ön
E
Dar - Düz - Ön
Açıklama:
"Geniş - Düz - Ön" /e/ ünlüsünün özelliklerini doğru olarak vermektedir.
Soru 49
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ek alırken ötümlüleşme görülmemektedir?
Seçenekler
A
elektrik
B
hürriyet
C
grup
D
kitap
E
ağaç
Açıklama:
Hürriyet kelimesi ek aldığında (Hürriyet-i gibi) ötümlüleşme görülmemektedir.
Soru 50
I. Hava yolundaki çeşitli daralmalar. II. Ses tellerinin titreşip titreşmemesi. III. Dilin dişlere değip değmemesi. IV. Dilin damağa değip değmemesi. V. Dudakların durumu.
Yukarıdakilerden hangileri, seslerin niteliğini belirleyen durumlardandır?
Yukarıdakilerden hangileri, seslerin niteliğini belirleyen durumlardandır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Ciğerlerden gelen havanın çıkarılması sırasında, havanın gırtlaktan itibaren herhangi bir yerde tıkanması, hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb. gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler. Doğru cevap E şıkkıdır.
Ciğerlerden gelen havanın çıkarılması sırasında, havanın gırtlaktan itibaren herhangi bir yerde tıkanması, hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb. gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 51
I. Uzunluk. II. Vurgu. III. Ezgi. IV. Ton. V. Sonlanma.
Yukarıdakilerden hangileri parçalarüstü sesbirimlerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri parçalarüstü sesbirimlerdendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Bazı sesler, sadece söyleyişte yer alırlar ve parçalarüstü sesbirimler olarak adlandırılırlar. Uzunluk, vurgu, ezgi, ton gibi ögeler parçalarüstü sesbirimlerdir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Bazı sesler, sadece söyleyişte yer alırlar ve parçalarüstü sesbirimler olarak adlandırılırlar. Uzunluk, vurgu, ezgi, ton gibi ögeler parçalarüstü sesbirimlerdir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 52
Bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan, ses tellerinin titreşmesiyle oluşan sesler aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Ünlüler
B
Ünsüzler
C
Parçalarüstü sesler
D
Sesbirimler
E
Sesçiller
Açıklama:
Ünlüler
Bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan seslere ünlü denir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan seslere ünlü denir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 53
I. Ünlüler, tek başlarına söylenebilir ve hece kurabilirler. II. Ünlülerin süresi, yani ünlünün uzun olup olmaması sınıflamada önemlidir. III. Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür. IV. Türkçede bazı ünlüler geniz ünlüsüdür.
Yukarıda ünlü seslerle ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda ünlü seslerle ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ünlülerin Sınıflandırılması
Ünlüler, tek başlarına söylenebilir ve hece kurabilirler. Ünlülerin süresi, yani ünlünün uzun olup olmaması sınıflamada önemlidir. Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür, geniz ünlüsü yoktur. Doğru cevap C şıkkıdır.
Ünlüler, tek başlarına söylenebilir ve hece kurabilirler. Ünlülerin süresi, yani ünlünün uzun olup olmaması sınıflamada önemlidir. Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür, geniz ünlüsü yoktur. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 54
I /a/. II. /e/. III. /i/. IV. /ö/. V. /ü/
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünlüsüdür?
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünlüsüdür?
Seçenekler
A
I, II, III
B
I, II, IV, V
C
I, II, III, IV
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ünlülerin Sınıflandırılması
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. /a/ ise art damak ünlüsüdür. Doğru cevap D şıkkıdır.
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. /a/ ise art damak ünlüsüdür. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 55
I. /a/ sesi, ön, düz, açık, uzun. II. /a/ sesi, art, düz, açık, kısa. III. /e/ sesi ön, düz, açık, kısa IV. /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa. V. /i/ sesi art, düz, dar, uzun.
Türkçede ünlü seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Türkçede ünlü seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ünlülerin Sınıflandırılması
Türkçede; /a/ sesi, art, düz, açık, kısa; /e/ sesi ön, düz, açık, kısa; /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa; /i/ sesi ön, düz, dar, kısa ünlülerdir.
Türkçede; /a/ sesi, art, düz, açık, kısa; /e/ sesi ön, düz, açık, kısa; /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa; /i/ sesi ön, düz, dar, kısa ünlülerdir.
Soru 56
I. Türkçede anlam ayırıcı en az 21 ünsüz vardır. II. Ağızlar dahil edilirse ünsüzlerin sayısı artmaz. III. Her ünsüz, anlam ayırıcı sesbirim olarak, en azından bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılır. IV. Ünsüzler, akciğerlerden gelen havanın çıkışı sırasında çeşitli engellerle karşılaşılması sonucu oluşur.
Ünsüz seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Ünsüz seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
I, II, III
C
I, III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Akciğerlerden gelen havanın çıkışı sırasında telaffuz organlarında tıkanma, daralma, sürtünme gibi çeşitli engellerle karşılaşması sonucu oluşan seslere ünsüz denir. Standart Türkçede anlam ayırıcı en az 21 ünsüz vardır. Ağızlar da dahil edilirse ünsüzlerin sayısı daha da artabilir. Her ünsüz, anlam ayırıcı sesbirim olarak, en azından bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılır.
Soru 57
I. Oluşum yerlerine göre ünsüzler. II. Çift dudak ünsüzleri. III. Diş-dudak ünsüzleri. IV. Dil ucu-diş ünsüzleri. V. Diş eti-damak ünsüzleri.
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Yukarıda verilenlerin tamamı, ünsüzlerin sınıflandırmasında kullanılmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 58
I. /g/ II. /k/. III. /r/. IV. /n/. V. /t/
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünsüzleridir?
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünsüzleridir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ön Damak Ünsüzleri
Dilin ön tarafının ön damağa doğru kabararak, havayı engellemesiyle oluşan sesler, ön damak sesleridir: /g/, /k/, /l/, /r/, /y/ sesleri bu gruba girer. /n/ve /t/ ise dil ucu-diş ünsüzüdür. Doğru cevap A şıkkıdır.
Dilin ön tarafının ön damağa doğru kabararak, havayı engellemesiyle oluşan sesler, ön damak sesleridir: /g/, /k/, /l/, /r/, /y/ sesleri bu gruba girer. /n/ve /t/ ise dil ucu-diş ünsüzüdür. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 59
I. /f/. II. /k/. III. /b/. IV. /c/. V. /d/.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçenin ötümlü ünsüzleridir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçenin ötümlü ünsüzleridir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Açısından Ünsüzler
Türkçenin ötümlü ünsüzleri /b/, /c/, /d/, /g/, /ğ/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /v/, /y/ ve /z/’dir. Ötümsüz ünsüzleri ise /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir.
Türkçenin ötümlü ünsüzleri /b/, /c/, /d/, /g/, /ğ/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /v/, /y/ ve /z/’dir. Ötümsüz ünsüzleri ise /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir.
Soru 60
Hangisi/leri parçalarüstü sesbirimlerdendir?
I- Ezgi
II- Titreşim
III- Ton
I- Ezgi
II- Titreşim
III- Ton
Seçenekler
A
I ve II
B
I ve III
C
II ve III
D
I, II ve III
E
Yalnız II
Açıklama:
Ciğerlerden gelen havanın çıkarılması sırasında, havanın gırtlaktan itibaren herhangi bir yerde tıkanması, hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb. gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler. Sesler, bu çıkış biçimlerine göre çeşitli benzerlik veya farklılıkları göz önünde bulundurularak sınıflandırılırlar. Bunların bir bölümü alfabede yer alan çeşitli harflerle gösterilir. Yazıda gösterildikleri için de parçalı sesbirimler adını alırlar. Bazıları ise sadece söyleyişte yer alırlar ve parçalarüstü sesbirimler olarak adlandırılırlar. Uzunluk, vurgu, ezgi, ton gibi ögeler, parçalarüstü sesbirimlerdir
Soru 61
Hangisi/leri ünlülerin hem niteliğini hem de niceliğini değiştirir?
I- Dudakların durumu
II- Dilin hangi pozisyonda olduğu
III- Dişlerin arasında açıklık olması
I- Dudakların durumu
II- Dilin hangi pozisyonda olduğu
III- Dişlerin arasında açıklık olması
Seçenekler
A
I ve II
B
I ve III
C
II ve III
D
I, II ve III
E
Yalnız I
Açıklama:
Ünlülerin tanımlanmasında ve sınıflandırılmasındaki en büyük sorun, ünsüzlerdekinin aksine, söylenişleri sırasında dudakların yuvarlaklaşması dışında, ağız boşluğunda neler olduğunun hissedilmemesidir (Kortman 1999: 28). Dudakların durumu Türkçe ünlülerin ayrılmasında önemlidir, ancak ünlülerde asıl önemli olan dildir. “Ünlülerin hem niteliği hem de niceliği, duruma göre (a) dilin belli bir bölümünün, (b) hangi pozisyonda, (c) ne kadar süreyle kaldığına bağlı olarak değişir. (Bundan başka dilin pozisyonu söyleyiş sırasında değişebilir ve böylece bambaşka bir ünsüz oluşabilir (Kortman 1999: 28).
Soru 62
Aşağıdakilerden hangisi ünlülerin sınıflandırıldığı bir grup değildir?
Seçenekler
A
Ön damak ünlüsü
B
Art damak ünlüsü
C
Dil ünlüsü
D
Düz ünlü
E
Yuvarlak ünlü
Açıklama:
Türkçede ünlüler yukarıda verilen ölçütlere göre dört grupta toplanabilir: Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. Dilin arka tarafının kabararak, yumuşak damakla arasındaki mesafeyi daraltması sonucu oluşan ünlülerse art damak ünlüsü veya art ünlü olarak adlandırılır. Bunlar /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleridir. Kimi yayınlarda bunlara ön ve art ünlü yerine ince ve kalın ünlü de denir. İncelik ve kalınlık terimleri yaygın biçimde kullanılmalarına rağmen, gösterdikleri kavrama dair bir çağrışım yapmazlar ve bu nedenle dil bilimsel terim olmaya uygun değildirler.
Türkçede ünlülerin ikinci önemli ayırıcı özelliği, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir.
Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Bu ölçüt için Türkçe kaynaklarda, damakların durumunu esas almak daha alışılmıştır. Aynı grupta yer alan ünlüler arasındaki açıklık da aynı değildir ama ana hatlarıyla ünlüler böyle bir sistem içerisinde görülürler. Konuşma dilinde, /e/ ile /i/ arasında yer alan ve ver-, ye- gibi sözcüklerde görülen, kapalı e denilen bir ünlü daha olduğu yukarıda belirtilmişti (bk. Sesbirim).
Ünlülerin sınıflandırılmasında dördüncü ölçüt olarak süre alınır. Baştaki gırtlak sesini saymazsak, ilke olarak ünlüler, çıkarılmaları sırasında ses aygıtında herhangi bir kapanmayla karşılaşmadıkları için nefesin yettiği kadar söylenebilirler. Ama pratik kullanımda uzunluğu veya kısalığı göz önünde bulundurarak “normal uzun” sayabileceğimiz ünlüler vardır. /ı/ ünlüsünün diğerlerinden daha kısa olduğu ve başka dillerle ilişki durumlarında
Türkçenin en fazla etkilenen ünlüsü olduğunu da belirtmek gerekir
Türkçede ünlülerin ikinci önemli ayırıcı özelliği, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir.
Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Bu ölçüt için Türkçe kaynaklarda, damakların durumunu esas almak daha alışılmıştır. Aynı grupta yer alan ünlüler arasındaki açıklık da aynı değildir ama ana hatlarıyla ünlüler böyle bir sistem içerisinde görülürler. Konuşma dilinde, /e/ ile /i/ arasında yer alan ve ver-, ye- gibi sözcüklerde görülen, kapalı e denilen bir ünlü daha olduğu yukarıda belirtilmişti (bk. Sesbirim).
Ünlülerin sınıflandırılmasında dördüncü ölçüt olarak süre alınır. Baştaki gırtlak sesini saymazsak, ilke olarak ünlüler, çıkarılmaları sırasında ses aygıtında herhangi bir kapanmayla karşılaşmadıkları için nefesin yettiği kadar söylenebilirler. Ama pratik kullanımda uzunluğu veya kısalığı göz önünde bulundurarak “normal uzun” sayabileceğimiz ünlüler vardır. /ı/ ünlüsünün diğerlerinden daha kısa olduğu ve başka dillerle ilişki durumlarında
Türkçenin en fazla etkilenen ünlüsü olduğunu da belirtmek gerekir
Soru 63
Aşağıdakilerden hangisi hem geniş hem de yuvarlak art damak ünlüsüdür?
Seçenekler
A
e
B
a
C
i
D
ı
E
o
Açıklama:
Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan ünlüler ilk üç ölçüt göz önüne alınarak şöyle gösterilebilirler:
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Soru 64
Aşağıdakilerden hangisi hem düz hem de dar ön damak ünlüsüdür?
Seçenekler
A
a
B
e
C
ı
D
i
E
ö
Açıklama:
Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan ünlüler ilk üç ölçüt göz önüne alınarak şöyle gösterilebilirler:
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Soru 65
Alfabe kanununa göre sessiz harfler kendilerinden sonra gelen hangi ünlü ile seslendirilmelidir?
Seçenekler
A
a
B
e
C
ı
D
i
E
o
Açıklama:
Alfabe kanununa göre harfler ise kendilerinden sonra gelen bir /e/ ünlüsü ile seslendirileceklerdir. Buna göre /b/ harfi be şeklinde söylenir. Bunun nedeni ünsüzlerin tek başlarına hece oluşturamamalarıdır.
Soru 66
Hangisi dil ucu diş ünsüzüdür?
Seçenekler
A
b
B
y
C
t
D
m
E
k
Açıklama:
Dil Ucu-Diş Ünsüzleri
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
Soru 67
Hangisi gırtlak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
t
B
f
C
s
D
h
E
k
Açıklama:
Soluğun gırtlakta bir tıkanmaya uğramasıyla çıkarılan seslere denir. Standart dilde sadece /h/ sesi bu tanıma uyar.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi ünsüzler çıkarıldıkları noktalara göre belli gruplarda toplanabilmektedir. Ama aynı noktada birden fazla ünsüz oluşabilmektedir. Türkçenin sesbirim değerindeki ünsüzlerini, en az bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılacak şekilde yeni ölçütlerle sınıflandırmak gerekmektedir.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi ünsüzler çıkarıldıkları noktalara göre belli gruplarda toplanabilmektedir. Ama aynı noktada birden fazla ünsüz oluşabilmektedir. Türkçenin sesbirim değerindeki ünsüzlerini, en az bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılacak şekilde yeni ölçütlerle sınıflandırmak gerekmektedir.
Soru 68
Hangi ünsüz/ler Türkçe kökenli sözcüklerde bulunmaz?
I- ç
II- ğ
III- j
I- ç
II- ğ
III- j
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I ve II
E
II ve III
Açıklama:
Türkçe Kökenli Sözcüklerde Bulunmayan Ünsüzler
Türkçe, ünsüzler açısından kendine özgü bazı özelliklere sahiptir. Öyle ki ünsüzlerin bir bölümü Türkçe kökenli sözcüklerde hiçbir pozisyonda, bir bölümü ise söz başında veya sonunda bulunamazlar.
/j/ Ünsüzü
Bu ünsüz Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz; sadece alıntı sözcüklerde bulunabilir:
jilet
Jale
jandarma vb.
Bu nedenle, /j/ sesinin yerine ağızlarda sık sık /c/ sesi kullanılır: cilet, Cale, candarma gibi.
/h/, /f/, /c/ Ünsüzleri
Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler. Bunlar da /h/, /f/, /c/ ünsüzleridir:
Eski Türkçe Günümüz Türkçesi
kanı
kangı
öbke
yuyka
açıksançak
hani
hangi
öfke
yufka
acık-
sancak
Ancak bu üç ünsüzün bulunduğu sözcük sayısı günümüz Türkçesinde son derece azdır. Türkçe kökenli sözcüklerde birincil olarak bulunmamakla birlikte /c/ ünsüzü, /ç/ ünsüzünden türediği için, diğerlerine göre daha fazla sözcükte görülür. Bu ünsüzlerden birisini taşıyor olması çoğu durumda bir sözcüğün Türkçe kökenli olmadığının da işaretidir.
Türkçe, ünsüzler açısından kendine özgü bazı özelliklere sahiptir. Öyle ki ünsüzlerin bir bölümü Türkçe kökenli sözcüklerde hiçbir pozisyonda, bir bölümü ise söz başında veya sonunda bulunamazlar.
/j/ Ünsüzü
Bu ünsüz Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz; sadece alıntı sözcüklerde bulunabilir:
jilet
Jale
jandarma vb.
Bu nedenle, /j/ sesinin yerine ağızlarda sık sık /c/ sesi kullanılır: cilet, Cale, candarma gibi.
/h/, /f/, /c/ Ünsüzleri
Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler. Bunlar da /h/, /f/, /c/ ünsüzleridir:
Eski Türkçe Günümüz Türkçesi
kanı
kangı
öbke
yuyka
açıksançak
hani
hangi
öfke
yufka
acık-
sancak
Ancak bu üç ünsüzün bulunduğu sözcük sayısı günümüz Türkçesinde son derece azdır. Türkçe kökenli sözcüklerde birincil olarak bulunmamakla birlikte /c/ ünsüzü, /ç/ ünsüzünden türediği için, diğerlerine göre daha fazla sözcükte görülür. Bu ünsüzlerden birisini taşıyor olması çoğu durumda bir sözcüğün Türkçe kökenli olmadığının da işaretidir.
Soru 69
Türkçe kökenli sözcüklerde söz başında /ğ/, /l/, /m/, /n/, /r/, /ş, /z/ hangi ünsüz/ler bulunmaz?
I- ğ
II- z
III- r
I- ğ
II- z
III- r
Seçenekler
A
I ve II
B
I ve III
C
II ve III
D
I, II ve III
E
Yalnız I
Açıklama:
Söz Başında Bulunmayan Ünsüzler
Türkçede söz başında bulunabilen ünsüz sayısı diğer pozisyonlara göre oldukça sınırlıdır. Türkçe kökenli sözcüklerde, söz başında /ğ/, /l/, /m/, /n/, /r/, /ş, /z/ ünsüzleri bulunmaz. Bir sözcüğün bu ünsüzlerden birisiyle başlaması, kökeninin Türkçe olmadığını gösterir. Ancak günümüz Türkçesinde bu kuralın kimi istisnaları vardır. Örneğin /n/ ünsüzü sadece ne ve bundan türemiş olan nereye, nasıl, niçin, neden gibi sözcüklerde bulunabilir. /ş/ sesi de şu, şimdi, şiş gibi Türkçe örneklerde geçer ama ikincildir, yani başka seslerden gelişmiştir.
Türkçede söz başında bulunabilen ünsüz sayısı diğer pozisyonlara göre oldukça sınırlıdır. Türkçe kökenli sözcüklerde, söz başında /ğ/, /l/, /m/, /n/, /r/, /ş, /z/ ünsüzleri bulunmaz. Bir sözcüğün bu ünsüzlerden birisiyle başlaması, kökeninin Türkçe olmadığını gösterir. Ancak günümüz Türkçesinde bu kuralın kimi istisnaları vardır. Örneğin /n/ ünsüzü sadece ne ve bundan türemiş olan nereye, nasıl, niçin, neden gibi sözcüklerde bulunabilir. /ş/ sesi de şu, şimdi, şiş gibi Türkçe örneklerde geçer ama ikincildir, yani başka seslerden gelişmiştir.
Soru 70
Aşağıdakilerden hangisi Türkçedeki ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri değildir?
Seçenekler
A
Havanın hangi noktada engellendiği
B
Havanın karşılaştığı engellenmenin türü
C
Havanın ağızdan veya burundan çıkması
D
Süre
E
Dudakların durumu
Açıklama:
Havanın ağızdan veya burundan çıkması da önemli bir ölçüttür. Ancak Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür, geniz ünlüsü yoktur. Bu yüzden sınıflandırmada ayırt edici bir ölçüt olarak kullanılmamaktadır. Doğru yanıt C.
Soru 71
Aşağıdakilerden hangisi Türkçedeki ön, yuvarlak, dar ünlüdür?
Seçenekler
A
e
B
ö
C
i
D
ü
E
u
Açıklama:
Özellikleri verilen ünlü ü'dür. Doğru yanıt D.
Soru 72
Aşağıdakilerden hangisi ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri değildir?
Seçenekler
A
Oluşum yerleri
B
Ötümlülük durumu
C
Süreklilik durumu
D
Ağız veya genizde oluşma
E
Akciğer veya diyafram kullanımı
Açıklama:
Üretim sırasında ciğerlerden gelen havanın engellenmesinin ses aygıtının hangi bölgesinde olduğu, ses tellerinin titreşip titreşmediği, bir patlama sonucu veya uzun sürede üretilmesi ve ağız ya da hava çıkışının ağız ya da burundan olması ünsüzleri birbirinden ayırt eden özelliklerdendir. Ancak her konuşma sesimiz için hava gereklidir. Havanın akciğer ya da diyafram kullanılarak oluşturulması ayırt edici bir özellik değildir. Doğru yanıt E.
Soru 73
Aşağıdakilerden hangisinde dil ucu-diş ünsüzlerinin tümü doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
/d/, /n/, /s/, /t/, /z/
B
/c/, /ç/, /j/, /ş/
C
/d/, /f/, /n/, /s/, /t/, /v/, /z/
D
/c/, /ç/, /f/, /j/, /ş/, /v/
E
/c/, /ç/, /d/, /f/, /j/, /n/, /s/, /ş/, /t/, /v/, /z/
Açıklama:
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
f/ ve /v/ sesleri Türkçedeki sesbirim olan diş-dudak ünsüzleridir.
/c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri diş eti-damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt A.
f/ ve /v/ sesleri Türkçedeki sesbirim olan diş-dudak ünsüzleridir.
/c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri diş eti-damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt A.
Soru 74
Aşağıdaki seslerden hangisi söyleniş olarak ünlülere benzediği ancak ünlüler gibi hece kuramadığı için yarı ünlü olarak adlandırılmaktadır?
Seçenekler
A
/l/
B
/h/
C
/y/
D
/n/
E
/g/
Açıklama:
/y/ ünsüzünün söylenişi /i/ ünlüsüne oldukça yakındır. Bu nedenle /y/ yarı ünlü olarak da bilinir. Ancak ünlüler gibi hece kuramaz. Bu nedenle ünlü sayılmaz. Doğru yanıt C.
Soru 75
Aşağıdaki ünsüzlerden hangisi Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz?
Seçenekler
A
/h/
B
/j/
C
/f/
D
/c/
E
/ğ/
Açıklama:
/j/ ünsüzü Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz; sadece jilet, Jale, jandarma gibi alıntı sözcüklerde bulunabilir. Bu nedenle, /j/ sesinin yerine ağızlarda sık sık /c/ sesi kullanılır: cilet, Cale, candarma gibi. Doğru yanıt B.
Soru 76
Aşağıdakilerden hangisi art damak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
/ç/
B
/r/
C
/y/
D
/k/
E
/ş/
Açıklama:
/ç/ ve /ş/ diş eti-damak ünsüzü,
/r/, /y/ ön damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt D.
/r/, /y/ ön damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt D.
Soru 77
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek alırken ötümlüleşme bakımından farklı bir gelişme göstermiştir?
Seçenekler
A
büyük
B
geçit
C
yakıt
D
gözlük
E
yamaç
Açıklama:
büyüğ-ü, geçid-i, gözlüğ-ü, yamac-ı şeklinde ek alırken sözcük sonunda ötümlüleşme meydana gelmektedir.
yakıt-ı gibi bazı sözcüklerde ötümlüleşme olmamaktadır.
Doğru yanıt C.
yakıt-ı gibi bazı sözcüklerde ötümlüleşme olmamaktadır.
Doğru yanıt C.
Soru 78
Aşağıdakilerden hangisi e ünlüsünün özelliklerini tam olarak vermektedir?
Seçenekler
A
geniş-düz-ön
B
dar-yuvarlak-ön
C
geniş-düz-art
D
geniş-yuvarlak-ön
E
dar-düz-ön
Açıklama:
/e/ sesi ön, düz, açık (geniş), kısa bir ünlüdür. Doğru yanıt A.
Soru 79
Aşağıdaki ünsüzlerden hangisi ötümlü, süreksiz, diş eti-damak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
/d/
B
/j/
C
/ç/
D
/ş/
E
/c/
Açıklama:
Diş eti-damak ünsüzleri /c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleridir. /j/ ve /ş/ sürekli ünsüzlerdendir. /ç/ ise ötümsüzdür. Doğru yanıt E.
Soru 80
Türkçe kökenli sözcüklerde söz başında bulunmayan sesler, aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
b, c, d, g, ğ, j, l
B
m, n, r, o, v, y, z
C
ç, f, h, k, s, ş, p
D
ğ, l, m, n, r, ş, z
E
ç, d, f, l, n, p, z
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 81
Türkçede söz başında bulunmayan ünsüzler, aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
b, k, t, s, h, r, ş
B
ğ, l, m, n, r, ş, z
C
h, c, ç, d, m, n, l
D
d, p, g, v, s, ç, ğ
E
ç, s, y, k, l, p, d
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 82
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi Türkçede ünlü ile başlayan bir ek alsa da ötümlüleşme gerçekleşmez?
Seçenekler
A
cenk
B
metot
C
cep
D
hap
E
kitap
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 83
Aşağıdakilerden hangisi çift-dudak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
d
B
n
C
b
D
s
E
t
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 84
Aşağıdakilerin hangisinde a ünlüsünün özellikleri tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
geniş-düz-ön
B
dar-düz-art
C
dar-düz-ön
D
geniş-yuvarlak-ön
E
geniş-düz-art
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 85
Aşağıdakilerin hangisinde “ö” ünlüsünün özellikleri tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
geniş-yuvarlak-ön
B
dar-yuvarlak-ön
C
geniş-düz-art
D
dar-yuvarlak-art
E
geniş-düz-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 86
Türkçede ikincil (başka seslerden değişmiş) olarak gelişmiş sesler aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
h, k, l
B
p, ç, t, k
C
y, ş, s, n
D
h, f, c
E
m, s, t, k
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 87
Nazal geniz ünsüzü aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
m
B
ğ
C
k
D
h
E
n
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
"Standart Türkçede /m/ ve /n/ olmak üzere sadece iki geniz ünsüzü vardır...aslında normal n olarak bilinen /n/ sesi de nazaldır."
"Standart Türkçede /m/ ve /n/ olmak üzere sadece iki geniz ünsüzü vardır...aslında normal n olarak bilinen /n/ sesi de nazaldır."
Soru 88
kitāb, hesāb gibi alıntı sözcüklerin sonundaki ötümlü ünsüzler, Türkçede genel olarak nasıl işlem görür?
Seçenekler
A
Yalın durumda ötümsüzleşirler, bir ünlüden önce tekrar ötümlüleşirler.
B
Ötümlü kalırlar.
C
Ötümsüzleşirler.
D
Başka ünsüze değişirler.
E
İkizleşirler.
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 89
Aşağıdakilerden hangisi Türkçe kökenli sözcüklerde söz başında bulunmayan ünsüzlere örnek olamaz?
Seçenekler
A
masal
B
reçel
C
nazik
D
şeker
E
gök
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 90
Ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden birisi de oluşum noktasıdır. Aşağıdakilerden hangisi ünsüzlerin “oluşum yerleri” arasında yer almaz?
Seçenekler
A
Gırtlak
B
Ağız Boşluğu
C
Dil Ucu-Diş
D
Diş Eti-Damak
E
Ön Damak
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 91
Aşağıdakilerden hangisi art damak ünsüzlerinden biri değildir?
Seçenekler
A
r
B
g
C
ğ
D
k
E
l
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Dilin arka tarafının kabarıp yumuşak damakla birlikte soluğu engellemesi sonucu oluşan
/g/, /ğ/, /k/ ve /l/ sesleri bu gruba dâhildir.Son iki grupta, alfabede tek bir harfle gösterilen ama söyleyişte art ve ön biçimleri bulunan sesler de yer almaktadır. Çünkü bu sesler, tanımlarda da görüldüğü gibi, dilin ön veya arka tarafının kabarıp üst damakla birlikte hava yolunda bir engel meydana getirmesiyle oluşabilmektedir. Oluşum noktaları açısından böyle bir ayrım uygundur. Bunların ön damak veya art damak ünsüzü olmaları, Türkçe kökenli sözcüklerde anlam ayırıcı değere sahip değildir. Ancak kar (yağan) -kâr (kazanç), sol (taraf) -sol (nota) örneklerinde olduğu gibi başka dillerden kopyalanmış örneklerde bunlar sesbirim olabilmektedir.
Dilin arka tarafının kabarıp yumuşak damakla birlikte soluğu engellemesi sonucu oluşan
/g/, /ğ/, /k/ ve /l/ sesleri bu gruba dâhildir.Son iki grupta, alfabede tek bir harfle gösterilen ama söyleyişte art ve ön biçimleri bulunan sesler de yer almaktadır. Çünkü bu sesler, tanımlarda da görüldüğü gibi, dilin ön veya arka tarafının kabarıp üst damakla birlikte hava yolunda bir engel meydana getirmesiyle oluşabilmektedir. Oluşum noktaları açısından böyle bir ayrım uygundur. Bunların ön damak veya art damak ünsüzü olmaları, Türkçe kökenli sözcüklerde anlam ayırıcı değere sahip değildir. Ancak kar (yağan) -kâr (kazanç), sol (taraf) -sol (nota) örneklerinde olduğu gibi başka dillerden kopyalanmış örneklerde bunlar sesbirim olabilmektedir.
Soru 92
Aşağıdakilerden hangisinde e ünlüsünün özellikleri tam olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
geniş-düz-ön
B
geniş-düz-art
C
dar-düz-ön
D
dar-düz-art
E
geniş-yuvarlak-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 93
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde Türkçe sözcüklerde hiçbir durumda bulunmayan bir ünsüz kullanılmıştır?
Seçenekler
A
ağız
B
mesafe
C
jenerasyon
D
rivayet
E
şikayet
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 94
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek aldığında ötümlüleşme olmaz?
Seçenekler
A
bayrak
B
sevap
C
bardak
D
konut
E
geçit
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 95
Ünlülerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Ünlülerin tanımlanmasında ve sınıflandırılmasındaki en büyük sorun, söylenişleri sırasında dudakların yuvarlaklaşması dışında, ağız boşluğunda neler olduğunun hissedilmemesidir.
B
Ünlüler bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan seslerdir.
C
Ünlülerin çıkarılması sırasında soluğun tam bir engellenmeyle karşılaşmaması, hiçbir engelle karşılaşmayacağı anlamına gelir
D
Dudakların durumu Türkçe ünlülerin ayrılmasında önemlidir, ancak ünlülerde asıl önemli olan dildir.
E
Ünlü terimi, ses anlamına gelen ve bazı ağızlarda hâlâ söylenen ün sözcüğü ile addan ad yapım eki olan -lü ekinin birleşmesiyle ortaya çıkmıştır.
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 96
Ünsüzlerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Standart Türkçede, Türkçenin ağızları da dahil olmak üzere anlam ayırıcı 21 ünsüz vardır.
B
Ünsüzler, akciğerlerden gelen havanın çıkışı sırasında telaffuz organlarında tıkanma, daralma, sürtünme gibi çeşitli engellerle karşılaşması sonucu oluşur.
C
Ünsüzler tek başlarına hece oluşturamazlar.
D
Alfabe kanununa göre ünsüz harfler, "ğ" dışında kendilerinden sonra gelen bir /e/ ünlüsü ile seslendirilir.
E
Ünsüzler ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre iki gruba ayrılır.
Açıklama:
Türkçenin ünsüzler açısından özelliklerini açıklayabileceksiniz.
Soru 97
Aşağıdakilerden hangisi a ünlüsünün özelliklerini tam olarak vermektedir?
Seçenekler
A
geniş-düz-art
B
geniş-düz-ön
C
dar-düz-art
D
dar-düz-ön
E
geniş-yuvarlak-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 98
Aşağıdakilerden hangisi i ünlüsünün özelliklerini tam olarak vermektedir?
Seçenekler
A
dar-düz-ön
B
dar-yuvarlak-ön
C
geniş-düz-art
D
dar-yuvarlak-art
E
geniş-düz-ön
Açıklama:
Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri sını andırabileceksiniz.
Soru 99
Geçirdiği bir yaralanma sonucu dudağına dikiş atılan bir konuşucunun hangi ünlüyü söylemekte daha fazla güçlük çekmesi beklenir?
Seçenekler
A
/a/
B
/e/
C
/i/
D
/ı/
E
/u/
Açıklama:
Türkçede ünlülerin bir ayırıcı özelliği de, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir. /u/ ünlüsü dudaklarda yuvarlaklaşma gertirdiğinden bu durumda üretilmesi diğerlerine göre daha zor olacaktır. Doğru yanıt E şıkkıdır.
Soru 100
Yukarıdaki şekil nasıl bir ünlünün çıkışını gösterir?Seçenekler
A
Dar, art
B
Dar, ön
C
Geniş, art
D
Geniş, ön
E
Düz, ön
Açıklama:
Türkçede ünlüler dört grupta toplanabilir: Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. Dilin arka tarafının kabararak, yumuşak damakla arasındaki mesafeyi daraltması sonucu oluşan ünlülerse art damak ünlüsü veya art ünlü olarak adlandırılır. Bunlar /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleridir. Kimi yayınlarda bunlara ön ve art ünlü yerine ince ve kalın ünlü de denir. Türkçede ünlülerin ikinci önemli ayırıcı özelliği, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir. Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Verilen şekilde dudakların durumu net olarak anlaşılmadığı için bu bilgiyi kestiremeyiz. Ancak dilin arka tarafının kabararak hava yolunu daraltmış olduğu açıkça görülmektedir. Öyleyse üretilen ses art ve dar ünlülerden ı veya u olmalıdır. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 101
Hangi ünlü diğerlerinden farklıdır?
Seçenekler
A
/a/
B
/ı/
C
/o/
D
/u/
E
/e/
Açıklama:
Verilen seslerden /a, ı, o, u/ art oluşları bakımından aynı grupta toplanabilirken, /e/ sesi ön bir sestir. Doğru yanıt E şıkkıdır.
Soru 102
Türkçede aşağıdaki değişimler gözlenmiştir.kavış > kavuş, yabız > yavuz, kabık > kabuk, çamır > çamur buna göre, ünlülerin hangi özelliği değişmiştir?
Seçenekler
A
Kalınlık-incelik
B
Artlık-önlük
C
Dudak durumu
D
Açıklık-kapalılık
E
Darlık-genişlik
Açıklama:
Verilen örneklerde /ı/ > /u/ değişimi görülmektedir. Bu seslerin her ikisi de art (kalın) ve dar (kapalı) sestir. Ayrıldıkları nokta ise dudak durumudur: /ı/ düz, /u/ yuvarlak bir ünlüdür. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 103
Kol sözcüğündeki ünlünün yalnızca darlık özelliği değiştirildiğinde hangi sözcük elde edilir?
Seçenekler
A
kıl
B
kal
C
kel
D
kul
E
kil
Açıklama:
/o/ ünlüsü art, geniş, yuvarlak bir ünlüdür. Bu sesin yalnızca darlık özelliği değiştirildiğinde art, dar, yuvarlak bir ünlü olan /u/ elde edilir. Bu durumda ise sözcük kol iken kul biçimini alır. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 104
Türkçe öğrenen bir çocuk, kitap sözcüğünü titap biçiminde sesletir. Öyleyse, /k/ sesinin hangi özelliğini değiştirir?
Seçenekler
A
Çıkış yeri
B
Çıkış biçimi
C
Ötüm
D
Süreklilik
E
Geniz
Açıklama:
/k/ sesi süreksiz, patlayıcı, damaksıl, ötümsüz ve genizsil olmayan bir sestir. Bir diş sesi olan /t/ ise çıkış yeri bakımından bir damaksıl olan /k/ sesinden ayrılır. Bu iki sesin diğer bütün özellikleri özdeştir. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 105
Aşağıdaki gösterimlerden hangisinde diğerlerinden farklı bir ses üretilmektedir?
Seçenekler
A
B
C
D
E
Açıklama:
Ünsüzler ağız ya da genizde oluşmalarına göre ağız ve geniz ünsüzleri olmak üzere ikiye ayrılırlar. Ağız ünsüzlerinde küçük dil, burun yolunu kapatarak burundan hava çıkısını engeller. Geniz ünsüzlerinde ise burun yolu açıktır. Ses oluşurken akciğerlerden gelen hava burundan da çıkar. A, B, D, E şıklarında burun yolu kapalı olduğundan ağız ünsüzü, C şıkkında ise burun yolu açık olduğundan bir geniz ünsüzü sesletilmektedir. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 106
/s, ş, v, n, h, f, z/ seslerinin ortak özelliği nedir?
Seçenekler
A
Ötümlü
B
Diş
C
Sürekli
D
Sızıcı
E
Akıcı
Açıklama:
Tamamı sürekli olan bu seslerden /v, n, z/ ötümlü, /s, n, z/ diş, /v, z/ sızıcı, /n/ akıcıdır. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 107
Günümüz Türkçesindeki /h/ sesi, Eski Türkçedeki hangi sesten evrilmiştir?
Seçenekler
A
/t/
B
/b/
C
/ç/
D
/k/
E
/y/
Açıklama:
Seslerdeki evrim şöyledir: k > h; b, y > f; ç > c. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 108
Hangi alıntı sözcük ötümlüleşme kuralına uyar?
Seçenekler
A
elektrik
B
hürriyet
C
cumhuriyet
D
kaset
E
tip
Açıklama:
Kaynak dilde, sonunda ötümsüz ünsüz bulunduran alıntı sözcükler, ünlüyle başlayan ek aldıkları zaman, sonlarındaki ötümsüz ünsüzün ötümlüleşmesi ile ilgili kesin bir kural yoktur. Kaynak dildeki söz sonu ötümsüz ünsüz, Türkçede, her durumda ötümsüzlüğünü koruyabilir: tip-tipi, kaset-kaseti gibi. Arapça -iyet ekiyle biten sözcüklerin sonundaki /t/ sesi eklenmede ötümlüleşmez: hürriyet-hürriyeti, cumhuriyet-cumhuriyeti gibi. Bunlar gibi, iki ünlü arasında ötümsüzlüğünü koruyan örnekler yanında, Türkçenin ötümlüleşme kuralına uyan çok sayıda alıntı sözcük de vardır: elektrik-elekriği, grup-grubu gibi. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 109
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ne ad verilir?
Seçenekler
A
düz ünlü
B
yuvarlak ünlü
C
ön ünlü
D
art ünlü
E
geniş ünlü
Açıklama:
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. Doğru cevap C'dir.
Soru 110
Aşağıdakilerden hangisi dar ünlüleri doğru şekilde göstermektedir?
Seçenekler
A
/ı/, /i/, /u/, /ü/
B
/a/, /e/, /ı/, /i/
C
/e/, /i/, /ö/, /ü/
D
/a/, /ı/, /o/, /u/
E
/a/, /e/, /o/, /ö/
Açıklama:
Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Doğru cevap A'dır.
Soru 111
Aşağıdakilerden hangisi /e/ ünlüsünün özelliklerini doğru bir şekilde vermektedir?
Seçenekler
A
dar - yuvarlak - art
B
geniş - yuvarlak - ön
C
geniş - düz - art
D
geniş - düz - ön
E
dar - düz - ön
Açıklama:
Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan ünlüler ilk üç ölçüt göz önüne alınarak şöyle bir tabloda gösterilebilirler:
Doğru cevap D'dir.
Doğru cevap D'dir.
Soru 112
/c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri hangi ünsüz grubuna girer?
Seçenekler
A
Çift Dudak Ünsüzleri
B
Diş Eti-Damak Ünsüzleri
C
Dil Ucu-Diş Ünsüzleri
D
Diş-Dudak Ünsüzleri
E
Gırtlak Ünsüzleri
Açıklama:
Çift Dudak Ünsüzleri ciğerlerden gelen havanın dudakların kapanması sonucu engellenmesiyle oluşan ünsüzlerdir: /b/, /p/ ve /m/. Dil Ucu-Diş Ünsüzleri dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/. Diş-Dudak Ünsüzleri havanın üst dişlerle alt dudak tarafından engellenmesi sonucu oluşan seslere denir: /f/ ve /v/. Gırtlak Ünsüzleri soluğun gırtlakta bir tıkanmaya uğramasıyla çıkarılan seslere denir. Standart dilde sadece /h/ sesi bu tanıma uyar. Diş Eti-Damak Ünsüzleri ise dil ucunun diş etine değmesi ile oluşan seslerdir: /c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri bu gruptaki seslerdir. Doğru cevap B'dir.
Soru 113
Aşağıdakilerden hangisi bir ön damak ünsüzü değildir?
Seçenekler
A
/l/
B
/r/
C
/t/
D
/k/
E
/g/
Açıklama:
Dilin ön tarafının ön damağa doğru kabararak, havayı engellemesiyle oluşan sesler, ön damak sesleridir: /g/, /k/, /l/, /r/, /y/ sesleri bu gruba girer. Doğru cevap A'dır.
Soru 114
Aşağıdaki kelimelerin hangisi ötümsüz ünsüzler içermektedir?
Seçenekler
A
revan
B
elma
C
dağ
D
mayın
E
kapı
Açıklama:
Ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri de oluşum sırasında ses tellerinin titreşip titreşmemesidir. Türkçenin ötümlü ünsüzleri /b/, /c/, /d/, /g/, /ğ/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /v/, /y/ ve /z/’dir. Ötümsüz ünsüzleri ise /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir. Doğru cevap E'dir.
Soru 115
Aşağıdakilerden hangisi geniz ünsüzlerini tam olarak göstermektedir?
Seçenekler
A
/m/ ve /r/
B
/b/ ve /m/
C
/k/ ve /l/
D
/k/ ve /n/
E
/m/ ve /n/
Açıklama:
Son olarak, ünsüzler ağız ya da genizde oluşmalarına göre ağız ve geniz ünsüzleri olmak üzere ikiye ayrılırlar. Ağız ünsüzlerinde küçük dil, burun yolunu kapatarak burundan hava çıkışını engeller. Geniz ünsüzlerinde ise burun yolu açıktır. Ses oluşurken akciğerlerden gelen hava burundan da çıkar. Standart Türkçede /m/ ve /n/ olmak üzere sadece iki geniz ünsüzü vardır. Doğru cevap E'dir.
Soru 116
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek alırken ötümlüleşme bakımından farklı bir gelişme göstermiştir?
Seçenekler
A
gök
B
konut
C
dip
D
ufak
E
geçit
Açıklama:
Yukarıdaki kelimelerden gök, dip, ufak, geçit ek aldığında sondaki harf ötümlüleşmektedir: "göğ-e, dib-i, ufağ-a, geçid-i". Yeni türevlerde -t sesinin bazen ötümlüleşmediği de görülmektedir. "konut" kelimesi ek aldığında ise ötümlüleşme gözükmemektedir: konut-a, konut-u vb. Doğru cevap B'dir.
Soru 117
"Arapça ve Farsçadan alınanlar başta olmak üzere alıntı sözcüklerde, sözcüğün aslında bulunan ötümlü ünsüzler, Türkçenin sözcük sonunda ötümlü ünsüz bulunmama kuralına uygun olarak, yalın durumda ötümsüzleşir." Aşağıdakilerden hangisinde bu kurala uymayan bir kelime vardır?
Seçenekler
A
kitap
B
cenk
C
hac
D
metot
E
cep
Açıklama:
Şekilde görüldüğü gibi alıntı sözcükler yalın durumda ötümsüzleşmiştir. Bunun yanında, alıntı sözcüklerde "ab, hac, had" gibi yalın durumda ötümsüzleşmeyen az sayıda tek heceli örnek de vardır. Doğru cevap C'dir.Soru 118
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi Türkçenin ötümlüleşme kuralına uymaz?
Seçenekler
A
elektrik
B
hürriyet
C
grup
D
trafik
E
kulüp
Açıklama:
"elektrik, grup, trafik, kulüp" sözcükleri ek aldıklarında sondaki ünsüz ötümsüzleşir: elektriğ-i, grub-u, trafiğ-i, kulüb-ü. "hürriyet" kelimesinde bu durum yoktur: hürriyet-i. Doğru cevap B'dir.
Soru 119
"Ün" sözcüğü ne anlama gelmektedir?
Seçenekler
A
Söz
B
Ses
C
Kelime
D
Harf
E
Kelime
Açıklama:
Ün "Ses" anlamına gelmektedir.
Soru 120
Aşağıdakilerden hangisi seslerin niteliğini belirleyen unsurlardan biri değildir?
Seçenekler
A
Hava yolundaki çeşitli daralmalar
B
Ses tellerinin titreşip titreşmemesi
C
Dilin dişlere, damağa değip değmemesi
D
Dudakların durumu
E
Ağızdaki diş sayısı
Açıklama:
Hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin
titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb.
gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler.
titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb.
gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler.
Soru 121
Aşağıdakilerden hangisi ön damak ünlüsü değildir?
Seçenekler
A
e
B
i
C
a
D
ü
E
ö
Açıklama:
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir.
Soru 122
Aşağıdakilerden hangisindeki eşleşme doğrudur?
Seçenekler
A
/a/ sesi, ön, düz, açık, kısa
B
/e/ sesi art, düz, açık, kısa
C
/ı/ sesi art, açık, düz, kısa
D
/i/ sesi ön, düz, dar, kısa
E
/e/ sesi art, düz, açık, uzun
Açıklama:
Buraya kadar sayılan dört özelliğe göre, /a/ sesi, art, düz, açık, kısa; /e/ sesi ön, düz, açık, kısa; /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa; /i/ sesi ön, düz, dar, kısa ünlülerdir.
Soru 123
Aşağıdaki seslerden hangisi dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerden değildir?
Seçenekler
A
/d/
B
/c/
C
/s/
D
/t/
E
/n/
Açıklama:
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
Soru 124
Aşağıdakilerden hangisi ötümsüz ünsüzlerden biridir?
Seçenekler
A
/f/
B
/b/
C
/d/
D
/g/
E
/l/
Açıklama:
Ötümsüz ünsüzler /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir.
Soru 125
Aşağıdakilerden hangisi süreksiz ünsüzlerden biridir?
Seçenekler
A
/h/
B
/j/
C
/t/
D
/r/
E
/y/
Açıklama:
/l/, /m/, /n/, /r/, /y/ ünsüzleri akıcı sürekli ünsüzleri /f/, /ğ/, /h/, /j/, /s/, /ş/, /v/, /z/ ise sızıcı sürekli ünsüzleri oluşturur. Buraya kadar sözü edilen ünsüzlerin çıkarılmasında havanın söyleyiş organlarında tamamıyla engellenmesi söz konusu değildir. Buna karşılık /b/, /c/, /ç/, /d/, /g/, /k/, /p/, /t/ ünsüzleri, akciğerlerden gelen havanın telaffuz organlarında tam olarak engellenmesi ve
daha sonra serbest bırakılması sonucu oluşurlar. Bunlara süreksiz ünsüzler veya patlayıcı ünsüzler denir.
daha sonra serbest bırakılması sonucu oluşurlar. Bunlara süreksiz ünsüzler veya patlayıcı ünsüzler denir.
Soru 126
"Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler."
Yukarıdaki bilgiye örnek olan ünsüzler hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?
Yukarıdaki bilgiye örnek olan ünsüzler hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
/b/, /d/, /g/
B
/ğ/, /ş/, /ç/
C
/p/, /r/, /s/
D
/k/, /l/, /m/
E
/h/, /f/, /c/
Açıklama:
Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler. Bunlar da /h/, /f/, /c/ ünsüzleridir.
Soru 127
Aşağıdakilerden hangisi /e/ ünlüsünün özelliklerini doğru
olarak vermektedir?
olarak vermektedir?
Seçenekler
A
Geniş - Düz - Ön
B
Dar - Düz -Art
C
Dar - Yuvarlak -Art
D
Geniş - Yuvarlak - Ön
E
Dar - Düz - Ön
Açıklama:
"Geniş - Düz - Ön" /e/ ünlüsünün özelliklerini doğru olarak vermektedir.
Soru 128
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ek alırken ötümlüleşme görülmemektedir?
Seçenekler
A
elektrik
B
hürriyet
C
grup
D
kitap
E
ağaç
Açıklama:
Hürriyet kelimesi ek aldığında (Hürriyet-i gibi) ötümlüleşme görülmemektedir.
Soru 129
I. Hava yolundaki çeşitli daralmalar. II. Ses tellerinin titreşip titreşmemesi. III. Dilin dişlere değip değmemesi. IV. Dilin damağa değip değmemesi. V. Dudakların durumu.
Yukarıdakilerden hangileri, seslerin niteliğini belirleyen durumlardandır?
Yukarıdakilerden hangileri, seslerin niteliğini belirleyen durumlardandır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Ciğerlerden gelen havanın çıkarılması sırasında, havanın gırtlaktan itibaren herhangi bir yerde tıkanması, hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb. gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler. Doğru cevap E şıkkıdır.
Ciğerlerden gelen havanın çıkarılması sırasında, havanın gırtlaktan itibaren herhangi bir yerde tıkanması, hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb. gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 130
I. Uzunluk. II. Vurgu. III. Ezgi. IV. Ton. V. Sonlanma
Yukarıdakilerden hangileri, parçalarüstü sesbirimlerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, parçalarüstü sesbirimlerdendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Bazı sesler, sadece söyleyişte yer alırlar ve parçalarüstü sesbirimler olarak adlandırılırlar. Uzunluk, vurgu, ezgi, ton gibi ögeler parçalarüstü sesbirimlerdir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Bazı sesler, sadece söyleyişte yer alırlar ve parçalarüstü sesbirimler olarak adlandırılırlar. Uzunluk, vurgu, ezgi, ton gibi ögeler parçalarüstü sesbirimlerdir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 131
Bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan, ses tellerinin titreşmesiyle oluşan sesler aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Ünlüler
B
Ünsüzler
C
Parçalarüstü sesler
D
Sesbirimler
E
Sesçiller
Açıklama:
Ünlüler
Bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan seslere ünlü denir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Bir dilde seslerin çıkarılması sırasında akciğerlerden gelen havanın ses aygıtında tam kapanma türünden bir engelle karşılaşmadan ses tellerinin titreşmesiyle oluşan seslere ünlü denir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 132
I. Ünlüler, tek başlarına söylenebilir ve hece kurabilirler. II. Ünlülerin süresi, yani ünlünün uzun olup olmaması sınıflamada önemlidir. III. Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür. IV. Türkçede bazı ünlüler geniz ünlüsüdür.
Yukarıda ünlü seslerle ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda ünlü seslerle ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ünlülerin Sınıflandırılması
Ünlüler, tek başlarına söylenebilir ve hece kurabilirler. Ünlülerin süresi, yani ünlünün uzun olup olmaması sınıflamada önemlidir. Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür, geniz ünlüsü yoktur. Doğru cevap C şıkkıdır.
Ünlüler, tek başlarına söylenebilir ve hece kurabilirler. Ünlülerin süresi, yani ünlünün uzun olup olmaması sınıflamada önemlidir. Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür, geniz ünlüsü yoktur. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 133
I /a/. II. /e/. III. /i/. IV. /ö/. V. /ü/
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünlüsüdür?
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünlüsüdür?
Seçenekler
A
I, II, III
B
I, II, IV, V
C
I, II, III, IV
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ünlülerin Sınıflandırılması
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. /a/ ise art damak ünlüsüdür. Doğru cevap D şıkkıdır.
Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. /a/ ise art damak ünlüsüdür. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 134
I. /a/ sesi, ön, düz, açık, uzun. II. /a/ sesi, art, düz, açık, kısa. III. /e/ sesi ön, düz, açık, kısa IV. /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa. V. /i/ sesi art, düz, dar, uzun.
Türkçede ünlü seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Türkçede ünlü seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ünlülerin Sınıflandırılması
Türkçede; /a/ sesi, art, düz, açık, kısa; /e/ sesi ön, düz, açık, kısa; /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa; /i/ sesi ön, düz, dar, kısa ünlülerdir.
Türkçede; /a/ sesi, art, düz, açık, kısa; /e/ sesi ön, düz, açık, kısa; /ı/ sesi art, kapalı, düz, kısa; /i/ sesi ön, düz, dar, kısa ünlülerdir.
Soru 135
I. Türkçede anlam ayırıcı en az 21 ünsüz vardır. II. Ağızlar dahil edilirse ünsüzlerin sayısı artmaz. III. Her ünsüz, anlam ayırıcı sesbirim olarak, en azından bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılır. IV. Ünsüzler, akciğerlerden gelen havanın çıkışı sırasında çeşitli engellerle karşılaşılması sonucu oluşur.
Ünsüz seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Ünsüz seslerle ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
I, II, III
C
I, III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Akciğerlerden gelen havanın çıkışı sırasında telaffuz organlarında tıkanma, daralma, sürtünme gibi çeşitli engellerle karşılaşması sonucu oluşan seslere ünsüz denir. Standart Türkçede anlam ayırıcı en az 21 ünsüz vardır. Ağızlar da dahil edilirse ünsüzlerin sayısı daha da artabilir. Her ünsüz, anlam ayırıcı sesbirim olarak, en azından bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılır.
Soru 136
I. Oluşum yerlerine göre ünsüzler. II. Çift dudak ünsüzleri. III. Diş-dudak ünsüzleri. IV. Dil ucu-diş ünsüzleri. V. Diş eti-damak ünsüzleri.
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Yukarıda verilenlerin tamamı, ünsüzlerin sınıflandırmasında kullanılmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 137
I. /g/ II. /k/. III. /r/. IV. /n/. V. /t/
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünsüzleridir?
Yukarıdakilerden hangileri ön damak ünsüzleridir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ön Damak Ünsüzleri
Dilin ön tarafının ön damağa doğru kabararak, havayı engellemesiyle oluşan sesler, ön damak sesleridir: /g/, /k/, /l/, /r/, /y/ sesleri bu gruba girer. /n/ve /t/ ise dil ucu-diş ünsüzüdür. Doğru cevap A şıkkıdır.
Dilin ön tarafının ön damağa doğru kabararak, havayı engellemesiyle oluşan sesler, ön damak sesleridir: /g/, /k/, /l/, /r/, /y/ sesleri bu gruba girer. /n/ve /t/ ise dil ucu-diş ünsüzüdür. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 138
I. /f/. II. /k/. III. /b/. IV. /c/. V. /d/.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçenin ötümlü ünsüzleridir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçenin ötümlü ünsüzleridir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, IIII, IV, V
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Açısından Ünsüzler
Türkçenin ötümlü ünsüzleri /b/, /c/, /d/, /g/, /ğ/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /v/, /y/ ve /z/’dir. Ötümsüz ünsüzleri ise /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir.
Türkçenin ötümlü ünsüzleri /b/, /c/, /d/, /g/, /ğ/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /v/, /y/ ve /z/’dir. Ötümsüz ünsüzleri ise /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/’dir.
Soru 139
Hangisi/leri parçalarüstü sesbirimlerdendir?
I- Ezgi
II- Titreşim
III- Ton
I- Ezgi
II- Titreşim
III- Ton
Seçenekler
A
I ve II
B
I ve III
C
II ve III
D
I, II ve III
E
Yalnız II
Açıklama:
Ciğerlerden gelen havanın çıkarılması sırasında, havanın gırtlaktan itibaren herhangi bir yerde tıkanması, hava yolundaki çeşitli daralmalar, sürtünme, kapanma, sızma, ses tellerinin titreşip titreşmemesi, dilin dişlere, damağa değip değmemesi, dudakların durumu vb. gibi çeşitli durumlar seslerin niteliğini belirler. Sesler, bu çıkış biçimlerine göre çeşitli benzerlik veya farklılıkları göz önünde bulundurularak sınıflandırılırlar. Bunların bir bölümü alfabede yer alan çeşitli harflerle gösterilir. Yazıda gösterildikleri için de parçalı sesbirimler adını alırlar. Bazıları ise sadece söyleyişte yer alırlar ve parçalarüstü sesbirimler olarak adlandırılırlar. Uzunluk, vurgu, ezgi, ton gibi ögeler, parçalarüstü sesbirimlerdir
Soru 140
Hangisi/leri ünlülerin hem niteliğini hem de niceliğini değiştirir?
I- Dudakların durumu
II- Dilin hangi pozisyonda olduğu
III- Dişlerin arasında açıklık olması
I- Dudakların durumu
II- Dilin hangi pozisyonda olduğu
III- Dişlerin arasında açıklık olması
Seçenekler
A
I ve II
B
I ve III
C
II ve III
D
I, II ve III
E
Yalnız I
Açıklama:
Ünlülerin tanımlanmasında ve sınıflandırılmasındaki en büyük sorun, ünsüzlerdekinin aksine, söylenişleri sırasında dudakların yuvarlaklaşması dışında, ağız boşluğunda neler olduğunun hissedilmemesidir (Kortman 1999: 28). Dudakların durumu Türkçe ünlülerin ayrılmasında önemlidir, ancak ünlülerde asıl önemli olan dildir. “Ünlülerin hem niteliği hem de niceliği, duruma göre (a) dilin belli bir bölümünün, (b) hangi pozisyonda, (c) ne kadar süreyle kaldığına bağlı olarak değişir. (Bundan başka dilin pozisyonu söyleyiş sırasında değişebilir ve böylece bambaşka bir ünsüz oluşabilir (Kortman 1999: 28).
Soru 141
Aşağıdakilerden hangisi ünlülerin sınıflandırıldığı bir grup değildir?
Seçenekler
A
Ön damak ünlüsü
B
Art damak ünlüsü
C
Dil ünlüsü
D
Düz ünlü
E
Yuvarlak ünlü
Açıklama:
Türkçede ünlüler yukarıda verilen ölçütlere göre dört grupta toplanabilir: Dilin ön tarafının kabararak ön damakla arasındaki açıklığı daraltması sonucu oluşan ünlülere ön damak ünlüsü veya kısaca ön ünlü denir. Bunlar /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleridir. Dilin arka tarafının kabararak, yumuşak damakla arasındaki mesafeyi daraltması sonucu oluşan ünlülerse art damak ünlüsü veya art ünlü olarak adlandırılır. Bunlar /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleridir. Kimi yayınlarda bunlara ön ve art ünlü yerine ince ve kalın ünlü de denir. İncelik ve kalınlık terimleri yaygın biçimde kullanılmalarına rağmen, gösterdikleri kavrama dair bir çağrışım yapmazlar ve bu nedenle dil bilimsel terim olmaya uygun değildirler.
Türkçede ünlülerin ikinci önemli ayırıcı özelliği, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir.
Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Bu ölçüt için Türkçe kaynaklarda, damakların durumunu esas almak daha alışılmıştır. Aynı grupta yer alan ünlüler arasındaki açıklık da aynı değildir ama ana hatlarıyla ünlüler böyle bir sistem içerisinde görülürler. Konuşma dilinde, /e/ ile /i/ arasında yer alan ve ver-, ye- gibi sözcüklerde görülen, kapalı e denilen bir ünlü daha olduğu yukarıda belirtilmişti (bk. Sesbirim).
Ünlülerin sınıflandırılmasında dördüncü ölçüt olarak süre alınır. Baştaki gırtlak sesini saymazsak, ilke olarak ünlüler, çıkarılmaları sırasında ses aygıtında herhangi bir kapanmayla karşılaşmadıkları için nefesin yettiği kadar söylenebilirler. Ama pratik kullanımda uzunluğu veya kısalığı göz önünde bulundurarak “normal uzun” sayabileceğimiz ünlüler vardır. /ı/ ünlüsünün diğerlerinden daha kısa olduğu ve başka dillerle ilişki durumlarında
Türkçenin en fazla etkilenen ünlüsü olduğunu da belirtmek gerekir
Türkçede ünlülerin ikinci önemli ayırıcı özelliği, dudakların durumudur: Dudaklar düz durumdayken çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir: /a/, /e/, /ı/, /i/ ünlüleri düz ünlülerdir. Eğer dudaklarda bir yuvarlaklaşma olur ise bu durumda yuvarlak ünlüler oluşur: /o/, /u/, /ö/, /ü/ ünlüleri de yuvarlak ünlülerdir.
Ağız boşluğundaki açıklık-kapalılık, dilin ağız içinde yayvan olarak bulunması veya kabararak hava yolunu daraltmasıyla ilgilidir. Geniş ünlülerde dil her seferinde, dar karşılığına göre ağız içinde daha yayvan biçimde bulunur. Bu darlık veya genişlik durumu ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan üçüncü önemli ayrımdır: /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlüleri geniş, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri dar ünlülerdir. Bu ölçüt için Türkçe kaynaklarda, damakların durumunu esas almak daha alışılmıştır. Aynı grupta yer alan ünlüler arasındaki açıklık da aynı değildir ama ana hatlarıyla ünlüler böyle bir sistem içerisinde görülürler. Konuşma dilinde, /e/ ile /i/ arasında yer alan ve ver-, ye- gibi sözcüklerde görülen, kapalı e denilen bir ünlü daha olduğu yukarıda belirtilmişti (bk. Sesbirim).
Ünlülerin sınıflandırılmasında dördüncü ölçüt olarak süre alınır. Baştaki gırtlak sesini saymazsak, ilke olarak ünlüler, çıkarılmaları sırasında ses aygıtında herhangi bir kapanmayla karşılaşmadıkları için nefesin yettiği kadar söylenebilirler. Ama pratik kullanımda uzunluğu veya kısalığı göz önünde bulundurarak “normal uzun” sayabileceğimiz ünlüler vardır. /ı/ ünlüsünün diğerlerinden daha kısa olduğu ve başka dillerle ilişki durumlarında
Türkçenin en fazla etkilenen ünlüsü olduğunu da belirtmek gerekir
Soru 142
Aşağıdakilerden hangisi hem geniş hem de yuvarlak art damak ünlüsüdür?
Seçenekler
A
e
B
a
C
i
D
ı
E
o
Açıklama:
Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan ünlüler ilk üç ölçüt göz önüne alınarak şöyle gösterilebilirler:
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Soru 143
Aşağıdakilerden hangisi hem düz hem de dar ön damak ünlüsüdür?
Seçenekler
A
a
B
e
C
ı
D
i
E
ö
Açıklama:
Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan ünlüler ilk üç ölçüt göz önüne alınarak şöyle gösterilebilirler:
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Art Damak-Düz-Geniş: a Ön Damak-Düz-Geniş: e
Art Damak-Düz-Dar: ı Ön Damak-Düz-Dar: i
Art Damak-Yuvarlak-Geniş: o Ön Damak-Yuvarlak-Geniş: ö
Art Damak-Yuvarlak-Dar: u Ön Damak-Yuvarlak-Dar: ü
Soru 144
Alfabe kanununa göre sessiz harfler kendilerinden sonra gelen hangi ünlü ile seslendirilmelidir?
Seçenekler
A
a
B
e
C
ı
D
i
E
o
Açıklama:
Alfabe kanununa göre harfler ise kendilerinden sonra gelen bir /e/ ünlüsü ile seslendirileceklerdir. Buna göre /b/ harfi be şeklinde söylenir. Bunun nedeni ünsüzlerin tek başlarına hece oluşturamamalarıdır.
Soru 145
Hangisi dil ucu diş ünsüzüdür?
Seçenekler
A
b
B
y
C
t
D
m
E
k
Açıklama:
Dil Ucu-Diş Ünsüzleri
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
Soru 146
Hangisi gırtlak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
t
B
f
C
s
D
h
E
k
Açıklama:
Soluğun gırtlakta bir tıkanmaya uğramasıyla çıkarılan seslere denir. Standart dilde sadece /h/ sesi bu tanıma uyar.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi ünsüzler çıkarıldıkları noktalara göre belli gruplarda toplanabilmektedir. Ama aynı noktada birden fazla ünsüz oluşabilmektedir. Türkçenin sesbirim değerindeki ünsüzlerini, en az bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılacak şekilde yeni ölçütlerle sınıflandırmak gerekmektedir.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi ünsüzler çıkarıldıkları noktalara göre belli gruplarda toplanabilmektedir. Ama aynı noktada birden fazla ünsüz oluşabilmektedir. Türkçenin sesbirim değerindeki ünsüzlerini, en az bir özelliğiyle diğerlerinden ayrılacak şekilde yeni ölçütlerle sınıflandırmak gerekmektedir.
Soru 147
Hangi ünsüz/ler Türkçe kökenli sözcüklerde bulunmaz?
I- ç
II- ğ
III- j
I- ç
II- ğ
III- j
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I ve II
E
II ve III
Açıklama:
Türkçe Kökenli Sözcüklerde Bulunmayan Ünsüzler
Türkçe, ünsüzler açısından kendine özgü bazı özelliklere sahiptir. Öyle ki ünsüzlerin bir bölümü Türkçe kökenli sözcüklerde hiçbir pozisyonda, bir bölümü ise söz başında veya sonunda bulunamazlar.
/j/ Ünsüzü
Bu ünsüz Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz; sadece alıntı sözcüklerde bulunabilir:
jilet
Jale
jandarma vb.
Bu nedenle, /j/ sesinin yerine ağızlarda sık sık /c/ sesi kullanılır: cilet, Cale, candarma gibi.
/h/, /f/, /c/ Ünsüzleri
Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler. Bunlar da /h/, /f/, /c/ ünsüzleridir:
Eski Türkçe Günümüz Türkçesi
kanı
kangı
öbke
yuyka
açıksançak
hani
hangi
öfke
yufka
acık-
sancak
Ancak bu üç ünsüzün bulunduğu sözcük sayısı günümüz Türkçesinde son derece azdır. Türkçe kökenli sözcüklerde birincil olarak bulunmamakla birlikte /c/ ünsüzü, /ç/ ünsüzünden türediği için, diğerlerine göre daha fazla sözcükte görülür. Bu ünsüzlerden birisini taşıyor olması çoğu durumda bir sözcüğün Türkçe kökenli olmadığının da işaretidir.
Türkçe, ünsüzler açısından kendine özgü bazı özelliklere sahiptir. Öyle ki ünsüzlerin bir bölümü Türkçe kökenli sözcüklerde hiçbir pozisyonda, bir bölümü ise söz başında veya sonunda bulunamazlar.
/j/ Ünsüzü
Bu ünsüz Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz; sadece alıntı sözcüklerde bulunabilir:
jilet
Jale
jandarma vb.
Bu nedenle, /j/ sesinin yerine ağızlarda sık sık /c/ sesi kullanılır: cilet, Cale, candarma gibi.
/h/, /f/, /c/ Ünsüzleri
Bazı ünsüzler ise Türkçe sözcüklerde ancak ikincil, yani başka seslerden değişmiş olarak bulunabilirler. Bunlar da /h/, /f/, /c/ ünsüzleridir:
Eski Türkçe Günümüz Türkçesi
kanı
kangı
öbke
yuyka
açıksançak
hani
hangi
öfke
yufka
acık-
sancak
Ancak bu üç ünsüzün bulunduğu sözcük sayısı günümüz Türkçesinde son derece azdır. Türkçe kökenli sözcüklerde birincil olarak bulunmamakla birlikte /c/ ünsüzü, /ç/ ünsüzünden türediği için, diğerlerine göre daha fazla sözcükte görülür. Bu ünsüzlerden birisini taşıyor olması çoğu durumda bir sözcüğün Türkçe kökenli olmadığının da işaretidir.
Soru 148
Aşağıda verilen ünsüzlerin hangisi/leri Türkçe kökenli sözcüklerde söz başında bulunmaz?
I- ğ
II- z
III- r
I- ğ
II- z
III- r
Seçenekler
A
I ve II
B
I ve III
C
II ve III
D
I, II ve III
E
Yalnız I
Açıklama:
Söz Başında Bulunmayan Ünsüzler
Türkçede söz başında bulunabilen ünsüz sayısı diğer pozisyonlara göre oldukça sınırlıdır. Türkçe kökenli sözcüklerde, söz başında /ğ/, /l/, /m/, /n/, /r/, /ş, /z/ ünsüzleri bulunmaz. Bir sözcüğün bu ünsüzlerden birisiyle başlaması, kökeninin Türkçe olmadığını gösterir. Ancak günümüz Türkçesinde bu kuralın kimi istisnaları vardır. Örneğin /n/ ünsüzü sadece ne ve bundan türemiş olan nereye, nasıl, niçin, neden gibi sözcüklerde bulunabilir. /ş/ sesi de şu, şimdi, şiş gibi Türkçe örneklerde geçer ama ikincildir, yani başka seslerden gelişmiştir.
Türkçede söz başında bulunabilen ünsüz sayısı diğer pozisyonlara göre oldukça sınırlıdır. Türkçe kökenli sözcüklerde, söz başında /ğ/, /l/, /m/, /n/, /r/, /ş, /z/ ünsüzleri bulunmaz. Bir sözcüğün bu ünsüzlerden birisiyle başlaması, kökeninin Türkçe olmadığını gösterir. Ancak günümüz Türkçesinde bu kuralın kimi istisnaları vardır. Örneğin /n/ ünsüzü sadece ne ve bundan türemiş olan nereye, nasıl, niçin, neden gibi sözcüklerde bulunabilir. /ş/ sesi de şu, şimdi, şiş gibi Türkçe örneklerde geçer ama ikincildir, yani başka seslerden gelişmiştir.
Soru 149
Aşağıdakilerden hangisi Türkçedeki ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri değildir?
Seçenekler
A
Havanın hangi noktada engellendiği
B
Havanın karşılaştığı engellenmenin türü
C
Havanın ağızdan veya burundan çıkması
D
Süre
E
Dudakların durumu
Açıklama:
Havanın ağızdan veya burundan çıkması da önemli bir ölçüttür. Ancak Türkçede ünlülerin tamamı ağız ünlüsüdür, geniz ünlüsü yoktur. Bu yüzden sınıflandırmada ayırt edici bir ölçüt olarak kullanılmamaktadır. Doğru yanıt C.
Soru 150
Aşağıdakilerden hangisi Türkçedeki ön, yuvarlak, dar ünlüdür?
Seçenekler
A
e
B
ö
C
i
D
ü
E
u
Açıklama:
Özellikleri verilen ünlü ü'dür. Doğru yanıt D.
Soru 151
Aşağıdakilerden hangisi ünsüzlerin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri değildir?
Seçenekler
A
Oluşum yerleri
B
Ötümlülük durumu
C
Süreklilik durumu
D
Ağız veya genizde oluşma
E
Akciğer veya diyafram kullanımı
Açıklama:
Üretim sırasında ciğerlerden gelen havanın engellenmesinin ses aygıtının hangi bölgesinde olduğu, ses tellerinin titreşip titreşmediği, bir patlama sonucu veya uzun sürede üretilmesi ve ağız ya da hava çıkışının ağız ya da burundan olması ünsüzleri birbirinden ayırt eden özelliklerdendir. Ancak her konuşma sesimiz için hava gereklidir. Havanın akciğer ya da diyafram kullanılarak oluşturulması ayırt edici bir özellik değildir. Doğru yanıt E.
Soru 152
Aşağıdakilerden hangisinde dil ucu-diş ünsüzlerinin tümü doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
/d/, /n/, /s/, /t/, /z/
B
/c/, /ç/, /j/, /ş/
C
/d/, /f/, /n/, /s/, /t/, /v/, /z/
D
/c/, /ç/, /f/, /j/, /ş/, /v/
E
/c/, /ç/, /d/, /f/, /j/, /n/, /s/, /ş/, /t/, /v/, /z/
Açıklama:
Dil ucunun dişlerin arkasına değmesi sonucu oluşan seslerdir: /d/, /n/, /s/, /t/, /z/ sesleri Türkçenin dil ucu-diş ünsüzleridir.
f/ ve /v/ sesleri Türkçedeki sesbirim olan diş-dudak ünsüzleridir.
/c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri diş eti-damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt A.
f/ ve /v/ sesleri Türkçedeki sesbirim olan diş-dudak ünsüzleridir.
/c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleri diş eti-damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt A.
Soru 153
Aşağıdaki seslerden hangisi söyleniş olarak ünlülere benzediği ancak ünlüler gibi hece kuramadığı için yarı ünlü olarak adlandırılmaktadır?
Seçenekler
A
/l/
B
/h/
C
/y/
D
/n/
E
/g/
Açıklama:
/y/ ünsüzünün söylenişi /i/ ünlüsüne oldukça yakındır. Bu nedenle /y/ yarı ünlü olarak da bilinir. Ancak ünlüler gibi hece kuramaz. Bu nedenle ünlü sayılmaz. Doğru yanıt C.
Soru 154
Aşağıdaki ünsüzlerden hangisi Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz?
Seçenekler
A
/h/
B
/j/
C
/f/
D
/c/
E
/ğ/
Açıklama:
/j/ ünsüzü Türkçe kökenli bir sözcüğün hiçbir yerinde bulunamaz; sadece jilet, Jale, jandarma gibi alıntı sözcüklerde bulunabilir. Bu nedenle, /j/ sesinin yerine ağızlarda sık sık /c/ sesi kullanılır: cilet, Cale, candarma gibi. Doğru yanıt B.
Soru 155
Aşağıdakilerden hangisi art damak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
/ç/
B
/r/
C
/y/
D
/k/
E
/ş/
Açıklama:
/ç/ ve /ş/ diş eti-damak ünsüzü,
/r/, /y/ ön damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt D.
/r/, /y/ ön damak ünsüzleridir.
Doğru yanıt D.
Soru 156
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek alırken ötümlüleşme bakımından farklı bir gelişme göstermiştir?
Seçenekler
A
büyük
B
geçit
C
yakıt
D
gözlük
E
yamaç
Açıklama:
büyüğ-ü, geçid-i, gözlüğ-ü, yamac-ı şeklinde ek alırken sözcük sonunda ötümlüleşme meydana gelmektedir.
yakıt-ı gibi bazı sözcüklerde ötümlüleşme olmamaktadır.
Doğru yanıt C.
yakıt-ı gibi bazı sözcüklerde ötümlüleşme olmamaktadır.
Doğru yanıt C.
Soru 157
Aşağıdakilerden hangisi e ünlüsünün özelliklerini tam olarak vermektedir?
Seçenekler
A
geniş-düz-ön
B
dar-yuvarlak-ön
C
geniş-düz-art
D
geniş-yuvarlak-ön
E
dar-düz-ön
Açıklama:
/e/ sesi ön, düz, açık (geniş), kısa bir ünlüdür. Doğru yanıt A.
Soru 158
Aşağıdaki ünsüzlerden hangisi ötümlü, süreksiz, diş eti-damak ünsüzüdür?
Seçenekler
A
/d/
B
/j/
C
/ç/
D
/ş/
E
/c/
Açıklama:
Diş eti-damak ünsüzleri /c/, /ç/, /j/, /ş/ sesleridir. /j/ ve /ş/ sürekli ünsüzlerdendir. /ç/ ise ötümsüzdür. Doğru yanıt E.
Ünite 3
Soru 1
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
güZEL
B
becerikLİ
C
eFENdi
D
yaRAmaz
E
MAsa
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi parçalarüstü sesbirimlerden biri değildir?
Seçenekler
A
imla
B
vurgu
C
ezgi
D
ulama
E
ton
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 3
Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu hangi hece ya da ses üzerindedir?
Seçenekler
A
Son hecede
B
Orta hecede
C
İlk seste
D
Son seste
E
İlk hecede
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 4
Türkçede abartma sıfatları ile zarfların vurgusu hangi hecede ya da seste bulunur?
Seçenekler
A
Son hecede
B
Orta hecede
C
İlk seste
D
Son seste
E
İlk hecede
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 5
“Gitti mi?” cümlesinin sonunda önce yükselip sonra düşen bir ezgi vardır. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Seçenekler
A
Soru cümlesi olduğunu
B
Cümlenin bittiğini
C
Cümlenin bitmediğini
D
Ara cümle olduğunu
E
Devrik cümle olduğunu
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 6
Aşağıdakilerden hangisinde vurgu yanlış yerde gösterilmektedir?
Seçenekler
A
şüKÜR
B
SIRsıklam
C
neŞİR
D
tepeGÖZ
E
eliAÇIK
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 7
Türkçede ikincil uzunlukların ortaya çıkış nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Yabancı dillerin etkisi
B
Yumuşak ğ adı verilen ünsüzün etkisi
C
Ünsüz ikizleşmesi
D
İki ünlünün yan yana gelmesi
E
Ünlü türemesi
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 8
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesine ….. denir. Boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Seçenekler
A
sesletim
B
uzunluk
C
durak
D
ulama
E
vurgu
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 9
Aşağıdaki örneklerden hangisinde “ulama” yoktur?
Seçenekler
A
el etmek
B
art arda
C
tertip etmek
D
ayırt etmek
E
atıp tutmak
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 10
Türkçede her durumda kısa söylenirken ünlüyle başlayan bir ek almaları durumunda hayat, hayât-ım; hesap, hesâb-ı; yar, yâr-i şeklinde oluşan ünlü uzunluğun sebebi nedir?
Seçenekler
A
Bu, Türkçede istisnai bir durumdur.
B
Dilimize Arapça ve Farsçadan giren bu kelimelerin eklenme durumunda asli şekli gibi okunması.
C
Söyleyiş kolaylığı.
D
Yazım hatası.
E
Türkçede ünlü ile başlayan bir ek alan her kelimede uzun ünlüye rastlanır.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 11
Parçalarüstü ögelerin iletişime farklı katkıları vardır. Aynı sözcüğü farklı biçimlerde söylemek suretiyle de anlam farkları elde edilebilmektedir. Aşağıdakilerden hangisinde kelimeye vurgu yolu ile emir anlamı katılmıştır?
Seçenekler
A
yapmA
B
durmA
C
yApma
D
Asla
E
dAima
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 12
Aşağıdaki cümlede boş olan yer seçeneklerden hangisi gelmelidir? Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi ----------olarak adlandırılır.
Seçenekler
A
ton
B
ezgi
C
durak
D
vurgu
E
sesbirim
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 13
Alıntı sözcüklerdeki uzun ünlüler Türkçede nasıl işlem görmektedir?
Seçenekler
A
Çoğunlukla kısalmışlardır ancak eklenmede, bir ünlüden önce yeniden uzarlar.
B
Her durumda kısadırlar.
C
Her durumda uzunluklarını korurlar.
D
Yanlarında bulunan ünsüzü ötümlüleştirirler.
E
Söyleyişte korunurlar ama yazıda korunmazlar.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 14
Aşağıdaki kelimelerden hangisi için uzunluk anlam ayırıcı değildir?
Seçenekler
A
hala
B
mana
C
yar
D
alem
E
katil
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 15
“Ezgi” ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Bir konuşma zincirinde hece, sözcük kökleri ve eklerle sözcükleri kapsayan ton ve değişmelerin tümü ezgiyi oluşturur.
B
Türkçede ezginin yine de belirlenebilen bir yönü vardır ve iletişim açısından önemlidir.
C
Ezgi kişi, bağlam, konuşurun sosyal sınıfı, eğitimi gibi nedenlere bağlı olarak değişebilir.
D
Türkçe sözcüklerde ezgi, ulama ile birlikte ortaya çıkar.
E
Türkçede biçim bilgisel ve söz dizimsel açıdan bitmiş görünen cümlelerin gerçekten bağımsız cümleler mi yoksa bağımlı cümleler mi olduklarını ezgi sayesinde anlamak mümkündür.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 16
Aşağıdakilerden hangisi parçalarüstü sesbirim değildir?
Seçenekler
A
fonem
B
vurgu
C
durak
D
ulama
E
uzunluk
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 17
Bir sözcük vurgulanamayan bir ek aldığında sözcüğün vurgusu hangi hecede olur?
Seçenekler
A
Vurgu ek üzerindedir.
B
Vurgu sözcüğün ilk hecesi üzerindedir.
C
Hiçbir hece vurgulu olmaz.
D
Vurgu son heceye kayar.
E
Vurgu ekten bir önceki hece üzerindedir.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisi parçalarüstü sesbirimlerden biri değildir?
Seçenekler
A
vurgu
B
ezgi
C
imla
D
ulama
E
ton
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 19
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin anlamı vurgusuna göre yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
A.Rtık “bundan sonra”
B
HA.yır “olmaz, değil”
C
YA.Lnız “ama, ancak”
D
BE.bek “küçük çocuk”
E
AĞrı “yer adı”
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 20
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
güZEL
B
yaRAmaz
C
becerikLİ
D
eFENdi
E
MAsa
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 21
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
yirMİ
B
oTUZ
C
beşinCİ
D
altıŞAR
E
penCEre
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 22
Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
deVEtabanı
B
Niçin
C
kaRAtahta
D
aLIkoy
E
gideDUR
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 23
Aşağıdaki yer adlarının hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
KAvak
B
SÖğüt
C
KaYAŞ
D
GÖLcük
E
TavŞANlı
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 24
“Vurgusu söz sonunda olmayan sözcükler vurgulanabilen bir ek aldıklarında vurgu ......... ” Yukarıdaki cümle aşağıdakilerin hangisiyle tamamlanırsa anlamı doğru olur?
Seçenekler
A
sona kaymaz.
B
sondan bir önceki heceye kayar.
C
başa kayar.
D
orta heceye kayar.
E
kalkar.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
sona kaymaz
sona kaymaz
Soru 25
“Geldi mi?” cümlesinin sonunda önce yükselip sonra dü- şen ezgi neyi göstermektedir?
Seçenekler
A
Cümlenin bittiğini
B
Cümlenin bitmediğini
C
Ara cümle olduğunu
D
Soru cümlesi olduğunu
E
Yalan olduğunu
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 26
Aşağıdakilerden hangisi bürünsel özellikleriden değildir?
Seçenekler
A
Her dilin konuşuru, kendi ana dilindeki bürünsel özelliklere karşı, doğal dil edinimi sürecinde kazandığı bir bilgi ve sezgiye sahiptir.
B
Ana dili konuşurları, sorulduğunda, bürünsel özellikleri doğru belirleyemeseler bile, söyleyişteki farkları ve bu farkların anlamı nasıl etkilediğini bilirler.
C
Her dilin kendine özgü bir sistemi vardır.
D
Bir dili ana dili olarak konuşanlar, bürünsel açıdan aynı sözcükleri veya cümleleri benzer biçimde söylerler.
E
Bir dilin içerisinde bölgelere ve sosyal sınıflara özgü bürün farkılıkları yoktur.
Açıklama:
Bürünsel özellikler açısından her dilin kendine özgü bir sistemi vardır. Her dilin konuşuru kendi ana dilindeki bürünsel özelliklere karşı, doğal dil edinimi sürecinde kazandığı bir bilgi ve sezgiye sahiptir. Ana dili konuşurları, sorulduğunda, bürünsel özellikleri doğru belirleyemeseler bile, söyleyişteki farkları ve bu farkların anlamı nasıl etkilediğini bilirler. Ayrıca dile özgü bürünsel özelliklerden sapmaları çok doğru biçimde hissederler. Bir dili ana dili olarak konuşanlar, bürünsel açıdan aynı sözcükleri veya cümleleri benzer. biçimde söylerler. Ancak bir dilin içerisinde bölgelere ve sosyal sınıflara özgü bürün farkları olabilir.
Soru 27
kâtil “öldüren” katil “öldürme eylemi”
hâlâ “henüz” hala “babanın kız kardeşi” gibi durum parçaüstü birimlerden hangisiyle ilişkilidir?
hâlâ “henüz” hala “babanın kız kardeşi” gibi durum parçaüstü birimlerden hangisiyle ilişkilidir?
Seçenekler
A
Uzunluk
B
Entanasyon
C
Ulama
D
Ezgi
E
Durak
Açıklama:
Uzunluk, Türkçe ve alıntı sözcükler için farklı anlamlara gelir.
Soru 28
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesine ne denir?
Seçenekler
A
Ulama
B
Vurgu
C
Durak
D
Uzunluk
E
Ezgi
Açıklama:
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesine vurgu denir.
Soru 29
Aşağıda verilen sözcüklerden hangisinde vurgunun yeri yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
HAzım
B
akaryaKIT
C
uçaksaVAR
D
eliaÇIK
E
tepeGÖZ
Açıklama:
Türkçe' de iki heceli sözcükler yalın haldeyken vurgu son hecededir: haZIM. Bir de birleşik sözcüklerle vurgu çoğunlukla son hecede olur: tepeGÖZ gibi.
Soru 30
I. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir.
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir.
yukarıda vurgunun yeriyle ilgili verilen bilgileren hangisi/ hangileri doğrudur?
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir.
yukarıda vurgunun yeriyle ilgili verilen bilgileren hangisi/ hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
II ve III
D
I ve III
E
I, II ve III
Açıklama:
I. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir.
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. ifadeleri doğrudur.
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. ifadeleri doğrudur.
Soru 31
Aşağıdakilerden hangisi bir konuşma zincirinde ezgiyi oluşturan ögelerden değildir?
Seçenekler
A
Hece
B
Ton
C
Ekler
D
Sözcük Kökleri
E
Ulama
Açıklama:
Bir konuşma zincirinde hece, sözcük kökleri ve eklerle sözcükleri kapsayan ton ve değişmelerin tümü ezgiyi oluşturur (Ergenç 2002: 27).
Soru 32
I. Kişi
II. Bağlam
III. Konuşurun Sosyal Sınıfı
IV. Ana dil
Yukarıdaki madderlerden hangisi/hangileri ezginin değişmesine neden olabilecek faktörlerdendir?
II. Bağlam
III. Konuşurun Sosyal Sınıfı
IV. Ana dil
Yukarıdaki madderlerden hangisi/hangileri ezginin değişmesine neden olabilecek faktörlerdendir?
Seçenekler
A
Yalnız II
B
Yalnız IV
C
I ve II
D
I, II, III
E
I, II ve IV
Açıklama:
Ezgi kişi, bağlam, konuşurun sosyal sınıfı, eğitimi gibi nedenlere bağlı olarak değişebilir.
Soru 33
Aşağıdakilerden hangisi eylem olan birleşik eylemler, ünlü zarffiillerle kurulmuş ise öbek vurgusunda olduğu gibi vurgu ilk sözcüğün son hecesinde yani zarffiil eki üzerindedir kuralına örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
giDEdur
B
uçaksaVAR
C
karaGÖZ
D
eliaÇIK
E
düztaBAN
Açıklama:
giDEdur sözcüğü örnek olarak verilebilir, diğerleri birleşik sözcüklerdir.
Soru 34
Anlam ayırıcı olan ve Türkçede vurgu olarak anlaşılan parçalarüstü öge yeri değişebilen nedir?
Seçenekler
A
Ton
B
Uzunluk
C
Ezgi
D
Ulama
E
Durak
Açıklama:
Anlam ayırıcı olan ve Türkçede vurgu olarak anlaşılan
parçalarüstü öge yeri değişebilen ton dur.
parçalarüstü öge yeri değişebilen ton dur.
Soru 35
Aşağıdakilerden hangisi vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan bilim adamlarından değildir?
Seçenekler
A
B. Collinder,
B
K. Grönbech
C
H. Duda
D
J. Benzing
E
R. Jacobson
Açıklama:
İgnacz Kunos’un konuyla ilgili görüşünü açıklamasından sonra başlamış ve günümüze kadar gelmiştir. Vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan tartışmaların en hararetli dönemi B. Collinder, K. Grönbech, H. Duda, J. Benzing, J. Krámský bilim adamları çalışmışlardır.
Soru 36
" Türkçede kısalmıştır; fakat bir ek almaları durumunda birincil biçimlerine uygun olarak uzun söylenmektedir." Aşağıdakilerden hangisi buna örnek değildir?
Seçenekler
A
yar
B
hesap
C
hayat
D
ihraç
E
amaç
Açıklama:
"yar, hayat, hesap ve ihraç" sözcüklerindeki sondaki ünlü, ek alındığında (yār-i, hayāt-ım, hesāb-ı, ihrācı) uzun okunur. "amaç" sözcüğü ek aldığında sondaki ünlü uzatılmaz; "amāc-ı" şeklinde okunmaz. Doğru cevap E'dir.
Soru 37
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin anlamı vurgusuna göre yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
YA.Lnız “ama, ancak”
B
ha.YIR “olmaz, değil”
C
be.BEK "küçük çocuk"
D
a.rTIK “fazla”
E
A.Ğrı “yer adı”
Açıklama:
Kelimelerin vurguları ve geldiği anlamlar tabloda gösterilmiştir. Doğru cevap B'dir.Soru 38
Aşağıdakilerin hangisinde vurgu son hecededir?
Seçenekler
A
abartma sıfatlarında
B
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında
C
ad, sıfat ve zamirlerde
D
seslenmelerde
E
dört heceli Türkçe yer adlarında
Açıklama:
Abartma sıfatlarında, zarflarda ve Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir. Seslenmelerde vurgu genelde ilk hecededir. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir:boYUN, taVUK, güZEL, yaraMAZ, bunLAR, şunLAR, yirMİ, oTUZ vb. Doğru cevap C'dir.
Soru 39
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
yenGE
B
neRE
C
ALTIşar
D
KAPkara
E
BEcerikli
Açıklama:
Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir:altıŞAR, becerikLİ. Bazı Türkçe sözcüklerde veya Türkçeleşmiş sözcüklerde vurgu baştadır: YENge. Birleşik sözcüklerde ve birleşik sözcük olduğu unutulmuş eski birleşik sözcüklerde vurgu son hecede değil, ilk sözcüğün son hecesindedir: NEre. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu ilk hecededir:KAPkara. Doğru cevap D'dir.
Soru 40
"SÖYleyiverdi" cümlesindenki vurgu ile anlatılmak istenilen nedir?
Seçenekler
A
tezlik
B
başkası için birşey yapma
C
özensizlik
D
bir şeyi kabul etme
E
kesinlik
Açıklama:
"-iver-" ile oluşturulan birleşik eylemlerde vurgu birinci eylemin ilk hecesinde ise tezlik, eğer son hecesinde, yani -iver’in ilk hecesinde ise özensizlik, başkası için bir şey yapma gibi anlamlar dile getirilir: SÖYleyiverdi “Çabucak söyledi”, söyleYİverdi “Öylesine söyledi”. Doğru cevap A'dır.
Soru 41
"Kaynak dillerde tek heceli, Türkçede ise iki heceli olan Arapça ve Farsça sözcüklerde vurgu yalınken son hecede, birleşmede ise ilk hecededir. Yalnız ünlü nöbetleşmesi olmazsa, sözcüğün vurgusu değişmez." Buna göre aşağıdakilerin hangisinde vurgu doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
ZEhir olmak
B
ŞÜKretti
C
neşREdilmiş
D
Alıkoymak
E
hazmetMEK
Açıklama:
"şüKÜR" sözcüğündeki vurgu, sözcük ek aldığı takdirde yer değiştirir: ŞÜKretmek, ŞÜKretti. Yalnız ünlü nöbetleşmesi olmazsa, sözcüğün vurgusu değişmez: zeHİR - zeHİR etmek, zeHİR olmak. Doğru cevap B'dir.
Soru 42
Aşağıdaki yer adlarının hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
SüleyMAniye
B
EsKİşehir
C
HARbiye
D
GölCÜK
E
VAKfıkebir
Açıklama:
Arapça, Farsça ve Türkçe kökenli birleşik yer adlarında öbek vurgusu yerini korur yani vurgu ilk sözcüğün son hecesi üzerindedir: VAKfıkebir (NEVşehir, EsKİşehir vb. Arapça -iye eki ile biten yer adlarında vurgu bu ekten önceki hece üzerindedir: HARbiye, TeşVİkiye, SüleyMAniye vb. Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir: GÖLcük, SÖğüt vb. Doğru cevap D'dir.
Soru 43
Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğüne, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesine ne ad verilir?
Seçenekler
A
Durak
B
Vurgu
C
Ezgi
D
Ton
E
Uzunluk
Açıklama:
Uzunluk, Türkçe ve alıntı sözcüklerde sesli harfin farklı söylenildiğinde farklı anlamlara gelmesidir. Vurgu, sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir. Durak, bir metni oluşturan sözcük sınırlarını, öbek sınırlarını, ögeleri veya cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. Bir konuşma zincirinde hece, sözcük kökleri ve eklerle sözcükleri kapsayan ton ve değişmelerin tümü ezgiyi oluşturur. Ton ise bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanır. Doğru cevap D'dir.
Soru 44
"Efendim" sözcüğünün alçak tonla söylenilmesi neyi göstermektedir?
Seçenekler
A
Bir çağrıya karşılık verildiğini
B
Sözü bitirmeyi
C
Kişinin tekrar etmesinin istendiğini
D
Kişiye inanılmadığını
E
Söze başlamayı
Açıklama:
"efendim" sözcüğü “Anlamadım, tekrar eder misiniz?” anlamında kullanılacaksa yükselen tonla, çağrıya karşılık olacaksa düz tonla, bir söze başlanacaksa alçalan tonla söylenir. Doğru cevap E'dir.
Soru 45
“Geldi mi gideriz.” cümlesinin sonunda yükselen ezgi neyi göstermektedir?
Seçenekler
A
Cümlenin bitmediğini
B
Cümlenin bittiğini
C
Çağrıya karşılık söylenildiğini
D
Ara cümle olduğunu
E
Soru cümlesi olduğunu
Açıklama:
"Geldi. Geldi mi? Geldi mi gideriz." örneklerimizi incelediğimizde "Geldi" örneğinde sonda düşen bir ezgi vardır. Bu ezgi cümlenin bittiğini gösterir. "Geldi mi" örneğinin sonunda ise önce yükselip sonra düşen bir ezgi vardır ve bu ezgi, soru cümlesine işaret eder. Buna karşılık aynı sözcük üçüncü cümlede ana cümleyi bitirmez. Yükselen ton cümlenin bitmediğine işaret eder. Doğru cevap A'dır.
Soru 46
Parçalanabilen sesbirimleri bürümüş durumda olan, onlardan ayrı düşünülemeyen ses özelliklerinin tamamını göstermek için kullanılan terim aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Prosodi
B
Ulama
C
Bürün
D
Ton
E
Vurgu
Açıklama:
Parçalanabilen sesbirimleri bürümüş durumda olan, onlardan ayrındüşünülemeyen ses özelliklerinin tamamını göstermek için bürün terimi kullanılmaktadır.
Soru 47
Aşağıdaki kelimelerden hangisinin vurgusu anlamına göre yanlış olarak gösterilmiştir?
Seçenekler
A
a.rTIK “fazla”
B
YA.Lnız “ama, ancak”
C
BE.bek “yer adı”
D
ha.YIR “olmaz, değil”
E
A.Ğrı “yer adı”
Açıklama:
"ha.YIR" şeklinde vurgulanan kelime “olmaz, değil” anlamında değil “iyilik” anlamına gelmektedir. "olmaz, değil" anlamına gelen kelime "HA.yır" şeklinde vurgulanmaktadır.
Soru 48
Aşağıdakilerden hangisi “Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir” biçiminde tanımlanmaktadır?
Seçenekler
A
uzunluk
B
vurgu
C
durak
D
ton
E
ezgi
Açıklama:
Vurguyu kısaca “sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir” biçiminde
tanımlayabiliriz.
tanımlayabiliriz.
Soru 49
Aşağıdaki yabancı bilim adamlarından hangisi Türkçede, vurgu hakkında yabancı araştırmacıların katıldığı tartışmalara öncülük etmiştir?
Seçenekler
A
İgnacz Kunos
B
B. Collinder
C
K. Grönbech
D
H. Duda
E
J. Benzing
Açıklama:
Türkçede, vurgu hakkında yabancı araştırmacıların katıldığı tartışmalar, 20. yüzyılın
başlarında, özellikle Macar bilim adamı İgnacz Kunos’un konuyla ilgili görüşünü açıklamasından sonra başlamış ve günümüze kadar gelmiştir. Vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan tartışmaların en hararetli dönemi B. Collinder, K.
Grönbech, H. Duda, J. Benzing, J. Krámský gibi bir kısmı ses bilgisinin bir kısmı da Türkolojinin önemli uzmanları olan bilim adamlarının katıldığı 1940’lı yıllar olmuştur, denilebilir.
başlarında, özellikle Macar bilim adamı İgnacz Kunos’un konuyla ilgili görüşünü açıklamasından sonra başlamış ve günümüze kadar gelmiştir. Vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan tartışmaların en hararetli dönemi B. Collinder, K.
Grönbech, H. Duda, J. Benzing, J. Krámský gibi bir kısmı ses bilgisinin bir kısmı da Türkolojinin önemli uzmanları olan bilim adamlarının katıldığı 1940’lı yıllar olmuştur, denilebilir.
Soru 50
Vurgu konusunda aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Vurgu konusunda konuşma dili ihmal edilmiştir.
B
Vurgu konusunda yazı dili üzerine yoğunlaşılmamıştır.
C
Kitaplarda standart yazı dilinin yanısıra konuşma dili de verilmiştir.
D
Yazılı dilin kural koyucu bir özelliğinin olmamasıdır.
E
Dil politikasından kaynaklanan beklentilere yer verilmemesidir.
Açıklama:
Vurgu konusunu karmaşık kılan nedir, sorusuna verilebilecek birden fazla cevap vardır.
Her şeyden önce Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, yazı
dili doğru ve araştırılmaya layık biçim olarak görülmüş, konuşma dili ise ihmal edilmiştir.
Türkçe dil bilgisi kitaplarının anlaşılabilir gerekçelerle, bilinçli olarak standart yazı dili
şekillerine dayanmaları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmaları, dil politikasından kaynaklanan
beklentilere yer vermeleri vurgunun göz ardı edilmesinde önemli bir rol oynar.
Her şeyden önce Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, yazı
dili doğru ve araştırılmaya layık biçim olarak görülmüş, konuşma dili ise ihmal edilmiştir.
Türkçe dil bilgisi kitaplarının anlaşılabilir gerekçelerle, bilinçli olarak standart yazı dili
şekillerine dayanmaları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmaları, dil politikasından kaynaklanan
beklentilere yer vermeleri vurgunun göz ardı edilmesinde önemli bir rol oynar.
Soru 51
Aşağıdakilerden hangisi "Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir" bilgisine uymaz?
Seçenekler
A
boyun
B
yirmi
C
teyze
D
bunlar
E
becerikli
Açıklama:
Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu
son hece üzerindedir:
boYUN, taVUK, keleBEK
güZEL, yaraMAZ, becerikLİ
bunLAR, şunLAR, onLAR
yirMİ, oTUZ, beşinCİ, altıŞAR
bıRAK-, geCİK-, uYU-, tartakLA- vb
Teyze kelimesi yabancı kökenli olduğu için vurgu ilk hecededir.
son hece üzerindedir:
boYUN, taVUK, keleBEK
güZEL, yaraMAZ, becerikLİ
bunLAR, şunLAR, onLAR
yirMİ, oTUZ, beşinCİ, altıŞAR
bıRAK-, geCİK-, uYU-, tartakLA- vb
Teyze kelimesi yabancı kökenli olduğu için vurgu ilk hecededir.
Soru 52
Aşağıdakilerden hangisinde vurgu doğru hecededir?
Seçenekler
A
akarYAkıt
B
ZEhir
C
yaPAyalnız
D
penceRE
E
keleBEK
Açıklama:
Sadece "keleBEK" kelimesinin vurgusu doğru olarak verilmiştir.
Soru 53
Aşağıdaki görsel ögelerden hangisi bürünsel ögelerin yazı dilinde işaretlendiği araçlardan biri değildir?
Seçenekler
A
“tırnak” işareti
B
eğik yazım
C
daire içine almak
D
BÜYÜK harf kullanımı
E
koyu harf
Açıklama:
Doğrudan konuşma diline özgü olan bürünsel özellikler yazıda gösterilmez. Ancak kimi durumlarda “tırnak” işareti, eğik yazım, koyu harf, BÜYÜK harf kullanımı, birden çok harfin kullanılması gibi görsel ögeler bürünsel ögelerin yazı dilinde işaretlendiği araçlardır:
Soru 54
Aşağıdakilerden hangisi, bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanan terimdir?
Seçenekler
A
durak
B
ton
C
vurgu
D
ezgi
E
uzunluk
Açıklama:
"Ton" bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanır.
Soru 55
Aşağıdakilerden hangisini ayırmak için "durak" kullanılmaz?
Seçenekler
A
sözcük sınırlarını
B
öbek sınırlarını
C
ögeleri
D
harfleri
E
cümleleri
Açıklama:
Bir metni oluşturan sözcükler arasında kısa aralıklar bulunur. Bu aralıklar sözcük sınırlarını, öbek sınırlarını, ögeleri veya cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. Harfleri ayırmak için kullanılmaz.
Soru 56
I. Vurgu. II. Ezgi. III. Durak. IV. Ulama. V. Ton
Yukarıdakilerden hangileri, parçalarüstü sesbirimler dahilinde ele alınmaktadır?
Yukarıdakilerden hangileri, parçalarüstü sesbirimler dahilinde ele alınmaktadır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Dil incelemelerinde, parçalanabilen ögelerden ayrı düşünülemeyen vurgu, ezgi, durak, ulama, ton, uzunluk gibi konuşma dilinin vazgeçilmez ögelerini göstermek için prosodi, parçalarüstü sesbirimler gibi terimler kullanılmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Dil incelemelerinde, parçalanabilen ögelerden ayrı düşünülemeyen vurgu, ezgi, durak, ulama, ton, uzunluk gibi konuşma dilinin vazgeçilmez ögelerini göstermek için prosodi, parçalarüstü sesbirimler gibi terimler kullanılmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 57
I. Uzunluk. II. Vurgu. III. Durak. IV. Ton. V. Ezgi.
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesi, yukarıdakilerden hangisiyle ifade edilmektedir?
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesi, yukarıdakilerden hangisiyle ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Vurgu, sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 58
I. Sözcükte ögelerden biri vurgulanır, diğerleri vurgu almaz. II. Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir. III. Sözcük gruplarında ve cümlede bir ögenin öne çıkarılmasıdır. IV. Metinde bir cümlenin diğerlerine oranla öne çıkarılması anlamındadır.
Vurgu ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Vurgu ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
I. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü sözcükte ögelerden birinin vurgulanması diğerlerinin vurgu alamayacağı anlamına gelmez. Ancak ana vurguyu almış olan hece veya sözcük diğerlerinden daha belirgin söylenir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 59
I. Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, konuşma dili ihmal edilmiştir. II. Konuşma dilinde vurgulanacak sözcükler belirsizliğini korumaktadır. III. Türkçe dil bilgisi kitapları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmış, vurgu göz ardı edilmiştir. IV. Türk Dilinin yapısından dolayı vurgulanacak hece ve sözcükler sınırlıdır.
Yukarıdakilerden hangileri, Türk Dili araştırmalarında vurgu konusunu karmaşık kılan özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türk Dili araştırmalarında vurgu konusunu karmaşık kılan özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
I ve III. maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, yazı dili doğru ve araştırılmaya layık biçim olarak görülmüş, konuşma dili ise ihmal edilmiştir. Türkçe dil bilgisi kitaplarının anlaşılabilir gerekçelerle, bilinçli olarak standart yazı dili şekillerine dayanmaları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmaları, dil politikasından kaynaklanan beklentilere yer vermeleri vurgunun göz ardı edilmesinde önemli bir rol oynar. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 60
I. Sözcüklerin birinci hecelerinde sabit olan bir vurgu vardır. II. Türkçe sözcüklerin son heceleri vurgu almaz. III. Türkçe sözcüklere gelen yapım ekleri vurgulanarak söylenir. IV. Eylem türü sözcüklerde vurgu yapılmaz. V. Çekim eki, yapım ekinden sonra geliyorsa sözcük vurgulanır.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe sözcüklerde sözü edilen vurgu türlerinden biridir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe sözcüklerde sözü edilen vurgu türlerinden biridir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Sözcük Vurgusu
I. maddede verilen bilgi doğrudur. İlk defa Benzing (1941) tarafından dile getirilen ve en tatminkâr olan görüşe göre sözcüklerin birinci hecelerinde sabit olan bir vurgu vardır. Doğru cevap A şıkkıdır.
I. maddede verilen bilgi doğrudur. İlk defa Benzing (1941) tarafından dile getirilen ve en tatminkâr olan görüşe göre sözcüklerin birinci hecelerinde sabit olan bir vurgu vardır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 61
I. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu ilk hece üzerindedir. II. Aynı durumda olan yabancı kökenli bazı sözcüklerde vurgu sonda değildir. III. Bazı Türkçe sözcüklerde veya Türkçeleşmiş sözcüklerde vurgu baştadır. IV. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu son hecededir.
Türkçede vurgunun yeri konusunda, yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Türkçede vurgunun yeri konusunda, yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Vurgunun Yeri
I ve IV. maddelerde verilen bilgiler doğru değildir. Çünkü adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu ilk hecededir. Doğru cevap B şıkkıdır.
I ve IV. maddelerde verilen bilgiler doğru değildir. Çünkü adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu ilk hecededir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 62
I. Yapayalnız. II. Güpegündüz. III. Yarın. IV. Yeniden. V. Güzelce.
Yukarıdakilerden hangileri, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
I, II, IV, V
D
I, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Vurgunun Yeri
Yukarıdaki sözcüklerin tamamı, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Yukarıdaki sözcüklerin tamamı, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 63
I. Sözcüğe ek gelmesi durumunda, vurgulanamayan bir ek yoksa, vurgu sona kayar. II. Vurgusu söz sonunda olmayan sözcükler vurgulanabilen bir ek aldıklarında vurgu sona kaymaz. III. Eklerin bir kısmı eklenme sırasında vurguyu üzerlerine çekerken bir kısmı vurgulanamaz. IV. ki bağlacı her kullanımda vurgu alır.
Eklenmede vurgu ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
Eklenmede vurgu ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Eklenmede Vurgu
IV. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü ki bağlacı vurgu almaz. Örneğin; "geldiler ki, bakarlar ki", sözcüklerinde vurgu -ler, -lar çoğul ekindedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
IV. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü ki bağlacı vurgu almaz. Örneğin; "geldiler ki, bakarlar ki", sözcüklerinde vurgu -ler, -lar çoğul ekindedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 64
I. Ton. II. Vurgu. III. Ezgi. IV. Süre. V. Durak.
Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi, yukarıdaki terimlerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi, yukarıdaki terimlerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Ton bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 65
I. Kişi. II. Bağlam. III. Konuşurun sosyal sınıfı. IV. Konuşurun eğitimi.
Yukarıdakilerden hangileri, konuşmanın ezgisini etkileyen özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, konuşmanın ezgisini etkileyen özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ezgi kişi, bağlam, konuşurun sosyal sınıfı, eğitimi gibi nedenlere bağlı olarak değişebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 66
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde /a/ sesinin uzun-kısa olması anlam ayırıcı olmaktadır?
Seçenekler
A
katil
B
şair
C
fare
D
halı
E
katip
Açıklama:
/a/ sesinin uzun olduğu durumda katil, öldüren kişi, kısa olduğu durumda öldürme eylemi anlamına gelmektedir. Doğru yanıt A.
Soru 67
Bazı birleşik sözcüklerde vurgu, birleşiğin son hecesinde olabilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
devetabanı
B
karatahta
C
karagöz
D
hazmetmek
E
kertenkele
Açıklama:
Birleşik sözcüklerde ve birleşik sözcük olduğu unutulmuş eski birleşik sözcüklerde
vurgu son hecede değil, ilk sözcüğün son hecesindedir. Bazı sözcüklerde ise
yalınken son hecede olan vurgu, birleşme- de ilk heceye kayar. C seçeneği dışındaki sözcükler bu şekildeki vurgulamalara örnektir. Doğru yanıt C seçeneği.
vurgu son hecede değil, ilk sözcüğün son hecesindedir. Bazı sözcüklerde ise
yalınken son hecede olan vurgu, birleşme- de ilk heceye kayar. C seçeneği dışındaki sözcükler bu şekildeki vurgulamalara örnektir. Doğru yanıt C seçeneği.
Soru 68
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin anlamı vurgusuna göre doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
a.rTIK “bundan sonra”
B
ha.YIR “iyilik”
C
ya.lNIZ “ama, ancak”
D
be.BEK "yer adı"
E
a.ğRI "yer adı"
Açıklama:
Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 69
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin anlamı vurgusuna göre doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
a.rTIK "bundan sonra"
B
ha.YIR "iyilik"
C
ya.lNIZ "ama, ancak"
D
be.BEK "yer adı"
E
a.ğRI "yer adı"
Açıklama:
B seçeneği dışındaki sözcüklerde anlamına göre vurgu ilk hecede olmalıdır. Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 70
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
KAPkara
B
kaYAŞ
C
maSA
D
GÜzel
E
anNE
Açıklama:
Doğru yanıt A seçeneği.
Soru 71
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
bunLAR
B
sanDALye
C
SONra
D
AYrıca
E
penCEre
Açıklama:
Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 72
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu nerededir?
Seçenekler
A
son hecede
B
son seste
C
ilk hecede
D
ilk seste
E
son ünlüde
Açıklama:
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir. Örneğin, GÖLcük, KAyaş, SÖğüt vb. Doğru yanıt C seçeneği.
Soru 73
Dört heceli Türkçe yer adlarında (örneğin; Doğancılar, Demirciler, Sağmalcılar vb.) vurgu nerededir?
Seçenekler
A
İlk hece
B
Son hece
C
İlk ses
D
İkinci hece
E
Üçüncü hece
Açıklama:
Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 74
Aşağıdaki ek almış sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
geLİyor
B
güZELmiş
C
BENce
D
GElerek
E
ufaCIK
Açıklama:
Küçültme ekleri vurgulanmayan eklerdendir. Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 75
Aşağıdaki ek almış sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
geleCEKsin
B
anlaMAyız
C
güzelLİKle
D
sabahLEYİN
E
baLAmadan
Açıklama:
-lAyIn zarf yapım eki vurgulanmayan eklerdendir. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 76
Aşağıdakilerden hangisi parçalarüstü sesbirimlerden biri değildir?
Seçenekler
A
imla
B
vurgu
C
ezgi
D
ulama
E
ton
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 77
Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu hangi hece ya da ses üzerindedir?
Seçenekler
A
Son hecede
B
Orta hecede
C
İlk seste
D
Son seste
E
İlk hecede
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 78
Türkçede abartma sıfatları ile zarfların vurgusu hangi hecede ya da seste bulunur?
Seçenekler
A
Son hecede
B
Orta hecede
C
İlk seste
D
Son seste
E
İlk hecede
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 79
“Gitti mi?” cümlesinin sonunda önce yükselip sonra düşen bir ezgi vardır. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Seçenekler
A
Soru cümlesi olduğunu
B
Cümlenin bittiğini
C
Cümlenin bitmediğini
D
Ara cümle olduğunu
E
Devrik cümle olduğunu
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 80
Aşağıdakilerden hangisinde vurgu yanlış yerde gösterilmektedir?
Seçenekler
A
şüKÜR
B
SIRsıklam
C
neŞİR
D
tepeGÖZ
E
eliAÇIK
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 81
Türkçede ikincil uzunlukların ortaya çıkış nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Yabancı dillerin etkisi
B
Yumuşak ğ adı verilen ünsüzün etkisi
C
Ünsüz ikizleşmesi
D
İki ünlünün yan yana gelmesi
E
Ünlü türemesi
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 82
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesine ….. denir. Boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Seçenekler
A
sesletim
B
uzunluk
C
durak
D
ulama
E
vurgu
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 83
Aşağıdaki örneklerden hangisinde “ulama” yoktur?
Seçenekler
A
el etmek
B
art arda
C
tertip etmek
D
ayırt etmek
E
atıp tutmak
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 84
Türkçede her durumda kısa söylenirken ünlüyle başlayan bir ek almaları durumunda hayat, hayât-ım; hesap, hesâb-ı; yar, yâr-i şeklinde oluşan ünlü uzunluğun sebebi nedir?
Seçenekler
A
Bu, Türkçede istisnai bir durumdur.
B
Dilimize Arapça ve Farsçadan giren bu kelimelerin eklenme durumunda asli şekli gibi okunması.
C
Söyleyiş kolaylığı.
D
Yazım hatası.
E
Türkçede ünlü ile başlayan bir ek alan her kelimede uzun ünlüye rastlanır.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 85
Parçalarüstü ögelerin iletişime farklı katkıları vardır. Aynı sözcüğü farklı biçimlerde söylemek suretiyle de anlam farkları elde edilebilmektedir. Aşağıdakilerden hangisinde kelimeye vurgu yolu ile emir anlamı katılmıştır?
Seçenekler
A
yapmA
B
durmA
C
yApma
D
Asla
E
dAima
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 86
Aşağıdaki cümlede boş olan yer seçeneklerden hangisi gelmelidir? Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi ----------olarak adlandırılır.
Seçenekler
A
ton
B
ezgi
C
durak
D
vurgu
E
sesbirim
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 87
Alıntı sözcüklerdeki uzun ünlüler Türkçede nasıl işlem görmektedir?
Seçenekler
A
Çoğunlukla kısalmışlardır ancak eklenmede, bir ünlüden önce yeniden uzarlar.
B
Her durumda kısadırlar.
C
Her durumda uzunluklarını korurlar.
D
Yanlarında bulunan ünsüzü ötümlüleştirirler.
E
Söyleyişte korunurlar ama yazıda korunmazlar.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 88
Aşağıdaki kelimelerden hangisi için uzunluk anlam ayırıcı değildir?
Seçenekler
A
hala
B
mana
C
yar
D
alem
E
katil
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 89
“Ezgi” ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Bir konuşma zincirinde hece, sözcük kökleri ve eklerle sözcükleri kapsayan ton ve değişmelerin tümü ezgiyi oluşturur.
B
Türkçede ezginin yine de belirlenebilen bir yönü vardır ve iletişim açısından önemlidir.
C
Ezgi kişi, bağlam, konuşurun sosyal sınıfı, eğitimi gibi nedenlere bağlı olarak değişebilir.
D
Türkçe sözcüklerde ezgi, ulama ile birlikte ortaya çıkar.
E
Türkçede biçim bilgisel ve söz dizimsel açıdan bitmiş görünen cümlelerin gerçekten bağımsız cümleler mi yoksa bağımlı cümleler mi olduklarını ezgi sayesinde anlamak mümkündür.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 90
Aşağıdakilerden hangisi parçalarüstü sesbirim değildir?
Seçenekler
A
fonem
B
vurgu
C
durak
D
ulama
E
uzunluk
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 91
Bir sözcük vurgulanamayan bir ek aldığında sözcüğün vurgusu hangi hecede olur?
Seçenekler
A
Vurgu ek üzerindedir.
B
Vurgu sözcüğün ilk hecesi üzerindedir.
C
Hiçbir hece vurgulu olmaz.
D
Vurgu son heceye kayar.
E
Vurgu ekten bir önceki hece üzerindedir.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 92
Aşağıdakilerden hangisi parçalarüstü sesbirimlerden biri değildir?
Seçenekler
A
vurgu
B
ezgi
C
imla
D
ulama
E
ton
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 93
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin anlamı vurgusuna göre yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
A.Rtık “bundan sonra”
B
HA.yır “olmaz, değil”
C
YA.Lnız “ama, ancak”
D
BE.bek “küçük çocuk”
E
AĞrı “yer adı”
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 94
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
güZEL
B
yaRAmaz
C
becerikLİ
D
eFENdi
E
MAsa
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 95
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
yirMİ
B
oTUZ
C
beşinCİ
D
altıŞAR
E
penCEre
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 96
Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
deVEtabanı
B
Niçin
C
kaRAtahta
D
aLIkoy
E
gideDUR
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 97
Aşağıdaki yer adlarının hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
KAvak
B
SÖğüt
C
KaYAŞ
D
GÖLcük
E
TavŞANlı
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 98
“Vurgusu söz sonunda olmayan sözcükler vurgulanabi- len bir ek aldıklarında vurgu ......... ” Yukarıdaki cümle aşağıdakilerin hangisiyle tamamlanırsa anlamı doğru olur?
Seçenekler
A
sona kayar.
B
sondan bir önceki heceye kayar.
C
başa kayar.
D
orta heceye kayar.
E
kalkar.
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 99
“Geldi mi?” cümlesinin sonunda önce yükselip sonra dü- şen ezgi neyi göstermektedir?
Seçenekler
A
Cümlenin bittiğini
B
Cümlenin bitmediğini
C
Ara cümle olduğunu
D
Soru cümlesi olduğunu
E
Yalan olduğunu
Açıklama:
Uzunluk, vurgu, ton, durak, ezgi konularını açıklayabileceksiniz.
Soru 100
Aşağıdakilerden hangisi bürünsel özellikleriden değildir?
Seçenekler
A
Her dilin konuşuru, kendi ana dilindeki bürünsel özelliklere karşı, doğal dil edinimi sürecinde kazandığı bir bilgi ve sezgiye sahiptir.
B
Ana dili konuşurları, sorulduğunda, bürünsel özellikleri doğru belirleyemeseler bile, söyleyişteki farkları ve bu farkların anlamı nasıl etkilediğini bilirler.
C
Her dilin kendine özgü bir sistemi vardır.
D
Bir dili ana dili olarak konuşanlar, bürünsel açıdan aynı sözcükleri veya cümleleri benzer biçimde söylerler.
E
Bir dilin içerisinde bölgelere ve sosyal sınıflara özgü bürün farkılıkları yoktur.
Açıklama:
Bürünsel özellikler açısından her dilin kendine özgü bir sistemi vardır. Her dilin konuşuru kendi ana dilindeki bürünsel özelliklere karşı, doğal dil edinimi sürecinde kazandığı bir bilgi ve sezgiye sahiptir. Ana dili konuşurları, sorulduğunda, bürünsel özellikleri doğru belirleyemeseler bile, söyleyişteki farkları ve bu farkların anlamı nasıl etkilediğini bilirler. Ayrıca dile özgü bürünsel özelliklerden sapmaları çok doğru biçimde hissederler. Bir dili ana dili olarak konuşanlar, bürünsel açıdan aynı sözcükleri veya cümleleri benzer. biçimde söylerler. Ancak bir dilin içerisinde bölgelere ve sosyal sınıflara özgü bürün farkları olabilir.
Soru 101
kâtil “öldüren” katil “öldürme eylemi”
hâlâ “henüz” hala “babanın kız kardeşi” gibi durum parçaüstü birimlerden hangisiyle ilişkilidir?
hâlâ “henüz” hala “babanın kız kardeşi” gibi durum parçaüstü birimlerden hangisiyle ilişkilidir?
Seçenekler
A
Uzunluk
B
Entanasyon
C
Ulama
D
Ezgi
E
Durak
Açıklama:
Uzunluk, Türkçe ve alıntı sözcükler için farklı anlamlara gelir.
Soru 102
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesine ne denir?
Seçenekler
A
Ulama
B
Vurgu
C
Durak
D
Uzunluk
E
Ezgi
Açıklama:
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesine vurgu denir.
Soru 103
Aşağıda verilen sözcüklerden hangisinde vurgunun yeri yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
HAzım
B
akaryaKIT
C
uçaksaVAR
D
eliaÇIK
E
tepeGÖZ
Açıklama:
Türkçe' de iki heceli sözcükler yalın haldeyken vurgu son hecededir: haZIM. Bir de birleşik sözcüklerle vurgu çoğunlukla son hecede olur: tepeGÖZ gibi.
Soru 104
I. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir.
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir.
yukarıda vurgunun yeriyle ilgili verilen bilgileren hangisi/ hangileri doğrudur?
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir.
yukarıda vurgunun yeriyle ilgili verilen bilgileren hangisi/ hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
II ve III
D
I ve III
E
I, II ve III
Açıklama:
I. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir.
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. ifadeleri doğrudur.
II. Abartma sıfatları ile zarfarın vurgusu ilk hecededir.
III. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. ifadeleri doğrudur.
Soru 105
Aşağıdakilerden hangisi bir konuşma zincirinde ezgiyi oluşturan ögelerden değildir?
Seçenekler
A
Hece
B
Ton
C
Ekler
D
Sözcük Kökleri
E
Ulama
Açıklama:
Bir konuşma zincirinde hece, sözcük kökleri ve eklerle sözcükleri kapsayan ton ve değişmelerin tümü ezgiyi oluşturur (Ergenç 2002: 27).
Soru 106
I. Kişi
II. Bağlam
III. Konuşurun Sosyal Sınıfı
IV. Ana dil
Yukarıdaki madderlerden hangisi/hangileri ezginin değişmesine neden olabilecek faktörlerdendir?
II. Bağlam
III. Konuşurun Sosyal Sınıfı
IV. Ana dil
Yukarıdaki madderlerden hangisi/hangileri ezginin değişmesine neden olabilecek faktörlerdendir?
Seçenekler
A
Yalnız II
B
Yalnız IV
C
I ve II
D
I, II, III
E
I, II ve IV
Açıklama:
Ezgi kişi, bağlam, konuşurun sosyal sınıfı, eğitimi gibi nedenlere bağlı olarak değişebilir.
Soru 107
Aşağıdakilerden hangisi eylem olan birleşik eylemler, ünlü zarffiillerle kurulmuş ise öbek vurgusunda olduğu gibi vurgu ilk sözcüğün son hecesinde yani zarffiil eki üzerindedir kuralına örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
giDEdur
B
uçaksaVAR
C
karaGÖZ
D
eliaÇIK
E
düztaBAN
Açıklama:
giDEdur sözcüğü örnek olarak verilebilir, diğerleri birleşik sözcüklerdir.
Soru 108
Anlam ayırıcı olan ve Türkçede vurgu olarak anlaşılan parçalarüstü öge yeri değişebilen nedir?
Seçenekler
A
Ton
B
Uzunluk
C
Ezgi
D
Ulama
E
Durak
Açıklama:
Anlam ayırıcı olan ve Türkçede vurgu olarak anlaşılan
parçalarüstü öge yeri değişebilen ton dur.
parçalarüstü öge yeri değişebilen ton dur.
Soru 109
Aşağıdakilerden hangisi vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan bilim adamlarından değildir?
Seçenekler
A
B. Collinder,
B
K. Grönbech
C
H. Duda
D
J. Benzing
E
R. Jacobson
Açıklama:
İgnacz Kunos’un konuyla ilgili görüşünü açıklamasından sonra başlamış ve günümüze kadar gelmiştir. Vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan tartışmaların en hararetli dönemi B. Collinder, K. Grönbech, H. Duda, J. Benzing, J. Krámský bilim adamları çalışmışlardır.
Soru 110
"Aslı uzun ünlülü olan bazı Farsça ve Arapça kökenli sözcükler Türkçede kısalmıştır; fakat bir ek almaları durumunda birincil biçimlerine uygun olarak uzun söylenmektedir." Aşağıdakilerden hangisi buna örnek değildir?
Seçenekler
A
yar
B
hesap
C
hayat
D
ihraç
E
amaç
Açıklama:
"yar, hayat, hesap ve ihraç" sözcüklerindeki sondaki ünlü, ek alındığında (yār-i, hayāt-ım, hesāb-ı, ihrācı) uzun okunur. "amaç" sözcüğü ek aldığında sondaki ünlü uzatılmaz; "amāc-ı" şeklinde okunmaz. Doğru cevap E'dir.
Soru 111
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin anlamı vurgusuna göre yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
YA.Lnız “ama, ancak”
B
ha.YIR “olmaz, değil”
C
be.BEK "küçük çocuk"
D
a.rTIK “fazla”
E
A.Ğrı “yer adı”
Açıklama:
Kelimelerin vurguları ve geldiği anlamlar tabloda gösterilmiştir. Doğru cevap B'dir.Soru 112
Aşağıdakilerin hangisinde vurgu son hecededir?
Seçenekler
A
abartma sıfatlarında
B
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında
C
ad, sıfat ve zamirlerde
D
seslenmelerde
E
dört heceli Türkçe yer adlarında
Açıklama:
Abartma sıfatlarında, zarflarda ve Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir. Seslenmelerde vurgu genelde ilk hecededir. Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir:boYUN, taVUK, güZEL, yaraMAZ, bunLAR, şunLAR, yirMİ, oTUZ vb. Doğru cevap C'dir.
Soru 113
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
yenGE
B
neRE
C
ALTIşar
D
KAPkara
E
BEcerikli
Açıklama:
Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir:altıŞAR, becerikLİ. Bazı Türkçe sözcüklerde veya Türkçeleşmiş sözcüklerde vurgu baştadır: YENge. Birleşik sözcüklerde ve birleşik sözcük olduğu unutulmuş eski birleşik sözcüklerde vurgu son hecede değil, ilk sözcüğün son hecesindedir: NEre. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu ilk hecededir:KAPkara. Doğru cevap D'dir.
Soru 114
"SÖYleyiverdi" cümlesindenki vurgu ile anlatılmak istenilen nedir?
Seçenekler
A
tezlik
B
başkası için birşey yapma
C
özensizlik
D
bir şeyi kabul etme
E
kesinlik
Açıklama:
"-iver-" ile oluşturulan birleşik eylemlerde vurgu birinci eylemin ilk hecesinde ise tezlik, eğer son hecesinde, yani -iver’in ilk hecesinde ise özensizlik, başkası için bir şey yapma gibi anlamlar dile getirilir: SÖYleyiverdi “Çabucak söyledi”, söyleYİverdi “Öylesine söyledi”. Doğru cevap A'dır.
Soru 115
"Kaynak dillerde tek heceli, Türkçede ise iki heceli olan Arapça ve Farsça sözcüklerde vurgu yalınken son hecede, birleşmede ise ilk hecededir. Yalnız ünlü nöbetleşmesi olmazsa, sözcüğün vurgusu değişmez." Buna göre aşağıdakilerin hangisinde vurgu doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
ZEhir olmak
B
ŞÜKretti
C
neşREdilmiş
D
Alıkoymak
E
hazmetMEK
Açıklama:
"şüKÜR" sözcüğündeki vurgu, sözcük ek aldığı takdirde yer değiştirir: ŞÜKretmek, ŞÜKretti. Yalnız ünlü nöbetleşmesi olmazsa, sözcüğün vurgusu değişmez: zeHİR - zeHİR etmek, zeHİR olmak. Doğru cevap B'dir.
Soru 116
Aşağıdaki yer adlarının hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
SüleyMAniye
B
EsKİşehir
C
HARbiye
D
GölCÜK
E
VAKfıkebir
Açıklama:
Arapça, Farsça ve Türkçe kökenli birleşik yer adlarında öbek vurgusu yerini korur yani vurgu ilk sözcüğün son hecesi üzerindedir: VAKfıkebir (NEVşehir, EsKİşehir vb. Arapça -iye eki ile biten yer adlarında vurgu bu ekten önceki hece üzerindedir: HARbiye, TeşVİkiye, SüleyMAniye vb. Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir: GÖLcük, SÖğüt vb. Doğru cevap D'dir.
Soru 117
Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğüne, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesine ne ad verilir?
Seçenekler
A
Durak
B
Vurgu
C
Ezgi
D
Ton
E
Uzunluk
Açıklama:
Uzunluk, Türkçe ve alıntı sözcüklerde sesli harfin farklı söylenildiğinde farklı anlamlara gelmesidir. Vurgu, sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir. Durak, bir metni oluşturan sözcük sınırlarını, öbek sınırlarını, ögeleri veya cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. Bir konuşma zincirinde hece, sözcük kökleri ve eklerle sözcükleri kapsayan ton ve değişmelerin tümü ezgiyi oluşturur. Ton ise bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanır. Doğru cevap D'dir.
Soru 118
"Efendim" sözcüğünün alçak tonla söylenilmesi neyi göstermektedir?
Seçenekler
A
Bir çağrıya karşılık verildiğini
B
Sözü bitirmeyi
C
Kişinin tekrar etmesinin istendiğini
D
Kişiye inanılmadığını
E
Söze başlamayı
Açıklama:
"efendim" sözcüğü “Anlamadım, tekrar eder misiniz?” anlamında kullanılacaksa yükselen tonla, çağrıya karşılık olacaksa düz tonla, bir söze başlanacaksa alçalan tonla söylenir. Doğru cevap E'dir.
Soru 119
“Geldi mi gideriz.” cümlesinin sonunda yükselen ezgi neyi göstermektedir?
Seçenekler
A
Cümlenin bitmediğini
B
Cümlenin bittiğini
C
Çağrıya karşılık söylenildiğini
D
Ara cümle olduğunu
E
Soru cümlesi olduğunu
Açıklama:
"Geldi. Geldi mi? Geldi mi gideriz." örneklerimizi incelediğimizde "Geldi" örneğinde sonda düşen bir ezgi vardır. Bu ezgi cümlenin bittiğini gösterir. "Geldi mi" örneğinin sonunda ise önce yükselip sonra düşen bir ezgi vardır ve bu ezgi, soru cümlesine işaret eder. Buna karşılık aynı sözcük üçüncü cümlede ana cümleyi bitirmez. Yükselen ton cümlenin bitmediğine işaret eder. Doğru cevap A'dır.
Soru 120
Parçalanabilen sesbirimleri bürümüş durumda olan, onlardan ayrı düşünülemeyen ses özelliklerinin tamamını göstermek için kullanılan terim aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Prosodi
B
Ulama
C
Bürün
D
Ton
E
Vurgu
Açıklama:
Parçalanabilen sesbirimleri bürümüş durumda olan, onlardan ayrındüşünülemeyen ses özelliklerinin tamamını göstermek için bürün terimi kullanılmaktadır.
Soru 121
Aşağıdaki kelimelerden hangisinin vurgusu anlamına göre yanlış olarak gösterilmiştir?
Seçenekler
A
a.rTIK “fazla”
B
YA.Lnız “ama, ancak”
C
BE.bek “yer adı”
D
ha.YIR “olmaz, değil”
E
A.Ğrı “yer adı”
Açıklama:
"ha.YIR" şeklinde vurgulanan kelime “olmaz, değil” anlamında değil “iyilik” anlamına gelmektedir. "olmaz, değil" anlamına gelen kelime "HA.yır" şeklinde vurgulanmaktadır.
Soru 122
Aşağıdakilerden hangisi “Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir” biçiminde tanımlanmaktadır?
Seçenekler
A
uzunluk
B
vurgu
C
durak
D
ton
E
ezgi
Açıklama:
Vurguyu kısaca “sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir” biçiminde
tanımlayabiliriz.
tanımlayabiliriz.
Soru 123
Aşağıdaki yabancı bilim adamlarından hangisi Türkçede, vurgu hakkında yabancı araştırmacıların katıldığı tartışmalara öncülük etmiştir?
Seçenekler
A
İgnacz Kunos
B
B. Collinder
C
K. Grönbech
D
H. Duda
E
J. Benzing
Açıklama:
Türkçede, vurgu hakkında yabancı araştırmacıların katıldığı tartışmalar, 20. yüzyılın
başlarında, özellikle Macar bilim adamı İgnacz Kunos’un konuyla ilgili görüşünü açıklamasından sonra başlamış ve günümüze kadar gelmiştir. Vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan tartışmaların en hararetli dönemi B. Collinder, K.
Grönbech, H. Duda, J. Benzing, J. Krámský gibi bir kısmı ses bilgisinin bir kısmı da Türkolojinin önemli uzmanları olan bilim adamlarının katıldığı 1940’lı yıllar olmuştur, denilebilir.
başlarında, özellikle Macar bilim adamı İgnacz Kunos’un konuyla ilgili görüşünü açıklamasından sonra başlamış ve günümüze kadar gelmiştir. Vurgunun yeri, türü ve işlevsel olup olmadığı üzerinde yoğunlaşan tartışmaların en hararetli dönemi B. Collinder, K.
Grönbech, H. Duda, J. Benzing, J. Krámský gibi bir kısmı ses bilgisinin bir kısmı da Türkolojinin önemli uzmanları olan bilim adamlarının katıldığı 1940’lı yıllar olmuştur, denilebilir.
Soru 124
Vurgu konusunda aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Vurgu konusunda konuşma dili ihmal edilmiştir.
B
Vurgu konusunda yazı dili üzerine yoğunlaşılmamıştır.
C
Kitaplarda standart yazı dilinin yanısıra konuşma dili de verilmiştir.
D
Yazılı dilin kural koyucu bir özelliğinin olmamasıdır.
E
Dil politikasından kaynaklanan beklentilere yer verilmemesidir.
Açıklama:
Vurgu konusunu karmaşık kılan nedir, sorusuna verilebilecek birden fazla cevap vardır.
Her şeyden önce Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, yazı
dili doğru ve araştırılmaya layık biçim olarak görülmüş, konuşma dili ise ihmal edilmiştir.
Türkçe dil bilgisi kitaplarının anlaşılabilir gerekçelerle, bilinçli olarak standart yazı dili
şekillerine dayanmaları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmaları, dil politikasından kaynaklanan
beklentilere yer vermeleri vurgunun göz ardı edilmesinde önemli bir rol oynar.
Her şeyden önce Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, yazı
dili doğru ve araştırılmaya layık biçim olarak görülmüş, konuşma dili ise ihmal edilmiştir.
Türkçe dil bilgisi kitaplarının anlaşılabilir gerekçelerle, bilinçli olarak standart yazı dili
şekillerine dayanmaları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmaları, dil politikasından kaynaklanan
beklentilere yer vermeleri vurgunun göz ardı edilmesinde önemli bir rol oynar.
Soru 125
Aşağıdakilerden hangisi "Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir" bilgisine uymaz?
Seçenekler
A
boyun
B
yirmi
C
teyze
D
bunlar
E
becerikli
Açıklama:
Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu
son hece üzerindedir:
boYUN, taVUK, keleBEK
güZEL, yaraMAZ, becerikLİ
bunLAR, şunLAR, onLAR
yirMİ, oTUZ, beşinCİ, altıŞAR
bıRAK-, geCİK-, uYU-, tartakLA- vb
Teyze kelimesi yabancı kökenli olduğu için vurgu ilk hecededir.
son hece üzerindedir:
boYUN, taVUK, keleBEK
güZEL, yaraMAZ, becerikLİ
bunLAR, şunLAR, onLAR
yirMİ, oTUZ, beşinCİ, altıŞAR
bıRAK-, geCİK-, uYU-, tartakLA- vb
Teyze kelimesi yabancı kökenli olduğu için vurgu ilk hecededir.
Soru 126
Aşağıdakilerden hangisinde vurgu doğru hecededir?
Seçenekler
A
akarYAkıt
B
ZEhir
C
yaPAyalnız
D
penceRE
E
keleBEK
Açıklama:
Sadece "keleBEK" kelimesinin vurgusu doğru olarak verilmiştir.
Soru 127
Aşağıdaki görsel ögelerden hangisi bürünsel ögelerin yazı dilinde işaretlendiği araçlardan biri değildir?
Seçenekler
A
“tırnak” işareti
B
eğik yazım
C
daire içine almak
D
BÜYÜK harf kullanımı
E
koyu harf
Açıklama:
Doğrudan konuşma diline özgü olan bürünsel özellikler yazıda gösterilmez. Ancak kimi durumlarda “tırnak” işareti, eğik yazım, koyu harf, BÜYÜK harf kullanımı, birden çok harfin kullanılması gibi görsel ögeler bürünsel ögelerin yazı dilinde işaretlendiği araçlardır:
Soru 128
Aşağıdakilerden hangisi, bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanan terimdir?
Seçenekler
A
durak
B
ton
C
vurgu
D
ezgi
E
uzunluk
Açıklama:
"Ton" bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanır.
Soru 129
Aşağıdakilerden hangisini ayırmak için "durak" kullanılmaz?
Seçenekler
A
sözcük sınırlarını
B
öbek sınırlarını
C
ögeleri
D
harfleri
E
cümleleri
Açıklama:
Bir metni oluşturan sözcükler arasında kısa aralıklar bulunur. Bu aralıklar sözcük sınırlarını, öbek sınırlarını, ögeleri veya cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. Harfleri ayırmak için kullanılmaz.
Soru 130
I. Vurgu. II. Ezgi. III. Durak. IV. Ulama. V. Ton
Yukarıdakilerden hangileri, parçalarüstü sesbirimler dahilinde ele alınmaktadır?
Yukarıdakilerden hangileri, parçalarüstü sesbirimler dahilinde ele alınmaktadır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Dil incelemelerinde, parçalanabilen ögelerden ayrı düşünülemeyen vurgu, ezgi, durak, ulama, ton, uzunluk gibi konuşma dilinin vazgeçilmez ögelerini göstermek için prosodi, parçalarüstü sesbirimler gibi terimler kullanılmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Dil incelemelerinde, parçalanabilen ögelerden ayrı düşünülemeyen vurgu, ezgi, durak, ulama, ton, uzunluk gibi konuşma dilinin vazgeçilmez ögelerini göstermek için prosodi, parçalarüstü sesbirimler gibi terimler kullanılmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 131
I. Uzunluk. II. Vurgu. III. Durak. IV. Ton. V. Ezgi.
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesi, yukarıdakilerden hangisiyle ifade edilmektedir?
Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesi, yukarıdakilerden hangisiyle ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Vurgu, sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 132
I. Sözcükte ögelerden biri vurgulanır, diğerleri vurgu almaz. II. Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha belirgin söylenmesidir. III. Sözcük gruplarında ve cümlede bir ögenin öne çıkarılmasıdır. IV. Metinde bir cümlenin diğerlerine oranla öne çıkarılması anlamındadır.
Vurgu ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Vurgu ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
I. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü sözcükte ögelerden birinin vurgulanması diğerlerinin vurgu alamayacağı anlamına gelmez. Ancak ana vurguyu almış olan hece veya sözcük diğerlerinden daha belirgin söylenir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 133
I. Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, konuşma dili ihmal edilmiştir. II. Konuşma dilinde vurgulanacak sözcükler belirsizliğini korumaktadır. III. Türkçe dil bilgisi kitapları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmış, vurgu göz ardı edilmiştir. IV. Türk Dilinin yapısından dolayı vurgulanacak hece ve sözcükler sınırlıdır.
Yukarıdakilerden hangileri, Türk Dili araştırmalarında vurgu konusunu karmaşık kılan özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türk Dili araştırmalarında vurgu konusunu karmaşık kılan özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
I ve III. maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Türkoloji çalışmalarında dikkat, yazılı dil üzerinde yoğunlaşmış, yazı dili doğru ve araştırılmaya layık biçim olarak görülmüş, konuşma dili ise ihmal edilmiştir. Türkçe dil bilgisi kitaplarının anlaşılabilir gerekçelerle, bilinçli olarak standart yazı dili şekillerine dayanmaları, kural koyucu bir yaklaşımla yazılmaları, dil politikasından kaynaklanan beklentilere yer vermeleri vurgunun göz ardı edilmesinde önemli bir rol oynar. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 134
I. Sözcüklerin birinci hecelerinde sabit olan bir vurgu vardır. II. Türkçe sözcüklerin son heceleri vurgu almaz. III. Türkçe sözcüklere gelen yapım ekleri vurgulanarak söylenir. IV. Eylem türü sözcüklerde vurgu yapılmaz. V. Çekim eki, yapım ekinden sonra geliyorsa sözcük vurgulanır.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe sözcüklerde sözü edilen vurgu türlerinden biridir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe sözcüklerde sözü edilen vurgu türlerinden biridir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Sözcük Vurgusu
I. maddede verilen bilgi doğrudur. İlk defa Benzing (1941) tarafından dile getirilen ve en tatminkâr olan görüşe göre sözcüklerin birinci hecelerinde sabit olan bir vurgu vardır. Doğru cevap A şıkkıdır.
I. maddede verilen bilgi doğrudur. İlk defa Benzing (1941) tarafından dile getirilen ve en tatminkâr olan görüşe göre sözcüklerin birinci hecelerinde sabit olan bir vurgu vardır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 135
I. Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu ilk hece üzerindedir. II. Aynı durumda olan yabancı kökenli bazı sözcüklerde vurgu sonda değildir. III. Bazı Türkçe sözcüklerde veya Türkçeleşmiş sözcüklerde vurgu baştadır. IV. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu son hecededir.
Türkçede vurgunun yeri konusunda, yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Türkçede vurgunun yeri konusunda, yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Vurgunun Yeri
I ve IV. maddelerde verilen bilgiler doğru değildir. Çünkü adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu ilk hecededir. Doğru cevap B şıkkıdır.
I ve IV. maddelerde verilen bilgiler doğru değildir. Çünkü adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir. Abartma sıfatları ile zarfların vurgusu ilk hecededir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 136
I. Yapayalnız. II. Güpegündüz. III. Yarın. IV. Yeniden. V. Güzelce.
Yukarıdakilerden hangileri, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
I, II, IV, V
D
I, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Vurgunun Yeri
Yukarıdaki sözcüklerin tamamı, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Yukarıdaki sözcüklerin tamamı, abartma sıfatları ile zarfların vurgusunun ilk hecede olmasına örnek olarak gösterilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 137
I. Sözcüğe ek gelmesi durumunda, vurgulanamayan bir ek yoksa, vurgu sona kayar. II. Vurgusu söz sonunda olmayan sözcükler vurgulanabilen bir ek aldıklarında vurgu sona kaymaz. III. Eklerin bir kısmı eklenme sırasında vurguyu üzerlerine çekerken bir kısmı vurgulanamaz. IV. ki bağlacı her kullanımda vurgu alır.
Eklenmede vurgu ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
Eklenmede vurgu ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Eklenmede Vurgu
IV. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü ki bağlacı vurgu almaz. Örneğin; "geldiler ki, bakarlar ki", sözcüklerinde vurgu -ler, -lar çoğul ekindedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
IV. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü ki bağlacı vurgu almaz. Örneğin; "geldiler ki, bakarlar ki", sözcüklerinde vurgu -ler, -lar çoğul ekindedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 138
I. Ton. II. Vurgu. III. Ezgi. IV. Süre. V. Durak.
Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi, yukarıdaki terimlerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi, yukarıdaki terimlerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Ton bir hecede titreşim sayısının yüksekliği veya düşüklüğü, bir hecenin tiz ya da pes söylenmesi olarak tanımlanır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 139
I. Kişi. II. Bağlam. III. Konuşurun sosyal sınıfı. IV. Konuşurun eğitimi.
Yukarıdakilerden hangileri, konuşmanın ezgisini etkileyen özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, konuşmanın ezgisini etkileyen özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ezgi kişi, bağlam, konuşurun sosyal sınıfı, eğitimi gibi nedenlere bağlı olarak değişebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 140
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde /a/ sesinin uzun-kısa olması anlam ayırıcı olmaktadır?
Seçenekler
A
katil
B
şair
C
fare
D
halı
E
katip
Açıklama:
/a/ sesinin uzun olduğu durumda katil, öldüren kişi, kısa olduğu durumda öldürme eylemi anlamına gelmektedir. Doğru yanıt A.
Soru 141
Bazı birleşik sözcüklerde vurgu, birleşiğin son hecesinde olabilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
devetabanı
B
karatahta
C
karagöz
D
hazmetmek
E
kertenkele
Açıklama:
Birleşik sözcüklerde ve birleşik sözcük olduğu unutulmuş eski birleşik sözcüklerde
vurgu son hecede değil, ilk sözcüğün son hecesindedir. Bazı sözcüklerde ise
yalınken son hecede olan vurgu, birleşme- de ilk heceye kayar. C seçeneği dışındaki sözcükler bu şekildeki vurgulamalara örnektir. Doğru yanıt C seçeneği.
vurgu son hecede değil, ilk sözcüğün son hecesindedir. Bazı sözcüklerde ise
yalınken son hecede olan vurgu, birleşme- de ilk heceye kayar. C seçeneği dışındaki sözcükler bu şekildeki vurgulamalara örnektir. Doğru yanıt C seçeneği.
Soru 142
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin anlamı vurgusuna göre doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
a.rTIK “bundan sonra”
B
ha.YIR “iyilik”
C
ya.lNIZ “ama, ancak”
D
be.BEK "yer adı"
E
a.ğRI "yer adı"
Açıklama:
Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 143
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin anlamı vurgusuna göre doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
a.rTIK "bundan sonra"
B
ha.YIR "iyilik"
C
ya.lNIZ "ama, ancak"
D
be.BEK "yer adı"
E
a.ğRI "yer adı"
Açıklama:
B seçeneği dışındaki sözcüklerde anlamına göre vurgu ilk hecede olmalıdır. Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 144
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
KAPkara
B
kaYAŞ
C
maSA
D
GÜzel
E
anNE
Açıklama:
Doğru yanıt A seçeneği.
Soru 145
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
bunLAR
B
sanDALye
C
SONra
D
AYrıca
E
penCEre
Açıklama:
Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 146
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu nerededir?
Seçenekler
A
son hecede
B
son seste
C
ilk hecede
D
ilk seste
E
son ünlüde
Açıklama:
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir. Örneğin, GÖLcük, KAyaş, SÖğüt vb. Doğru yanıt C seçeneği.
Soru 147
Dört heceli Türkçe yer adlarında (örneğin; Doğancılar, Demirciler, Sağmalcılar vb.) vurgu nerededir?
Seçenekler
A
İlk hece
B
Son hece
C
İlk ses
D
İkinci hece
E
Üçüncü hece
Açıklama:
Dört heceli Türkçe yer adlarında vurgu ikinci hece üzerindedir. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 148
Aşağıdaki ek almış sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
geLİyor
B
güZELmiş
C
BENce
D
GElerek
E
ufaCIK
Açıklama:
Küçültme ekleri vurgulanmayan eklerdendir. Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 149
Aşağıdaki ek almış sözcüklerin hangisinde vurgunun yeri yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
geleCEKsin
B
anlaMAyız
C
güzelLİKle
D
sabahLEYİN
E
baLAmadan
Açıklama:
-lAyIn zarf yapım eki vurgulanmayan eklerdendir. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 150
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi “Vurgusu söz sonunda olmayan sözcükler vurgulanabilen bir ek aldıklarında vurgu sona kaymaz” ifadesi için doğrudur?
Seçenekler
A
Ankaralı
B
Geliyor
C
Ufacık
D
Güzeldi
E
Başlayın
Açıklama:
Vurgusu söz sonunda olmayan sözcükler vurgulanabilen bir ek aldıklarında vurgu sona kaymaz: Masada, Ankaralı, efendilik, Kırıkkaleli. Doğru yanıt A şıkkıdır. -LI vurgulanabilen bir ek olmasına rağmen, vurgu ilk hecedeki yerini korur.
Eklerin bir kısmı eklenme sırasında vurguyu üzerlerine çekerken bir kısmı vurgulanamaz. Bu durumda vurgu onlardan önceki hece üzerinde bulunur. İki heceli eklerden bir kısmında ise vurgu ek üzerindedir. ancak son hecede değildir. Vurgulanamayan tek heceli ekler ve enklitiklerle, son hecesi vurgulanmayan eklerden bazıları şunlardır:
-(X)yor şimdiki zaman eki: geLİyor
-CXk küçültme eki: Ufacık
-(y)DX idi'nin bitişken biçimi: güZELdi
-(y)Xn 2. çoğul kişi emir eki: başLAyın
Eklerin bir kısmı eklenme sırasında vurguyu üzerlerine çekerken bir kısmı vurgulanamaz. Bu durumda vurgu onlardan önceki hece üzerinde bulunur. İki heceli eklerden bir kısmında ise vurgu ek üzerindedir. ancak son hecede değildir. Vurgulanamayan tek heceli ekler ve enklitiklerle, son hecesi vurgulanmayan eklerden bazıları şunlardır:
-(X)yor şimdiki zaman eki: geLİyor
-CXk küçültme eki: Ufacık
-(y)DX idi'nin bitişken biçimi: güZELdi
-(y)Xn 2. çoğul kişi emir eki: başLAyın
Soru 151
Sözcük vurgusunun yeriyle ilgili aşağıdaki betimlemelerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Seslenmelerde vurgu genelde ilk hecededir.
B
Abartma sıfatlarının vurgusu ilk hecededir.
C
Zarfların vurgusu ilk hecededir.
D
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ikinci hecededir.
E
Adlar, sıfatlar, zamirler ve çok heceli, birleşik olmayan eylem gövdelerinde vurgu son hece üzerindedir.
Açıklama:
Türkçe kökenli, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir.
Ünite 4
Soru 1
En kısa tanımıyla, "bir sözcükte sadece art veya ön sıradan sesler bulunabilir" şeklinde ifade edilen ses uyumu aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Dudak uyumu
B
Ünsüz uyumu
C
Önlük-artlık uyumu
D
Ünlü uyumu
E
Yuvarlak-düz ses uyumu
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
A ve E aynı olguya göndermektedir ve sorunun cevabı değildir. Doğru cevap C olup özellikle ünlüleri ama bu arada /k, g, l / ünsüzlerini de ilgilendirmektedir.
A ve E aynı olguya göndermektedir ve sorunun cevabı değildir. Doğru cevap C olup özellikle ünlüleri ama bu arada /k, g, l / ünsüzlerini de ilgilendirmektedir.
Soru 2
Örneğin, "kar-deş-lik", "arka-da-ki-ler", "ekşi-m-tırak"sözcüklerinde görülen ses uyumlarını en doğru biçimde açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Bu sözcüklerde önlük-artlık uyumu yoktur, o halde Türkçe kökenli değildirler.
B
Bu sözcüklerde ses uyumu ön ve arka damak ünsüzleriyle sağlanmaktadır.
C
Bu sözcüklerde ses uyumu ön ve arka damak ünlüleriyle sağlanmaktadır.
D
Ek almış olan bu sözcüklerin her birinin genelinde önlük-artlık uyumu bulunmaktadır.
E
Hece uyumundan ötürü, her hece ya ön damak ya da art damak seslerinden oluşmaktadır.
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Türkçe kökenli sözcüklerde uyum yalnızca ünlüler arasında değildir, ünsüzler de önlük-artlık uyumuna girmektedir. Yani asıl olan hece uyumudur. Türkçe kökenli bu sözcüklerde her hecedeki ünlü ve ünsüzler önlük-artlık bakımından ya ön damak ya da art damak seslerinden oluşmaktadırlar. O halde doğru cevap E'dir.
Türkçe kökenli sözcüklerde uyum yalnızca ünlüler arasında değildir, ünsüzler de önlük-artlık uyumuna girmektedir. Yani asıl olan hece uyumudur. Türkçe kökenli bu sözcüklerde her hecedeki ünlü ve ünsüzler önlük-artlık bakımından ya ön damak ya da art damak seslerinden oluşmaktadırlar. O halde doğru cevap E'dir.
Soru 3
Düzlük-yuvarlaklık uyumu hakkında şu ifadelerden hangilerini söylemek doğru olur:
1. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olur.
2. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde mutlaka dar-yuvarlak ünlü olur.
3. Düzlük-yuvarlaklık, standart Türkçede her zaman ortaya çıkmayan, aslında sınırlı bir uyumdur.
4. Düzlük-yuvarlaklık uyumu Türkçenin Kırgızca, Türkmence gibi bazı kollarında çok daha gelişmiştir.
1. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olur.
2. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde mutlaka dar-yuvarlak ünlü olur.
3. Düzlük-yuvarlaklık, standart Türkçede her zaman ortaya çıkmayan, aslında sınırlı bir uyumdur.
4. Düzlük-yuvarlaklık uyumu Türkçenin Kırgızca, Türkmence gibi bazı kollarında çok daha gelişmiştir.
Seçenekler
A
1, 2, 3, 4
B
1, 3, 4
C
2,3,4
D
1, 2
E
1, 2, 3
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde ya dar-yuvarlak ya da düz-geniş ünlü olur. O halde 2 yanlış, diğer ifadeler doğrudur. Dolayısıyla, sorunun doğru cevabı B'dir.
Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde ya dar-yuvarlak ya da düz-geniş ünlü olur. O halde 2 yanlış, diğer ifadeler doğrudur. Dolayısıyla, sorunun doğru cevabı B'dir.
Soru 4
Örneğin, sez-gi~ seç-ki; söz-cü~ses-çi; yol-da~yok-ta sözcüklerinde gözlendiği gibi, aynı ekin ötümlü ya da ötümsüz ses ile başlayan iki değişkesinin olması hangi ses uyumuyla açıklanır?
Seçenekler
A
Ünlü uyumu
B
Hece uyumu
C
Dudak uyumu
D
Ötümlülük-ötümsüzlük uyumu
E
Uyum dışı durumlar
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
-gi / -ki, -cü/ -çi, - da / -ta eklerinin başındaki ünsüz, sözcüğün son sesinin (ünlü ya da ünsüz) ötümlü ya da ötümsüz oluşuna göre değişir. Buradaki ses uyumu, "ötümlülük-ötümsüzlük uyumu"dur ve doğru cevap D'dir.
-gi / -ki, -cü/ -çi, - da / -ta eklerinin başındaki ünsüz, sözcüğün son sesinin (ünlü ya da ünsüz) ötümlü ya da ötümsüz oluşuna göre değişir. Buradaki ses uyumu, "ötümlülük-ötümsüzlük uyumu"dur ve doğru cevap D'dir.
Soru 5
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi hecelerine doğru olarak ayrılmıştır?
Seçenekler
A
as-lan-ağ-zı
B
fikr-in
C
pu-rog-ram
D
il-ko-kul
E
el-e-le
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Bileşik sözcükler de (A ve E), Arapça-Frasça kökenli sözcükler de (B ) Türkçenin hece yapısına uygun olarak hecelenmeliydi. B'deki örnekte ise Batı kökenli sözcüğün heceleme biçimi korunur. O halde, yalnızca D doğrudur.
Bileşik sözcükler de (A ve E), Arapça-Frasça kökenli sözcükler de (B ) Türkçenin hece yapısına uygun olarak hecelenmeliydi. B'deki örnekte ise Batı kökenli sözcüğün heceleme biçimi korunur. O halde, yalnızca D doğrudur.
Soru 6
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin, "Eklenme durumu da dikkate alınırsa Türkçede bir sözcükte üç ünsüz yan yana bulunabilir." kuralına örnek olarak verilmesi doğru olur?
Seçenekler
A
şans-lı
B
denk-lik
C
zevk-siz
D
form-da
E
vals-te
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
B dışındaki bütün sözcükler yabancı kökenli olduğu için, doğru cevap B'dir.
B dışındaki bütün sözcükler yabancı kökenli olduğu için, doğru cevap B'dir.
Soru 7
Türk dili araştırmalarına uygun olarak, aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bağlama sesi vardır demek doğru olur?
Seçenekler
A
yedi-şer
B
ev-i-n-de
C
masa-nın
D
anne-si
E
sevinç-li-y-im
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Türk dili araştırmaları -n, -s, ve -ş seslerini bağlama sesi olarak kabul etmemekte, ortaya çıkışlarını dilin tarihsel gelişimi içinde çeşitli nedenlere bağlamaktadırlar. Tek bağlama sesi -y olup, doğru cevap da E'dir.
Türk dili araştırmaları -n, -s, ve -ş seslerini bağlama sesi olarak kabul etmemekte, ortaya çıkışlarını dilin tarihsel gelişimi içinde çeşitli nedenlere bağlamaktadırlar. Tek bağlama sesi -y olup, doğru cevap da E'dir.
Soru 8
Türkçede söz sonunda bulunamayan ünsüzler ötümlü patlamalılardır. Bu durumda, aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu kuralın istisnalarından sayılır?
Seçenekler
A
ağaç
B
kalıp
C
anıt
D
orak
E
hakikat
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Türkçede söz sonunda bulunamayan ötümlü patlamalı ünsüzler şunlardır: /b/, /d/, /c/, /g/. Bu kuralın istisnası Arapça kökenli bir sözcük olan "kalıp", doğru cevap da B'dir.
Türkçede söz sonunda bulunamayan ötümlü patlamalı ünsüzler şunlardır: /b/, /d/, /c/, /g/. Bu kuralın istisnası Arapça kökenli bir sözcük olan "kalıp", doğru cevap da B'dir.
Soru 9
Türkçede ünsüzlerin yan yana gelmesi /gelememesi konusunda doğru olan kural şunlardan hangisidir?
Seçenekler
A
Türkçede söz başında iki ünsüz yan yana bulunmaz.
B
Türkçede aynı hece içinde iki ünsüz yan yana gelmez.
C
Türkçede hece sonunda iki ünsüz yan yana bulunamaz.
D
İki ayrı hecede olma kaydıyla bile, söz içinde iki ünsüz yan yana gelemez.
E
Türkçe kökenli sözcüklerde hece iki ünsüzle başlayabilir.
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Bu kurallardan yalnızca A doğrudur. E bunun tersidir, diğerleri ise yanlış bilinen kuralı çürüten olguların farklı biçimlerde söylenişinden ibarettir.
Bu kurallardan yalnızca A doğrudur. E bunun tersidir, diğerleri ise yanlış bilinen kuralı çürüten olguların farklı biçimlerde söylenişinden ibarettir.
Soru 10
Türkçede söz başında bulunamayan ünsüzler göz önünde bulundurulduğunda, aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçe kökenlidir diyebiliriz?
Seçenekler
A
neşe
B
lale
C
fıstık
D
kanat
E
manav
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Türkçede söz başında bulunamayan ünsüzlerden /m/, /l/, /n/, /f/ ile başlayan sözcükler gerçekten de alıntıdır, D doğru cevaptır.
Türkçede söz başında bulunamayan ünsüzlerden /m/, /l/, /n/, /f/ ile başlayan sözcükler gerçekten de alıntıdır, D doğru cevaptır.
Soru 11
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde o,u ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
a,u
B
a,ı
C
e,i
D
a,i
E
a,e
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi bir ön damak sesidir?
Seçenekler
A
a
B
ı
C
i
D
o
E
u
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Soru 13
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
baht
B
vals
C
ant
D
slayt
E
ofsayt
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi bir art damak sesidir?
Seçenekler
A
e
B
i
C
ı
D
ö
E
ü
Açıklama:
/a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak, /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir. Doğru cevap C’dir.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ön damak ünlülerini barındıran bir ek alabilir?
Seçenekler
A
gelin
B
kitap
C
ağaç
D
memnun
E
kısa
Açıklama:
Sözcükte her seferinde önce gelen sesin niteliği, sonra gelenin niteliğini belirler. Sözcüğe ek gelmesi durumunda, ekin ön ünlülü mü yoksa art ünlülü mü olacağı sözcüğün son hecesinin niteliğine bağlıdır. “ge-lin” kelimesinin son ekinde ön damak ünlüsü olduğundan ek, ön damak ünlüsünü barındırabilir. Doğru cevap A'dır.
Soru 16
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde önlük-artlık uyumunun olmaması aldığı ekin tek biçimli olmasından kaynaklı değildir?
Seçenekler
A
kardeş
B
kalıyor
C
yeşilimtırak
D
sabahleyin
E
okuyorken
Açıklama:
Bazı Türkçe kökenli sözcüklerde önlük-artlık uyumunun olmaması sözcüğün tarihsel süreç içinde uyumdan çıkmış olmasıdır. Eski Türkçede “karındaş” günümüz Türkçesinde “kardeş” biçimini almıştır. Doğru cevap A’dır.
Soru 17
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde ö, ü ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
a, ı
B
e, ü
C
a, u
D
a, e
E
e, i
Açıklama:
Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması beklenmektedir. Doğru cevap B’dir.
Soru 18
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumu vardır?
Seçenekler
A
avuç
B
kavurmak
C
yağmur
D
dudak
E
çabuk
Açıklama:
Düzlük-yuvarlaklık uyumu bazı sözcüklerde gerçekleşmemiştir. Bunun nedeni /b/, /m/, /p/, /v/’nin /u/ ve /ü/ ünlülerinin düzleşmesini engelleyici bir rol oynamalarıdır. “dudak” kelimesinde böyle bir durum yoktur. Doğru cevap D’dir.
Soru 19
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ötümlü - ötümsüzlük uyumu kuralına uymayan bir yazım vardır?
Seçenekler
A
ağaçda
B
sözcü
C
özge
D
bilgin
E
aşçı
Açıklama:
Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekin, ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra ötümlü ünsüzle başlayan, ötümsüz ünsüzlerden sonraysa ötümsüz ünsüzle başlayan biçimlerinin gelmesine ötümlülük- ötümsüzlük uyumu denir. Buna göre “ağaçda” sözcüğünün “ağaçta” olarak yazılması gerekir. Doğru cevap A'dır.
Soru 20
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem açık hem de kapalı hece bulunmaktadır?
Seçenekler
A
anadolu
B
yazılım
C
kaynaşmak
D
öğretmen
E
derece
Açıklama:
Ünlüyle biten heceler açık hece, ünsüzle biten hecelere kapalı hece denir. “ya-zı-lım” her iki hece türünü de barındırır. Doğru cevap B’dir.
Soru 21
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin hecelerine ayrılmasında bir yanlışlık yapılmıştır?
Seçenekler
A
baş-la-nıl-dı
B
e-le-le
C
ka-rar-sız
D
ha-nım-e-li
E
ha-va-a-la-nı
Açıklama:
Standart dilde heceleme yapılırken Türkçe sözcüklerde hecelerin seslenişi esas alınır. Türkçenin yazım kuralları açısından anlama göre heceleme yanlıştır. Buna göre “ha-nı-me-li” şeklinde heceleme yapılmalıdır. Doğru cevap D’dir.
Soru 22
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
sevk
B
lakayt
C
sarp
D
ebeveyn
E
klima
Açıklama:
Türkçede söz başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. “klima” Türkçe bir kelime değildir. Alıntı sözcüklerde Türkçe sözcüklerde kullanılmayan /vk/, /yt/, /yn/ ünsüz çiftleri görülebilir. “sevk, lakayt, ebeveyn” Türkçe sözcükler değildir. Türkçe sözcüklerde, hece sonunda belli ünsüz çiftleri bulunabilir. “-rp” onlardan biridir. Doğru cevap C’dir.
Soru 23
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bağlama ünsüzü bulunmaktadır?
Seçenekler
A
elimiz
B
morumsu
C
telefonum
D
gelir
E
kötüyüm
Açıklama:
Bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. /y/ ünsüzü bağlama ünsüzü olarak adlandırılır. Doğru cevap E’dır.
Soru 24
Aşağıdakilerden hangisi bir ön damak sesidir?
Seçenekler
A
a
B
ı
C
ü
D
u
E
o
Açıklama:
/a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak, /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir. Doğru cevap C’dir.
Soru 25
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi art damak ünlülerini barındıran bir ek almaz?
Seçenekler
A
kalın
B
şişman
C
kazanç
D
deri
E
imkan
Açıklama:
Sözcüğe ek gelmesi durumunda, ekin ön ünlülü mü yoksa art ünlülü mü olacağı sözcüğün son hecesinin niteliğine bağlıdır. “de-ri” kelimesinin son ekinde ön damak ünlüsü olduğundan ek, ön damak ünlüsünü barındırabilir. Doğru cevap D’dir.
Soru 26
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde önlük-artlık uyumunun olmaması, aldığı ekin tek biçimli olmasından kaynaklı bir durumdur?
Seçenekler
A
baştaki
B
kalemsiz
C
kitapçı
D
sevgiden
E
şişmanlık
Açıklama:
Çeşitli nedenlerle önlük-artlık uyumunun dışında kalan Türkçe kökenli sözcükler de vardır. Uyumdan çıkmanın en önemli nedeni kimi eklerin tek biçimli oluşudur. Uyuma girmeyen tek biçimli ekler ön ya da art ünlülü olabilir. -yor, -man, -ımtırak, -daş art ünlülü; ken, -ki, -leyin ön ünlülü eklerdir. Doğru cevap A'dır.
Soru 27
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde o, u ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
e, ü
B
a, e
C
a, u
D
a, ı
E
e, i
Açıklama:
Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması beklenmektedir. Önceki hecede a,ı varsa sonraki hecede a,ı; e,i varsa ikinci hecede e,i; o,u varsa sonraki hecede a,u; ö,ü varsa sonraki hecede e,ü olmalıdır. Doğru cevap C’dir.
Soru 28
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumu yoktur?
Seçenekler
A
ufuk
B
yalın
C
sevgili
D
gözümüz
E
yavru
Açıklama:
Düzlük-yuvarlaklık uyumu bazı sözcüklerde gerçekleşmemiştir. Bunun nedeni /b/, /m/, /p/, /v/’nin /u/ ve /ü/ ünlülerinin düzleşmesini engelleyici bir rol oynamalarıdır. "yav-ru" sözcüğünde buna örnek bir durum vardır ve düzlük-yuvarlaklık uyumu yoktur. Doğru cevap E’dir.
Soru 29
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ötümlü - ötümsüzlük uyumu kuralına uymayan bir yazım vardır?
Seçenekler
A
özge
B
geçdi
C
sözcü
D
yolda
E
başka
Açıklama:
Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekin, ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra ötümlü ünsüzle başlayan, ötümsüz ünsüzlerden sonraysa ötümsüz ünsüzle başlayan biçimlerinin gelmesine ötümlülük- ötümsüzlük uyumu denir. Buna göre “geçdi” sözcüğünün “geçti” olarak yazılması gerekir. “Doğru cevap B’dir.
Soru 30
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin hecelerine ayrılmasında bir yanlışlık yapılmıştır?
Seçenekler
A
o-ku-tul-du
B
sa-bah-tan
C
ilk-o-kul
D
ba-şöğ-ret-men
E
ha-nı-me-li
Açıklama:
Standart dilde heceleme yapılırken Türkçe sözcüklerde hecelerin seslenişi esas alınır. Türkçenin yazım kuralları açısından anlama göre heceleme yanlıştır. Buna göre “il-ko-kul” şeklinde heceleme yapılmalıdır. Doğru cevap C’dir.
Soru 31
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
dans
B
ebeveyn
C
baht
D
ofsayt
E
sarp
Açıklama:
Alıntı sözcüklerde Türkçe sözcüklerde kullanılmayan /ht/, /vk/, /vt/, /yt/, /yk/ ünsüz çiftleri görülebilir. Yine alıntı sözcüklerde /ls/, /ns/ /yn/ gibi ünsüz çilerine de rastlanır ve bunların arasına ünlü girmez. 'dans', 'ebeveyn', 'baht', 'ofsayt' sözcükleri Türkçe değil, alıntıdır. Türkçe sözcüklerde, hece sonunda ancak belli ünsüz çiftleri bulunabilir. Bunlar: -lç, -lk, -lp, -lt, -nç, -nk, -nt, -rç, -rk, -rp, -rs, -rt, -st'dir. 'sarp' Türkçe bir sözcüktür. Doğru cevap E’dir.
Soru 32
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bağlama ünlüsü bulunmaktadır?
Seçenekler
A
elim
B
telefonum
C
iyiyim
D
annem
E
dileğim
Açıklama:
Bağlama ünlüsü, ünsüzle biten bir sözcüğe, köken olarak ünsüzden ibaret veya çift ünsüzle başlayan bir ekin gelmesi sonucu Türkçede hece sonunda bulunamayan bir ünsüz çiftinin ortaya çıkması durumunda, araya giren ünlüye denir. (benim) anne-m ve (benim) el-i-m örnekleri karşılaştırılırsa, anne sözcüğünün birinci kişi iyelik ekini -m olarak aldığı görülür. Oysa el sözcüğüne aynı ek getirildiği zaman araya bir i sesi girer. Bunun nedeni hece sonunda -lm ünsüz çiftinin bulunamamasıdır. Doğru cevap A'dır.
Soru 33
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bağlama ünsüzü bulunmaktadır?
Seçenekler
A
sarımsı
B
kalemim
C
yapamaz
D
suyun
E
görür
Açıklama:
Bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. /y/ ünsüzü bağlama ünsüzü olarak adlandırılır. 'su-y-un' kelimesinde ikiz ünlüden kaçınmak amacıyla ünlü ile biten sözcükten sonra (su) araya -y ünsüzü girmiştir. Doğru cevap D’dir.
Soru 34
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi Türkçede uyuma girmiştir?
Seçenekler
A
ḫamìr > hamur
B
station > istasyon
C
television > televizyon
D
telephone > telefon
E
decoder > dekoder
Açıklama:
Alıntı sözcüklerde ünlü uyumu kuralı aranmaz. Daha doğrusu bir sözcüğün önlük-artlık uyumuna girmemesi, onun alıntı olduğunun işaretlerindendir: imkân, memnun, istasyon vb. Ancak alıntı sözcükler de Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdırlar. Bir alıntı ne kadar eski ise ünlü uyumları açısından da Türkçenin bu baskın yapısal özelliğine uyum sağlama ihtimali o kadar yüksektir. Orijinal dilde ünlü uyumuna girmeyen ama Türkçede uyuma girmiş sözcükler vardır: ḫamìr>hamur. Doğru cevap A' dır.
Soru 35
Türkçedeki uyum kuralına ilişkin olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Önceki ses, sonrakinin niteliğini belirler.
B
Sonraki ses, öncekinin niteliğini belirler.
C
Art bir ses ön bir ses gerektirir.
D
Ön bir ses art bir ses gerektirir.
E
Enklitikler uyuma girmez.
Açıklama:
Ses uyumları, ünlü ve ünsüz uyumları biçiminde ortaya çıkan ve sözcükler, ekler ve enklitikleri ilgilendiren süreçlerdir. Ünlü uyumlarının bir türü olan önlük-artlık uyumu, bir sözcükte sadece a, ı, o, u gibi art veya e, i, ö, ü, gibi ön seslerin bulunmasını gerektirir: art ünlüleri içeren açık, kapı, kalın; ön ünlüleri içeren eşik, gölge, gelin sözcüklerinde olduğu gibi. Her zaman, önce gelen sesin niteliği sonra gelen sesin niteliğinin belirleyicisidir. Ek alan sözcüklerde ise ekteki seslerin belirleyicisi sözcüğün son hecesindeki ünlüdür: kapı-lar-dan, yol-da, baş-ka; ev-ler-imiz-den, göl-ge-lik, öz-ge gibi. Doğru cevap A' dır.
Soru 36
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Oyundaki rôlü
B
Müzikteki sôl anahtarı
C
Attıkları gôller
D
Şirketin kârı
E
Evdeki hôl
Açıklama:
Söyleyişte uyumu bozan ve /g/, /k/, /l/ harfleriyle gösterilen ön damak seslerinde ise özellikle Arapça ve Farsçadan alınan sözcüklerde, hecedeki uyumsuz ünsüzden hemen önce veya sonra gelen ünlünün üzerine düzeltme işareti “^” konulmaktadır. Daha önceki Yazım Kılavuzu’nda Batı dillerinden alınan sözcüklerde de bazı durumlarda düzeltme işareti kullanılmaktaydı. Günümüzde geçerli olan Yazım Kılavuzu’na göre Batı dillerinden alınan sözcüklerde düzeltme işareti kullanılmaz. A, B, C, E şıklarındaki sözcükler Batı dillerinden alıntıdır. Doğru cevap D' dir.
Soru 37
Türkçe öğrenen bir Amerikalı "kitapta" sözcüğü yerine "kitapda" dediği zaman hangi uyum kuralına uymamış olur?
Seçenekler
A
Önlük-artlık uyumu
B
Düzlük-yuvarlaklık uyumu
C
Dudak uyumu
D
Ötümlülük-ötümsüzlük uyumu
E
Ünlü uyumu
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Uyumu: Bu uyum ünsüzlerin boğumlanma noktalarıyla ilgilidir. Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekin, ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra ötümlü ünsüzle başlayan, ötümsüz ünsüzlerden sonraysa ötümsüz ünsüzle başlayan biçimlerinin gelmesine ötümlülük-ötümsüzlük uyumu denir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi bu uyum ünsüzlerle ilgilidir ve kaynaklarda ünsüz uyumu olarak da geçer. yol-da, söz-cü, öz-ge ama ağaç-ta, iş-çi, baş-ka gibi. Bu örnekte de, /p/ ünsüzü ötümsüz olduğundan, uyum kuralı gereği, ek ünsüzünün de ötümsüz /t/ olarak seçilmesi gerekir. Doğru cevap D' dir.
Soru 38
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi açık hece içermektedir?
Seçenekler
A
Kavşak
B
Okul
C
Sarsıl
D
Sark
E
Evril
Açıklama:
Ünlüyle biten hecelere açık hece, ünsüzle biten hecelere ise kapalı hece denir. Okul sözcüğünün hece yapısı o-kul olduğuna göre, ilk hecenin bir ünlüden oluştuğu ve açık hece olduğu açıktır. Diğer sözcüklerdeki tüm heceler ünsüzle biter: kav-şak, sar-sıl, sark, ev-ril. Öyleyse bu sözcükler kapalı heceler içermektedir. Doğru cevap B’ dir.
Soru 39
Aşağıdakilerden hangisi Türkçenin ikiz ünlülerden kaçındığını örneklendirir?
Seçenekler
A
Havaalanı
B
Arabayı
C
Bardağı
D
Divanı
E
Hanımeli
Açıklama:
İkiz Ünlülerden Kaçınma: İkiz ünlülerden kaçınma da Türkçe için tipiktir. Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. İki ünlü iki ayrı hecede de yan yana gelmez, ancak birleşik sözcüklerde bu mümkün olabilir: havaalanı vb. Bu nedenle ünlü ile biten bir sözcük ünlü ile başlayan bir ek alınca araya yardımcı ses girer: oda-y-a, araba-y-ı vb. Dİğer şıklarda ise ikiz ünlü durumu mevcut değildir. Doğru cevap B' dir.
Soru 40
Aşağıdakilerden hangisi ses yapısı bakımından Türkçenin tipik özelliklerini barındırır?
Seçenekler
A
Hat
B
Fare
C
Tay
D
Lale
E
Masa
Açıklama:
Söz Başında Akıcı Ünsüzlerin Bulunmayışı: Türkçede söz başında akıcı ünsüzler bulunmaz, sızıcı ünsüzler de az sayıda bulunabilir. Bu nedenle /f/, /h/, /j/, /l/, /m/, /n/, /p/, /r/, /ş/, /v/, /z/ sesleriyle başlayan Türkçe sözcükler ya alıntıdır ya da ilk ünsüzleri başka seslerden gelişmiştir. /j/ sesi her pozisyonda sadece yabancı sözcüklerde bulunabilir. Seçeneklerde bu ünsüzleri barındırmayan tay sözcüğüdür. Doğru cevap C' dir.
Soru 41
Türkçede ünsüzlerin yan yana gelmesine ilişkin sınırlama dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi Türkçenin ses yapısına aykırı olur?
Seçenekler
A
Sırt
B
Türk
C
Kredi
D
Yolda
E
İşler
Açıklama:
Ünsüzlerin Yan Yana Gelmesi: Hecede ünsüzlerin yan yana gelmesinin farklı kuralları vardır. Özellikle üniversiteye yeni başlayan öğrencilerde görülen yaygın bir yanlış ifadeye göre “Türkçede iki ünsüz yan yana gelmez”. Oysa Türkçede hece sonunda iki ünsüz yan yana gelebilir. Bu hece sözcük niteliğinde olduğu zaman söz sonunda bulunabilen ünsüz çiftleri ortaya çıkmış olur. Ayrıca iki ayrı hecede olmak kaydıyla söz içinde de iki ünsüz yan yana gelebilir: alt, üst, dört, ağaçta, birden, yolcu. Buradaki kural, “Türkçede iki ünsüzle hece başlamaz”, “Türkçede söz başında iki ünsüz yan yana bulunmaz” şeklinde ifade edilmelidir. Yani klima, tren, vb. gibi iki ünsüzle başlayan alıntılar Türkçenin ses yapısına aykırıdır. Kredi sözcüğü de bunlar arasındadır. A ve B şıklarında ünsüz çiftleri sonda, D ve E şıklarında ise ardışık ünsüzler iki ayrı hecede kullanılmıştır. Doğru cevap C' dir.
Soru 42
Aşağıdakilerden hangisi Türkçe sözcüklerde yalnız ilk hecede bulunan ünlüdür?
Seçenekler
A
/u/
B
/a/
C
/e/
D
/ı/
E
/o/
Açıklama:
İlk Hece Dışında Bulunamayan Ünlüler: Türkçe sözcüklerde geniş yuvarlak /o/ ve /ö/ ünlüleri yalnız ilk hecede bulunabilir. -(X)yor şimdiki zaman eki bağımsız yorı- fiilinden geliştiği için istisnadır. İlk hece dışında bu ünlüleri bulunduran sözcükler yabancı kökenlidir. Ancak ağızlarda ve konuşma dilinde ilk hece dışındaki /o/ ve /ö/ ünlülerinin yabancı sözcüklerde de sıkça değiştirildiği ve bu ünlüleri barındıran sözcüklerin Türkçenin yapısal kurallarına uygun hâle getirildiği görülür: doktor > doktur, horoz > horuz. Doğru cevap E' dir.
Soru 43
Aşağıdakilerden hangisinde bir bağlama ünlüsü vardır?
Seçenekler
A
Arabam
B
Arabası
C
Saçım
D
Mutluyum
E
İçinde
Açıklama:
Bağlama Ünlüsü: Bağlama ünlüsü, ünsüzle biten bir sözcüğe, köken olarak ünsüzden ibaret veya çift ünsüzle başlayan bir ekin gelmesi sonucu Türkçede hece sonunda bulunamayan bir ünsüz çiftinin ortaya çıkması durumunda, araya giren ünlüye denir. (benim) anne-m ve (benim) el-i-m örnekleri karşılaştırılırsa, anne sözcüğünün birinci kişi iyelik ekini -m olarak aldığı görülür. Oysa el sözcüğüne aynı ek getirildiği zaman araya bir i sesi girer. Bunun nedeni hece sonunda -lm ünsüz çiftinin bulunamamasıdır. Saçım sözcüğü de benzer bir yapıya sahiptir. *Şaçm sözcüğündeki hece sonunda yer alan -çm ünsüz çiftinden kaçınmak için araya bir ünlü girer: saç-ı-m. A şıkkında bir bağlama sesi bulunmamakta; B, D, E şıklarında ise sırasıyla /s/, /y/, /n/ bağlama ünsüzleri kullanılmıştır. Doğru cevap C' dir.
Soru 44
I. Ses özelliklerinden biri olan önlük-artlık uyumu seslerin niteliğiyle ilgilidir.
II. Dudak uyumu sadece ünlülerle ilgilidir.
III. Ünsüz uyumları sadece ünsüzlerle ilgilidir.
IV. Enklitikler ayrı yazıldıkları için ses uyumundan muaflardır.
Ses uyumlarına ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
II. Dudak uyumu sadece ünlülerle ilgilidir.
III. Ünsüz uyumları sadece ünsüzlerle ilgilidir.
IV. Enklitikler ayrı yazıldıkları için ses uyumundan muaflardır.
Ses uyumlarına ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Türkçenin ses bilgisi açısından en önemli özelliklerinin başında ses uyumları gelir. Ses uyumları terimiyle ise farklı ses olayları kastedilir. Hem ünlüleri hem de ünsüzleri ilgilendiren ve Türkçenin en bilinen ses özelliklerinden biri olan önlük-artlık uyumu seslerin niteliğiyle ilgilidir. Dudak uyumu ise, ünsüzlerin belli bir rolü varsa da, sadece ünlülerle; buna karşılık ünsüz uyumları sadece ünsüzlerle ilgilidir.Ses uyumları sadece sözcük ve ona eklenen biçimlerle ilgili olmayıp, aynı zamanda enklitikler denen ögeleri de ilgilendirmektedir. Enklitikler, ek olmadıkları hâlde, özellikle ünlü uyumları açısından ek gibi davranırlar. IV. maddede verilen bilgi doğru değildir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 45
I. /a/
II. /o/
III. /e/
IV. /ö/
Yukarıdakilerden hangileri, art damak ünlüleridir?
II. /o/
III. /e/
IV. /ö/
Yukarıdakilerden hangileri, art damak ünlüleridir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, III
D
III, IV
E
I, III, IV
Açıklama:
Ünlü Uyumları
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak; /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir.
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak; /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir.
Soru 46
I. /g/
II. /k/
III. /l/
IV. /y/
Yukarıdaki ünsüzlerden hangilerinin art ve ön damak biçimleri vardır?
II. /k/
III. /l/
IV. /y/
Yukarıdaki ünsüzlerden hangilerinin art ve ön damak biçimleri vardır?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Önlük-Artlık Uyumu
Doğru cevap D şıkkıdır. Çünkü ünsüzlerden sadece /g/, /k/, /l/ seslerinin art ve ön damak biçimleri vardır.
Doğru cevap D şıkkıdır. Çünkü ünsüzlerden sadece /g/, /k/, /l/ seslerinin art ve ön damak biçimleri vardır.
Soru 47
I. sedir
II. köle
III. ekim
IV. kalın
V. halı
Yukarıdaki sözcüklerin hangilerinde, önlük-artlık uyumu bulunmaktadır?
II. köle
III. ekim
IV. kalın
V. halı
Yukarıdaki sözcüklerin hangilerinde, önlük-artlık uyumu bulunmaktadır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
I, III, IV
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Yukarıdaki sözcüklerin tamamında önlük-artlık uyumu bulunmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 48
I. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece dar-yuvarlak ünlü olmalıdır.
II. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olmalıdır.
III. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlüler bulunmalıdır.
IV. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz-geniş ünlüler olmalıdır.
Yukarıda, düzlük-yuvarlaklık uyumuna ilişkin verilen kurallardan hangileri doğrudur?
II. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olmalıdır.
III. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlüler bulunmalıdır.
IV. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz-geniş ünlüler olmalıdır.
Yukarıda, düzlük-yuvarlaklık uyumuna ilişkin verilen kurallardan hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV
Açıklama:
Türkiye Türkçesinin önemli ses olaylarından biri de düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Kaynaklarda dudak uyumu olarak da geçen düzlük-yuvarlaklık uyumu, sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 49
I. Bir solukta çıkarılan ses veya seslerin bütününe hece denir.
II. Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur.
III. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir.
IV. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır.
Hecelere ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
II. Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur.
III. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir.
IV. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır.
Hecelere ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Hece ve Ses İlişkisi
Bir solukta çıkarılan ses veya seslerin bütününe hece denir. Daha önce de geçtiği gibi Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Bir solukta çıkarılan ses veya seslerin bütününe hece denir. Daha önce de geçtiği gibi Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 50
I. Dizili ünlüler
II. Geniz ünlüleri
III. Gırtlak ünsüzleri
IV. Ayın
V. Hemze
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe için tipik olmayan seslerdir?
II. Geniz ünlüleri
III. Gırtlak ünsüzleri
IV. Ayın
V. Hemze
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe için tipik olmayan seslerdir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
I, II, IV
C
I, III, V
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Geniz ünlüleri, gırtlak ünsüzleri, ayın ve hemze Türkçe için tipik olmayan seslerdir. Yine sızıcı sesler de (/f/, /v/, /j/) Türkçe için tipik değildir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 51
I. Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir.
II. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez.
III. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir.
IV. Söz başında mutlaka akıcı ünsüzler bulunur.
Türkçenin ses özellikleri ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
II. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez.
III. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir.
IV. Söz başında mutlaka akıcı ünsüzler bulunur.
Türkçenin ses özellikleri ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Türkçenin Ses Özellikleri
Doğru cevap C şıkkıdır. Çünkü Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir. Söz başında akıcı ünsüzler bulunmaz, sızıcı ünsüzler de az sayıda bulunabilir.
Doğru cevap C şıkkıdır. Çünkü Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir. Söz başında akıcı ünsüzler bulunmaz, sızıcı ünsüzler de az sayıda bulunabilir.
Soru 52
I. Bağlama ünlüleri
II. Bağlama ünsüzleri
III. Başlangıç heceleri
IV. Eklemeli sesler
Yukarıdakilerden hangileri, yardımcı seslerin türlerindendir?
II. Bağlama ünsüzleri
III. Başlangıç heceleri
IV. Eklemeli sesler
Yukarıdakilerden hangileri, yardımcı seslerin türlerindendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, IV
Açıklama:
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü yardımcı seslerin bağlama ünlüleri ve bağlama ünsüzleri olmak üzere iki türü vardır.
Soru 53
I. Elimiz
II. İyiyim
III. Almış
IV. Bakar
V. Ayağım
Yukarıdakilerden hangisinde, bağlama ünsüzü kullanılmıştır?
II. İyiyim
III. Almış
IV. Bakar
V. Ayağım
Yukarıdakilerden hangisinde, bağlama ünsüzü kullanılmıştır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Bağlama Ünsüzü
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. iyi-y-im sözcüğünde, /-ii-/ ikiz ünlüsünden kaçınmak için araya /-y-/ yardımcı ünsüzü girmiştir.
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. iyi-y-im sözcüğünde, /-ii-/ ikiz ünlüsünden kaçınmak için araya /-y-/ yardımcı ünsüzü girmiştir.
Soru 54
Aşağıdaki ünsüzlerden hangisinin art ve ön damak biçimi vardır?
Seçenekler
A
/k/
B
/m/
C
/t/
D
/s/
E
/y/
Açıklama:
Ünsüzlerden sadece /g/, /k/, /l/ seslerinin art ve ön damak biçimleri vardır; ama bunlar bağımsız sesbirimler olmalarına rağmen alfabede farklı işaretlerle gösterilmezler. Doğru yanıt A seçeneği.
Soru 55
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ön damak ünlülerini barındıran bir ek alabilir?
Seçenekler
A
açık
B
başka
C
kurak
D
yolcu
E
trafik
Açıklama:
Sözcüğe ek gelmesi durumunda, ekin ön ünlülü mü yoksa art ünlülü mü olacağı sözcüğün son hecesinin niteliğine bağlıdır. Son hecede art damak sesleri varsa, ek art damak ünlülerini, ön damak sesleri varsa ek ön damak ünlülerini barındırabilir. trafik sözcüğünde ilk hecede art ünlü olmasına rağmen son hece ön ünlü içerdiği için ön damak ünlülerini barındıran bir ek alabilir. Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 56
Önlük-artlık uyumundan çıkmanın en önemli nedeni kimi eklerin tek biçimli oluşudur. Aşağıdakilerden hangisi bu eklerden biri değildir?
Seçenekler
A
-ki
B
-daş
C
-ken
D
-miş
E
-yor
Açıklama:
-miş eki tek biçimli değildir. -miş, -mış, -müş, -muş gibi sözcüğe uyum sağlayan biçimleri ulunmaktadır. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 57
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde önlük-artlık uyumunun olmaması tarihi süreçte geçirdiği değişimlerden kaynaklanmaktadır?
Seçenekler
A
sabahleyin
B
meslektaş
C
kardeş
D
maliyet
E
dikkat
Açıklama:
"kardeş" sözcüğü Eski Türkçedeki karındaş sözcüğünün tarihsel süreç içinde uyumdan çıkmış biçimidir. Doğru yanıt C seçeneği.
Soru 58
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde ö,ü ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
a, ı
B
e, i
C
a, u
D
e, ü
E
i, ü
Açıklama:
Kaynaklarda dudak uyumu olarak da geçen düzlük-yuvarlaklık uyumu, sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Bu kurala göre ön hecede ö ve ü varsa sonraki hecede e ve ü ünlüleri olmalıdır. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 59
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumu vardır?
Seçenekler
A
çamur
B
ödev
C
yavru
D
dünya
E
dekor
Açıklama:
Düz-yuvarlaklık uyumuna göre a'dan sonra a,ı; ü'den sonra e,ü; e'den sonra e,i sesleri olan heceler gelmesi gerekirdi. Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 60
Aşağıdakilerin hangisinde ötümlülük-ötümsüzlük uyumu kuralına uymayan bir yazım vardır?
Seçenekler
A
maçta
B
simitci
C
sözcü
D
okulda
E
geçkin
Açıklama:
simit sözcüğünün sonundaki t sesi ötümsüz olduğundan simitçi şeklinde ek alarak ötümlülük-ötümsüzlük uyumu sağlanmaktadır. Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 61
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin hecelerine ayrılmasında bir hata bulunmaktadır?
Seçenekler
A
ha-nım-e-li
B
baş-la-nıl-dı
C
ka-pı-ya
D
man-za-ra-lı
E
e-le-le
Açıklama:
Hanımeli birleşik bir sözcüktür ve birleşik sözcüklerin hecelenmesinde de heceler esas alınır. Bu tür birleşik sözcüklerde zaman zaman hece kuralına göre değil, anlama göre de heceleme yapıldığı görülmekte ise de, Türkçenin yazım kuralları açısından anlama göre heceleme yanlıştır. Doğru heceleme ha-nı-me-li şeklinde olmalıdır. Doğru yanıt A seçeneği.
Soru 62
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçede hece sonunda bulunmayan ünsüz çifti içermektedir?
Seçenekler
A
alt
B
ölç
C
pars
D
sarp
E
dans
Açıklama:
Türkçe sözcüklerde, hece sonunda ancak belli ünsüz çiftleri bulunabilir. -lt, -lç, -rs, -rp bu çiftlerdendir; ancak -ls, -ns, -yn gibi ünsüz çiftleri Türkçe sözcüklerde bulunmaz. Bu çiftlere alıntı sözcüklerde rastlanır. Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 63
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçede hece sonunda bulunabilen ünsüz çiftini içermektedir?
Seçenekler
A
şans
B
zevk
C
denk
D
lakayt
E
vals
Açıklama:
Türkçe sözcüklerde, hece sonunda ancak belli ünsüz çiftleri bulunabilir. -ls, -vk, -ns, -yt bu çiftlerden değildir. Bu çiftlere alıntı sözcüklerde rastlanır. Doğru yanıt C seçeneğidir.
Soru 64
En kısa tanımıyla, "bir sözcükte sadece art veya ön sıradan sesler bulunabilir" şeklinde ifade edilen ses uyumu aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Dudak uyumu
B
Ünsüz uyumu
C
Önlük-artlık uyumu
D
Ünlü uyumu
E
Yuvarlak-düz ses uyumu
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
A ve E aynı olguya göndermektedir ve sorunun cevabı değildir. Doğru cevap C olup özellikle ünlüleri ama bu arada /k, g, l / ünsüzlerini de ilgilendirmektedir.
A ve E aynı olguya göndermektedir ve sorunun cevabı değildir. Doğru cevap C olup özellikle ünlüleri ama bu arada /k, g, l / ünsüzlerini de ilgilendirmektedir.
Soru 65
Örneğin, "kar-deş-lik", "arka-da-ki-ler", "ekşi-m-tırak"sözcüklerinde görülen ses uyumlarını en doğru biçimde açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Bu sözcüklerde önlük-artlık uyumu yoktur, o halde Türkçe kökenli değildirler.
B
Bu sözcüklerde ses uyumu ön ve arka damak ünsüzleriyle sağlanmaktadır.
C
Bu sözcüklerde ses uyumu ön ve arka damak ünlüleriyle sağlanmaktadır.
D
Ek almış olan bu sözcüklerin her birinin genelinde önlük-artlık uyumu bulunmaktadır.
E
Hece uyumundan ötürü, her hece ya ön damak ya da art damak seslerinden oluşmaktadır.
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Türkçe kökenli sözcüklerde uyum yalnızca ünlüler arasında değildir, ünsüzler de önlük-artlık uyumuna girmektedir. Yani asıl olan hece uyumudur. Türkçe kökenli bu sözcüklerde her hecedeki ünlü ve ünsüzler önlük-artlık bakımından ya ön damak ya da art damak seslerinden oluşmaktadırlar. O halde doğru cevap E'dir.
Türkçe kökenli sözcüklerde uyum yalnızca ünlüler arasında değildir, ünsüzler de önlük-artlık uyumuna girmektedir. Yani asıl olan hece uyumudur. Türkçe kökenli bu sözcüklerde her hecedeki ünlü ve ünsüzler önlük-artlık bakımından ya ön damak ya da art damak seslerinden oluşmaktadırlar. O halde doğru cevap E'dir.
Soru 66
Düzlük-yuvarlaklık uyumu hakkında şu ifadelerden hangilerini söylemek doğru olur:
1. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olur.
2. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde mutlaka dar-yuvarlak ünlü olur.
3. Düzlük-yuvarlaklık, standart Türkçede her zaman ortaya çıkmayan, aslında sınırlı bir uyumdur.
4. Düzlük-yuvarlaklık uyumu Türkçenin Kırgızca, Türkmence gibi bazı kollarında çok daha gelişmiştir.
1. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olur.
2. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde mutlaka dar-yuvarlak ünlü olur.
3. Düzlük-yuvarlaklık, standart Türkçede her zaman ortaya çıkmayan, aslında sınırlı bir uyumdur.
4. Düzlük-yuvarlaklık uyumu Türkçenin Kırgızca, Türkmence gibi bazı kollarında çok daha gelişmiştir.
Seçenekler
A
1, 2, 3, 4
B
1, 3, 4
C
2,3,4
D
1, 2
E
1, 2, 3
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde ya dar-yuvarlak ya da düz-geniş ünlü olur. O halde 2 yanlış, diğer ifadeler doğrudur. Dolayısıyla, sorunun doğru cevabı B'dir.
Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde ya dar-yuvarlak ya da düz-geniş ünlü olur. O halde 2 yanlış, diğer ifadeler doğrudur. Dolayısıyla, sorunun doğru cevabı B'dir.
Soru 67
Örneğin, sez-gi~ seç-ki; söz-cü~ses-çi; yol-da~yok-ta sözcüklerinde gözlendiği gibi, aynı ekin ötümlü ya da ötümsüz ses ile başlayan iki değişkesinin olması hangi ses uyumuyla açıklanır?
Seçenekler
A
Ünlü uyumu
B
Hece uyumu
C
Dudak uyumu
D
Ötümlülük-ötümsüzlük uyumu
E
Uyum dışı durumlar
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
-gi / -ki, -cü/ -çi, - da / -ta eklerinin başındaki ünsüz, sözcüğün son sesinin (ünlü ya da ünsüz) ötümlü ya da ötümsüz oluşuna göre değişir. Buradaki ses uyumu, "ötümlülük-ötümsüzlük uyumu"dur ve doğru cevap D'dir.
-gi / -ki, -cü/ -çi, - da / -ta eklerinin başındaki ünsüz, sözcüğün son sesinin (ünlü ya da ünsüz) ötümlü ya da ötümsüz oluşuna göre değişir. Buradaki ses uyumu, "ötümlülük-ötümsüzlük uyumu"dur ve doğru cevap D'dir.
Soru 68
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi hecelerine doğru olarak ayrılmıştır?
Seçenekler
A
as-lan-ağ-zı
B
fikr-in
C
pu-rog-ram
D
il-ko-kul
E
el-e-le
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Bileşik sözcükler de (A ve E), Arapça-Frasça kökenli sözcükler de (B ) Türkçenin hece yapısına uygun olarak hecelenmeliydi. B'deki örnekte ise Batı kökenli sözcüğün heceleme biçimi korunur. O halde, yalnızca D doğrudur.
Bileşik sözcükler de (A ve E), Arapça-Frasça kökenli sözcükler de (B ) Türkçenin hece yapısına uygun olarak hecelenmeliydi. B'deki örnekte ise Batı kökenli sözcüğün heceleme biçimi korunur. O halde, yalnızca D doğrudur.
Soru 69
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin, "Eklenme durumu da dikkate alınırsa Türkçede bir sözcükte üç ünsüz yan yana bulunabilir." kuralına örnek olarak verilmesi doğru olur?
Seçenekler
A
şans-lı
B
denk-lik
C
zevk-siz
D
form-da
E
vals-te
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
B dışındaki bütün sözcükler yabancı kökenli olduğu için, doğru cevap B'dir.
B dışındaki bütün sözcükler yabancı kökenli olduğu için, doğru cevap B'dir.
Soru 70
Türk dili araştırmalarına uygun olarak, aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bağlama sesi vardır demek doğru olur?
Seçenekler
A
yedi-şer
B
ev-i-n-de
C
masa-nın
D
anne-si
E
sevinç-li-y-im
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Türk dili araştırmaları -n, -s, ve -ş seslerini bağlama sesi olarak kabul etmemekte, ortaya çıkışlarını dilin tarihsel gelişimi içinde çeşitli nedenlere bağlamaktadırlar. Tek bağlama sesi -y olup, doğru cevap da E'dir.
Türk dili araştırmaları -n, -s, ve -ş seslerini bağlama sesi olarak kabul etmemekte, ortaya çıkışlarını dilin tarihsel gelişimi içinde çeşitli nedenlere bağlamaktadırlar. Tek bağlama sesi -y olup, doğru cevap da E'dir.
Soru 71
Türkçede söz sonunda bulunamayan ünsüzler ötümlü patlamalılardır. Bu durumda, aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu kuralın istisnalarından sayılır?
Seçenekler
A
ağaç
B
kalıp
C
anıt
D
orak
E
hakikat
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Türkçede söz sonunda bulunamayan ötümlü patlamalı ünsüzler şunlardır: /b/, /d/, /c/, /g/. Bu kuralın istisnası Arapça kökenli bir sözcük olan "kalıp", doğru cevap da B'dir.
Türkçede söz sonunda bulunamayan ötümlü patlamalı ünsüzler şunlardır: /b/, /d/, /c/, /g/. Bu kuralın istisnası Arapça kökenli bir sözcük olan "kalıp", doğru cevap da B'dir.
Soru 72
Türkçede ünsüzlerin yan yana gelmesi /gelememesi konusunda doğru olan kural şunlardan hangisidir?
Seçenekler
A
Türkçede söz başında iki ünsüz yan yana bulunmaz.
B
Türkçede aynı hece içinde iki ünsüz yan yana gelmez.
C
Türkçede hece sonunda iki ünsüz yan yana bulunamaz.
D
İki ayrı hecede olma kaydıyla bile, söz içinde iki ünsüz yan yana gelemez.
E
Türkçe kökenli sözcüklerde hece iki ünsüzle başlayabilir.
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Bu kurallardan yalnızca A doğrudur. E bunun tersidir, diğerleri ise yanlış bilinen kuralı çürüten olguların farklı biçimlerde söylenişinden ibarettir.
Bu kurallardan yalnızca A doğrudur. E bunun tersidir, diğerleri ise yanlış bilinen kuralı çürüten olguların farklı biçimlerde söylenişinden ibarettir.
Soru 73
Türkçede söz başında bulunamayan ünsüzler göz önünde bulundurulduğunda, aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçe kökenlidir diyebiliriz?
Seçenekler
A
neşe
B
lale
C
fıstık
D
kanat
E
manav
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Türkçede söz başında bulunamayan ünsüzlerden /m/, /l/, /n/, /f/ ile başlayan sözcükler gerçekten de alıntıdır, D doğru cevaptır.
Türkçede söz başında bulunamayan ünsüzlerden /m/, /l/, /n/, /f/ ile başlayan sözcükler gerçekten de alıntıdır, D doğru cevaptır.
Soru 74
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde o,u ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
a,u
B
a,ı
C
e,i
D
a,i
E
a,e
Açıklama:
Ses uyumlarını açıklayabileceksiniz.
Soru 75
Aşağıdakilerden hangisi bir ön damak sesidir?
Seçenekler
A
a
B
ı
C
i
D
o
E
u
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Soru 76
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
baht
B
vals
C
ant
D
slayt
E
ofsayt
Açıklama:
Türkçenin ses özelliklerini analiz edebileceksiniz.
Soru 77
Aşağıdakilerden hangisi bir art damak sesidir?
Seçenekler
A
e
B
i
C
ı
D
ö
E
ü
Açıklama:
/a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak, /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir. Doğru cevap C’dir.
Soru 78
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ön damak ünlülerini barındıran bir ek alabilir?
Seçenekler
A
gelin
B
kitap
C
ağaç
D
memnun
E
kısa
Açıklama:
Sözcükte her seferinde önce gelen sesin niteliği, sonra gelenin niteliğini belirler. Sözcüğe ek gelmesi durumunda, ekin ön ünlülü mü yoksa art ünlülü mü olacağı sözcüğün son hecesinin niteliğine bağlıdır. “ge-lin” kelimesinin son ekinde ön damak ünlüsü olduğundan ek, ön damak ünlüsünü barındırabilir. Doğru cevap A'dır.
Soru 79
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde önlük-artlık uyumunun olmaması aldığı ekin tek biçimli olmasından kaynaklı değildir?
Seçenekler
A
kardeş
B
kalıyor
C
yeşilimtırak
D
sabahleyin
E
okuyorken
Açıklama:
Bazı Türkçe kökenli sözcüklerde önlük-artlık uyumunun olmaması sözcüğün tarihsel süreç içinde uyumdan çıkmış olmasıdır. Eski Türkçede “karındaş” günümüz Türkçesinde “kardeş” biçimini almıştır. Doğru cevap A’dır.
Soru 80
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde ö, ü ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
a, ı
B
e, ü
C
a, u
D
a, e
E
e, i
Açıklama:
Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması beklenmektedir. Doğru cevap B’dir.
Soru 81
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumu vardır?
Seçenekler
A
avuç
B
kavurmak
C
yağmur
D
dudak
E
çabuk
Açıklama:
Düzlük-yuvarlaklık uyumu bazı sözcüklerde gerçekleşmemiştir. Bunun nedeni /b/, /m/, /p/, /v/’nin /u/ ve /ü/ ünlülerinin düzleşmesini engelleyici bir rol oynamalarıdır. “dudak” kelimesinde böyle bir durum yoktur. Doğru cevap D’dir.
Soru 82
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ötümlü - ötümsüzlük uyumu kuralına uymayan bir yazım vardır?
Seçenekler
A
ağaçda
B
sözcü
C
özge
D
bilgin
E
aşçı
Açıklama:
Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekin, ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra ötümlü ünsüzle başlayan, ötümsüz ünsüzlerden sonraysa ötümsüz ünsüzle başlayan biçimlerinin gelmesine ötümlülük- ötümsüzlük uyumu denir. Buna göre “ağaçda” sözcüğünün “ağaçta” olarak yazılması gerekir. Doğru cevap A'dır.
Soru 83
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem açık hem de kapalı hece bulunmaktadır?
Seçenekler
A
anadolu
B
yazılım
C
kaynaşmak
D
öğretmen
E
derece
Açıklama:
Ünlüyle biten heceler açık hece, ünsüzle biten hecelere kapalı hece denir. “ya-zı-lım” her iki hece türünü de barındırır. Doğru cevap B’dir.
Soru 84
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin hecelerine ayrılmasında bir yanlışlık yapılmıştır?
Seçenekler
A
baş-la-nıl-dı
B
e-le-le
C
ka-rar-sız
D
ha-nım-e-li
E
ha-va-a-la-nı
Açıklama:
Standart dilde heceleme yapılırken Türkçe sözcüklerde hecelerin seslenişi esas alınır. Türkçenin yazım kuralları açısından anlama göre heceleme yanlıştır. Buna göre “ha-nı-me-li” şeklinde heceleme yapılmalıdır. Doğru cevap D’dir.
Soru 85
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
sevk
B
lakayt
C
sarp
D
ebeveyn
E
klima
Açıklama:
Türkçede söz başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. “klima” Türkçe bir kelime değildir. Alıntı sözcüklerde Türkçe sözcüklerde kullanılmayan /vk/, /yt/, /yn/ ünsüz çiftleri görülebilir. “sevk, lakayt, ebeveyn” Türkçe sözcükler değildir. Türkçe sözcüklerde, hece sonunda belli ünsüz çiftleri bulunabilir. “-rp” onlardan biridir. Doğru cevap C’dir.
Soru 86
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bağlama ünsüzü bulunmaktadır?
Seçenekler
A
elimiz
B
morumsu
C
telefonum
D
gelir
E
kötüyüm
Açıklama:
Bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. /y/ ünsüzü bağlama ünsüzü olarak adlandırılır. Doğru cevap E’dır.
Soru 87
Aşağıdakilerden hangisi bir ön damak sesidir?
Seçenekler
A
a
B
ı
C
ü
D
u
E
o
Açıklama:
/a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak, /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir. Doğru cevap C’dir.
Soru 88
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi art damak ünlülerini barındıran bir ek almaz?
Seçenekler
A
kalın
B
şişman
C
kazanç
D
deri
E
imkan
Açıklama:
Sözcüğe ek gelmesi durumunda, ekin ön ünlülü mü yoksa art ünlülü mü olacağı sözcüğün son hecesinin niteliğine bağlıdır. “de-ri” kelimesinin son ekinde ön damak ünlüsü olduğundan ek, ön damak ünlüsünü barındırabilir. Doğru cevap D’dir.
Soru 89
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde önlük-artlık uyumunun olmaması, aldığı ekin tek biçimli olmasından kaynaklı bir durumdur?
Seçenekler
A
baştaki
B
kalemsiz
C
kitapçı
D
sevgiden
E
şişmanlık
Açıklama:
Çeşitli nedenlerle önlük-artlık uyumunun dışında kalan Türkçe kökenli sözcükler de vardır. Uyumdan çıkmanın en önemli nedeni kimi eklerin tek biçimli oluşudur. Uyuma girmeyen tek biçimli ekler ön ya da art ünlülü olabilir. -yor, -man, -ımtırak, -daş art ünlülü; ken, -ki, -leyin ön ünlülü eklerdir. Doğru cevap A'dır.
Soru 90
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde o, u ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
e, ü
B
a, e
C
a, u
D
a, ı
E
e, i
Açıklama:
Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması beklenmektedir. Önceki hecede a,ı varsa sonraki hecede a,ı; e,i varsa ikinci hecede e,i; o,u varsa sonraki hecede a,u; ö,ü varsa sonraki hecede e,ü olmalıdır. Doğru cevap C’dir.
Soru 91
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumu yoktur?
Seçenekler
A
ufuk
B
yalın
C
sevgili
D
gözümüz
E
yavru
Açıklama:
Düzlük-yuvarlaklık uyumu bazı sözcüklerde gerçekleşmemiştir. Bunun nedeni /b/, /m/, /p/, /v/’nin /u/ ve /ü/ ünlülerinin düzleşmesini engelleyici bir rol oynamalarıdır. "yav-ru" sözcüğünde buna örnek bir durum vardır ve düzlük-yuvarlaklık uyumu yoktur. Doğru cevap E’dir.
Soru 92
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ötümlü - ötümsüzlük uyumu kuralına uymayan bir yazım vardır?
Seçenekler
A
özge
B
geçdi
C
sözcü
D
yolda
E
başka
Açıklama:
Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekin, ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra ötümlü ünsüzle başlayan, ötümsüz ünsüzlerden sonraysa ötümsüz ünsüzle başlayan biçimlerinin gelmesine ötümlülük- ötümsüzlük uyumu denir. Buna göre “geçdi” sözcüğünün “geçti” olarak yazılması gerekir. “Doğru cevap B’dir.
Soru 93
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin hecelerine ayrılmasında bir yanlışlık yapılmıştır?
Seçenekler
A
o-ku-tul-du
B
sa-bah-tan
C
ilk-o-kul
D
ba-şöğ-ret-men
E
ha-nı-me-li
Açıklama:
Standart dilde heceleme yapılırken Türkçe sözcüklerde hecelerin seslenişi esas alınır. Türkçenin yazım kuralları açısından anlama göre heceleme yanlıştır. Buna göre “il-ko-kul” şeklinde heceleme yapılmalıdır. Doğru cevap C’dir.
Soru 94
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
dans
B
ebeveyn
C
baht
D
ofsayt
E
sarp
Açıklama:
Alıntı sözcüklerde Türkçe sözcüklerde kullanılmayan /ht/, /vk/, /vt/, /yt/, /yk/ ünsüz çiftleri görülebilir. Yine alıntı sözcüklerde /ls/, /ns/ /yn/ gibi ünsüz çilerine de rastlanır ve bunların arasına ünlü girmez. 'dans', 'ebeveyn', 'baht', 'ofsayt' sözcükleri Türkçe değil, alıntıdır. Türkçe sözcüklerde, hece sonunda ancak belli ünsüz çiftleri bulunabilir. Bunlar: -lç, -lk, -lp, -lt, -nç, -nk, -nt, -rç, -rk, -rp, -rs, -rt, -st'dir. 'sarp' Türkçe bir sözcüktür. Doğru cevap E’dir.
Soru 95
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bağlama ünlüsü bulunmaktadır?
Seçenekler
A
elim
B
masam
C
behçem
D
annem
E
çorbam
Açıklama:
Bağlama ünlüsü, ünsüzle biten bir sözcüğe, köken olarak ünsüzden ibaret veya çift ünsüzle başlayan bir ekin gelmesi sonucu Türkçede hece sonunda bulunamayan bir ünsüz çiftinin ortaya çıkması durumunda, araya giren ünlüye denir. (benim) anne-m ve (benim) el-i-m örnekleri karşılaştırılırsa, anne sözcüğünün birinci kişi iyelik ekini -m olarak aldığı görülür. Oysa el sözcüğüne aynı ek getirildiği zaman araya bir i sesi girer. Bunun nedeni hece sonunda -lm ünsüz çiftinin bulunamamasıdır. Doğru cevap A'dır.
Soru 96
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde bağlama ünsüzü bulunmaktadır?
Seçenekler
A
sarımsı
B
kalemim
C
yapamaz
D
suyun
E
görür
Açıklama:
Bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. /y/ ünsüzü bağlama ünsüzü olarak adlandırılır. 'su-y-un' kelimesinde ikiz ünlüden kaçınmak amacıyla ünlü ile biten sözcükten sonra (su) araya -y ünsüzü girmiştir. Doğru cevap D’dir.
Soru 97
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi Türkçede ünlü uyumuna girmiştir?
Seçenekler
A
ḫamìr > hamur
B
station > istasyon
C
television > televizyon
D
telephone > telefon
E
decoder > dekoder
Açıklama:
Alıntı sözcüklerde ünlü uyumu kuralı aranmaz. Daha doğrusu bir sözcüğün önlük-artlık uyumuna girmemesi, onun alıntı olduğunun işaretlerindendir: imkân, memnun, istasyon vb. Ancak alıntı sözcükler de Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdırlar. Bir alıntı ne kadar eski ise ünlü uyumları açısından da Türkçenin bu baskın yapısal özelliğine uyum sağlama ihtimali o kadar yüksektir. Orijinal dilde ünlü uyumuna girmeyen ama Türkçede uyuma girmiş sözcükler vardır: ḫamìr>hamur. Doğru cevap A' dır.
Soru 98
Türkçedeki uyum kuralına ilişkin olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Önceki ses, sonrakinin niteliğini belirler.
B
Sonraki ses, öncekinin niteliğini belirler.
C
Art bir ses ön bir ses gerektirir.
D
Ön bir ses art bir ses gerektirir.
E
Enklitikler uyuma girmez.
Açıklama:
Ses uyumları, ünlü ve ünsüz uyumları biçiminde ortaya çıkan ve sözcükler, ekler ve enklitikleri ilgilendiren süreçlerdir. Ünlü uyumlarının bir türü olan önlük-artlık uyumu, bir sözcükte sadece a, ı, o, u gibi art veya e, i, ö, ü, gibi ön seslerin bulunmasını gerektirir: art ünlüleri içeren açık, kapı, kalın; ön ünlüleri içeren eşik, gölge, gelin sözcüklerinde olduğu gibi. Her zaman, önce gelen sesin niteliği sonra gelen sesin niteliğinin belirleyicisidir. Ek alan sözcüklerde ise ekteki seslerin belirleyicisi sözcüğün son hecesindeki ünlüdür: kapı-lar-dan, yol-da, baş-ka; ev-ler-imiz-den, göl-ge-lik, öz-ge gibi. Doğru cevap A' dır.
Soru 99
Aşağıdaki alıntı sözcüklerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Oyundaki rôlü
B
Müzikteki sôl anahtarı
C
Attıkları gôller
D
Şirketin kârı
E
Evdeki hôl
Açıklama:
Söyleyişte uyumu bozan ve /g/, /k/, /l/ harfleriyle gösterilen ön damak seslerinde ise özellikle Arapça ve Farsçadan alınan sözcüklerde, hecedeki uyumsuz ünsüzden hemen önce veya sonra gelen ünlünün üzerine düzeltme işareti “^” konulmaktadır. Daha önceki Yazım Kılavuzu’nda Batı dillerinden alınan sözcüklerde de bazı durumlarda düzeltme işareti kullanılmaktaydı. Günümüzde geçerli olan Yazım Kılavuzu’na göre Batı dillerinden alınan sözcüklerde düzeltme işareti kullanılmaz. A, B, C, E şıklarındaki sözcükler Batı dillerinden alıntıdır. Doğru cevap D' dir.
Soru 100
Türkçe öğrenen bir Amerikalı "kitapta" sözcüğü yerine "kitapda" dediği zaman hangi uyum kuralına uymamış olur?
Seçenekler
A
Önlük-artlık uyumu
B
Düzlük-yuvarlaklık uyumu
C
Dudak uyumu
D
Ötümlülük-ötümsüzlük uyumu
E
Ünlü uyumu
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Uyumu: Bu uyum ünsüzlerin boğumlanma noktalarıyla ilgilidir. Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekin, ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra ötümlü ünsüzle başlayan, ötümsüz ünsüzlerden sonraysa ötümsüz ünsüzle başlayan biçimlerinin gelmesine ötümlülük-ötümsüzlük uyumu denir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi bu uyum ünsüzlerle ilgilidir ve kaynaklarda ünsüz uyumu olarak da geçer. yol-da, söz-cü, öz-ge ama ağaç-ta, iş-çi, baş-ka gibi. Bu örnekte de, /p/ ünsüzü ötümsüz olduğundan, uyum kuralı gereği, ek ünsüzünün de ötümsüz /t/ olarak seçilmesi gerekir. Doğru cevap D' dir.
Soru 101
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi açık hece içermektedir?
Seçenekler
A
Kavşak
B
Okul
C
Sarsıl
D
Şark
E
Evril
Açıklama:
Ünlüyle biten hecelere açık hece, ünsüzle biten hecelere ise kapalı hece denir. Okul sözcüğünün hece yapısı o-kul olduğuna göre, ilk hecenin bir ünlüden oluştuğu ve açık hece olduğu açıktır. Diğer sözcüklerdeki tüm heceler ünsüzle biter: kav-şak, sar-sıl, sark, ev-ril. Öyleyse bu sözcükler kapalı heceler içermektedir. Doğru cevap B’ dir.
Soru 102
Aşağıdakilerden hangisi Türkçenin ikiz ünlülerden kaçındığını örneklendirir?
Seçenekler
A
Havaalanı
B
Arabayı
C
Bardağı
D
Divanı
E
Hanımeli
Açıklama:
İkiz Ünlülerden Kaçınma: İkiz ünlülerden kaçınma da Türkçe için tipiktir. Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. İki ünlü iki ayrı hecede de yan yana gelmez, ancak birleşik sözcüklerde bu mümkün olabilir: havaalanı vb. Bu nedenle ünlü ile biten bir sözcük ünlü ile başlayan bir ek alınca araya yardımcı ses girer: oda-y-a, araba-y-ı vb. Dİğer şıklarda ise ikiz ünlü durumu mevcut değildir. Doğru cevap B' dir.
Soru 103
Aşağıdakilerden hangisi ses yapısı bakımından Türkçenin tipik özelliklerini barındırır?
Seçenekler
A
Hat
B
Fare
C
Tay
D
Lale
E
Masa
Açıklama:
Söz Başında Akıcı Ünsüzlerin Bulunmayışı: Türkçede söz başında akıcı ünsüzler bulunmaz, sızıcı ünsüzler de az sayıda bulunabilir. Bu nedenle /f/, /h/, /j/, /l/, /m/, /n/, /p/, /r/, /ş/, /v/, /z/ sesleriyle başlayan Türkçe sözcükler ya alıntıdır ya da ilk ünsüzleri başka seslerden gelişmiştir. /j/ sesi her pozisyonda sadece yabancı sözcüklerde bulunabilir. Seçeneklerde bu ünsüzleri barındırmayan tay sözcüğüdür. Doğru cevap C' dir.
Soru 104
Türkçede ünsüzlerin yan yana gelmesine ilişkin sınırlama dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi Türkçenin ses yapısına aykırı olur?
Seçenekler
A
Sırt
B
Türk
C
Kredi
D
Yolda
E
İşler
Açıklama:
Ünsüzlerin Yan Yana Gelmesi: Hecede ünsüzlerin yan yana gelmesinin farklı kuralları vardır. Özellikle üniversiteye yeni başlayan öğrencilerde görülen yaygın bir yanlış ifadeye göre “Türkçede iki ünsüz yan yana gelmez”. Oysa Türkçede hece sonunda iki ünsüz yan yana gelebilir. Bu hece sözcük niteliğinde olduğu zaman söz sonunda bulunabilen ünsüz çiftleri ortaya çıkmış olur. Ayrıca iki ayrı hecede olmak kaydıyla söz içinde de iki ünsüz yan yana gelebilir: alt, üst, dört, ağaçta, birden, yolcu. Buradaki kural, “Türkçede iki ünsüzle hece başlamaz”, “Türkçede söz başında iki ünsüz yan yana bulunmaz” şeklinde ifade edilmelidir. Yani klima, tren, vb. gibi iki ünsüzle başlayan alıntılar Türkçenin ses yapısına aykırıdır. Kredi sözcüğü de bunlar arasındadır. A ve B şıklarında ünsüz çiftleri sonda, D ve E şıklarında ise ardışık ünsüzler iki ayrı hecede kullanılmıştır. Doğru cevap C' dir.
Soru 105
Aşağıdakilerden hangisi Türkçede ilk hece dışında bulunmayan bir ünlüdür?
Seçenekler
A
u-ü
B
a-ı
C
a-e
D
e-i
E
o-ö
Açıklama:
İlk Hece Dışında Bulunamayan Ünlüler: Türkçe sözcüklerde geniş yuvarlak /o/ ve /ö/ ünlüleri yalnız ilk hecede bulunabilir. -(X)yor şimdiki zaman eki bağımsız yorı- fiilinden geliştiği için istisnadır. İlk hece dışında bu ünlüleri bulunduran sözcükler yabancı kökenlidir. Ancak ağızlarda ve konuşma dilinde ilk hece dışındaki /o/ ve /ö/ ünlülerinin yabancı sözcüklerde de sıkça değiştirildiği ve bu ünlüleri barındıran sözcüklerin Türkçenin yapısal kurallarına uygun hâle getirildiği görülür: doctor > doktur, horoz > horuz. Doğru cevap E' dir.
Soru 106
Aşağıdakilerden hangisinde bir bağlama ünlüsü vardır?
Seçenekler
A
Arabam
B
Arabası
C
Saçım
D
Mutluyum
E
İçinde
Açıklama:
Bağlama Ünlüsü: Bağlama ünlüsü, ünsüzle biten bir sözcüğe, köken olarak ünsüzden ibaret veya çift ünsüzle başlayan bir ekin gelmesi sonucu Türkçede hece sonunda bulunamayan bir ünsüz çiftinin ortaya çıkması durumunda, araya giren ünlüye denir. (benim) anne-m ve (benim) el-i-m örnekleri karşılaştırılırsa, anne sözcüğünün birinci kişi iyelik ekini -m olarak aldığı görülür. Oysa el sözcüğüne aynı ek getirildiği zaman araya bir i sesi girer. Bunun nedeni hece sonunda -lm ünsüz çiftinin bulunamamasıdır. Saçım sözcüğü de benzer bir yapıya sahiptir. *Şaçm sözcüğündeki hece sonunda yer alan -çm ünsüz çiftinden kaçınmak için araya bir ünlü girer: saç-ı-m. A şıkkında bir bağlama sesi bulunmamakta; B, D, E şıklarında ise sırasıyla /s/, /y/, /n/ bağlama ünsüzleri kullanılmıştır. Doğru cevap C' dir.
Soru 107
I. Ses özelliklerinden biri olan önlük-artlık uyumu seslerin niteliğiyle ilgilidir. II. Dudak uyumu, ünsüzlerin belli bir rolü varsa da, sadece ünlülerle ilgilidir. III. Ünsüz uyumları sadece ünsüzlerle ilgilidir. IV. Ünlü uyumu ünsüz sesler ile ilgilidir.
Ses uyumlarına ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Ses uyumlarına ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Türkçenin ses bilgisi açısından en önemli özelliklerinin başında ses uyumları gelir. Ses uyumları terimiyle ise farklı ses olayları kastedilir. Hem ünlüleri hem de ünsüzleri ilgilendiren ve Türkçenin en bilinen ses özelliklerinden biri olan önlük-artlık uyumu seslerin niteliğiyle ilgilidir. Dudak uyumu ise, ünsüzlerin belli bir rolü varsa da, sadece ünlülerle; buna karşılık ünsüz uyumları sadece ünsüzlerle ilgilidir. Özellikle ünlü uyumları Türkçenin tipik özellikleri arasındadır. IV. maddede verilen bilgi doğru değildir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 108
I. /a/. II. /o/. III. /e/. IV. /ö/.
Yukarıdakilerden hangileri, art damak ünlüleridir?
Yukarıdakilerden hangileri, art damak ünlüleridir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, III
D
III, IV
E
I, III, IV
Açıklama:
Ünlü Uyumları
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak; /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir.
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü /a/, /ı/, /o/, /u/ ünlüleri art damak; /e/, /i/, /ö/, /ü/ ünlüleri ise ön damak sesleridir.
Soru 109
I. /g/. II. /k/. III. /l/. IV. /y/.
Yukarıdaki ünsüzlerden hangilerinin art ve ön damak biçimleri vardır?
Yukarıdaki ünsüzlerden hangilerinin art ve ön damak biçimleri vardır?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Önlük-Artlık Uyumu
Doğru cevap D şıkkıdır. Çünkü ünsüzlerden sadece /g/, /k/, /l/ seslerinin art ve ön damak biçimleri vardır.
Doğru cevap D şıkkıdır. Çünkü ünsüzlerden sadece /g/, /k/, /l/ seslerinin art ve ön damak biçimleri vardır.
Soru 110
I. eşik. II. gölge. III. gelin. IV. açık. V. kapı.
Yukarıdaki sözcüklerin hangilerinde, önlük-artlık uyumu bulunmaktadır?
Yukarıdaki sözcüklerin hangilerinde, önlük-artlık uyumu bulunmaktadır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
I, III, IV
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Yukarıdaki sözcüklerin tamamında önlük-artlık uyumu bulunmaktadır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 111
I. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece dar-yuvarlak ünlü olmalıdır. II. Sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz ünlü olmalıdır. III. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlüler bulunmalıdır. IV. Sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz-geniş ünlüler olmalıdır.
Yukarıda, düzlük-yuvarlaklık uyumuna ilişkin verilen kurallardan hangileri doğrudur?
Yukarıda, düzlük-yuvarlaklık uyumuna ilişkin verilen kurallardan hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV
Açıklama:
Türkiye Türkçesinin önemli ses olaylarından biri de düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Kaynaklarda dudak uyumu olarak da geçen düzlük-yuvarlaklık uyumu, sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 112
I. Bir solukta çıkarılan ses veya seslerin bütününe hece denir. II. Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur. III. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir. IV. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır.
Hecelere ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Hecelere ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Hece ve Ses İlişkisi
Bir solukta çıkarılan ses veya seslerin bütününe hece denir. Daha önce de geçtiği gibi Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Bir solukta çıkarılan ses veya seslerin bütününe hece denir. Daha önce de geçtiği gibi Türkçede hece çekirdeğini ünlü oluşturur. Heceyi ünlü kurar ve sadece ünlüler tek başlarına hece olabilir. Her ünlü, varsa kendinden önce gelen ünsüzü ve kendinden sonra gelen tek veya iki ünsüzü kurduğu hecenin içine alır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 113
I. Dizili ünlüler. II. Geniz ünlüleri. III. Gırtlak ünsüzleri. IV. Ayın. V. Hemze.
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe için tipik olmayan seslerdir?
Yukarıdakilerden hangileri, Türkçe için tipik olmayan seslerdir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
I, II, IV
C
I, III, V
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Geniz ünlüleri, gırtlak ünsüzleri, ayın ve hemze Türkçe için tipik olmayan seslerdir. Yine sızıcı sesler de (/f/, /v/, /j/) Türkçe için tipik değildir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 114
I. Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. II. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez. III. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir. IV. Söz başında mutlaka akıcı ünsüzler bulunur.
Türkçenin ses özellikleri ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Türkçenin ses özellikleri ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Türkçenin Ses Özellikleri
Doğru cevap C şıkkıdır. Çünkü Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir. Söz başında akıcı ünsüzler bulunmaz, sızıcı ünsüzler de az sayıda bulunabilir.
Doğru cevap C şıkkıdır. Çünkü Türkçede bir hecede sadece bir ünlü bulunabilir. Birleşik sözcükler dışında, iki ünlü iki ayrı hecede yan yana gelmez. Türkçe kökenli sözcüklerde uzunluk, /ğ/ sesinin bulunduğu durumlar başta olmak üzere ikincil olarak gerçekleşir. Söz başında akıcı ünsüzler bulunmaz, sızıcı ünsüzler de az sayıda bulunabilir.
Soru 115
I. Bağlama ünlüleri. II. Bağlama ünsüzleri. III. Başlangıç heceleri. IV. Eklemeli sesler.
Yukarıdakilerden hangileri, yardımcı seslerin türlerindendir?
Yukarıdakilerden hangileri, yardımcı seslerin türlerindendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, IV
Açıklama:
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü yardımcı seslerin bağlama ünlüleri ve bağlama ünsüzleri olmak üzere iki türü vardır.
Soru 116
I. Elimiz. II. İyiyim. III. Almış. IV. Bakar. V. Ayağım.
Yukarıdakilerden hangisinde, bağlama ünsüzü kullanılmıştır?
Yukarıdakilerden hangisinde, bağlama ünsüzü kullanılmıştır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
Bağlama Ünsüzü
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. iyi-y-im sözcüğünde, /-ii-/ ikiz ünlüsünden kaçınmak için araya /-y-/ yardımcı ünsüzü girmiştir.
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlüyle bitmesi, ekin ise ünlüyle başlaması durumunda, Türkçenin ikiz ünlülerden kaçınması nedeniyle araya giren ünsüzdür. iyi-y-im sözcüğünde, /-ii-/ ikiz ünlüsünden kaçınmak için araya /-y-/ yardımcı ünsüzü girmiştir.
Soru 117
Aşağıdaki ünsüzlerden hangisinin art ve ön damak biçimi vardır?
Seçenekler
A
k
B
m
C
t
D
s
E
y
Açıklama:
Ünsüzlerden sadece /g/, /k/, /l/ seslerinin art ve ön damak biçimleri vardır; ama bunlar bağımsız sesbirimler olmalarına rağmen alfabede farklı işaretlerle gösterilmezler. Doğru yanıt A seçeneği.
Soru 118
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ön damak ünlülerini barındıran bir ek alabilir?
Seçenekler
A
açık
B
başka
C
kurak
D
yolcu
E
trafik
Açıklama:
Sözcüğe ek gelmesi durumunda, ekin ön ünlülü mü yoksa art ünlülü mü olacağı sözcüğün son hecesinin niteliğine bağlıdır. Son hecede art damak sesleri varsa, ek art damak ünlülerini, ön damak sesleri varsa ek ön damak ünlülerini barındırabilir. trafik sözcüğünde ilk hecede art ünlü olmasına rağmen son hece ön ünlü içerdiği için ön damak ünlülerini barındıran bir ek alabilir. Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 119
Önlük-artlık uyumundan çıkmanın en önemli nedeni kimi eklerin tek biçimli oluşudur. Aşağıdakilerden hangisi bu eklerden biri değildir?
Seçenekler
A
-ki
B
-daş
C
-ken
D
-miş
E
-yor
Açıklama:
-miş eki tek biçimli değildir. -miş, -mış, -müş, -muş gibi sözcüğe uyum sağlayan biçimleri ulunmaktadır. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 120
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde önlük-artlık uyumunun olmaması tarihi süreçte geçirdiği değişimlerden kaynaklanmaktadır?
Seçenekler
A
sabahleyin
B
meslektaş
C
kardeş
D
maliyet
E
dikkat
Açıklama:
kardeş sözcüğü Eski Türkçedeki karındaş sözcüğünün tarihsel süreç içinde uyumdan çıkmış biçimidir. Doğru yanıt C seçeneği.
Soru 121
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre ilk hecesinde ö,ü ünlüleri olan bir sözcüğün daha sonraki hecelerinde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
Seçenekler
A
a, ı
B
e, i
C
a, u
D
e, ü
E
i, ü
Açıklama:
Kaynaklarda dudak uyumu olarak da geçen düzlük-yuvarlaklık uyumu, sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Bu kurala göre ön hecede ö ve ü varsa sonraki hecede e ve ü ünlüleri olmalıdır. Doğru yanıt D seçeneği.
Soru 122
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumu vardır?
Seçenekler
A
çamur
B
ödev
C
yavru
D
dünya
E
dekor
Açıklama:
Düz-yuvarlaklık uyumuna göre a'dan sonra a,ı; ü'den sonra e,ü; e'den sonra e,i sesleri olan heceler gelmesi gerekirdi. Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 123
Aşağıdakilerin hangisinde ötümlülük-ötümsüzlük uyumu kuralına uymayan bir yazım vardır?
Seçenekler
A
maçta
B
simitci
C
sözcü
D
okulda
E
geçkin
Açıklama:
simit sözcüğünün sonundaki t sesi ötümsüz olduğundan simitçi şeklinde ek alarak ötümlülük-ötümsüzlük uyumu sağlanmaktadır. Doğru yanıt B seçeneği.
Soru 124
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin hecelerine ayrılmasında bir hata bulunmaktadır?
Seçenekler
A
ha-nım-e-li
B
baş-la-nıl-dı
C
ka-pı-ya
D
man-za-ra-lı
E
e-le-le
Açıklama:
Hanımeli birleşik bir sözcüktür ve birleşik sözcüklerin hecelenmesinde de heceler esas alınır. Bu tür birleşik sözcüklerde zaman zaman hece kuralına göre değil, anlama göre de heceleme yapıldığı görülmekte ise de, Türkçenin yazım kuralları açısından anlama göre heceleme yanlıştır. Doğru heceleme ha-nı-me-li şeklinde olmalıdır. Doğru yanıt A seçeneği.
Soru 125
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde Türkçenin ses özelliklerine uygun olmayan bir bir kullanım bulunmaktadır?
Seçenekler
A
alt
B
ölç
C
pars
D
sarp
E
dans
Açıklama:
Türkçe sözcüklerde, hece sonunda ancak belli ünsüz çiftleri bulunabilir. -lt, -lç, -rs, -rp bu çiftlerdendir; ancak -ls, -ns, -yn gibi ünsüz çiftleri Türkçe sözcüklerde bulunmaz. Bu çiftlere alıntı sözcüklerde rastlanır. Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 126
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi Türkçedir?
Seçenekler
A
şans
B
zevk
C
denk
D
doktor
E
vals
Açıklama:
Türkçe sözcüklerde, hece sonunda ancak belli ünsüz çiftleri bulunabilir. -ls, -vk, -ns, -rp bu çiftlerden değildir. Bu çiftlere alıntı sözcüklerde rastlanır. Türkçe sözcüklerde geniş yuvarlak /o/ ve /ö/ ünlüleri yalnız ilk hecede bulunabilir. Doğru yanıt C seçeneği.
Ünite 5
Soru 1
Aşağıdaki ses değişmesi nedenlerinden hangisi sonucunda Eski Türkçedeki töpü sözcüğü günümüz Türkçesinde tepe olmuştur?
Seçenekler
A
Dildeki Eğilimler
B
Eklenme
C
Tarihsel Süreç
D
Dil İlişkileri
E
Yazı Dili - Konuşma Dili Arasındaki Farklar
Açıklama:
Eski Türkçedeki töpü sözcüğü Türkçe kökenli bir sözcüktür. Bu sözcük tarihsel süreç içerisinde ses değişikliklerine uğrayarak değişmiştir. Doğru cevap C'dir.
Soru 2
/a/, /e/, /o/, /ö / ünlülerinin çeşitli nedenlerle sırasıyla /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlülerine dönüşmeleri hangi ses olayı adı ile ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
Ünlü Daralması
B
Ünlü Genişlemesi
C
Öndamaksıllaşma
D
Artdamaksıllaşma
E
Ünlü Düzleşmesi
Açıklama:
/a/, /e/, /o/, /ö / ünlüleri geniş ünlüler, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri ise dar ünlülerdir. Birinci gruptaki ünlülerin ikinci gruptaki ünlülere dönüşmesine ünlü daralması adı verilmektedir. Doğru cevap A’dır.
Soru 3
Eski Türkçedeki derşürmek sözcüğünün Türkiye Türkçesinde devşirmek olması aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
büzülme
B
dudaksıllaşma
C
aykırılaşma
D
düzleşme
E
göçüşme
Açıklama:
İki sesin ortak özelliklerinin artması anlamındaki benzeşmenin tersi olarak görülebilecek bir ses olayıdır. İki sesin ortak özelliğinin azalması aykırılaşma olarak adlandırılır. Doğru cevap C’dir.
Soru 4
Standart dildeki bulgur sözcüğünün ağızlarda burgul biçiminde kullanılması hangi ses olayı ile açıklanmaktadır?
Seçenekler
A
uzak göçüşme
B
ötümlüleşme
C
düzleşme
D
aykırılaşma
E
dudaksıllaşma
Açıklama:
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Ancak daha az görülmekle birlikte, yan yana olmayan ünsüzler arasında da göçüşme olabilir. Yukarıdaki sözcüklerde yer değiştiren sesler yan yana değildir ve söyleyişte yerleri birbirleri ile değiştirmiştir. Doğru cevap A’dır.
Soru 5
Standart dilde “kırk” biçiminde sesletilen sözcüğün ağızlarda “gırk” biçiminde sesletilmesi hangi ses olayı ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
büzülme
B
ötümlüleşme
C
düzleşme
D
ötümsüzleşme
E
aykırılaşma
Açıklama:
/k/ sesi ötümsüz bir sestir. /g/ sesi ise ötümlü bir sestir. /k/ sesi /g/ sesine dönüşerek ötümlü hâle gelmiştir. Yukarıdaki ses olayı ötümlüleşmedir. Doğru cevap B’dir.
Soru 6
Eski Türkçede bir hayvan adı olan “bars” sözcüğünün Türkiye Türkçesinde “pars” biçimine dönüşmesindeki ses olayı hangisidir?
Seçenekler
A
Göçüşme
B
Ünsüz tekleşmesi
C
Ötümsüzleşme
D
Ötümlüleşme
E
Düzleşme
Açıklama:
Eski Türkçedeki “bars” sözcüğünün ilk sesi olan /b/ sesi ötümlü bir sestir. /p/ sesi ise ötümsüz bir sestir. /b/ sesi /p/ sesine dönüşerek ötümsüzleşmiştir. Doğru cevap C’dir.
Soru 7
I. Artdamaksıllaşma
II. Yuvarlaklaşma
III. Aykırılaşma
IV. Ötümlüleşme
V. Kaynaşma
Yukarıdaki ses olaylarından hangileri ünlülerde meydana gelen ses olaylarındandır?
II. Yuvarlaklaşma
III. Aykırılaşma
IV. Ötümlüleşme
V. Kaynaşma
Yukarıdaki ses olaylarından hangileri ünlülerde meydana gelen ses olaylarındandır?
Seçenekler
A
IV, V
B
III, V
C
I, III
D
I, II
E
II, V
Açıklama:
Ünlülerde meydana gelen ses olayları: Ünlü daralması, Ünlü genişlemesi, Öndamaksıllaşma, Artdamaksıllaşma, Yuvarlaklaşma, Düzleşme, Ünlü uzaması, Ünlü kısalması, Ünlü türemesi ve Ünlü düşmesidir. Aykırılaşma, Ötümlüleşme ve Kaynaşma ünsüzlerde meydana gelen ses olaylarındandır. Doğru cevap D’dir.
Soru 8
I. Büzülme II. Göçüşme III.Hece düşmesi IV.Düzleşme V.Benzeşme Yukarıdaki ses olaylarından hangileri ünlülerde ve ünsüzlerde meydana gelen ses olaylarındandır?
Seçenekler
A
I, II
B
I, III, V
C
III, IV, V
D
III, IV
E
I, IV, V
Açıklama:
Ünlülerde ve ünsüzlerde meydana gelen ses olayları: Büzülme, Hece düşmesi ve Benzeşmedir. Göçüşme ünsüzlerde, düzleşme ünlülerde görülen ses olayıdır. Doğru cevap B’dir.
Soru 9
Eski Türkçede “saklanbaç” biçiminde kullanılan sözcüğün Türkiye Türkçesinde “saklambaç” biçiminde bir değişikliğe uğraması hangi ses olayı ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Öndamaksıllaşma
B
Büzülme
C
Benzeşme
D
Aykırılaşma
E
Ünsüz ikizleşmesi
Açıklama:
Benzeşme süreci, dillerde en az çaba yasası gereği, bir sesin çıkış yeri ya da biçimi açısından bir başka sese benzer ya da eş duruma getirilmesi olarak açıklanır. “saklanbaç” sözcüğündeki /n/ sesi, “saklambaç” sözcüğünde /b/ sesinin etkisiyle /m/ sesine dönüşmüştür. /b/ ünsüzü ile /m/ ünsüzü ses özelliği açısından birbirlerine daha yakın ünsüzlerdir. Doğru cevap C’dir.
Soru 10
“ileri” sözcüğünün “ireli”, “bulgur” sözcüğünün “burgul”, “satranç” sözcüğünün “santraç” biçimindeki kullanım örnekleri hangi ses olayı ile ilgilidir?
Seçenekler
A
uzak göçüşme
B
ötümlüleşme
C
düzleşme
D
aykırılaşma
E
dudaksıllaşma
Açıklama:
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Ancak daha az görülmekle birlikte, yan yana olmayan ünsüzler arasında da göçüşme olabilir. Yukarıdaki sözcüklerde yer değiştiren sesler yan yana değildir ve söyleyişte yerleri birbirleri ile değiştirmiştir. Doğru cevap A’dır.
Soru 11
I. Çekimle ilgili ses değişimleri olmuştur.
II. Sözcüklerdeki ses olayındaki değişiklik tamamlanmıştır.
III. Ses değişimleri eş zamanlıdır.
IV. Biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) ile ilgilidir.
“Ağacı, sana, özlüyor” sözcüklerinde görülen ses olayları ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Sözcüklerdeki ses olayındaki değişiklik tamamlanmıştır.
III. Ses değişimleri eş zamanlıdır.
IV. Biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) ile ilgilidir.
“Ağacı, sana, özlüyor” sözcüklerinde görülen ses olayları ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
I, III
C
II, III
D
I, III, IV
E
II, III, IV
Açıklama:
“Ağacı, sana, özlüyor” sözcüklerinde çekimle ilgili ses değişimleri olmuştur. Ses değişimleri eş zamanlıdır. Biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) ile ilgilidir.
Soru 12
I. Dilin ses varlığında değişiklikler olabilir.
II. Her doğal dilde bulunur.
III. “Jandarma” kelimesinin söyleyişte bazen “candarma” şeklinde olması örnektir. Numaralandırılmış şekilde verilen bilgiler aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
II. Her doğal dilde bulunur.
III. “Jandarma” kelimesinin söyleyişte bazen “candarma” şeklinde olması örnektir. Numaralandırılmış şekilde verilen bilgiler aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
Seçenekler
A
Alıntı sözcük
B
Çekim eki
C
Yapım eki
D
Yazı dili
E
Konuşma dili
Açıklama:
Alıntı sözcükler, dilin ses varlığında değişiklikler yaratabilir. Her doğal dilde bulunur. “Jandarma” sözcüğünün söyleyişte bazen “candarma” şeklinde olması, "jeep" sözcüğünün ise "cip" olması bu duruma örnektir.
Soru 13
I. Standart dilin bozulmuş şekline ağız denir.
II. Ağızlar, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir.
III. Dil eğitiminde öncelikli olarak standart dil tercih edilir.
IV. Ağızlar ile standart dil karşılaştırılarak ses olayları fark edilebilir. Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Ağızlar, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir.
III. Dil eğitiminde öncelikli olarak standart dil tercih edilir.
IV. Ağızlar ile standart dil karşılaştırılarak ses olayları fark edilebilir. Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız III
B
I, IV
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV
Açıklama:
Ağızlar, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir. Dil eğitiminde öncelikli olarak standart dil tercih edilir. Ağızlar ile standart dil karşılaştırılarak ses olayları fark edilebilir. Ancak ağız, standart dilin bozulmuş şekli değildir.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisinde “sıfırla nöbetleşme” olayı görülmektedir?
Seçenekler
A
hayatım
B
göğsü
C
ağlıyor
D
sapsarı
E
bekliyor
Açıklama:
Bir ses eklenmede hiç kullanılmayabilir. göğüs > göğsü durumunda “sıfırla nöbetleşme” olayı görülmektedir. Kaynaklarda bu durum ses düsmesi olarak da verilir. Ancak burada düşen bir sey yoktur. Sözcük bir bağlamda ünlüsünü korurken başka bir bağlamda ünlüsü olmadan kullanılmaktadır.
Soru 15
Aşağıdakilerden hangisi ünlülerin ses olayı yaşamasındaki etkenlerden biri değildir?
Seçenekler
A
Önlük
B
Patlamalı
C
Düzlük
D
Artlık
E
Darlık
Açıklama:
Ünlülerin ses olayı yaşamasındaki etkenler; önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik, uzunluk-kısalık şeklindedir. "Patlamalı" olmak ünsüzlere ait bir özelliktir.
Soru 16
Eski Türkçedeki “közel” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “güzel” olması aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle ilgilidir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünsüz türemesi
C
Dudaksıllaşma
D
Aykırılaşma
E
Ünlü uzaması
Açıklama:
Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir.Eski Türkçedeki “közel” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “güzel” olması ses olaylarından ünlü daralması ile ilgilidir.
Soru 17
Aşağıdakilerden hangisi öndamaksıllaşma ile ilgili bir örnek değildir?
Seçenekler
A
yaşıl → yeşil
B
bış- → piş-
C
tıl → dil
D
ıgaç → ağaç
E
yorı- → yürü-
Açıklama:
yaşıl → yeşil, bış- → piş, tıl → dil ve yorı- → yürü- örneklerinde öndamaksıllaşma vardır ancak ıgaç → ağaç örneğinde ünlü genişlemesi olmuştur.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisinde görülen ses olayı diğerlerinden farklıdır?
Seçenekler
A
karındaş → kardeş
B
alma → elma
C
taş → dış
D
ana → anne
E
kanı → hani
Açıklama:
taş → dış örneğinde ünlü daralması görülmektedir.
Soru 19
Aşağıdakilerden hangisinde yuvarlaklaşma görülmektedir?
Seçenekler
A
isig → ısı
B
habar → haber
C
fursat → fırsat
D
canaver → canavar
E
tevbe → tövbe
Açıklama:
Yalnızca "tevbe → tövbe" örneğinde yuvarlaklaşma vardır.
Soru 20
"Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan ....................... ünsüzlerinden biri varsa, başında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyişlerde görülür, yazıya yansımaz." ifadesinde boş bırakılan yere hangisi getirilmelidir?
Seçenekler
A
/s/, /t/
B
/r/, /l/
C
/r/, /s/
D
/m/, /s/
E
/n/, /r/
Açıklama:
"Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan /r/, /l/ ünsüzlerinden biri varsa, basında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyislerde görülür, yazıya yansımaz."
Soru 21
“Geniş ünlülerin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir.” Aşağıda eski Türkçede ve günümüz Türkçesinde verilen sözcüklerin hangisinde bunu örnekleyen bir değişim söz konusudur?
Seçenekler
A
yokarı - yukarı
B
ortu - orta
C
töpü - tepe
D
isig - ısı
E
yabız - yavuz
Açıklama:
“ortu - orta, töpü - tepe” örneklerinde ünlü genişlemesi, “isig - ısı” örneğinde artdamaksıllaşma, “yabız - yavuz” örneğinde de yuvarlaklaşma söz konusudur. “yokarı” sözcüğünde /o/ geniş ünlüsü zaman içinde /u/ dar ünlüsüne dönüşerek sözcük “yukarı” halini almıştır. Doğru cevap A’dır.
Soru 22
Eski Türkçedeki “teñri” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “tanrı” olması ünlüler açısından aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
ünlü genişlemesi
B
öndamaksıllaşma
C
ünlü düşmesi
D
ünlü daralması
E
artdamaksıllaşma
Açıklama:
Ön damak ünlülerinin çeşitli nedenlerle art damak ünlüsüne dönüşmesi artdamaksızlaşma olarak adlandırılır. Kelimedeki /e/ ve/i/ ön damak ünlüleri zaman içinde /a/ ve /ı/ art damak ünlülerine dönüşmüştür. Doğru cevap E’dir.
Soru 23
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde öndamaksıllaşma bir hecede gerçekleştiği için ünlü uyumuna aykırı bir durum vardır?
Seçenekler
A
kangı - hangi
B
yaşıl - yeşil
C
yana - yine
D
yorımak - yürümek
E
bışmak - pişmek
Açıklama:
Eski Türkçedeki “kangı” sözcüğünde sadece ikinci hecedeki ünlüde bir değişim olmuştur. Bu da ünlü uyumuna aykırı bir durum oluşturmuştur. Doğru cevap A’dır.
Soru 24
'saru' sözcüğünün zaman içerisinde 'sarı' sözcüğüne dönüşmesi aşağıdaki ses olaylarından hangisine bir örnektir?
Seçenekler
A
ötümsüzleşme
B
göcüşme
C
düzleşme
D
ünlü kısalması
E
artdamaksıllaşma
Açıklama:
Düzleşme, yuvarlak bir ünlünün düz bir ünlüye dönüşmesidir.Tarihi dönemleri, özellikle dar ünlülerde bir yuvarlaklaşma eğilimi görülen Eski Anadolu Türkçesi dönemini günümüz Türkçesiyle karşılaştıracak olursak, düzlük-yuvarlaklık uyumunun da bir sonucu olarak, bugün genel bir düzleşme eğiliminden söz edilebilir. Doğru cevap C'dir.
Soru 25
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde 'ünlü türemesi' görülmemektedir?
Seçenekler
A
iskele
B
istasyon
C
kulüp
D
hüküm
E
sfenks
Açıklama:
Türkçenin yapısal özelliği olarak söz başında ve sonunda bulunamayan ünsüzler veya ünsüz çiftleri vardır. Bu tür ünsüz veya ünsüz çiftlerini barındıran alıntı sözcükler, Türkçeye uyarlanmaktadır. Uyarlama süreçlerinin bir sonucu da ünlü türemesidir. Bu türeme ünlü, söz başında ve ünsüz gruplarının arasında görülebilir. Bunlardan biri, başa bir dar ünlü, çoğu zaman /i/ ünlüsü getirilmek suretiyle, ünsüz çiftlerinin çözülmesidir: İt. scala - iskele, Fr. station - istasyon olmuştur. İkinci yöntem ise ünsüz çiftinin arasına dar bir ünlü getirmektir: Fr. clup - kulüp. Türkçede söz sonunda belli ünsüz çiftleri bulunabilir. Bunlar: -lç, -lk, -lp, -lt, -nç, -nk, nt, -rç, -rk, -rp, -rs, -rt, -st ünsüz çiftleridir. Bu nedenle, sonda Türkçede bulunamayan ünsüz çiftlerine sahip alıntı sözcüklerde, ünsüz çiftleri arasında bir dar ünlü türer: Ar. hükm - hüküm. Bazı alıntı sözcüklerde Türkçenin hece yapısına uygun olmamakla birlikte sondaki ünsüz çiftlerinin arasına ünlü getirilmediği de görülmektedir: sfenks. Doğru cevap E'dir.
Soru 26
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin konuşma dilindeki kullanımında ünsüz düşmesi ses olayı sıklıkla görülür?
Seçenekler
A
pişirdim
B
bekleme
C
gelirim
D
okuyoruz
E
kritik
Açıklama:
Konuşma dilinde yazı diline göre çok daha fazla ünsüz düşmesi örneği vardır. Konuşma dilinde -(x)yor ekinin sonundaki /r/ sesi bir ünsüz öncesinde düşer. “okuyoruz” sözcüğü genellikle “okuyoz” şeklinde söylenir. “Doğru cevap D’dir.
Soru 27
Eski Türkçedeki “köñlek” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “gömlek” olması aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
dudaksıllaşma
B
aykırılaşma
C
göcüşme
D
kaynaşma
E
benzeşme
Açıklama:
Dudak ünsüzü olmayan ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine dudaksıllaşma denir. Sözcükte yuvarlak ünlüler komşuluğundaki geniz n’si, yine bir geniz ünsüzü, ama aynı zamanda dudak ünsüzü de olan /m/ye dönüşmüştür. Doğru cevap A’dır.
Soru 28
"Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir." Aşağıdakilerin hangisinde buna örnek bir durum yoktur?
Seçenekler
A
pehriz
B
santraç
C
yanlış
D
nalet
E
yanlız
Açıklama:
Göçüşme en çok /r/ ve /l/ sesleri yanında /y/, /p/, /b/, /v/, /m/, /n/ seslerinin bulunması durumunda görülür. Ancak bunun dışında da göçüşmeye rastlanabilir. "pehriz, santraç, nalet ve yanlız" standart dilde "perhiz, satranç, lanet ve yalnız"'tır. "yanlış" sözcüğü standart dildeki doğru yazılımıdır. Ağızda ise 'yalnış' olabilmektedir. Doğru cevap C'dir.
Soru 29
Eski Türkçedeki “körmek” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “görmek” olması aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
aykırılaşma
B
büzülme
C
benzeşme
D
ötümlüleşme
E
ötümsüzleşme
Açıklama:
Ötümlüleşme, ötümsüz bir ünsüzün ötümlü hâle gelmesi olayıdır. Standart dilden hareket edecek olursak ötümlüleşme, tarihi süreçte gerçekleşmiş bir ses olayıdır. Eski Türkçe ile günümüzdeki durum karşılaştırılırsa söz başında bulunan bazı seslerin büyük oranda ötümlüleştiği görülür. Ön ünlülü sözcüklerin bir bölümünde k->g- ötümlüleşmesi gerçekleşmiştir. Doğru cevap D'dir.
Soru 30
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kaynaşma olayına bir örnek değildir?
Seçenekler
A
kahvaltı
B
pembe
C
cumartesi
D
sütlaç
E
nasıl
Açıklama:
"kahvaltı" - kahve altı, "nasıl" - ne asıl, "cumartesi" - cuma ertesi, "sütlaç" - sütlü aş kelimelerinin kaynaşmasıyla oluşmuştur. “pembe” sözcüğünde böyle bir durum yoktur. Doğru cevap B’dir.
Soru 31
Çiftdudak ünsüzü /m/ komşuluğundaki dil ucu-diş ünsüzü /n/ sesini söylemek, çiftdudak ünsüzü /m/ sesini söylemekten daha zordur. Bundan ötürü "penbe" gibi bir yapı kolayca "pembe" yapısına değişebilir. Bu ses değişiminin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
En az çaba yasası
B
Dil planlaması
C
Tarihsel süreç
D
Dil ilişkileri
E
Yazı-konuşma dili farkları
Açıklama:
Ses Değişmelerinin Nedenleri: Bir dilin sesleri farklı nedenlerle değişebilir. Bunun dil içi eğilimler, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar, başka dillerle ilişkiler, dil içi varyantların birbirini etkilemesi, dildeki modalar, sosyal gruplar gibi çok farklı nedenleri vardır. Verilen örnek dildeki eğilimler ile ilgilidir. Dillerdeki değişmelerin nedenleri tümüyle bilinmemekle birlikte, en bilinen nedeni “En az çaba yasası” dır. Benzeşme süreci buna bir örnektir. Dillerde en az çaba yasası gereği, bir sesin çıkış yeri ya da biçimi açısından bir başka sese benzer ya da eş duruma getirilmesi benzeşme olarak açıklanır. Bu açıdan bakıldığında benzeşmenin pek çok ses olayını kapsadığı da ortaya çıkar: ünlülerde önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık uyumları; eklenme sırasında ünsüzlerin ötümlülük-ötümsüzlük açısından uyum sağlamaları; ünlü-ünsüz uyumu da benzeşme süreçleridir. Yazı dilinde sık rastlanan benzeşme örneklerinden biri /nb/ ünsüz çifti içindeki geniz sesi /n/’nin, yanındaki dudak ünsüzü /b/’ye benzeyerek geniz-çiftdudak sesi /m/’ye dönmesidir. /nb/>/mb/ değişmesi hem Türkçe sözcüklerde hem de Arapça, Farsça alıntılarda karşımıza çıkar. Pembe sözcüğü de bunlardan biridir. Doğru cevap A' dır.
Soru 32
Aşağıdaki köklerden hangisi eklenme yoluyla ortaya çıkmış bir ses olayını içerir?
Seçenekler
A
Burunlar
B
Bakıyor
C
Beni
D
Çiçeği
E
Böcekler
Açıklama:
Eklenme: Ses olaylarının önemli bir bölümü bir sözcüğe ek getirilmesi sırasında ortaya çıkar. Ancak eklenmeyle ilgili ses değişmelerini çekim ve türetim açısından ayrı değerlendirmek gerekir. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir: çocuk > çocuğu, burun > burnu, ben > bana, oyna- > oynuyor. Çiçek > çiçeği değişimi bunlara benzer bir örnektir. Diğer şıklarda ise eklenme sonrası kök sözcüklerde her hangi bir ses değişimi gözlenmemektedir. Doğru cevap D’ dir.
Soru 33
Aşağıdakilerden hangisinde ses olayı kalıcı biçimde sonuçlanmıştır?
Seçenekler
A
Devirler
B
Devri
C
Devirdi
D
Devirmiş
E
Devrim
Açıklama:
A, B, C, D şıklarındaki ses değişmeleri çekimle ilgilidir. Bunlar doğal olarak sadece eşzamanlıdır ve biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) adı altında incelenirler. Benzer süreçler, bir kök veya gövdeden, eklenmeyle veya birleşme sonucu yeni sözcüklerin türetilmesi sırasında da görülebilir. Bu durumda ses olayı eklenme veya birleşmeyle türemiş sözcükte kalıcı biçimde sonuçlanmış olabilir: kavuş- > kavşak, devir- > devrim, ret > reddet- gibi. Doğru cevap E’ dir.
Soru 34
Arapça aslında ikinci hecesi uzun olan hayāt sözcüğü tek başına iken veya ünsüzlerden önce kısalmış ve sözcük hayat biçimini almışken sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ünlü yeniden uzamaktadır: hayātım. Bu örneklerde yer alan ses değişmeleri aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
En az çaba yasası
B
Dil planlaması
C
Tarihsel süreç
D
Dil ilişkileri
E
Yazı-konuşma dili farkları
Açıklama:
Tarihsel Süreç: Ses değişmelerinin bir bölümü, sözcüğün başta Eski Türkçe olmak üzere, bilinen eski biçimleriyle günümüzde kullanılan biçimlerinin karşılaştırılması sonucunda belirlenebilirler: ET bedük > büyük, ET töpü > tepe, ET adak > ayak. Bu tür ses olayları çoğu zaman sonuçlanmış süreçlerdir. Çok nadir olarak geçiş döneminin işareti olarak ikili biçimlere de rastlanabilir. Ayrıca ses olayı sonuçlanmış olsa bile genel bir değişme eğiliminin izleri belli durumlarda korunmuş olabilir. Örnek olarak ōt sözcüğünde bulunan Ana Türkçedeki uzun ünlü günümüzde kısalmış, ancak geride sondaki ötümsüz ünsüzün ötümlüleşmesiyle bir iz bırakmıştır: od. Yine Arapça aslında ikinci hecesi uzun olan hayāt sözcüğü tek başına iken veya ünsüzlerden önce kısalmış ve sözcük hayat biçimini almışken sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ünlü yeniden uzamaktadır: hayātım. Doğru cevap C’ dir.
Soru 35
Aşağıdakilerden hangisi yazı dili-konuşma dili arasındaki farklardan kaynaklanan bir değişimi gösterir?
Seçenekler
A
böyük / büyük
B
İstanbul / İstambul
C
gapı / kapı
D
ilimon / limon
E
deñiz/deniz
Açıklama:
Yazı Dili - Konuşma Dili Arasındaki Farklar: Yazılı biçimleri olan doğal dillerde, yazı dili ile konuşma dili farklı hızda değişir. Yazı dili standardı bir kere belirlendikten sonra, eğitimlerini bu standart biçimle almış konuşurlar değişmelerden hoşlanmazlar. Buna karşılık konuşma dili çok daha yoğun ve sürekli bir değişim içindedir. Zamanla yazı dili ile konuşma dili arasında bir uçurum oluşur ve yazı dilinde reform yapma ihtiyacı ortaya çıkar. Konuşma dilini yazı diline yaklaştırmak ise, bu yöndeki yaygın beklentilere rağmen, alışılmış bir durum değildir. Konuşma dilinde görülen değişmelerin bir kısmı yazıya daha erken, bir kısmı daha geç yansıtılır veya hiç yansıtılmaz: on başı /om başı/, Ankara /Añkara/, pekiyi> /peki/, dershane /dersāne/. Bunların belirlenebilmesi için sözcüklerin nasıl yazıldığı ile nasıl söylendiğinin karşılaştırılması gerekir. "İstambul" söyleyişi bunlara benzer bir örnektir. Bu ses değişimi, konuşmada kullanılmasına rağmen yazıya geçmemiştir. Diğer şıklardaki örnekler ise ağızlar ile standart dilin karşılaştırılması sonucunda fark edilebilen ses olaylarını içerir. Doğru cevap B’ dir.
Soru 36
Aşağıdakilerden hangisinde diğerlerinden farklı bir ses olayı görülür?
Seçenekler
A
ıgaç > ağaç
B
boguz > boğaz
C
ortu > orta
D
töpü > tepe
E
yokarı > yukarı
Açıklama:
A, B, C, D şıklarında ünlü genişlemesi izlenirken, E şıkkında bunlardan farklı olarak ünlü daralması görülür. Doğru cevap E’ dir.
Soru 37
yaşıl > yeşil
bış > piş
yana > yine
Yukarıdaki örneklerde hangi ses olayı yer alır?
bış > piş
yana > yine
Yukarıdaki örneklerde hangi ses olayı yer alır?
Seçenekler
A
Öndamaksıllaşma
B
Artdamasıllaşma
C
Yuvarlaklaşma
D
Düzleşme
E
Uzama
Açıklama:
Öndamaksıllaşma: Artdamak ünlülerinin çeşitli nedenlerle öndamak ünlüsüne dönüşmesi dil incelemelerinde öndamaksıllaşma olarak adlandırılır. Aynı durumu göstermek için incelme terimi de kullanılır. Genellikle /y/, /ş, /ç/ ünsüzlerinin komşuluğundaki kimi ünlülerde tarihsel süreçte yazıya yansıyan öndamaksıllaşmalar gerçekleşmiştir. Öndamaksıllaşmaya, adı geçen ünlülerin bulunmadığı az sayıda sözcükte de rastlanır: ET bıñ > bin, ET tıl > dil, tıñla- > dinle-. Örneklerde görülen a > i, ı > i, a > i değişimleri de, art seslerin ön sese dönüştüğünü göstermektedir. Doğru cevap A’ dır.
Soru 38
Aşağıdaki değişim sürecinde hangi ses olayları yer almıştır?
kelür ben>gelürven>gelürem > gelürüm >gelirim
i.yuvarlaklaşma
ii. düzleşme
iii. ünsüz düşmesi
iv. ötümlüleşme
v. ünsüz tekleşmesi
kelür ben>gelürven>gelürem > gelürüm >gelirim
i.yuvarlaklaşma
ii. düzleşme
iii. ünsüz düşmesi
iv. ötümlüleşme
v. ünsüz tekleşmesi
Seçenekler
A
Yalnız i, ii
B
Yalnız iii, iv
C
Yalnız v
D
Yalnız iii
E
i, ii, iii, iv
Açıklama:
Doğru cevap D’ dir. Çünkü verilen Örnek ünsüz düşmesine verilen bir örnektir:
kelür ben>gelürven>gelürem > gelürüm >gelirim
kelür ben>gelürven>gelürem > gelürüm >gelirim
Soru 39
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde konuşma diline özgü ses düşmesi izlenir?
Seçenekler
A
rest
B
pes
C
sert
D
şevk
E
aşk
Açıklama:
Ünsüz çifti /st/ Türkçede söz sonunda bulunabilir: ast, üst. Ancak bu ünsüz çiftinin sonundaki /t/ Farsçadan alınan az sayıda sözcükte, konuşma dilinde ve yerel söyleyişlerde yalın hâlde düşme eğilimindedir: dost > dos, rast > ras, abdest > abdes, dürüst > dürüs, serbest > serbes. Şıklarda /st/ ünsüz çiftini içeren, dolayısıyla da bu süreçten geçen tek sözcük rest sözcüğüdür. Doğru cevap A’ dır.
Soru 40
Aşağıdakilerden hangisi hem ünlü hem de ünsüzlerin kullanımına ilişkin bir ses olayıdır?
Seçenekler
A
Aykırılaşma
B
Göçüşme
C
Büzülme
D
Ötümsüzleşme
E
Kaynaşma
Açıklama:
Büzülme: Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Büzülme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu büzülme örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Doğru cevap C' dir.
Soru 41
I. Dil içi eğilimler. II. Yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar. III. Başka dillerle ilişkiler. IV. Dildeki modalar. V. Sosyal gruplar.
Yukarıdakilerden hangileri, bir dilin seslerinin değişme nedenlerindendir?
Yukarıdakilerden hangileri, bir dilin seslerinin değişme nedenlerindendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ses Değişmelerinin Nedenleri
Bir dilin sesleri farklı nedenlerle değişebilir. Bunun dil içi eğilimler, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar, başka dillerle ilişkiler, dil içi varyantların birbirini etkilemesi, dildeki modalar, sosyal gruplar gibi çok farklı nedenleri vardır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Bir dilin sesleri farklı nedenlerle değişebilir. Bunun dil içi eğilimler, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar, başka dillerle ilişkiler, dil içi varyantların birbirini etkilemesi, dildeki modalar, sosyal gruplar gibi çok farklı nedenleri vardır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 42
Ünlüler titreşimli (ötümlü) seslerdir; ünsüzlerin ise bir bölümü titreşimli bir bölümü titreşimsizdir. Bu durumda ünlü komşuluğundaki titreşimsiz bir ünsüzü söylemek, titreşimli bir ünsüzü söylemekten daha zordur. Bundan ötürü ekeg gibi bir yapı kolayca eğe yapısına değişebilir.
Yukarıda, dildeki ses değişmelerinin nedenlerinden bir açıklanmıştır. Bu durum, dildeki eğilimlere ilişkin aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Yukarıda, dildeki ses değişmelerinin nedenlerinden bir açıklanmıştır. Bu durum, dildeki eğilimlere ilişkin aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
En az çaba yasası
B
Titreşim yasası
C
Yer değiştirme kuralı
D
Dilden etkilenme yasası
E
Devinim kuralı
Açıklama:
Dildeki Eğilimler
Doğru cevap A şıkkıdır. Dillerdeki değişmelerin en bilinen nedeni “En az çaba yasası”dır. Soruda yer alan açıklama, bu yasaya örnek olarak verilebilir.
Doğru cevap A şıkkıdır. Dillerdeki değişmelerin en bilinen nedeni “En az çaba yasası”dır. Soruda yer alan açıklama, bu yasaya örnek olarak verilebilir.
Soru 43
I. kalem-kalemlik. II. çocuk-çocuğu. III. burun-burnu. IV. ben-bana. V. ev-evli.
Yukarıdakilerden hangileri, çekimle ilgili ses değişmelerindendir?
Yukarıdakilerden hangileri, çekimle ilgili ses değişmelerindendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Eklenme
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü "kalem-kalemlik" ve "ev-evli" sözcükleri türemiş sözcüklerdir. Kökten türeyerek yeni bir sözcük oluşturmuştur. Yeni sözcüğün kendine özgü, yeni bir anlamı vardır. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir.
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü "kalem-kalemlik" ve "ev-evli" sözcükleri türemiş sözcüklerdir. Kökten türeyerek yeni bir sözcük oluşturmuştur. Yeni sözcüğün kendine özgü, yeni bir anlamı vardır. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir.
Soru 44
I. Değiştirme. II. Nöbetleşme. III. Yerine geçme. IV. İntihal. V. Seçme.
Eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için yukarıdaki terimlerden hangisi kullanılmaktadır?
Eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için yukarıdaki terimlerden hangisi kullanılmaktadır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
YÖNTEM
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için nöbetleşme terimi kullanılmaktadır.
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için nöbetleşme terimi kullanılmaktadır.
Soru 45
I, yürüyerek-yüriyerek. II. oyna-oynuyor. III. anne-annem. IV. saç-saçsız.
Yukarıdakilerden hangileri, ses değişimleriyle ortaya çıkan nöbetleşmeye örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ses değişimleriyle ortaya çıkan nöbetleşmeye örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
YÖNTEM
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü "yürüyerek-yüriyerek" ve "oyna-oynuyor" sözcüklerinde nöbetleşme söz konusudur.
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü "yürüyerek-yüriyerek" ve "oyna-oynuyor" sözcüklerinde nöbetleşme söz konusudur.
Soru 46
I. Önlük-artlık. II. Düzlük-yuvarlaklık. III. Uzunluk-kısalık. IV. Darlık-genişlik.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlüleri birbirinden ayıran temel niteliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlüleri birbirinden ayıran temel niteliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
I, II, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ses Olaylarının Sistemi
Ünlüler, önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik olmak üzere üç farklı temel nitelik açısından birbirlerinden ayrılırlar. Bunlara bir de uzunluk-kısalığı ekleyebiliriz. Ünlülerle ilgili ses olaylarının çoğu, bu dört özellikten birinin başka bir özelliğe dönüşmesi şeklinde gerçekleşir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Ünlüler, önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik olmak üzere üç farklı temel nitelik açısından birbirlerinden ayrılırlar. Bunlara bir de uzunluk-kısalığı ekleyebiliriz. Ünlülerle ilgili ses olaylarının çoğu, bu dört özellikten birinin başka bir özelliğe dönüşmesi şeklinde gerçekleşir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 47
I. Ötümlü-ötümsüz. II. Patlamalı-sızıcı. III. Ön-art. IV. Geniz-ağız. V. Dudak-damak.
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzleri birbirinden ayıran özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzleri birbirinden ayıran özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ses Olaylarının Sistemi
Ünsüzler; ötümlü-ötümsüz, patlamalı-sızıcı, ön-art, geniz-ağız, dudak-damak gibi özelliklerle birbirlerinden ayrılırlar. Doğru cevap E şıkkıdır.
Ünsüzler; ötümlü-ötümsüz, patlamalı-sızıcı, ön-art, geniz-ağız, dudak-damak gibi özelliklerle birbirlerinden ayrılırlar. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 48
I. Yuvarlaklaşma. II. Öndamaksıllaşma. III. Artdamaksıllaşma. IV. Tekleşme. V. İkizleşme.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
TAMAMLANMIŞ SES OLAYLARI
Tekleşme ve ikizleşme, ünsüzlerle ilgili ses olaylarındandır. Yuvarlaklaşma, öndamaksıllaşma ve artdamaksıllaşma, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Tekleşme ve ikizleşme, ünsüzlerle ilgili ses olaylarındandır. Yuvarlaklaşma, öndamaksıllaşma ve artdamaksıllaşma, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 49
I. Aykırılaşma. II. Dönüştürme. III. Göçüşme. IV. Karıştırma. V. İkizleşme.
"yaprak-yarpak, ekşi-eşki, yalnız-yanlız, köprü-körpü" örneklerinde görülen durum yukarıdakilerden hangisi ile açıklanmaktadır?
"yaprak-yarpak, ekşi-eşki, yalnız-yanlız, köprü-körpü" örneklerinde görülen durum yukarıdakilerden hangisi ile açıklanmaktadır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
TAMAMLANMIŞ SES OLAYLARI
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Hem Türkçe hem de alıntı sözcüklerde görülebilen göçüşme kaynaklarda metatez veya yer değiştirme olarak da geçer. Doğru cevap C şıkkıdır.
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Hem Türkçe hem de alıntı sözcüklerde görülebilen göçüşme kaynaklarda metatez veya yer değiştirme olarak da geçer. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 50
I. Eczane. II. Peki. III. Abi. IV. Yirmi. V. Türkçe.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlü ve ünsüzlerde büzülmeye örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlü ve ünsüzlerde büzülmeye örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Tamamlanmış Ses Olayları
Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Büzülme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu büzülme örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Yukarıdaki sözcüklerde; eczahane-eczane, pekiyi-peki, ağabey-abi, yigirmi-yirmi" şeklinde değişmiş ve büzülme meydana gelmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Büzülme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu büzülme örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Yukarıdaki sözcüklerde; eczahane-eczane, pekiyi-peki, ağabey-abi, yigirmi-yirmi" şeklinde değişmiş ve büzülme meydana gelmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 51
Eski Türkçedeki közel sözcüğünün günümüz Türkçesinde güzel olması ünlüler açısından aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünlü genişlemesi
C
Öndamaksıllaşma
D
Artdamaksıllaşma
E
Ünlü uzaması
Açıklama:
Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir. Doğru yanıt A.
Soru 52
Eski Türkçedeki yaşıl sözcüğünün günümüz Türkçesinde yeşil olması ünlüler açısından aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünlü genişlemesi
C
Öndamaksıllaşma
D
Artdamaksıllaşma
E
Ünlü uzaması
Açıklama:
Artdamak ünlülerinin çeşitli nedenlerle öndamak ünlüsüne dönüşmesi dil incelemelerinde öndamaksıllaşma olarak adlandırılır. Doğru yanıt C.
Soru 53
Çocuk sözcüğünün çocuğu, çocuğa, çocuğun şeklindeki değişimleri aşağıdaki nedenlerin hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
tarihsel süreç
B
eklenme
C
standart dil-ağız ilişkisi
D
dil planlaması
E
yazı dili-konuşma dili farkı
Açıklama:
Ses olaylarının önemli bir bölümü bir sözcüğe ek getirilmesi sırasında ortaya çıkar. Doğru yanıt B.
Soru 54
Eski Türkçedeki koñşu sözcüğünün günümüz Türkçesinde komşu olması aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
aykırılaşma
B
büzülme
C
göçüşme
D
dudaksıllaşma
E
ikizleşme
Açıklama:
Dudak ünsüzü olmayan, ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine dudaksıllaşma denir. Doğru yanıt D.
Soru 55
Standart dildeki kirpik sözcüğünün bazı ağızlarda kiprik olarak söylenmesi aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
göçüşme
B
benzeşme
C
aykırılaşma
D
düzleşme
E
kaynaşma
Açıklama:
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Hem Türkçe hem de alıntı sözcüklerde görülebilen göçüşme kaynaklarda metatez veya yer değiştirme olarak da geçer. Doğru yanıt A.
Soru 56
Aşağıda sırasıyla Eski Türkçe ve günümüz Türkçesindeki karşılığı verilen sözcük çiftlerinden hangisi ötümsüzleşmeye örnektir?
Seçenekler
A
tepme - tekme
B
kaplubaka - kaplumbağa
C
kel - gel
D
barmak - parmak
E
serhoş - sarhoş
Açıklama:
Ötümlü bir ünsüzün ötümsüzleşmesi, Türkçe sözcüklerde çok yaygın değildir. En iyi bilinen örneklerinden biri, bir grup sözcükte söz başındaki b->p- gelişmesidir. Doğru yanıt D.
Soru 57
Türkçede ünlüyle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelmesi durumunda, ilk sözcüğün sonundaki ünlü ile ikinci sözcüğün başındaki ünlü kaynaşabilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi kaynaşma sonucu oluşmuş bir sözcük değildir?
Seçenekler
A
nasıl
B
böyle
C
güllaç
D
kahvaltı
E
pazar
Açıklama:
Pazar sözcüğü kaynaşma sonucu oluşmamıştır. Doğru yanıt E.
Soru 58
"Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Yaygın örneklerini şu şekilde sıralayabiliriz: eczāne, postāne, hastāne". Tanımlanan ve örnekleri verilen bu ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
tekleşme
B
düşme
C
düzleşme
D
göçüşme
E
büzülme
Açıklama:
Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 59
Orijinali laboratuar olup dilimize laboratuvar şeklince geçmiş sözcükteki ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
ünsüz türemesi
B
ünsüz düşmesi
C
göçüşme
D
ünsüz tekleşmesi
E
ünsüz ikizleşmesi
Açıklama:
Türkçenin yapısal özelliği olan ikiz ünlüden kaçınma eğilimi gereği, alıntı sözcüklerde iki ünlü arasında ünsüz türemesi olabilmektedir. Sorudaki sözcük de buna bir örnektir. Doğru yanıt A.
Soru 60
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde gerileyici benzeşme olayı görülmemektedir?
Seçenekler
A
böyle
B
tetkik
C
içtima
D
tespit
E
benle
Açıklama:
Türkçede heceyi ilgilendiren ses olaylarından biri de sözcükte aynı veya benzer hecelerin yan yana gelmesi durumunda benzer hecelerden birinin düşmesidir. Hece düşmesi eklenme veya birleşme sırasında gerçekleşebilir. benimle sözcüğü de bu şekilde söyleyişte benle olmuştur. Benzeşme süreci, dillerde en az çaba yasası gereği, bir sesin çıkış yeri ya da biçimi açısından bir başka sese benzer ya da eş duruma getirilmesi olarak açıklanır. E seçeceği dışındaki diğer seçeneklerdeki sözcüklerde benzeşme görülmektedir. Doğru yanıt E.
Soru 61
Aşağıdakilerden hangisi kalıcı ses olayları kapsamında ekli biçimde bir sözcüktür?
Seçenekler
A
Devrim
B
Çocuk
C
Ben
D
Burun
E
Ret
Açıklama:
Ses olaylarının önemli bir bölümü bir sözcüğe ek getirilmesi sırasında ortaya çıkar. Ancak eklenmeyle ilgili ses değişmelerini çekim ve türetim açısından ayrı değerlendirmek gerekir. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle me- tin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir. Verilen sözcüklerden devrim, devirmek kökünden türetilmiştir.
Soru 62
Dil ilişkileriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?
Seçenekler
A
Her doğal dilde başka dillerden alınmış sözcükler vardır.
B
başka dillerden alıntılanan sözcükler verici dildeki biçimleriyle kullanılır.
C
Alıcı dil çoğu zaman aldığı sözcüğü kendi yapısal özelliklerine uyarlar.
D
Verici dilde olup alıcı dilde olmayan sesler kullanılmaz.
E
Gerekirse eklemeler yapılıp fazlalıklar atılabilir.
Açıklama:
Her doğal dilde başka dillerden alınmış sözcükler vardır.
Ancak doğal dillerde, başka dillerden alıntılanan sözcükler genellikle verici dildeki biçimleriyle kullanılmazlar.
Alıcı dil çoğu zaman aldığı sözcüğü kendi yapısal özelliklerine uyarlar; fazlalıkları atar, değişmesi gerekenleri değiştirir, gerekiyorsa eklemeler yapar.
Bu uyarlama sırasında alıcı dil sözcüğün seslerinde de kendi yapısal eğilimlerine uygun değişikliklere gider. Seslerdeki değişme süreci verici dilde olup alıcı dilde olmayan seslerin atılması veya alıcı dilde ona en yakın olan sesin kullanılması şeklinde olur.
Ancak doğal dillerde, başka dillerden alıntılanan sözcükler genellikle verici dildeki biçimleriyle kullanılmazlar.
Alıcı dil çoğu zaman aldığı sözcüğü kendi yapısal özelliklerine uyarlar; fazlalıkları atar, değişmesi gerekenleri değiştirir, gerekiyorsa eklemeler yapar.
Bu uyarlama sırasında alıcı dil sözcüğün seslerinde de kendi yapısal eğilimlerine uygun değişikliklere gider. Seslerdeki değişme süreci verici dilde olup alıcı dilde olmayan seslerin atılması veya alıcı dilde ona en yakın olan sesin kullanılması şeklinde olur.
Soru 63
böyük/büyük, deñiz/deniz, gapı/kapı, ilimon/limon gibi sözcükler aşağıdakilerden hangisine örnek olabilir?
Seçenekler
A
Dil planlaması
B
Yazı dili ve konuşma dili
C
Eklenme
D
Dil ilişkileri
E
Standart dil ve ağız ilişkisi
Açıklama:
Ses olaylarının bir kısmı da ağızlar ile standart dilin karşılaştırılması sonucunda fark edilebilir: böyük/büyük, deñiz/deniz, gapı/kapı, ilimon/limon vb. Dil eğitimi açısından elbette standart dilde nelerin olduğunun öğretilmesi önceliklidir.
Ancak ses olayları ele alınırken, gerek standart dildeki biçimlerin gerekse genel olarak dilin daha iyi anlaşılabilmesi, konuşurların çevrelerindeki dil değişkenliğine karşı duyarlılık ve insancıl bir anlayış geliştirebilmeleri için standart dışı doğal gerçekleşmelerin de göz ardı edilmemesi gerekir. Ne var ki kuralcı dil bilgisi kitapları, ağızlardaki farklı biçimleri standart dilin bozulmuş, yanlış ve kaba biçimleri olarak yansıtmayı tercih ederler ki bunun bilimsel dayanağı yoktur. Her doğal dil farklı işlevleri yerine getiren bir varyantlar yığınından oluşur. Ağızlar da dilin doğal gelişimi sonucu ortaya çıkmış, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir; ne kaba, ne yanlış ne de bozukturlar; sadece standart biçimden farklıdırlar. Sanıldığı gibi standart dilden bozulmamışlardır.
Ancak ses olayları ele alınırken, gerek standart dildeki biçimlerin gerekse genel olarak dilin daha iyi anlaşılabilmesi, konuşurların çevrelerindeki dil değişkenliğine karşı duyarlılık ve insancıl bir anlayış geliştirebilmeleri için standart dışı doğal gerçekleşmelerin de göz ardı edilmemesi gerekir. Ne var ki kuralcı dil bilgisi kitapları, ağızlardaki farklı biçimleri standart dilin bozulmuş, yanlış ve kaba biçimleri olarak yansıtmayı tercih ederler ki bunun bilimsel dayanağı yoktur. Her doğal dil farklı işlevleri yerine getiren bir varyantlar yığınından oluşur. Ağızlar da dilin doğal gelişimi sonucu ortaya çıkmış, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir; ne kaba, ne yanlış ne de bozukturlar; sadece standart biçimden farklıdırlar. Sanıldığı gibi standart dilden bozulmamışlardır.
Soru 64
"Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine _______ denir."
Verilen cümle aşağıdakilerden hangisi ile tamamlanmalıdır?
Verilen cümle aşağıdakilerden hangisi ile tamamlanmalıdır?
Seçenekler
A
Büyük ünlü uyumu
B
Ünlü genişlemesi
C
Yuvarlaklaşma
D
Düzleşme
E
Ünlü daralması
Açıklama:
Ünlü Daralması: Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dö nüşmesine ünlü daralması denir. Eski Türkçede geniş ünlü bulundurduğunu bildiğimiz bazı sözcükler bugün dar ünlülerle görülmektedir: yokarı/ yukarı gibi.
Soru 65
Tengri- tanrı, idisiz- ıssız gibi sözcüklerde görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Artdamaksıllaşma
B
Düzleşme
C
Ünlü uzaması
D
Ünlü kısalması
E
Ünlü türemesi
Açıklama:
Artdamaksıllaşma: Ön damak ünlülerinin art damak ünlüsüne dönüşmesine artdamaksıllaşma denir. Aynı durumu göstermek için kaynaklarda, gösterdiği durumlar ara- sında bir çağrışım olmadığı için bu çalışmada tercih edilmemiş olan kalınlaşma terimi de kullanılır.
Soru 66
Eski Türkçe'deki "soru" kelimesinin "sarı" şeklini alması aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünsüz düşmesi
C
Düzleşme
D
Ünlü uzaması
E
Ünlü kısalması
Açıklama:
Düzleşme: Düzleşme, yuvarlak bir ünlünün düz bir ünlüye dönüşmesidir.Tarihi dönemleri, özellikle dar ünlülerde bir yuvarlaklaşma eğilimi görülen Eski Ana- dolu Türkçesi dönemini günümüz Türkçesiyle karşılaştıracak olursak, düzlük-yuvarlaklık uyumunun da bir sonucu olarak, bugün genel bir düzleşme eğiliminden söz edilebilir.
Soru 67
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünlü türemesine örnek olabilir?
Seçenekler
A
İskelet
B
Grup
C
Tren
D
Kabuk
E
Spor
Açıklama:
Ünlü Türemesi: Türkçenin yapısal özelliği olarak söz başında ve sonunda bulunama- yan ünsüzler veya ünsüz çiftleri vardır. Bu tür ünsüz veya ünsüz çiftlerini barındıran alıntı sözcükler, Türkçeye uyarlanmaktadır. Uyarlama süreçlerinin bir sonucu da ünlü türemesidir. Bu türeme ünlü, söz başında ve ünsüz gruplarının arasında görülebilir.
Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan /r/, /l/ ünsüzlerinden biri varsa, başında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyişlerde görülür, yazıya yansımaz:
iskelet buna örnektir
Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan /r/, /l/ ünsüzlerinden biri varsa, başında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyişlerde görülür, yazıya yansımaz:
iskelet buna örnektir
Soru 68
"ama", "kere", "hamam" sözcükleri aşağıdaki ses olaylarından hangisine örnek verilebilir?
Seçenekler
A
Ünlü düşmesi
B
Ünsüz yumuşaması
C
Ünsüz tekleşmesi
D
Ünlü daralması
E
Ünsüz ikizleşmesi
Açıklama:
Ünsüz Tekleşmesi: Türkçe kökenli sözcüklerde ikiz ünsüz ancak iki farklı hecede ortaya çıkabilir. ammā ama, kerre kere ve hammām hamam gibi... o nedenle doğru yanı C dir.
Soru 69
Dudak ünsüzü olmayan, ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine ne ad verilir?
Seçenekler
A
Dudaksıllaşma
B
Aykırılaşma
C
Göçüşme
D
Ötümlüleşme
E
Büzülme
Açıklama:
Dudaksıllaşma: Dudak ünsüzü olmayan, ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine dudaksıllaşma denir. Standart Türkçede yu- varlak ünlüler komşuluğundaki geniz n’si yine bir geniz ünsüzü, ama aynı zamanda dudak ünsüzü de olan /m/’ye değişmiştir.
Soru 70
Aşağıdakilerden hangisi ilerleyici benzeşmeye örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
sarhoş
B
Yanlış
C
Tetkik
D
İptida
E
İçtima
Açıklama:
Benzeşme sürecinde, çıkış sırası önce olan sesin sonrakini etkilemesi ilerleyici benzeşme, çıkış sırası sonra olan sesin öncekini etkilemesi ise gerileyici benzeşme olarak adlandırılır. B şıkkı yanlış doğrudur
Soru 71
Aşağıdaki ses değişmesi nedenlerinden hangisi sonucunda Eski Türkçedeki töpü sözcüğü günümüz Türkçesinde tepe olmuştur?
Seçenekler
A
Dildeki Eğilimler
B
Eklenme
C
Tarihsel Süreç
D
Dil İlişkileri
E
Yazı Dili - Konuşma Dili Arasındaki Farklar
Açıklama:
Eski Türkçedeki töpü sözcüğü Türkçe kökenli bir sözcüktür. Bu sözcük tarihsel süreç içerisinde ses değişikliklerine uğrayarak değişmiştir. Doğru cevap C'dir.
Soru 72
/a/, /e/, /o/, /ö / ünlülerinin çeşitli nedenlerle sırasıyla /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlülerine dönüşmeleri hangi ses olayı adı ile ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
Ünlü Daralması
B
Ünlü Genişlemesi
C
Öndamaksıllaşma
D
Artdamaksıllaşma
E
Ünlü Düzleşmesi
Açıklama:
/a/, /e/, /o/, /ö / ünlüleri geniş ünlüler, /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleri ise dar ünlülerdir. Birinci gruptaki ünlülerin ikinci gruptaki ünlülere dönüşmesine ünlü daralması adı verilmektedir. Doğru cevap A’dır.
Soru 73
Eski Türkçedeki derşürmek sözcüğünün Türkiye Türkçesinde devşirmek olması aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
büzülme
B
dudaksıllaşma
C
aykırılaşma
D
düzleşme
E
göçüşme
Açıklama:
İki sesin ortak özelliklerinin artması anlamındaki benzeşmenin tersi olarak görülebilecek bir ses olayıdır. İki sesin ortak özelliğinin azalması aykırılaşma olarak adlandırılır. Doğru cevap C’dir.
Soru 74
Standart dildeki yaprak sözcüğünün ağızlarda yarpak biçiminde kullanılması hangi ses olayı ile açıklanmaktadır?
Seçenekler
A
uzak göçüşme
B
ötümlüleşme
C
düzleşme
D
aykırılaşma
E
dudaksıllaşma
Açıklama:
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Ancak daha az görülmekle birlikte, yan yana olmayan ünsüzler arasında da göçüşme olabilir. Yukarıdaki sözcüklerde yer değiştiren sesler yan yana değildir ve söyleyişte yerleri birbirleri ile değiştirmiştir. Doğru cevap A’dır.
Soru 75
Standart dilde “kırk” biçiminde sesletilen sözcüğün ağızlarda “gırk” biçiminde sesletilmesi hangi ses olayı ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
büzülme
B
ötümlüleşme
C
düzleşme
D
ötümsüzleşme
E
aykırılaşma
Açıklama:
/k/ sesi ötümsüz bir sestir. /g/ sesi ise ötümlü bir sestir. /k/ sesi /g/ sesine dönüşerek ötümlü hâle gelmiştir. Yukarıdaki ses olayı ötümlüleşmedir. Doğru cevap B’dir.
Soru 76
Eski Türkçede bir hayvan adı olan “bars” sözcüğünün Türkiye Türkçesinde “pars” biçimine dönüşmesindeki ses olayı hangisidir?
Seçenekler
A
Göçüşme
B
Ünsüz tekleşmesi
C
Ötümsüzleşme
D
Ötümlüleşme
E
Düzleşme
Açıklama:
Eski Türkçedeki “bars” sözcüğünün ilk sesi olan /b/ sesi ötümlü bir sestir. /p/ sesi ise ötümsüz bir sestir. /b/ sesi /p/ sesine dönüşerek ötümsüzleşmiştir. Doğru cevap C’dir.
Soru 77
I. Artdamaksıllaşma
II. Yuvarlaklaşma
III. Aykırılaşma
IV. Ötümlüleşme
V. Kaynaşma
Yukarıdaki ses olaylarından hangileri ünlülerde meydana gelen ses olaylarındandır?
II. Yuvarlaklaşma
III. Aykırılaşma
IV. Ötümlüleşme
V. Kaynaşma
Yukarıdaki ses olaylarından hangileri ünlülerde meydana gelen ses olaylarındandır?
Seçenekler
A
IV, V
B
III, V
C
I, III
D
I, II
E
II, V
Açıklama:
Ünlülerde meydana gelen ses olayları: Ünlü daralması, Ünlü genişlemesi, Öndamaksıllaşma, Artdamaksıllaşma, Yuvarlaklaşma, Düzleşme, Ünlü uzaması, Ünlü kısalması, Ünlü türemesi ve Ünlü düşmesidir. Aykırılaşma, Ötümlüleşme ve Kaynaşma ünsüzlerde meydana gelen ses olaylarındandır. Doğru cevap D’dir.
Soru 78
I. Büzülme II. Göçüşme III.Hece düşmesi IV.Düzleşme V.Benzeşme Yukarıdaki ses olaylarından hangileri ünlülerde ve ünsüzlerde meydana gelen ses olaylarındandır?
Seçenekler
A
I, II
B
I, III, V
C
III, IV, V
D
III, IV
E
I, IV, V
Açıklama:
Ünlülerde ve ünsüzlerde meydana gelen ses olayları: Büzülme, Hece düşmesi ve Benzeşmedir. Göçüşme ünsüzlerde, düzleşme ünlülerde görülen ses olayıdır. Doğru cevap B’dir.
Soru 79
Eski Türkçede “saklanbaç” biçiminde kullanılan sözcüğün Türkiye Türkçesinde “saklambaç” biçiminde bir değişikliğe uğraması hangi ses olayı ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Öndamaksıllaşma
B
Büzülme
C
Benzeşme
D
Aykırılaşma
E
Ünsüz ikizleşmesi
Açıklama:
Benzeşme süreci, dillerde en az çaba yasası gereği, bir sesin çıkış yeri ya da biçimi açısından bir başka sese benzer ya da eş duruma getirilmesi olarak açıklanır. “saklanbaç” sözcüğündeki /n/ sesi, “saklambaç” sözcüğünde /b/ sesinin etkisiyle /m/ sesine dönüşmüştür. /b/ ünsüzü ile /m/ ünsüzü ses özelliği açısından birbirlerine daha yakın ünsüzlerdir. Doğru cevap C’dir.
Soru 80
“ileri” sözcüğünün “ireli”, “bulgur” sözcüğünün “burgul”, “satranç” sözcüğünün “santraç” biçimindeki kullanım örnekleri hangi ses olayı ile ilgilidir?
Seçenekler
A
uzak göçüşme
B
ötümlüleşme
C
düzleşme
D
aykırılaşma
E
dudaksıllaşma
Açıklama:
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Ancak daha az görülmekle birlikte, yan yana olmayan ünsüzler arasında da göçüşme olabilir. Yukarıdaki sözcüklerde yer değiştiren sesler yan yana değildir ve söyleyişte yerleri birbirleri ile değiştirmiştir. Doğru cevap A’dır.
Soru 81
I. Çekimle ilgili ses değişimleri olmuştur.
II. Sözcüklerdeki ses olayındaki değişiklik tamamlanmıştır.
III. Ses değişimleri eş zamanlıdır.
IV. Biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) ile ilgilidir.
“Ağacı, sana, özlüyor” sözcüklerinde görülen ses olayları ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Sözcüklerdeki ses olayındaki değişiklik tamamlanmıştır.
III. Ses değişimleri eş zamanlıdır.
IV. Biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) ile ilgilidir.
“Ağacı, sana, özlüyor” sözcüklerinde görülen ses olayları ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
I, III
C
II, III
D
I, III, IV
E
II, III, IV
Açıklama:
“Ağacı, sana, özlüyor” sözcüklerinde çekimle ilgili ses değişimleri olmuştur. Ses değişimleri eş zamanlıdır. Biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) ile ilgilidir.
Soru 82
I. Dilin ses varlığında değişiklikler olabilir.
II. Her doğal dilde bulunur.
III. “Jandarma” kelimesinin söyleyişte bazen “candarma” şeklinde olması örnektir. Numaralandırılmış şekilde verilen bilgiler aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
II. Her doğal dilde bulunur.
III. “Jandarma” kelimesinin söyleyişte bazen “candarma” şeklinde olması örnektir. Numaralandırılmış şekilde verilen bilgiler aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
Seçenekler
A
Alıntı sözcük
B
Çekim eki
C
Yapım eki
D
Yazı dili
E
Konuşma dili
Açıklama:
Alıntı sözcükler, dilin ses varlığında değişiklikler yaratabilir. Her doğal dilde bulunur. “Jandarma” sözcüğünün söyleyişte bazen “candarma” şeklinde olması, "jeep" sözcüğünün ise "cip" olması bu duruma örnektir.
Soru 83
I. Standart dilin bozulmuş şekline ağız denir.
II. Ağızlar, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir.
III. Dil eğitiminde öncelikli olarak standart dil tercih edilir.
IV. Ağızlar ile standart dil karşılaştırılarak ses olayları fark edilebilir. Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Ağızlar, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir.
III. Dil eğitiminde öncelikli olarak standart dil tercih edilir.
IV. Ağızlar ile standart dil karşılaştırılarak ses olayları fark edilebilir. Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız III
B
I, IV
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV
Açıklama:
Ağızlar, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir. Dil eğitiminde öncelikli olarak standart dil tercih edilir. Ağızlar ile standart dil karşılaştırılarak ses olayları fark edilebilir. Ancak ağız, standart dilin bozulmuş şekli değildir.
Soru 84
Aşağıdakilerden hangisinde “sıfırla nöbetleşme” olayı görülmektedir?
Seçenekler
A
hayatım
B
göğsü
C
ağlıyor
D
sapsarı
E
bekliyor
Açıklama:
Bir ses eklenmede hiç kullanılmayabilir. göğüs > göğsü durumunda “sıfırla nöbetleşme” olayı görülmektedir. Kaynaklarda bu durum ses düsmesi olarak da verilir. Ancak burada düşen bir sey yoktur. Sözcük bir bağlamda ünlüsünü korurken başka bir bağlamda ünlüsü olmadan kullanılmaktadır.
Soru 85
Aşağıdakilerden hangisi ünlülerin ses olayı yaşamasındaki etkenlerden biri değildir?
Seçenekler
A
Önlük
B
Patlamalı
C
Düzlük
D
Artlık
E
Darlık
Açıklama:
Ünlülerin ses olayı yaşamasındaki etkenler; önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik, uzunluk-kısalık şeklindedir. "Patlamalı" olmak ünsüzlere ait bir özelliktir.
Soru 86
Eski Türkçedeki “közel” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “güzel” olması aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle ilgilidir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünsüz türemesi
C
Dudaksıllaşma
D
Aykırılaşma
E
Ünlü uzaması
Açıklama:
Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir.Eski Türkçedeki “közel” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “güzel” olması ses olaylarından ünlü daralması ile ilgilidir.
Soru 87
Aşağıdakilerden hangisi öndamaksıllaşma ile ilgili bir örnek değildir?
Seçenekler
A
yaşıl → yeşil
B
bış- → piş-
C
tıl → dil
D
ıgaç → ağaç
E
yorı- → yürü-
Açıklama:
yaşıl → yeşil, bış- → piş, tıl → dil ve yorı- → yürü- örneklerinde öndamaksıllaşma vardır ancak ıgaç → ağaç örneğinde ünlü genişlemesi olmuştur.
Soru 88
Aşağıdakilerden hangisinde görülen ses olayı diğerlerinden farklıdır?
Seçenekler
A
karındaş → kardeş
B
alma → elma
C
taş → dış
D
ana → anne
E
kanı → hani
Açıklama:
taş → dış örneğinde ünlü daralması görülmektedir.
Soru 89
Aşağıdakilerden hangisinde yuvarlaklaşma görülmektedir?
Seçenekler
A
isig → ısı
B
habar → haber
C
fursat → fırsat
D
canaver → canavar
E
tevbe → tövbe
Açıklama:
Yalnızca "tevbe → tövbe" örneğinde yuvarlaklaşma vardır.
Soru 90
"Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan ....................... ünsüzlerinden biri varsa, başında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyişlerde görülür, yazıya yansımaz." ifadesinde boş bırakılan yere hangisi getirilmelidir?
Seçenekler
A
/s/, /t/
B
/r/, /l/
C
/r/, /s/
D
/m/, /s/
E
/n/, /r/
Açıklama:
"Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan /r/, /l/ ünsüzlerinden biri varsa, basında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyislerde görülür, yazıya yansımaz."
Soru 91
“Geniş ünlülerin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir.” Aşağıda eski Türkçede ve günümüz Türkçesinde verilen sözcüklerin hangisinde bunu örnekleyen bir değişim söz konusudur?
Seçenekler
A
yokarı - yukarı
B
ortu - orta
C
töpü - tepe
D
isig - ısı
E
yabız - yavuz
Açıklama:
“ortu - orta, töpü - tepe” örneklerinde ünlü genişlemesi, “isig - ısı” örneğinde artdamaksıllaşma, “yabız - yavuz” örneğinde de yuvarlaklaşma söz konusudur. “yokarı” sözcüğünde /o/ geniş ünlüsü zaman içinde /u/ dar ünlüsüne dönüşerek sözcük “yukarı” halini almıştır. Doğru cevap A’dır.
Soru 92
Eski Türkçedeki “teñri” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “tanrı” olması ünlüler açısından aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
ünlü genişlemesi
B
öndamaksıllaşma
C
ünlü düşmesi
D
ünlü daralması
E
artdamaksıllaşma
Açıklama:
Ön damak ünlülerinin çeşitli nedenlerle art damak ünlüsüne dönüşmesi artdamaksızlaşma olarak adlandırılır. Kelimedeki /e/ ve/i/ ön damak ünlüleri zaman içinde /a/ ve /ı/ art damak ünlülerine dönüşmüştür. Doğru cevap E’dir.
Soru 93
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde öndamaksıllaşma bir hecede gerçekleştiği için ünlü uyumuna aykırı bir durum vardır?
Seçenekler
A
kangı - hangi
B
yaşıl - yeşil
C
yana - yine
D
yorımak - yürümek
E
bışmak - pişmek
Açıklama:
Eski Türkçedeki “kangı” sözcüğünde sadece ikinci hecedeki ünlüde bir değişim olmuştur. Bu da ünlü uyumuna aykırı bir durum oluşturmuştur. Doğru cevap A’dır.
Soru 94
'saru' sözcüğünün zaman içerisinde 'sarı' sözcüğüne dönüşmesi aşağıdaki ses olaylarından hangisine bir örnektir?
Seçenekler
A
ötümsüzleşme
B
göcüşme
C
düzleşme
D
ünlü kısalması
E
artdamaksıllaşma
Açıklama:
Düzleşme, yuvarlak bir ünlünün düz bir ünlüye dönüşmesidir.Tarihi dönemleri, özellikle dar ünlülerde bir yuvarlaklaşma eğilimi görülen Eski Anadolu Türkçesi dönemini günümüz Türkçesiyle karşılaştıracak olursak, düzlük-yuvarlaklık uyumunun da bir sonucu olarak, bugün genel bir düzleşme eğiliminden söz edilebilir. Doğru cevap C'dir.
Soru 95
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde 'ünlü türemesi' görülmemektedir?
Seçenekler
A
iskele
B
istasyon
C
kulüp
D
hüküm
E
sfenks
Açıklama:
Türkçenin yapısal özelliği olarak söz başında ve sonunda bulunamayan ünsüzler veya ünsüz çiftleri vardır. Bu tür ünsüz veya ünsüz çiftlerini barındıran alıntı sözcükler, Türkçeye uyarlanmaktadır. Uyarlama süreçlerinin bir sonucu da ünlü türemesidir. Bu türeme ünlü, söz başında ve ünsüz gruplarının arasında görülebilir. Bunlardan biri, başa bir dar ünlü, çoğu zaman /i/ ünlüsü getirilmek suretiyle, ünsüz çiftlerinin çözülmesidir: İt. scala - iskele, Fr. station - istasyon olmuştur. İkinci yöntem ise ünsüz çiftinin arasına dar bir ünlü getirmektir: Fr. clup - kulüp. Türkçede söz sonunda belli ünsüz çiftleri bulunabilir. Bunlar: -lç, -lk, -lp, -lt, -nç, -nk, nt, -rç, -rk, -rp, -rs, -rt, -st ünsüz çiftleridir. Bu nedenle, sonda Türkçede bulunamayan ünsüz çiftlerine sahip alıntı sözcüklerde, ünsüz çiftleri arasında bir dar ünlü türer: Ar. hükm - hüküm. Bazı alıntı sözcüklerde Türkçenin hece yapısına uygun olmamakla birlikte sondaki ünsüz çiftlerinin arasına ünlü getirilmediği de görülmektedir: sfenks. Doğru cevap E'dir.
Soru 96
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin konuşma dilindeki kullanımında ünsüz düşmesi ses olayı sıklıkla görülür?
Seçenekler
A
pişirdim
B
bekleme
C
gelirim
D
okuyoruz
E
kritik
Açıklama:
Konuşma dilinde yazı diline göre çok daha fazla ünsüz düşmesi örneği vardır. Konuşma dilinde -(x)yor ekinin sonundaki /r/ sesi bir ünsüz öncesinde düşer. “okuyoruz” sözcüğü genellikle “okuyoz” şeklinde söylenir. “Doğru cevap D’dir.
Soru 97
Eski Türkçedeki “köñlek” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “gömlek” olması aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
dudaksıllaşma
B
aykırılaşma
C
göcüşme
D
kaynaşma
E
benzeşme
Açıklama:
Dudak ünsüzü olmayan ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine dudaksıllaşma denir. Sözcükte yuvarlak ünlüler komşuluğundaki geniz n’si, yine bir geniz ünsüzü, ama aynı zamanda dudak ünsüzü de olan /m/ye dönüşmüştür. Doğru cevap A’dır.
Soru 98
"Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir." Aşağıdakilerin hangisinde buna örnek bir durum yoktur?
Seçenekler
A
pehriz
B
santraç
C
yanlış
D
nalet
E
yanlız
Açıklama:
Göçüşme en çok /r/ ve /l/ sesleri yanında /y/, /p/, /b/, /v/, /m/, /n/ seslerinin bulunması durumunda görülür. Ancak bunun dışında da göçüşmeye rastlanabilir. "pehriz, santraç, nalet ve yanlız" standart dilde "perhiz, satranç, lanet ve yalnız"'tır. "yanlış" sözcüğü standart dildeki doğru yazılımıdır. Ağızda ise 'yalnış' olabilmektedir. Doğru cevap C'dir.
Soru 99
Eski Türkçedeki “körmek” sözcüğünün günümüz Türkçesinde “görmek” olması aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
aykırılaşma
B
büzülme
C
benzeşme
D
ötümlüleşme
E
ötümsüzleşme
Açıklama:
Ötümlüleşme, ötümsüz bir ünsüzün ötümlü hâle gelmesi olayıdır. Standart dilden hareket edecek olursak ötümlüleşme, tarihi süreçte gerçekleşmiş bir ses olayıdır. Eski Türkçe ile günümüzdeki durum karşılaştırılırsa söz başında bulunan bazı seslerin büyük oranda ötümlüleştiği görülür. Ön ünlülü sözcüklerin bir bölümünde k->g- ötümlüleşmesi gerçekleşmiştir. Doğru cevap D'dir.
Soru 100
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kaynaşma olayına bir örnek değildir?
Seçenekler
A
kahvaltı
B
pembe
C
cumartesi
D
sütlaç
E
nasıl
Açıklama:
"kahvaltı" - kahve altı, "nasıl" - ne asıl, "cumartesi" - cuma ertesi, "sütlaç" - sütlü aş kelimelerinin kaynaşmasıyla oluşmuştur. “pembe” sözcüğünde böyle bir durum yoktur. Doğru cevap B’dir.
Soru 101
Çiftdudak ünsüzü /m/ komşuluğundaki dil ucu-diş ünsüzü /n/ sesini söylemek, çiftdudak ünsüzü /m/ sesini söylemekten daha zordur. Bundan ötürü "penbe" gibi bir yapı kolayca "pembe" yapısına değişebilir. Bu ses değişiminin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
En az çaba yasası
B
Dil planlaması
C
Tarihsel süreç
D
Dil ilişkileri
E
Yazı-konuşma dili farkları
Açıklama:
Ses Değişmelerinin Nedenleri: Bir dilin sesleri farklı nedenlerle değişebilir. Bunun dil içi eğilimler, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar, başka dillerle ilişkiler, dil içi varyantların birbirini etkilemesi, dildeki modalar, sosyal gruplar gibi çok farklı nedenleri vardır. Verilen örnek dildeki eğilimler ile ilgilidir. Dillerdeki değişmelerin nedenleri tümüyle bilinmemekle birlikte, en bilinen nedeni “En az çaba yasası” dır. Benzeşme süreci buna bir örnektir. Dillerde en az çaba yasası gereği, bir sesin çıkış yeri ya da biçimi açısından bir başka sese benzer ya da eş duruma getirilmesi benzeşme olarak açıklanır. Bu açıdan bakıldığında benzeşmenin pek çok ses olayını kapsadığı da ortaya çıkar: ünlülerde önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık uyumları; eklenme sırasında ünsüzlerin ötümlülük-ötümsüzlük açısından uyum sağlamaları; ünlü-ünsüz uyumu da benzeşme süreçleridir. Yazı dilinde sık rastlanan benzeşme örneklerinden biri /nb/ ünsüz çifti içindeki geniz sesi /n/’nin, yanındaki dudak ünsüzü /b/’ye benzeyerek geniz-çiftdudak sesi /m/’ye dönmesidir. /nb/>/mb/ değişmesi hem Türkçe sözcüklerde hem de Arapça, Farsça alıntılarda karşımıza çıkar. Pembe sözcüğü de bunlardan biridir. Doğru cevap A' dır.
Soru 102
Aşağıdaki köklerden hangisi eklenme yoluyla ortaya çıkmış bir ses olayını içerir?
Seçenekler
A
Burunlar
B
Bakıyor
C
Beni
D
Çiçeği
E
Çiçekler
Açıklama:
Eklenme: Ses olaylarının önemli bir bölümü bir sözcüğe ek getirilmesi sırasında ortaya çıkar. Ancak eklenmeyle ilgili ses değişmelerini çekim ve türetim açısından ayrı değerlendirmek gerekir. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir: çocuk > çocuğu, burun > burnu, ben > bana, oyna- > oynuyor. Çiçek > çiçeği değişimi bunlara benzer bir örnektir. Diğer şıklarda ise eklenme sonrası kök sözcüklerde her hangi bir ses değişimi gözlenmemektedir. Doğru cevap D’ dir.
Soru 103
Aşağıdakilerden hangisinde ses olayı kalıcı biçimde sonuçlanmıştır?
Seçenekler
A
Devirler
B
Devri
C
Devirdi
D
Devirmiş
E
Devrim
Açıklama:
A, B, C, D şıklarındaki ses değişmeleri çekimle ilgilidir. Bunlar doğal olarak sadece eşzamanlıdır ve biçimsel ses bilgisi (morfonoloji) adı altında incelenirler. Benzer süreçler, bir kök veya gövdeden, eklenmeyle veya birleşme sonucu yeni sözcüklerin türetilmesi sırasında da görülebilir. Bu durumda ses olayı eklenme veya birleşmeyle türemiş sözcükte kalıcı biçimde sonuçlanmış olabilir: kavuş- > kavşak, devir- > devrim, ret > reddet- gibi. Doğru cevap E’ dir.
Soru 104
Arapça aslında ikinci hecesi uzun olan hayāt sözcüğü tek başına iken veya ünsüzlerden önce kısalmış ve sözcük hayat biçimini almışken sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ünlü yeniden uzamaktadır: hayātım. Bu örneklerde yer alan ses değişmeleri aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
En az çaba yasası
B
Dil planlaması
C
Tarihsel süreç
D
Dil ilişkileri
E
Yazı-konuşma dili farkları
Açıklama:
Tarihsel Süreç: Ses değişmelerinin bir bölümü, sözcüğün başta Eski Türkçe olmak üzere, bilinen eski biçimleriyle günümüzde kullanılan biçimlerinin karşılaştırılması sonucunda belirlenebilirler: ET bedük > büyük, ET töpü > tepe, ET adak > ayak. Bu tür ses olayları çoğu zaman sonuçlanmış süreçlerdir. Çok nadir olarak geçiş döneminin işareti olarak ikili biçimlere de rastlanabilir. Ayrıca ses olayı sonuçlanmış olsa bile genel bir değişme eğiliminin izleri belli durumlarda korunmuş olabilir. Örnek olarak ōt sözcüğünde bulunan Ana Türkçedeki uzun ünlü günümüzde kısalmış, ancak geride sondaki ötümsüz ünsüzün ötümlüleşmesiyle bir iz bırakmıştır: od. Yine Arapça aslında ikinci hecesi uzun olan hayāt sözcüğü tek başına iken veya ünsüzlerden önce kısalmış ve sözcük hayat biçimini almışken sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ünlü yeniden uzamaktadır: hayātım. Doğru cevap C’ dir.
Soru 105
Aşağıdakilerden hangisi yazı dili-konuşma dili arasındaki farklardan kaynaklanan bir değişimi gösterir?
Seçenekler
A
böyük / büyük
B
İstanbul / İstambul
C
töpü/ tepe
D
bedük / büyük
E
eyü / iyi
Açıklama:
Yazı Dili - Konuşma Dili Arasındaki Farklar: Yazılı biçimleri olan doğal dillerde, yazı dili ile konuşma dili farklı hızda değişir. Yazı dili standardı bir kere belirlendikten sonra, eğitimlerini bu standart biçimle almış konuşurlar değişmelerden hoşlanmazlar. Buna karşılık konuşma dili çok daha yoğun ve sürekli bir değişim içindedir. Zamanla yazı dili ile konuşma dili arasında bir uçurum oluşur ve yazı dilinde reform yapma ihtiyacı ortaya çıkar. Konuşma dilini yazı diline yaklaştırmak ise, bu yöndeki yaygın beklentilere rağmen, alışılmış bir durum değildir. Konuşma dilinde görülen değişmelerin bir kısmı yazıya daha erken, bir kısmı daha geç yansıtılır veya hiç yansıtılmaz: on başı /om başı/, Ankara /Añkara/, pekiyi> /peki/, dershane /dersāne/. Bunların belirlenebilmesi için sözcüklerin nasıl yazıldığı ile nasıl söylendiğinin karşılaştırılması gerekir. "İstambul" söyleyişi bunlara benzer bir örnektir. Bu ses değişimi, konuşmada kullanılmasına rağmen yazıya geçmemiştir. Doğru cevap B’ dir.
Soru 106
Aşağıdakilerden hangisinde diğerlerinden farklı bir ses olayı görülür?
Seçenekler
A
ıgaç > ağaç
B
boguz > boğaz
C
ortu > orta
D
töpü > tepe
E
yokarı > yukarı
Açıklama:
A, B, C, D şıklarında ünlü genişlemesi izlenirken, E şıkkında bunlardan farklı olarak ünlü daralması görülür. Doğru cevap E’ dir.
Soru 107
yaşıl > yeşil
bış > piş
yana > yine
Yukarıdaki örneklerde hangi ses olayı yer alır?
bış > piş
yana > yine
Yukarıdaki örneklerde hangi ses olayı yer alır?
Seçenekler
A
Öndamaksıllaşma
B
Artdamaksıllaşma
C
Yuvarlaklaşma
D
Düzleşme
E
Uzama
Açıklama:
Öndamaksıllaşma: Artdamak ünlülerinin çeşitli nedenlerle öndamak ünlüsüne dönüşmesi dil incelemelerinde öndamaksıllaşma olarak adlandırılır. Aynı durumu göstermek için incelme terimi de kullanılır. Genellikle /y/, /ş, /ç/ ünsüzlerinin komşuluğundaki kimi ünlülerde tarihsel süreçte yazıya yansıyan öndamaksıllaşmalar gerçekleşmiştir. Öndamaksıllaşmaya, adı geçen ünlülerin bulunmadığı az sayıda sözcükte de rastlanır: ET bıñ > bin, ET tıl > dil, tıñla- > dinle-. Örneklerde görülen a > i, ı > i, a > i değişimleri de, art seslerin ön sese dönüştüğünü göstermektedir. Doğru cevap A’ dır.
Soru 108
Aşağıdaki değişim sürecinde hangi ses olayları yer almıştır?
kelür ben>gelürven>gelürem > gelürüm >gelirim
i.yuvarlaklaşma
ii. düzleşme
iii. ünsüz düşmesi
iv. ötümlüleşme
v. ünsüz tekleşmesi
kelür ben>gelürven>gelürem > gelürüm >gelirim
i.yuvarlaklaşma
ii. düzleşme
iii. ünsüz düşmesi
iv. ötümlüleşme
v. ünsüz tekleşmesi
Seçenekler
A
Yalnız i, ii
B
Yalnız iii, iv
C
Yalnız v
D
Yalnız v, iii
E
i, ii, iii, iv
Açıklama:
Kişi eki işlevinde kullanılan ben ve biz zamirlerinin başındaki /b/ sesi de bu zamirlerin ekleşmesi sırasında düşmüştür. Bu ünsüz düşmesi olayının yanı sıra, verilen süreçte şu ses olayları da gözlenmiştir: e > ü yuvarlaklaşma, ü > i düzleşme, k > g ötümlüleşme. Doğru cevap E’ dir.
Soru 109
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde konuşma diline özgü ses düşmesi izlenir?
Seçenekler
A
rest
B
pes
C
sert
D
şevk
E
aşk
Açıklama:
Ünsüz çifti /st/ Türkçede söz sonunda bulunabilir: ast, üst. Ancak bu ünsüz çiftinin sonundaki /t/ Farsçadan alınan az sayıda sözcükte, konuşma dilinde ve yerel söyleyişlerde yalın hâlde düşme eğilimindedir: dost > dos, rast > ras, abdest > abdes, dürüst > dürüs, serbest > serbes. Şıklarda /st/ ünsüz çiftini içeren, dolayısıyla da bu süreçten geçen tek sözcük rest sözcüğüdür. Doğru cevap A’ dır.
Soru 110
Aşağıdakilerden hangisi hem ünlü hem de ünsüzleri etkileyen bir ses olayıdır?
Seçenekler
A
Aykırılaşma
B
Göçüşme
C
Büzülme
D
Ötümsüzleşme
E
Kaynaşma
Açıklama:
Büzülme: Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Büzülme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu büzülme örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Doğru cevap C' dir.
Soru 111
I. Dil içi eğilimler. II. Yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar. III. Başka dillerle ilişkiler. IV. Dildeki modalar. V. Sosyal gruplar.
Yukarıdakilerden hangileri, bir dilin seslerinin değişme nedenlerindendir?
Yukarıdakilerden hangileri, bir dilin seslerinin değişme nedenlerindendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ses Değişmelerinin Nedenleri
Bir dilin sesleri farklı nedenlerle değişebilir. Bunun dil içi eğilimler, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar, başka dillerle ilişkiler, dil içi varyantların birbirini etkilemesi, dildeki modalar, sosyal gruplar gibi çok farklı nedenleri vardır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Bir dilin sesleri farklı nedenlerle değişebilir. Bunun dil içi eğilimler, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklar, başka dillerle ilişkiler, dil içi varyantların birbirini etkilemesi, dildeki modalar, sosyal gruplar gibi çok farklı nedenleri vardır. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 112
Ünlüler titreşimli (ötümlü) seslerdir; ünsüzlerin ise bir bölümü titreşimli bir bölümü titreşimsizdir. Bu durumda ünlü komşuluğundaki titreşimsiz bir ünsüzü söylemek, titreşimli bir ünsüzü söylemekten daha zordur. Bundan ötürü ekeg gibi bir yapı kolayca eğe yapısına değişebilir.
Yukarıda, dildeki ses değişmelerinin nedenlerinden bir açıklanmıştır. Bu durum, dildeki eğilimlere ilişkin aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Yukarıda, dildeki ses değişmelerinin nedenlerinden bir açıklanmıştır. Bu durum, dildeki eğilimlere ilişkin aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilmektedir?
Seçenekler
A
En az çaba yasası
B
Titreşim yasası
C
Yer değiştirme kuralı
D
Dilden etkilenme yasası
E
Devinim kuralı
Açıklama:
Dildeki Eğilimler
Doğru cevap A şıkkıdır. Dillerdeki değişmelerin en bilinen nedeni “En az çaba yasası”dır. Soruda yer alan açıklama, bu yasaya örnek olarak verilebilir.
Doğru cevap A şıkkıdır. Dillerdeki değişmelerin en bilinen nedeni “En az çaba yasası”dır. Soruda yer alan açıklama, bu yasaya örnek olarak verilebilir.
Soru 113
I. kart-kartal. II. çocuk-çocuğum. III. burun-burnu. IV. ben-bana. V. kuru-kurulum.
Yukarıdakilerden hangileri, çekimle ilgili ses değişmelerindendir?
Yukarıdakilerden hangileri, çekimle ilgili ses değişmelerindendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Eklenme
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü "kalem-kalemlik" ve "ev-evli" sözcükleri türemiş sözcüklerdir. Kökten türeyerek yeni bir sözcük oluşturmuştur. Yeni sözcüğün kendine özgü, yeni bir anlamı vardır. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir.
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü "kalem-kalemlik" ve "ev-evli" sözcükleri türemiş sözcüklerdir. Kökten türeyerek yeni bir sözcük oluşturmuştur. Yeni sözcüğün kendine özgü, yeni bir anlamı vardır. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir.
Soru 114
I. Değiştirme. II. Nöbetleşme. III. Yerine geçme. IV. İntihal. V. Seçme.
Eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için yukarıdaki terimlerden hangisi kullanılmaktadır?
Eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için yukarıdaki terimlerden hangisi kullanılmaktadır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
YÖNTEM
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için nöbetleşme terimi kullanılmaktadır.
Doğru cevap B şıkkıdır. Çünkü eklenmede birbirinin yerine geçebilen sesler için nöbetleşme terimi kullanılmaktadır.
Soru 115
I, yürüyerek-yüriyerek. II. oyna-oynuyor. III. anne-annem. IV. saç-saçsız.
Yukarıdakilerden hangileri, ses değişimleriyle ortaya çıkan nöbetleşmeye örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ses değişimleriyle ortaya çıkan nöbetleşmeye örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
YÖNTEM
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü "yürüyerek-yüriyerek" ve "oyna-oynuyor" sözcüklerinde nöbetleşme söz konusudur.
Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü "yürüyerek-yüriyerek" ve "oyna-oynuyor" sözcüklerinde nöbetleşme söz konusudur.
Soru 116
I. Önlük-artlık. II. Düzlük-yuvarlaklık. III. Uzunluk-kısalık. IV. Darlık-genişlik.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlüleri birbirinden ayıran temel niteliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlüleri birbirinden ayıran temel niteliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
I, II, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ses Olaylarının Sistemi
Ünlüler, önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik olmak üzere üç farklı temel nitelik açısından birbirlerinden ayrılırlar. Bunlara bir de uzunluk-kısalığı ekleyebiliriz. Ünlülerle ilgili ses olaylarının çoğu, bu dört özellikten birinin başka bir özelliğe dönüşmesi şeklinde gerçekleşir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Ünlüler, önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik olmak üzere üç farklı temel nitelik açısından birbirlerinden ayrılırlar. Bunlara bir de uzunluk-kısalığı ekleyebiliriz. Ünlülerle ilgili ses olaylarının çoğu, bu dört özellikten birinin başka bir özelliğe dönüşmesi şeklinde gerçekleşir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 117
I. Ötümlü-ötümsüz. II. Patlamalı-sızıcı. III. Ön-art. IV. Geniz-ağız. V. Dudak-damak.
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzleri birbirinden ayıran özelliklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzleri birbirinden ayıran özelliklerdendir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ses Olaylarının Sistemi
Ünsüzler; ötümlü-ötümsüz, patlamalı-sızıcı, ön-art, geniz-ağız, dudak-damak gibi özelliklerle birbirlerinden ayrılırlar. Doğru cevap E şıkkıdır.
Ünsüzler; ötümlü-ötümsüz, patlamalı-sızıcı, ön-art, geniz-ağız, dudak-damak gibi özelliklerle birbirlerinden ayrılırlar. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 118
I. Yuvarlaklaşma. II. Öndamaksıllaşma. III. Artdamaksıllaşma. IV. Tekleşme. V. İkizleşme.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
TAMAMLANMIŞ SES OLAYLARI
Tekleşme ve ikizleşme, ünsüzlerle ilgili ses olaylarındandır. Yuvarlaklaşma, öndamaksıllaşma ve artdamaksıllaşma, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Tekleşme ve ikizleşme, ünsüzlerle ilgili ses olaylarındandır. Yuvarlaklaşma, öndamaksıllaşma ve artdamaksıllaşma, ünlülerde tamamlanmış ses olaylarındandır. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 119
I. Aykırılaşma. II. Dönüştürme. III. Göçüşme. IV. Karıştırma. V. İkizleşme.
"yaprak-yarpak, ekşi-eşki, yalnız-yanlız, köprü-körpü" örneklerinde görülen durum yukarıdakilerden hangisi ile açıklanmaktadır?
"yaprak-yarpak, ekşi-eşki, yalnız-yanlız, köprü-körpü" örneklerinde görülen durum yukarıdakilerden hangisi ile açıklanmaktadır?
Seçenekler
A
I
B
II
C
III
D
IV
E
V
Açıklama:
TAMAMLANMIŞ SES OLAYLARI
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Hem Türkçe hem de alıntı sözcüklerde görülebilen göçüşme kaynaklarda metatez veya yer değiştirme olarak da geçer. Doğru cevap C şıkkıdır.
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Hem Türkçe hem de alıntı sözcüklerde görülebilen göçüşme kaynaklarda metatez veya yer değiştirme olarak da geçer. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 120
I. Eczane. II. Peki. III. Abi. IV. Yirmi. V. Türkçe.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlü ve ünsüzlerde büzülmeye örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlü ve ünsüzlerde büzülmeye örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Tamamlanmış Ses Olayları
Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Büzülme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu büzülme örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Yukarıdaki sözcüklerde; eczahane-eczane, pekiyi-peki, ağabey-abi, yigirmi-yirmi" şeklinde değişmiş ve büzülme meydana gelmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Büzülme farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu büzülme örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Yukarıdaki sözcüklerde; eczahane-eczane, pekiyi-peki, ağabey-abi, yigirmi-yirmi" şeklinde değişmiş ve büzülme meydana gelmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 121
Eski Türkçedeki közel sözcüğünün günümüz Türkçesinde güzel olması ünlüler açısından aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünlü genişlemesi
C
Öndamaksıllaşma
D
Artdamaksıllaşma
E
Ünlü uzaması
Açıklama:
Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir. Doğru yanıt A.
Soru 122
Eski Türkçedeki yaşıl sözcüğünün günümüz Türkçesinde yeşil olması ünlüler açısından aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünlü genişlemesi
C
Öndamaksıllaşma
D
Artdamaksıllaşma
E
Ünlü uzaması
Açıklama:
Artdamak ünlülerinin çeşitli nedenlerle öndamak ünlüsüne dönüşmesi dil incelemelerinde öndamaksıllaşma olarak adlandırılır. Doğru yanıt C.
Soru 123
Çocuk sözcüğünün çocuğu, çocuğa, çocuğun şeklindeki değişimleri aşağıdaki nedenlerin hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
tarihsel süreç
B
eklenme
C
standart dil-ağız ilişkisi
D
dil planlaması
E
yazı dili-konuşma dili farkı
Açıklama:
Ses olaylarının önemli bir bölümü bir sözcüğe ek getirilmesi sırasında ortaya çıkar. Doğru yanıt B.
Soru 124
Eski Türkçedeki koñşu sözcüğünün günümüz Türkçesinde komşu olması aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
aykırılaşma
B
büzülme
C
göçüşme
D
dudaksıllaşma
E
ikizleşme
Açıklama:
Dudak ünsüzü olmayan, ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine dudaksıllaşma denir. Doğru yanıt D.
Soru 125
Standart dildeki kirpik sözcüğünün bazı ağızlarda kiprik olarak söylenmesi aşağıdaki ses olaylarının hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
göçüşme
B
benzeşme
C
aykırılaşma
D
düzleşme
E
kaynaşma
Açıklama:
Bir sözcükte iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Hem Türkçe hem de alıntı sözcüklerde görülebilen göçüşme kaynaklarda metatez veya yer değiştirme olarak da geçer. Doğru yanıt A.
Soru 126
Aşağıda sırasıyla Eski Türkçe ve Günümüz Türkçesindeki karşılığı verilen sözcük çiftlerinden hangisi ötümsüzleşmeye örnektir?
Seçenekler
A
tepme - tekme
B
kaplubaka - kaplumbağa
C
kel - gel
D
barmak - parmak
E
serhoş - sarhoş
Açıklama:
Ötümlü bir ünsüzün ötümsüzleşmesi, Türkçe sözcüklerde çok yaygın değildir. En iyi bilinen örneklerinden biri, bir grup sözcükte söz başındaki b->p- gelişmesidir. Doğru yanıt D.
Soru 127
Türkçede ünlüyle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelmesi durumunda, ilk sözcüğün sonundaki ünlü ile ikinci sözcüğün başındaki ünlü kaynaşabilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi kaynaşma sonucu oluşmuş bir sözcük değildir?
Seçenekler
A
nasıl
B
böyle
C
güllaç
D
kahvaltı
E
pazar
Açıklama:
Pazar sözcüğü kaynaşma sonucu oluşmamıştır. Doğru yanıt E.
Soru 128
"Çoğunlukla ünlü-ünsüz-ünlü yapısındaki bir ses öbeğinin kısa veya uzun bir ünlüye dönüşmesidir. Hem yazı dilinde hem de konuşma dilinde rastlanan bir ses olayıdır. Farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çoğu örneğinde iki hece tek bir heceye dönüştüğü için bu ses olayı hece kaynaşması olarak da adlandırılır. Yaygın örneklerini şu şekilde sıralayabiliriz: eczāne, postāne, hastāne". Tanımlanan ve örnekleri verilen bu ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
tekleşme
B
düşme
C
düzleşme
D
göçüşme
E
büzülme
Açıklama:
Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 129
Orijinali laboratuar olup dilimize laboratuvar şeklinde geçmiş sözcükteki ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
ünsüz türemesi
B
ünsüz düşmesi
C
göçüşme
D
ünsüz tekleşmesi
E
ünsüz ikizleşmesi
Açıklama:
Türkçenin yapısal özelliği olan ikiz ünlüden kaçınma eğilimi gereği, alıntı sözcüklerde iki ünlü arasında ünsüz türemesi olabilmektedir. Sorudaki sözcük de buna bir örnektir. Doğru yanıt A.
Soru 130
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde gerileyici benzeşme olayı görülmemektedir?
Seçenekler
A
böyle
B
tetkik
C
içtima
D
tespit
E
benle
Açıklama:
Türkçede heceyi ilgilendiren ses olaylarından biri de sözcükte aynı veya benzer hecelerin yan yana gelmesi durumunda benzer hecelerden birinin düşmesidir. Hece düşmesi eklenme veya birleşme sırasında gerçekleşebilir. benimle sözcüğü de bu şekilde söyleyişte benle olmuştur. Benzeşme süreci, dillerde en az çaba yasası gereği, bir sesin çıkış yeri ya da biçimi açısından bir başka sese benzer ya da eş duruma getirilmesi olarak açıklanır. E seçeceği dışındaki diğer seçeneklerdeki sözcüklerde benzeşme görülmektedir. Doğru yanıt E.
Soru 131
Aşağıdakilerden hangisi kök ile türemiş bir sözcüktür?
Seçenekler
A
Devrim
B
Çocuk
C
Ben
D
Burun
E
Ret
Açıklama:
Ses olaylarının önemli bir bölümü bir sözcüğe ek getirilmesi sırasında ortaya çıkar. Ancak eklenmeyle ilgili ses değişmelerini çekim ve türetim açısından ayrı değerlendirmek gerekir. Çekimle ilgili ses değişiklikleri, sözcüğün sözlük maddesi olarak kullanılan biçimiyle metin içinde, çekim eki almış biçimi arasındaki farkın gözlenmesiyle belirlenebilir. Verilen sözcüklerden devrim, devirmek kökünden türetilmiştir.
Soru 132
Dil ilişkileriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?
Seçenekler
A
Her doğal dilde başka dillerden alınmış sözcükler vardır.
B
başka dillerden alıntılanan sözcükler verici dildeki biçimleriyle kullanılır.
C
Alıcı dil çoğu zaman aldığı sözcüğü kendi yapısal özelliklerine uyarlar.
D
Verici dilde olup alıcı dilde olmayan sesler kullanılmaz.
E
Gerekirse eklemeler yapılıp fazlalıklar atılabilir.
Açıklama:
Her doğal dilde başka dillerden alınmış sözcükler vardır. Ancak doğal dillerde, başka dillerden alıntılanan sözcükler genellikle verici dildeki biçimleriyle kullanılmazlar. Alıcı dil çoğu zaman aldığı sözcüğü kendi yapısal özelliklerine uyarlar; fazlalıkları atar, değişmesi gerekenleri değiştirir, gerekiyorsa eklemeler yapar. Bu uyarlama sırasında alıcı dil sözcüğün seslerinde de kendi yapısal eğilimlerine uygun değişikliklere gider. Seslerdeki değişme süreci verici dilde olup alıcı dilde olmayan seslerin atılması veya alıcı dilde ona en yakın olan sesin kullanılması şeklinde olur. Günümüzden bir örnek vermek gerekirse, Türkçe sözcüklerde bulunmayan /j/ sesi ağızlarda ve söyleyişte sıkça /c/’ye dönüşür: jeep>cip, jandarma>candarma. Yine Arapçadaki farklı /s/ sesleri için günümüz Türkçesinde tek bir /s/ sesi vardır ve uzman olmayanlar tesir, sabah, saat sözcüklerinin orijinal biçimlerinde farklı /s/ seslerinin bulunduğunu bilemez. Ancak dil ilişkileri sonucunda bir dilin ses varlığının da değişebileceği bir gerçektir. Bugün alfabede bağımsız bir işareti de bulunan /j/ sesi Türkçeye diğer dillerle olan ilişkileri sonucunda girmiştir.
Soru 133
böyük/büyük, deñiz/deniz, gapı/kapı, ilimon/limon gibi sözcükler aşağıdakilerden hangisine örnek olabilir?
Seçenekler
A
Dil planlaması
B
Yazı dili ve konuşma dili
C
Eklenme
D
Dil ilişkileri
E
Standart dil ve ağız ilişkisi
Açıklama:
Ses olaylarının bir kısmı da ağızlar ile standart dilin karşılaştırılması sonucunda fark edilebilir: böyük/büyük, deñiz/deniz, gapı/kapı, ilimon/limon vb. Dil eğitimi açısından elbette standart dilde nelerin olduğunun öğretilmesi önceliklidir. Ancak ses olayları ele alınırken, gerek standart dildeki biçimlerin gerekse genel olarak dilin daha iyi anlaşılabilmesi, konuşurların çevrelerindeki dil değişkenliğine karşı duyarlılık ve insancıl bir anlayış geliştirebilmeleri için standart dışı doğal gerçekleşmelerin de göz ardı edilmemesi gerekir. Ne var ki kuralcı dil bilgisi kitapları, ağızlardaki farklı biçimleri standart dilin bozulmuş, yanlış ve kaba biçimleri olarak yansıtmayı tercih ederler ki bunun bilimsel dayanağı yoktur. Her doğal dil farklı işlevleri yerine getiren bir varyantlar yığınından oluşur. Ağızlar da di- lin doğal gelişimi sonucu ortaya çıkmış, dil içinde belli işlevleri yerine getiren biçimlerdir; ne kaba, ne yanlış ne de bozukturlar; sadece standart biçimden farklıdırlar. Sanıldığı gibi standart dilden bozulmamışlardır.
Soru 134
"Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine _______ denir."
Verilen cümle aşağıdakilerden hangisi ile tamamlanmalıdır?
Verilen cümle aşağıdakilerden hangisi ile tamamlanmalıdır?
Seçenekler
A
Büyük ünlü uyumu
B
Ünlü genişlemesi
C
Yuvarlaklaşma
D
Düzleşme
E
Ünlü daralması
Açıklama:
Ünlü Daralması: Geniş /a/, /e/, /o/, /ö/ ünlülerinin çeşitli nedenlerle dar ünlüye dönüşmesine ünlü daralması denir. Eski Türkçede geniş ünlü bulundurduğunu bildiğimiz bazı sözcükler bugün dar ünlülerle görülmektedir: yokarı/ yukarı gibi.
Soru 135
"Tengri- tanrı, idisiz- ıssız" gibi sözcüklerde görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Artdamaksıllaşma
B
Düzleşme
C
Ünlü uzaması
D
Ünlü kısalması
E
Ünlü türemesi
Açıklama:
Artdamaksıllaşma: Ön damak ünlülerinin art damak ünlüsüne dönüşmesine artdamaksıllaşma denir. Aynı durumu göstermek için kaynaklarda, gösterdiği durumlar arasında bir çağrışım olmadığı için bu çalışmada tercih edilmemiş olan kalınlaşma terimi de kullanılır.
Soru 136
Eski Türkçe'deki "soru" kelimesinin "sarı" şeklini alması aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlü daralması
B
Ünsüz düşmesi
C
Düzleşme
D
Ünlü uzaması
E
Ünlü kısalması
Açıklama:
Düzleşme: Düzleşme, yuvarlak bir ünlünün düz bir ünlüye dönüşmesidir.Tarihi dönemleri, özellikle dar ünlülerde bir yuvarlaklaşma eğilimi görülen Eski Ana- dolu Türkçesi dönemini günümüz Türkçesiyle karşılaştıracak olursak, düzlük-yuvarlaklık uyumunun da bir sonucu olarak, bugün genel bir düzleşme eğiliminden söz edilebilir.
Soru 137
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünlü türemesine örnek olabilir?
Seçenekler
A
İskelet
B
Grup
C
Tren
D
Kabuk
E
Spor
Açıklama:
Ünlü Türemesi: Türkçenin yapısal özelliği olarak söz başında ve sonunda bulunama- yan ünsüzler veya ünsüz çiftleri vardır. Bu tür ünsüz veya ünsüz çiftlerini barındıran alıntı sözcükler, Türkçeye uyarlanmaktadır. Uyarlama süreçlerinin bir sonucu da ünlü türeme- sidir. Bu türeme ünlü, söz başında ve ünsüz gruplarının arasında görülebilir.
Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan /r/, /l/ ün- süzlerinden biri varsa, başında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyişlerde gö- rülür, yazıya yansımaz:
Söz başında alıntı bir sözcüğün başında Türkçede söz başında bulunamayan /r/, /l/ ün- süzlerinden biri varsa, başında dar bir ünlü türer. Ancak bu türeme yerel söyleyişlerde gö- rülür, yazıya yansımaz:
Soru 138
"ama", "kere", "hamam" sözcükleri aşağıdaki ses olaylarından hangisine örnek verilebilir?
Seçenekler
A
Ünlü düşmesi
B
Ünsüz yumuşaması
C
Ünsüz tekleşmesi
D
Ünlü daralması
E
Ünsüz ikizleşmesi
Açıklama:
Ünsüz Tekleşmesi: Türkçe kökenli sözcüklerde ikiz ünsüz ancak iki farklı hecede orta- ya çıkabilir.
elli
belli
Bu tip Türkçe sözcüklerin çok azında ünsüz tekleşmesi gerçekleşmiştir: ullug>ulu. Alıntı birkaç sözcükte de söz içindeki ikiz ünsüzler tekleşmiştir:
elli
belli
Bu tip Türkçe sözcüklerin çok azında ünsüz tekleşmesi gerçekleşmiştir: ullug>ulu. Alıntı birkaç sözcükte de söz içindeki ikiz ünsüzler tekleşmiştir:
Soru 139
Dudak ünsüzü olmayan, ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine ne ad verilir?
Seçenekler
A
Dudaksıllaşma
B
Aykırılaşma
C
Göçüşme
D
Ötümlüleşme
E
Büzülme
Açıklama:
Dudaksıllaşma: Dudak ünsüzü olmayan, ama dudak ünsüzleriyle ortak özelliği olan bir ünsüzün dudak ünsüzüne dönüşmesine dudaksıllaşma denir. Standart Türkçede yu- varlak ünlüler komşuluğundaki geniz n’si yine bir geniz ünsüzü, ama aynı zamanda dudak ünsüzü de olan /m/’ye değişmiştir.
Soru 140
Aşağıdakilerden hangisi ilerleyici benzeşmeye örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
sarhoş
B
Yanlış
C
Tetkik
D
İptida
E
İçtima
Açıklama:
Benzeşme sürecinde, çıkış sırası önce olan sesin sonrakini etkilemesi ilerleyici benzeşme, çıkış sırası sonra olan sesin öncekini etkilemesi ise gerileyici benzeşme olarak adlandırılır.
Ünite 6
Soru 1
Aşağıdaki örneklerden hangisinde, yazıya da yansıyan bir geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi vardır?
Seçenekler
A
başlı-yor
B
di-yince
C
bekli-yerek
D
yap-ıcak
E
başlı-yan
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca A seçeneğindeki geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi yazıya da yansımıştır, diğerleri konuşma diliyle sınırlıdır.
Yalnızca A seçeneğindeki geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi yazıya da yansımıştır, diğerleri konuşma diliyle sınırlıdır.
Soru 2
Konuşma dilinde gözlemlenen "koruyan ~ korıyan, üşüyecek ~ üşiyecek, sürüyerek ~ süriyerek" gibi örneklerdeki ses nöbetleşmesi aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
B
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
C
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Bu örneklerin hepsinde de, yuvarlak ünlüyle biten fiil köküne [y] yardımcı sesiyle başlayan bir ek gelmesi sonucunda ortaya çıkan, yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi vardır. Doğru cevap C'dir.
Bu örneklerin hepsinde de, yuvarlak ünlüyle biten fiil köküne [y] yardımcı sesiyle başlayan bir ek gelmesi sonucunda ortaya çıkan, yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi vardır. Doğru cevap C'dir.
Soru 3
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi diye adlandıran ses olayı hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Ünlüyle ya da ünsüzle başlayan yapım eklerinden önce görülür.
B
Yalnızca Türkçe kökenli sözcüklerde görülür.
C
Kök ve gövdenin ikinci ya da son hecesindeki dar ünlünün düşmesi demektir.
D
Benzer hece yapısında olan her sözcükte veya ünlüyle başlayan her ekten önce görülür.
E
Ünlüyle ya da ünsüzle başlayan çekim eklerinden önce görülür.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
C seçeneğinde verilen bilgi bu ses olayının özünü anlatmaktadır, diğer bilgiler yanlıştır.
C seçeneğinde verilen bilgi bu ses olayının özünü anlatmaktadır, diğer bilgiler yanlıştır.
Soru 4
Ünlüyle başlayan eklerden önce sıfırla nöbetleşmenin yaygın görüldüğü sözcük gruplarından biri organ adlarıdır: ağız~ağzı, beyin~beyni, göğüs~göğsü. Ancak, bazı organ adlarında durum farklıdır: bıyık~bıyığ-ı, topuk~topuğ-a, kemik~kemiğ-e. Bu durum nasıl açıklanabilir?
Seçenekler
A
İkinci hecedeki dar ünlünün düşmediği alıntı sözcüklerin orijinal biçiminde uzun ünlü bulunabilir.
B
Bazı organ adlarında sıfırla nöbetleşme konuşma dilinde ve standart dilde ayrı ayrı gerçekleşir.
C
Sözlü dilde, geniş ünlülerden önce de sıfırla nöbetleşme görülebilir.
D
Sıfırla nöbetleşme, ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalı olan organ adlarında görülür.
E
Aynı hece yapısına sahip sözcüklerin bir kısmında dar ünlü sıfırla nöbetleşirken diğerlerinde nöbetleşme olmaz.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca D seçeneğinde verilen bilgi soru kökündeki örnekleri açıklamaktadır.
Yalnızca D seçeneğinde verilen bilgi soru kökündeki örnekleri açıklamaktadır.
Soru 5
Sıfırla nöbetleşme konusuyla ilgili olarak, gide gide~gitgide, koyuvermek~koyvermek örneklerini açıklarken, aşağıdakilerden hangisini söylemek doğru olur?
Seçenekler
A
Eklenme sürecinde nedeni açıklanamayan sıfırla nöbetleşmeler de görülür.
B
Ünsüzle biten sözcüklere ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, arada bir ünlü türer.
C
Sıfırla nöbetleşme, sözcük yapımı sırasında söz sonunda da gerçekleşir.
D
Pekiştirici hece ile pekiştirilen sözcük arasında da nedeni açıklanamayan sıfırla nöbetleşmeler görülür.
E
İkilemelerde veya birleşik sözcüklerde, sıfırla nöbetleşme bazı örneklerde anlam farkı yaratır.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Verilen örnekler, ikilemeler ve birleşik sözcüklerle ilgili bir açıklama gerektirmektedir; bu da yalnızca E seçeneğinde vardır. Doğru cevap E'dir.
Verilen örnekler, ikilemeler ve birleşik sözcüklerle ilgili bir açıklama gerektirmektedir; bu da yalnızca E seçeneğinde vardır. Doğru cevap E'dir.
Soru 6
Tek heceli sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde (örnek: ak~ ağar- , dip~dib-i) ortaya çıkan nöbetleşme aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesi
B
ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi
C
uzunluk-kısalık nöbetleşmesi
D
ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi
E
geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Burada tek değişen yalın biçimin sonundaki ünsüzün ek önünde değişmesidir. O halde ünsüzlerle ilgili bir nöbetleşme vardır. Doğru cevap D'dir.
Burada tek değişen yalın biçimin sonundaki ünsüzün ek önünde değişmesidir. O halde ünsüzlerle ilgili bir nöbetleşme vardır. Doğru cevap D'dir.
Soru 7
Çok heceli Türkçe sözcüklerde, söz sonundaki ötümsüz ünsüzlerin eklenmede ünlüden önce ötümlüleşmesi genel bir kuraldır: "bıyık~bıyığı, kanat~kanadı". Buna karşılık, "gerekir, birikim, acıtır, abartı" gibi pek çok örnekte bu ötümlüleşmenin görülmemesi nasıl açıklanabilir?.
Seçenekler
A
Eski metinlerde ve yerel ağızlarda, çok heceli eylemlerin sonunda ötümlüleşme görülebilir.
B
Çok heceli sözcüklerin sonundaki ötümlüleşme adlarla ilgilidir, eylemlerle değil.
C
Kaynak dilde söz sonunda ötümlü olan ünsüz Türkçede ünlüden önce ötümsüz de kalabilir.
D
Eylemden ad yapan -t ekiyle yeni türetilmiş adlarda ötümlüleşme olmaz.
E
Çok heceli sözcüklerin sonundaki ötümlüleşmenin ünlü uzunluğuyla ilgisi yoktur.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Çok heceli sözcük sonunda ötümlüleşme genel kuralı adlarla ilgilidir, eylemlerle değil. Doğru cevap B'dir.
Çok heceli sözcük sonunda ötümlüleşme genel kuralı adlarla ilgilidir, eylemlerle değil. Doğru cevap B'dir.
Soru 8
Aşağıdaki örneklerle ilgili açıklama ne olabilir? ceb > cep > ceb-i cild > cilt > cild-e
Seçenekler
A
Alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla ötümlüleşirler.
B
Kaynak dilde söz sonunda ötümlü olan ünsüz Türkçede ünlüden önce ötümsüz kalabilir.
C
Uzun ünlü+ötümsüz ünsüz ile biten kimi alıntı sözcüklerde ötümlüleşmiş biçimlerle ötümsüz biçimler nöbetleşebilir.
D
Ötümlüleşmenin görüldüğü alıntı sözcüklerin bir kısmında söz sonundaki ses kaynak dilde zaten ötümlüdür.
E
Eklenmede ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biridir.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Bu beş önerme de doğrudur ama yalnızca D seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Bu beş önerme de doğrudur ama yalnızca D seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Soru 9
"Arapça asıllarında ikiz ünsüzle sonlanan tek heceli sözcükler, Türkçede yalın durumda veya ünsüzle başlayan bir ek veya yardımcı eylemden önce tek ünsüzle kullanılırlar." Aşağıdaki örneklerden hangisi bu durumu yansıtmaktadır?
Seçenekler
A
hall > hal (> hallet-)
B
hakk > hak (> haktan, hak ver-)
C
afv > aff > af (>aff-ı)
D
habb > hap (>hap-ı)
E
affedersiniz~afedersiniz
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca B seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Yalnızca B seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Soru 10
Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan "su-y-um, altı-ş-ar, arka-sı, masa-nın, alça-cık" örnekleri aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanır?
Seçenekler
A
Ünsüzlerin Sıfırla Nöbetleşmesi
B
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
C
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmes
D
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
E
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca A seçeneğindeki açıklama verilen örneklerle ilgilidir.
Yalnızca A seçeneğindeki açıklama verilen örneklerle ilgilidir.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisinde açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesi görülür?
Seçenekler
A
ben-beni
B
sağla-sağlıyor
C
de-diyecek
D
sor-sorucak
E
sen-sana
Açıklama:
B, ve C şıklarında geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesi, D şıkkında yuvarlak ünlü-düz ünlü nöbetleşmesi, E şıkkında ise ön ünlü-art ünlü nöbetleşmesi görülmektedir. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisinde artdamaksılaştırma etkisi görülür?
Seçenekler
A
burun-burnu
B
ben-bana
C
oraya-orıya
D
de-diye
E
verdi-verir
Açıklama:
Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesi: Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür: ben+e>bana, sen+e>sana gibi. Bu nöbetlesmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA seklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana, sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana. Doğru yanıt B şıkkıdır.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisinde sıfırla nöbetleşme nötrlenir?
Seçenekler
A
Her işe burnunu sokma!
B
Oracığa devrildi.
C
Kavşaktan sola döndü.
D
Kavuşmak hayal oldu.
E
Küçücük bir ağzı vardı.
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi: Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir. Bunların büyük bir bölümü ikinci hecedeki dar ünlüyle ilgilidir: burun>burnu, kavuş->kavşak. Aynı sözcüğün ünlüsü, ünsüzle başlayan bir ekten önce korunmaktadır: burunda, kavuştu. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 14
geniz > genzim omuz > omzu
karın > karnın gönül > gönlü
uğur > uğru kayın > kaynın
Yukarıdaki sözcüklerde hangi ses olayı görülür?
karın > karnın gönül > gönlü
uğur > uğru kayın > kaynın
Yukarıdaki sözcüklerde hangi ses olayı görülür?
Seçenekler
A
Uzunluk-kısalık nöbetleşmesi
B
Ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi
C
Ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi
D
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
E
Tek ünsüz-ikiz ünsüz nöbetleşmesi
Açıklama:
Dar ünlü ~ ø nöbetleşmesinin görüldüğü iki heceli bir grup sözcük vardır. Bu sözcüklerin ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalıdır. Ayrıca kapalı olan ikinci heceleri g-n, g-r, g-z, g-s ya da l-n, r-n, m-z, n-z, v-ç ve y-n ünsüz dizilişindedir: ağız, burun vb. Bu tür hece yapısına sahip sözcükler ünlüyle başlayan, vurgulanabilir bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşir. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 15
geniz > genzim omuz > omzu
karın > karnın gönül > gönlü
Yukarıdaki veride hangi ses/ler bu süreçten geçmektedir?
karın > karnın gönül > gönlü
Yukarıdaki veride hangi ses/ler bu süreçten geçmektedir?
Seçenekler
A
Dar ünlüler
B
Geniş ünlüler
C
Art ünlüler
D
Ötümlü ünsüzler
E
Ötümsüz ünsüzler
Açıklama:
Dar ünlü ~ ø nöbetleşmesinin görüldüğü iki heceli bir grup sözcük vardır. Bu sözcüklerin ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalıdır. Ayrıca kapalı olan ikinci heceleri g-n, g-r, g-z, g-s ya da l-n, r-n, m-z, n-z, v-ç ve y-n ünsüz dizilişindedir: ağız, burun vb. Bu tür hece yapısına sahip sözcükler ünlüyle başlayan, vurgulanabilir bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşir. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 16
Aşağıdakilerin hangisinde uzunluk-kısalık nöbetleşmesi görülür?
Seçenekler
A
Kutu
B
Cevap
C
Kale
D
Eşya
E
Çeşme
Açıklama:
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir: cevap > cevābı. Diğer şıklardaki sözcükler açık heceli olduğundan doğru yanıt B şıkkıdır.
Soru 17
Aşağıdaki hatalar Türkçe öğrenen yabancı bir öğrenciden alıntıdır. Bunlardan hangisi ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi kuralının ihlâlinden kaynaklıdır?
Seçenekler
A
*Kalpimi kırdın.
B
*Burunu kanıyor.
C
*Tavuk yumurtaladı.
D
*Toplantı başlayor.
E
*Bene sorsaydın cevaplardım.
Açıklama:
Eklenme olduğunda ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biri olduğundan, alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla bu eğilime uyarlar: kalp > kalbim. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 18
Aşağıdakilerden hangisi ikiz ünsüz nöbetleşmesine girmez?
Seçenekler
A
Rab
B
Hayır
C
His
D
Haz
E
Hak
Açıklama:
Söz Sonunda Tek Ünsüz ~ İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi: Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birlesme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar: rab > rabbi, his > hissi, haz > hazzı, hak > hakkı. Hayır sözcüğü /r/ ile bittiğinden bu kuralın kapsamına girmez. Doğru yanıt B şıkkıdır.
Soru 19
Türkçede alıntı sözcüklerde şu değişim gözlenmektedir:
Kaynak Dil Türkçe
tıbb tıp
Bunun sebepleri nelerdir?
i. Türkçe söz sonunda ötümlü ünsüzlerden kaçınır.
ii. Türkçede söz sonunda ikiz ünsüz bulunmaz.
iii. Türkçe söz sonunda ötümsüz ünsüzlerden kaçınır.
iv. Eklenmede ötümsüz ünsüzler ötümlüleşir.
Kaynak Dil Türkçe
tıbb tıp
Bunun sebepleri nelerdir?
i. Türkçe söz sonunda ötümlü ünsüzlerden kaçınır.
ii. Türkçede söz sonunda ikiz ünsüz bulunmaz.
iii. Türkçe söz sonunda ötümsüz ünsüzlerden kaçınır.
iv. Eklenmede ötümsüz ünsüzler ötümlüleşir.
Seçenekler
A
i, iv
B
ii, iii
C
i, ii
D
ii, iv
E
iii, iv
Açıklama:
Arapçadan kopyalanmış tek heceli sözcüklerin sonundaki ikiz ünsüzler, Türkçenin “söz sonunda ikiz ünsüz bulunmaz” şeklinde özetleyebileceğimiz yapısal özelliğine uyarlanarak tek ünsüze dönüşürler: redd>ret, hakk>hak. Bu kural, -fv ünsüz çiftinin, ilerleyici benzeşme sonucu -i olduğu afv>af (>ai-ı) örneği için de geçerlidir. Tekleşme sırasında, Arapça asıllarında ötümlü olan ünsüzler, Türkçenin söz sonunda ötümlü ünsüzlerden kaçınması nedeniyle ötümsüzleşebilir: redd > ret, zıdd > zıt, habb > hap. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 20
sıcak > sıcacık araba > arabası
ara > araya pencere > penceresini
Yukarıdaki örneklerde hangi süreç gözlenmektedir?
ara > araya pencere > penceresini
Yukarıdaki örneklerde hangi süreç gözlenmektedir?
Seçenekler
A
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
B
Uzunluk-kısalık nöbetleşmesi
C
Ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi
D
Tek ünsüz-ikiz ünsüz nöbetleşmesi
E
Ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi: Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan ünsüz türemesi büyük ölçüde, bazı dil bilgisi kitaplarında yardımcı ünsüz olarak tanımlanan /y/, /ş/, /s/, /n/ ünsüzlerinin çekimde ortaya çıkan görünümleriyle ilgilidir. Artzamanlı bakış açısıyla Türkçenin tek yardımcı ünsüzünün /y/ olduğu, diğerlerinin farklı işlevlerden geliştiği bilinmektedir. Yine de eşzamanlı bakış açısıyla, bu sesler, sadece çekimde ortaya çıktıkları için yardımcı ses gibi davrandıkları kabul edilebilir. Bunlar, çekimsiz durumda görünmedikleri için aynı zamanda sıfırla nöbetleşme örneğidirler. Bu ünsüzlerin görünümlerinden bazıları şunlardır:
y ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer: ara > araya
s ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten adlara üçüncü tekil kişi iyelik eki eklenirken arada bir /s/ sesi türer: araba > arabası
n ~ ø nöbetleşmesi: Bu, su, o ve kendi zamirlerinin çekiminde, üçüncü kişi iyelik eki almış sözcükler durum eki aldıklarında, ilgi ekinin basında ve aitlik eki -ki’den sonra zamir n’si olarak bilinen bir ses türer: pencere > penceresini
k ~ ø nöbetlesmesi: Standart Türkçede, eklenme sırasında, yardımcı ses olarak nitelenenler dışında, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesinin en bilinen örneği /k/ ile biten sözcüklerin -cAk, -cXk, -rAk gibi yapım ekleri öncesinde bu sesi yitirmeleridir: sıcak > sıcacık.
Doğru yanıt E şıkkıdır.
y ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer: ara > araya
s ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten adlara üçüncü tekil kişi iyelik eki eklenirken arada bir /s/ sesi türer: araba > arabası
n ~ ø nöbetleşmesi: Bu, su, o ve kendi zamirlerinin çekiminde, üçüncü kişi iyelik eki almış sözcükler durum eki aldıklarında, ilgi ekinin basında ve aitlik eki -ki’den sonra zamir n’si olarak bilinen bir ses türer: pencere > penceresini
k ~ ø nöbetlesmesi: Standart Türkçede, eklenme sırasında, yardımcı ses olarak nitelenenler dışında, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesinin en bilinen örneği /k/ ile biten sözcüklerin -cAk, -cXk, -rAk gibi yapım ekleri öncesinde bu sesi yitirmeleridir: sıcak > sıcacık.
Doğru yanıt E şıkkıdır.
Soru 21
"Türkçede, geniş /a/, /e/ ünlüleri belli koşullar altında dar /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleriyle nöbetleşir." Aşağıdakilerin hangisinde buna örnek bir durum yoktur?
Seçenekler
A
bekliyerek
B
başlıyan
C
arıyıp
D
deyince
E
anlıyacak
Açıklama:
Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır. Aynı durumdaki ünlüler, konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir: bekleyerek ~ bekliyerek, başlayan ~ başlıyan, arayıp ~ arıyıp, anlayacak ~ anlıyacak. Ancak daralma düzenli değildir. de- eyleminin ünlüsü -(y)XncA ve -(y)Xp eklerinden önce daralmaz: deyince, deyip. Doğru cevap D'dir.
Soru 22
"çürüyecek ~ çüriyecek" örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. Buna yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi denir. Doğru cevap A'dır.
Soru 23
"sen+e>sana" örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
E
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür: ben+e>bana sen+e>sana. Bu nöbetleşmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana. Doğru cevap E'dir.
Soru 24
Aşağıdakilerden hangisi 'ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine' örnek değildir?
Seçenekler
A
kavşak
B
buyruk
C
oğlu
D
kaynı
E
kavuşma
Açıklama:
Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir:kavuş->kavşak, buyur->buyruk, oğul>oğlu, kayın>kaynı vb. Ancak türeyen sözcüğe kaynaklık eden eylem tabanı, ünsüzle başlayan yapım eklerinden ve neyle başladığına bakılmaksızın çekim eklerinden önce ünlüsünü düşürmez: kavuş->kavuşma, kavuşur. Doğru cevap E'dir.
Soru 25
Aşağıdaki organ adlarından hangisi vurgulanabilir bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşmez?
Seçenekler
A
gönül
B
ağız
C
topuk
D
beyin
E
alın
Açıklama:
Dar ünlü ~ ø nöbetleşmesinin görüldüğü iki heceli bir grup sözcük vardır. Bu sözcüklerin ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalıdır. Ayrıca kapalı olan ikinci heceleri ğ-n, ğ-r, ğ-z, ğ-s ya da l-n, r-n, m-z, n-z, v-ç ve y-n ünsüz dizilişindedir. Bu tür hece yapısına sahip sözcükler ünlüyle başlayan, vurgulanabilir bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşir: gönül>göğsü, ağız>ağzı, beyin>beyni, alın>alnı vb. Hece yapıları farklı olan organ adlarında sıfırla nöbetleşme gerçekleşmez: topuk>topuğ-a. Doğru cevap C'dir.
Soru 26
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüzün sıfırla nöbetleşmesine örnek alıntı bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Valsi bu kadar çok sevdiğini bilmiyordum.
B
Onunla ilgili hükmünü vereli çok oldu.
C
Babası ölünce tahtın varisi o oldu.
D
Evin dizaynı çok hoşuma gitti.
E
Şansını iyi kullanamadı.
Açıklama:
Arapça, Farsça ve Batı dillerinden alınan ve Türkçede sözcük sonunda bulunamayan ünsüz çiftleriyle biten sözcüklerde, sözcüğün Türkçeye uyarlanması sonucu araya giren dar, kısa, vurgusuz ünlüler, ünlüyle başlayan ekler veya yardımcı eylemlerden önce sıfırla nöbetleşir: hüküm - hükmü. /ht/, /ls/, /ns/, /yk/, /yn/, /yt/ gibi ünsüz çiftleri de Türkçe kökenli sözcüklerin sonunda bulunmaz ama alıntı sözcüklerde aralarında her zaman ünlü türemez: "vals, taht, dizayn, şans" sözcüklerinde nöbetleşme yoktur. Doğru cevap B'dir.
Soru 27
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde sıfırla nöbetleşme olayı anlam farkı yaratır?
Seçenekler
A
koyu vermek
B
biri birine
C
dışarısı
D
burada
E
nerede
Açıklama:
Kimi örneklerde sıfırla nöbetleşme anlam farkı yaratır: koyuvermek/koyvermek örneklerinin her ikisi de standart dilde kullanılmaktadır. Ancak koyuvermek, “koymak, bırakmak”, koyvermek ise “oluruna bırakmak, salmak, ipin ucunu kaçırmak, boş vermek vb.” anlamlara gelir ve makaraları koyvermek, kendini koyvermek gibi birleşik sözcüklerde de kullanılır. Doğrıu cevap A'dır.
Soru 28
"zaman ~ zamānında" örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
dar ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir. Doğru cevap B'dir.
Soru 29
Aşağıdakilerden hangisi söz sonunda "tek ünsüz~ikiz ünsüz nöbetleşmesi" görülen sözcüklerden biri değildir?
Seçenekler
A
zan
B
his
C
rab
D
cilt
E
hak
Açıklama:
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar: zan~zannet-, his~hisset-, rab~rabbi, hak~hakkı vb. "cilt~cildi" görüldüğü gibi son ünsüz ikizleşmez. Burada ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi vardır. Doğru cevap D'dir.
Soru 30
"Çok heceli Türkçe sözcüklerde söz sonu ötümsüz /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinin eklenmede ünlüden önce ötümlüleşmesi genel bir kuraldır." Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek aldığında bu kurala uymaz?
Seçenekler
A
sevinç
B
ağaç
C
anıt
D
kanat
E
bilinç
Açıklama:
Ancak ötümlüleşme düzenli değildir; özellikle eylemden ad yapan -t ekiyle yeni türetilmiş adlarda ötümlüleşme olmaz: anıt- anıtı. Doğru cevap C'dir.Soru 31
I. sen-seni. II. gel-gelir. III. gelme-gelmiyor. IV. başlayan-başlıyan. V. deyince-deyip.
Yukarıdakilerden hangileri açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
III, IV, V
E
I, II, IV, V
Açıklama:
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. "sen-seni, gel-gelir" sözcükleri, açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. "sen-seni, gel-gelir" sözcükleri, açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 32
I. Okuyor. II. Gelmiyor. III. Başlıyor. IV. Saklıyor.
Yukarıdakilerden hangileri, eylem kök ve gövdelerinde geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, eylem kök ve gövdelerinde geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
II, III, IV
D
I, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Geniş Ünlü - Dar Ünlü Nöbetleşmesi
Türkçede, geniş /a/, /e/ ünlüleri belli koşullar altında dar /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleriyle nöbetleşir. Bazıları yazıya yansıyan, bazıları da konuşma diliyle sınırlı olan bu nöbetleşme, ad ve eylem tabanlarında farklı gerçekleşir. Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Türkçede, geniş /a/, /e/ ünlüleri belli koşullar altında dar /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleriyle nöbetleşir. Bazıları yazıya yansıyan, bazıları da konuşma diliyle sınırlı olan bu nöbetleşme, ad ve eylem tabanlarında farklı gerçekleşir. Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 33
I. deyen-diyen. II. çürüyecek-çüriyecek. III. yürüyerek-yüriyerek. IV. kavuşur-kavuşuyor. V. başla-başlıyor.
Yukarıdakilerden hangileri, eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak ünlülerin konuşma dilinde eklerin önünde düzleşerek yuvarlak ünlü - düz ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak ünlülerin konuşma dilinde eklerin önünde düzleşerek yuvarlak ünlü - düz ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV, V
Açıklama:
Yuvarlak Ünlü - Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. II. ve III. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. II. ve III. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 34
I. bana. II. sana. III. onlara. IV. bize. V. size
Yukarıdakilerden hangileri, ön ünlü - art ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ön ünlü - art ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, V
E
II, III, IV, V
Açıklama:
Ön Ünlü - Art Ünlü Nöbetleşmesi
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür. I ve II. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür. I ve II. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 35
I. yanak-yanağı II. burun-burnu. III. oğul-oğlu. IV. ağız-ağzı. V. bacak-bacağı.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
I, II, III
C
II, III, IV
D
II, III, IV. V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 36
I. emin-eminim. II. hal-hali. III. hayat-hayatım. IV. yar-yâri. V. zaman-zamanında.
Yukarıdakilerden hangileri, uzunluk-kısalık nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, uzunluk-kısalık nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV, V
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir. Yukarıdakilerden tamamı buna örnektir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir. Yukarıdakilerden tamamı buna örnektir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 37
I. Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır. II. Bir grup tek heceli sözcükte eklenme olmadan da söz sonundaki ünsüz ötümlüdür. Bunun nedeni ünlülerinin Ana Türkçe döneminde uzun olmasıdır. III. Ünlüsü Ana Türkçede kısa olan tek heceli sözcüklerde söz sonundaki ünsüzler ötümsüz kalır. IV. Ana Türkçede ünlüsü uzun olan çok sayıda tek heceli sözcük ise söz sonunda ötümsüz ünsüz bulundurur. Ancak bu ünsüz, ünlüyle başlayan bir ek gelmesi durumunda ötümlüleşir.
Yukarıda, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesine ilişkin yukarıda verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 38
I. cilt-cildi. II. grup-grubu. III. sokak-sokağı. IV. ekip-ekibi. V. hırka-hırkayı
Yukarıdakilerden hangileri, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Eklenmede ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biri olduğundan, alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla bu eğilime uyarlar. Yine Türkçede, söz sonunda bulunabilen /lt/, /nç/, /nt/, /rt/ gibi ünsüz çiftleriyle biten alıntı sözcüklerde de ünlü öncesinde ötümlüleşme gerçekleşir. İlk dört maddede verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Eklenmede ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biri olduğundan, alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla bu eğilime uyarlar. Yine Türkçede, söz sonunda bulunabilen /lt/, /nç/, /nt/, /rt/ gibi ünsüz çiftleriyle biten alıntı sözcüklerde de ünlü öncesinde ötümlüleşme gerçekleşir. İlk dört maddede verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 39
I. rab-rabbi. II. hak-hakkı. III. hac-hacca. IV. zan-zannet. V. cez-cezza
Yukarıdakilerden hangileri, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Söz Sonunda Tek Ünsüz - İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar. İlk dört maddede verilen sözcükler, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar. İlk dört maddede verilen sözcükler, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 40
I. çarşaf-çarşafı. II. kapı-kapıya. III. dünya-dünyayı. IV. kalem-kalemi.
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer. Bu durum, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. II ve III. maddelerde verilen sözcükler buna uygundur. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 41
başlayan ~ başlıyan örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Geniş ünlü- dar ünlü nöbetleşmesi
B
açık ünlü- kapalı ünlü nöbetleşmesi
C
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
D
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
E
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir:
ağlaya ~ ağlıya
başlayan ~ başlıyan
anlayacak ~ anlıyacak
bekleyerek ~ bekliyerek
başlayın ~ başlıyın
arayıp ~ arıyıp
bekleyince ~ bekliyince vb.
Doğru cevap A'dır.
ağlaya ~ ağlıya
başlayan ~ başlıyan
anlayacak ~ anlıyacak
bekleyerek ~ bekliyerek
başlayın ~ başlıyın
arayıp ~ arıyıp
bekleyince ~ bekliyince vb.
Doğru cevap A'dır.
Soru 42
çürüyecek ~ çüriyecek aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Uzunluk- kısalık nöbetleşmesi
B
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
C
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
D
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
E
Geniş ünlü- dar ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Dokuz on ve sekiz on sözcüklerinin birleşmesinden ortaya çıkmış olan doksan ve seksen sayılarındaki on sözcüğünün ünlüsü düzleşerek /a/, /e/ olmuştur. Bugün düz ünlülü biçimler standarttır. Ağızlarda dokuzan, sekizen gibi biçimleri de kullanılmaktadır. Bu düzleşmede Türkçenin yapısal özelliklerinden ünlü uyumları ve Türkçe kökenli sözcüklerde ilk hece dışında /o/ ve /ö/ ünlülerinin bulunmaması etkili olmuştur. İki sözcükte de birleşiğin ikinci kısmı unutulmuş, ünlü uyumu sözcüğün tamamını kapsayacak biçimde gelişmiştir.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur:
koruya ~ korıya
okuyan ~ okıyan
çürüyecek ~ çüriyecek
Doğru cevap B'dir.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur:
koruya ~ korıya
okuyan ~ okıyan
çürüyecek ~ çüriyecek
Doğru cevap B'dir.
Soru 43
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek hangi zamirlerde görülür?
Seçenekler
A
biz-siz
B
ben-o
C
ben- sen
D
sen-siz
E
o- biz
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür:
ben+e>bana
sen+e>sana
Bu nöbetleşmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir:
ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana
Söz konusu zamirler bazı ağızlarda ön ünlülü sene, bene biçimleriyle de kullanılmaktadır.
Doğru cevap C'dir.
ben+e>bana
sen+e>sana
Bu nöbetleşmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir:
ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana
Söz konusu zamirler bazı ağızlarda ön ünlülü sene, bene biçimleriyle de kullanılmaktadır.
Doğru cevap C'dir.
Soru 44
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi aşağıdakilerden hangisinde görülmez?
Seçenekler
A
Türkçe sözcüklerde
B
Alıntılarda
C
İsim tabanlarında
D
Zamir tabanlarında
E
Eylem tabanlarında
Açıklama:
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi hem Türkçe kökenli sözcüklerde hem de alıntı sözcüklerde görülür. Ancak Türkçe sözcüklerde ve alıntılarda farklı gelişmeler söz konusudur. Bu ses olayının belirlenebilen bazı nedenleri ve sınırlamaları vardır. Bunlar:
Eylem tabanlarında, İsim tabanlarında, Alıntılarda, Türkçe sözcüklerde görülür.
Eylem tabanlarında, İsim tabanlarında, Alıntılarda, Türkçe sözcüklerde görülür.
Soru 45
umumi>umumilik/umumilik aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
B
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
C
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
D
Ötümlülük- ötümsüzlük nöbetleşmesi
E
Uzunluk- kısalık nöbetleşmesi
Açıklama:
Bazı alıntı sözcüklerin sonundaki uzun ünlüler de bir ünsüzle başlayan eklerden önce söyleyişte kısalabilmektedir:
umumi>umumilik/umumilik
menfi>menfilik
şahsi>şahsiyet
Doğru cevap E'dir.
umumi>umumilik/umumilik
menfi>menfilik
şahsi>şahsiyet
Doğru cevap E'dir.
Soru 46
Bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi ne anlama gelmektedir?
Seçenekler
A
Ötümlülük
B
Ötümsüzlük
C
Çekim
D
Ünlü yumuşaması
E
Ünlü kısalması
Açıklama:
Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır.
Doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A'dır.
Soru 47
cilt- cildi örneği aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
B
Ötümlüleşme
C
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
D
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
E
Uzunluk- kısalık nöbetleşmesi
Açıklama:
Türkçede, söz sonunda bulunabilen /lt/, /nç/, /nt/, /rt/ gibi ünsüz çiftleriyle biten alıntı sözcüklerde de ünlü öncesinde ötümlüleşme gerçekleşir.
Doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B'dir.
Soru 48
his- hissi örneği aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ötümsüzleşme
B
Ötümlüleşme
C
Söz sonunda tek ünsüz- ikiz ünsüz nöbetleşmesi
D
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
E
Ünsüzleri sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar.
Doğru cevap C'dir.
Doğru cevap C'dir.
Soru 49
Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya hangi ses girer?
Seçenekler
A
t
B
k
C
ç
D
y
E
p
Açıklama:
y ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer:
biri ile>biri-y-ile>biriyle (bk. Büzülme).
dünya-y-a
kapı-y-a
Doğru cevap D'dir.
biri ile>biri-y-ile>biriyle (bk. Büzülme).
dünya-y-a
kapı-y-a
Doğru cevap D'dir.
Soru 50
Ünlü ile biten sayı adlarına üleştirme eki -Ar eklendiğinde arada hangi ses türer?
Seçenekler
A
p
B
k
C
ç
D
t
E
ş
Açıklama:
ş ~ ø nöbetleşmesi: Ünlü ile biten sayı adlarına üleştirme eki -Ar eklendiğinde arada bir /ş/ sesi türer:
altı-ş-ar
iki-ş-er
Bu /ş/ sesinin, beşer sözcüğünün be-şer biçiminde yanlış çözümlenmesi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Ayrıca örnekseme yoluyla, ünsüzle biten yarım sözcüğüne de eklenmiştir: yarım-ş-ar.
Doğru cevap E'dir.
altı-ş-ar
iki-ş-er
Bu /ş/ sesinin, beşer sözcüğünün be-şer biçiminde yanlış çözümlenmesi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Ayrıca örnekseme yoluyla, ünsüzle biten yarım sözcüğüne de eklenmiştir: yarım-ş-ar.
Doğru cevap E'dir.
Soru 51
Türkçede ........... hecelerdeki ......... e sesi eklenme sırasında hecenin ........... heceye dönüşmesi durumunda ........... e ile nöbetleşir. Bu nöbetleşme yazıda gösterilmez. Boş alanlara hangisi gelmelidir?
Seçenekler
A
Geniş-Dar-Geniş-Dar
B
Yuvarlak-Düz-Düz-Yuvarlak
C
Ön-Art-Ön-Art
D
Kapalı-Açık-Açık-Kapalı
E
Uzun-Kısa-Kısa-Uzun
Açıklama:
Kapalı-Açık-Açık-Kapalı
Soru 52
Ünsüzle biten eylem kök ve gövdelerine -(y)AcAk eki geldiğinde, ekin ilk ünlüsü konuşma dilinde hangi ünlüyle nöbetleşir?
Seçenekler
A
Geniş ünlüyle
B
Dar ünlüyle
C
Yuvarlak ünlüyle
D
Düz ünlüyle
E
Art ünlüyle
Açıklama:
Dar ünlüyle
Soru 53
Dokuz on ve sekiz on sözcüklerinin birleşmesinden ortaya çıkmış olan doksan ve seksen sayılarındaki on sözcüğünün ünlüsü düzleşerek /a/, /e/ olmuştur.
Aşağıdaki hangi nöbetleşmeyi tanımlar?
Aşağıdaki hangi nöbetleşmeyi tanımlar?
Seçenekler
A
Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesi
B
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
C
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
D
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
E
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Soru 54
Aşağıdakilerden hangisi Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesine örnektir?
Seçenekler
A
Burun>Burnu
B
Ben+e>Bana
C
Okuyan ~ Okıyan
D
Nereye ~ Neriye
E
Anlayacak ~ Anlıyacak
Açıklama:
Ben+e>bana
Soru 55
Aşağıdaki organ adlarından hangisinde sıfırla nöbetleşme gerçekleşmez?
Seçenekler
A
Ağız
B
Beyin
C
Kemik
D
Göğüs
E
Alın
Açıklama:
Kemik
Soru 56
Aşağıdakilerden hangisi nöbetleşme gerçekleşen alıntı kelimelerden biridir?
Seçenekler
A
Cevz
B
Akis
C
Havz
D
Tohm
E
Sınf
Açıklama:
Akis
Soru 57
Yad sözcüğünde birincil ........... ünlü vardır.
Boş alana aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Boş alana aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Seçenekler
A
Art
B
Ön
C
Kısa
D
Uzun
E
Düz
Açıklama:
Uzun
Soru 58
Bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi ve titreşmemesi hangi nöbetleşmede meydana gelir?
Seçenekler
A
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
B
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
C
Ön Ünlü-Art Ünlü Nöbetleşmesi
D
Yuvarlak Ünlü-Düz Ünlü Nöbetleşmesi
E
Geniş Ünlü-Dar Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Soru 59
Hall-Hallet- hangi nöbetleşme grubuna aittir?
Seçenekler
A
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
B
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
C
Ünsüzün Sıfırla Nöbetleşmesi
D
Açık Ünlü-Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
E
Tek Ünsüz-İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi
Açıklama:
Tek Ünsüz-İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi
Soru 60
Aşağıdakilerden hangisi sıfırla nöbetleşen ünsüzlerden biri değildir?
Seçenekler
A
y ~ ø nöbetleşmesi
B
ş ~ ø nöbetleşmesi
C
n ~ ø nöbetleşmesi
D
r ~ ø nöbetleşmesi
E
t ~ ø nöbetleşmesi
Açıklama:
r ~ ø nöbetleşmesi
Soru 61
Aşağıdaki şıkların hangisinde açık ünlü nöbetleşmesi vardır?
Seçenekler
A
Sen
B
Gėlir
C
Vėrir
D
Sėni
E
Bėni
Açıklama:
NÖBETLEŞMELER
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. Bu nöbetleşme yazıda gösterilmez. Açık e sen, gel, verdi gibi, kapalı e ise gelir, vėrir, sėni, beni şeklinde belirtilir.
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. Bu nöbetleşme yazıda gösterilmez. Açık e sen, gel, verdi gibi, kapalı e ise gelir, vėrir, sėni, beni şeklinde belirtilir.
Soru 62
- Başlıyan
- Gelmiyen
- Bekliyerek
- Deyip
Seçenekler
A
I ve II
B
II ve III
C
II ve IV
D
I, II ve III
E
I, II, III ve IV
Açıklama:
NÖBETLEŞMELER
Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır: başlı-yor gelmi-yor. Aynı durumdaki ünlüler, konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir: bekleyerek ~ bekliyerek.
Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır: başlı-yor gelmi-yor. Aynı durumdaki ünlüler, konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir: bekleyerek ~ bekliyerek.
Soru 63
Aşağıdakilerden hangisinde “yürüyerek” sözcüğünün uğradığı yuvarlak-dar ünlü nöbetleşmesi doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Yürüyirek
B
Yüriyerek
C
Yirüyerek
D
Yiriyerek
E
Yiriyirik
Açıklama:
Yuvarlak Ünlü~Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur: yürüyerek ~ yüriyerek.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur: yürüyerek ~ yüriyerek.
Soru 64
Aşağıdakilerden hangisinde “bana” kelimesinin gelişme kurgusu doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
ben-ke>ben-ge> beñe>baña>bana
B
ben-ge>ben-ke> beñe>baña>bana
C
beñe>baña>ben-ke>ben-ge> bana
D
bana>ben-ke>ben-ge> beñe>baña
E
bañe>beña>ben-ke>ben-ge>bana
Açıklama:
Ön Ünlü~Art Ünlü Nöbetleşmesi
Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
Soru 65
Aşağıdakilerden hangisi dar ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine bir örnektir?
Seçenekler
A
Okıyan
B
Korıyın
C
Çüriyip
D
Ağzı
E
Görücek
Açıklama:
Eski Türkçeye kadar gittiğini örneklerle belirleyebildiğimiz dar ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi, Türkçe sözcüklerde ad ve eylemlerde farklı biçimlerde gerçekleşir. Ağız>ağzı gibi.
Soru 66
Aşağıdakilerden hangisinde “Hüküm>Hükmü” nöbetleşmesi gerçekleşmiştir?
Seçenekler
A
Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesi
B
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
C
Geniş Ünlü ~ Dar Ünlü Nöbetleşmesi
D
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
E
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Arapça, Farsça ve Batı dillerinden alınan ve Türkçede sözcük sonunda bulunamayan ünsüz çiftleriyle biten sözcüklerde, sözcüğün Türkçeye uyarlanması sonucu araya giren dar, kısa, vurgusuz ünlüler, ünlüyle başlayan ekler veya yardımcı eylemlerden önce sıfırla nöbetleşir. Hüküm>Hükmü.
Arapça, Farsça ve Batı dillerinden alınan ve Türkçede sözcük sonunda bulunamayan ünsüz çiftleriyle biten sözcüklerde, sözcüğün Türkçeye uyarlanması sonucu araya giren dar, kısa, vurgusuz ünlüler, ünlüyle başlayan ekler veya yardımcı eylemlerden önce sıfırla nöbetleşir. Hüküm>Hükmü.
Soru 67
Aşağıdakilerden hangisi “süprüntü” kelimesinin yalın biçimidir?
Seçenekler
A
Süprün-
B
Süpür-
C
Süpü-
D
Süpirin-
E
Süpir-
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Eylem tabanında İlk hecesi açık, kapalı ikinci hecesi -yXr-, -vXr-, -ğXr-, -kXr-, -pXr-, -yXl-, -nXl-, -vXş- ve -kXl- yapısında olan iki heceli eylemlere ünlüyle başlayan veya yardımcı ünlü alan yapım eklerinden biri geldiğinde, ünlüleri sıfırla nöbetleşmektedir: süpür-> süprüntü, süprül
Eylem tabanında İlk hecesi açık, kapalı ikinci hecesi -yXr-, -vXr-, -ğXr-, -kXr-, -pXr-, -yXl-, -nXl-, -vXş- ve -kXl- yapısında olan iki heceli eylemlere ünlüyle başlayan veya yardımcı ünlü alan yapım eklerinden biri geldiğinde, ünlüleri sıfırla nöbetleşmektedir: süpür-> süprüntü, süprül
Soru 68
Aşağıdakilerden hangisi bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesine verilen addır?
Seçenekler
A
Ulama
B
Ötümlülük
C
Geçimsizlik
D
Nöbetleşme
E
Kaynaşma
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır.
Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır.
Soru 69
“renk>reng-i” dönüşümü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
B
Geniş Ünlü ~ Dar Ünlü Nöbetleşmesi
C
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
D
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
E
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
/nk/ ünsüz çifti de bir ünlü öncesinde, asli biçimi olan /ng/’ye döner: “renk>reng-i”.
/nk/ ünsüz çifti de bir ünlü öncesinde, asli biçimi olan /ng/’ye döner: “renk>reng-i”.
Soru 70
- tepe-y-e
- şu-y-um
- iki-ş-er
- masa-nın
Seçenekler
A
I ve II
B
II ve III
C
II ve IV
D
I, II ve III
E
I, II, III ve IV
Açıklama:
Ünsüzlerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan ünsüz türemesi büyük ölçüde, bazı dil bilgisi kitaplarında yardımcı ünsüz olarak tanımlanan /y/, /ş/, /s/, /n/ ünsüzlerinin çekimde ortaya çıkan görünümleriyle ilgilidir. y ~ ø nöbetleşmesi: tepe-y-e, şu-y-um; ş ~ ø nöbetleşmesi: iki-ş-er; n ~ ø nöbetleşmesi: masa-nın şeklindedir.
Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan ünsüz türemesi büyük ölçüde, bazı dil bilgisi kitaplarında yardımcı ünsüz olarak tanımlanan /y/, /ş/, /s/, /n/ ünsüzlerinin çekimde ortaya çıkan görünümleriyle ilgilidir. y ~ ø nöbetleşmesi: tepe-y-e, şu-y-um; ş ~ ø nöbetleşmesi: iki-ş-er; n ~ ø nöbetleşmesi: masa-nın şeklindedir.
Soru 71
yürüyerek ~ yüriyerek örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. Doğru yanıt A.
Soru 72
Ünlüyle başlayan eklerden önce sıfırla nöbetleşmenin yaygın görüldüğü sözcük gruplarından biri organ adlarıdır. Ancak burada belirleyici olan sözcüğün organ adı olması değil, organ adlarının çoğunlukla nöbetleşmeye uygun hece yapısını taşımalarıdır.Aşağıdaki organ adlarından hangisinde nöbetleşme gerçekleşmemektedir?
Seçenekler
A
alın
B
topuk
C
göğüs
D
beyin
E
gönül
Açıklama:
topuk sözcüğünün hece yapısı nöbetleşme için uygun olmadığından bu sözcük ek aldığında nöbetleşme gerçekleşmemektedir. topuk-topuğa gibi. Doğru yanıt B.
Soru 73
şehir ~şehrimiz örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
E
dar ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 74
Aşağıdaki örneklerin hangisinde diğerlerinden farklı türde bir nöbetleşme gerçekleşmektedir?
Seçenekler
A
ağlaya ~ ağlıya
B
arayıp ~ arıyıp
C
okuyan ~ okıyan
D
yapacak ~ yapıcak
E
bekleyince ~ bekliyince
Açıklama:
okuyan ~ okıyan örneğinde, yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi görülmektedir. Diğer tüm seçeneklerde ise geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi vardır. Doğru yanıt C.
Soru 75
Aşağıdaki örneklerin hangisinde diğerlerinden farklı bir nöbetleşme türü görülmektedir?
Seçenekler
A
hak ~ hakkı
B
gök ~ göğü
C
cep ~ cebi
D
ağaç ~ ağacı
E
ekip ~ ekibi
Açıklama:
hak ~ hakkı örneğinde söz sonunda tek ünsüz ~ ikiz ünsüz nöbetleşmesi görülürken diğer tüm seçeneklerde ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi görülmektedir. Doğru yanıt A.
Soru 76
ufak ~ ufacık örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
tek ünsüz ~ ikiz ünsüz nöbetleşmesi
B
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
C
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
D
ünsüzün sıfırla nöbetleşmesi
E
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında, yardımcı ses olarak nitele- nenler dışında, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesinin en bilinen örneği /k/ ile biten sözcüklerin -cAk, -cXk, -rAk gibi yapım ekleri öncesinde bu sesi yitirmeleridir. Doğru yanıt D.
Soru 77
Aşağıdakilerin hangisinde farklı bir nöbetleşme görülmektedir?
Seçenekler
A
aile ~ ailevi
B
cümle ~ cümleten
C
zan ~ zannetme
D
arka ~ arkası
E
kapı ~ kapıya
Açıklama:
zan ~ zannetme örneğinde söz sonunda tek ünsüz ~ ikiz ünsüz nöbetleşmesi görülürken, diğer seçeneklerde ünsüzün sıfırla nöbetleşmesi görülmektedir. Doğru yanıt C.
Soru 78
bükülmek ~ büklüm örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
B
ötümlülük ~ ötümsüzlük nöbetleşmesi
C
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
D
ünsüzün sıfırla nöbetleşmesi
E
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Doğru yanıt E.
Soru 79
Aşağıdaki sözcüklerin hangisine -i durum eki eklendiğinde bir nöbetleşme görülmemektedir?
Seçenekler
A
ağaç
B
burun
C
anıt
D
oğul
E
cilt
Açıklama:
ağaç (ağacı) ve cilt (cildi) sözcüklerinde ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi, burun (burnu) ve oğul (oğlu) sözcüklerinde ise dar ünlünün sıfırla nöbetleşmesi görülecekken; anıt sözcüğü ek aldığında anıtı şeklinde çekileceğinden bir nöbetleşme gerçekleşmeyecektir. Doğru yanıt C.
Soru 80
Aşağıdaki örneklerin hangisinde ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi vardır?
Seçenekler
A
buraya
B
bana
C
orası
D
hāli
E
ucuna
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür: ben+e>bana ve sen+e>sana. Doğru yanıt B.
Soru 81
Aşağıdaki örneklerden hangisinde, yazıya da yansıyan bir geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi vardır?
Seçenekler
A
başlı-yor
B
di-yince
C
bekli-yerek
D
yap-ıcak
E
başlı-yan
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca A seçeneğindeki geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi yazıya da yansımıştır, diğerleri konuşma diliyle sınırlıdır.
Yalnızca A seçeneğindeki geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi yazıya da yansımıştır, diğerleri konuşma diliyle sınırlıdır.
Soru 82
Konuşma dilinde gözlemlenen "koruyan ~ korıyan, üşüyecek ~ üşiyecek, sürüyerek ~ süriyerek" gibi örneklerdeki ses nöbetleşmesi aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
B
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
C
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Bu örneklerin hepsinde de, yuvarlak ünlüyle biten fiil köküne [y] yardımcı sesiyle başlayan bir ek gelmesi sonucunda ortaya çıkan, yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi vardır. Doğru cevap C'dir.
Bu örneklerin hepsinde de, yuvarlak ünlüyle biten fiil köküne [y] yardımcı sesiyle başlayan bir ek gelmesi sonucunda ortaya çıkan, yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi vardır. Doğru cevap C'dir.
Soru 83
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi diye adlandıran ses olayı hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Ünlüyle ya da ünsüzle başlayan yapım eklerinden önce görülür.
B
Yalnızca Türkçe kökenli sözcüklerde görülür.
C
Kök ve gövdenin ikinci ya da son hecesindeki dar ünlünün düşmesi demektir.
D
Benzer hece yapısında olan her sözcükte veya ünlüyle başlayan her ekten önce görülür.
E
Ünlüyle ya da ünsüzle başlayan çekim eklerinden önce görülür.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
C seçeneğinde verilen bilgi bu ses olayının özünü anlatmaktadır, diğer bilgiler yanlıştır.
C seçeneğinde verilen bilgi bu ses olayının özünü anlatmaktadır, diğer bilgiler yanlıştır.
Soru 84
Ünlüyle başlayan eklerden önce sıfırla nöbetleşmenin yaygın görüldüğü sözcük gruplarından biri organ adlarıdır: ağız~ağzı, beyin~beyni, göğüs~göğsü. Ancak, bazı organ adlarında durum farklıdır: bıyık~bıyığ-ı, topuk~topuğ-a, kemik~kemiğ-e. Bu durum nasıl açıklanabilir?
Seçenekler
A
İkinci hecedeki dar ünlünün düşmediği alıntı sözcüklerin orijinal biçiminde uzun ünlü bulunabilir.
B
Bazı organ adlarında sıfırla nöbetleşme konuşma dilinde ve standart dilde ayrı ayrı gerçekleşir.
C
Sözlü dilde, geniş ünlülerden önce de sıfırla nöbetleşme görülebilir.
D
Sıfırla nöbetleşme, ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalı olan organ adlarında görülür.
E
Aynı hece yapısına sahip sözcüklerin bir kısmında dar ünlü sıfırla nöbetleşirken diğerlerinde nöbetleşme olmaz.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca D seçeneğinde verilen bilgi soru kökündeki örnekleri açıklamaktadır.
Yalnızca D seçeneğinde verilen bilgi soru kökündeki örnekleri açıklamaktadır.
Soru 85
Sıfırla nöbetleşme konusuyla ilgili olarak, gide gide~gitgide, koyuvermek~koyvermek örneklerini açıklarken, aşağıdakilerden hangisini söylemek doğru olur?
Seçenekler
A
Eklenme sürecinde nedeni açıklanamayan sıfırla nöbetleşmeler de görülür.
B
Ünsüzle biten sözcüklere ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, arada bir ünlü türer.
C
Sıfırla nöbetleşme, sözcük yapımı sırasında söz sonunda da gerçekleşir.
D
Pekiştirici hece ile pekiştirilen sözcük arasında da nedeni açıklanamayan sıfırla nöbetleşmeler görülür.
E
İkilemelerde veya birleşik sözcüklerde, sıfırla nöbetleşme bazı örneklerde anlam farkı yaratır.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Verilen örnekler, ikilemeler ve birleşik sözcüklerle ilgili bir açıklama gerektirmektedir; bu da yalnızca E seçeneğinde vardır. Doğru cevap E'dir.
Verilen örnekler, ikilemeler ve birleşik sözcüklerle ilgili bir açıklama gerektirmektedir; bu da yalnızca E seçeneğinde vardır. Doğru cevap E'dir.
Soru 86
Tek heceli sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde (örnek: ak~ ağar- , dip~dib-i) ortaya çıkan nöbetleşme aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesi
B
ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi
C
uzunluk-kısalık nöbetleşmesi
D
ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi
E
geniş ünlü~dar ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Burada tek değişen yalın biçimin sonundaki ünsüzün ek önünde değişmesidir. O halde ünsüzlerle ilgili bir nöbetleşme vardır. Doğru cevap D'dir.
Burada tek değişen yalın biçimin sonundaki ünsüzün ek önünde değişmesidir. O halde ünsüzlerle ilgili bir nöbetleşme vardır. Doğru cevap D'dir.
Soru 87
Çok heceli Türkçe sözcüklerde, söz sonundaki ötümsüz ünsüzlerin eklenmede ünlüden önce ötümlüleşmesi genel bir kuraldır: "bıyık~bıyığı, kanat~kanadı". Buna karşılık, "gerekir, birikim, acıtır, abartı" gibi pek çok örnekte bu ötümlüleşmenin görülmemesi nasıl açıklanabilir?.
Seçenekler
A
Eski metinlerde ve yerel ağızlarda, çok heceli eylemlerin sonunda ötümlüleşme görülebilir.
B
Çok heceli sözcüklerin sonundaki ötümlüleşme adlarla ilgilidir, eylemlerle değil.
C
Kaynak dilde söz sonunda ötümlü olan ünsüz Türkçede ünlüden önce ötümsüz de kalabilir.
D
Eylemden ad yapan -t ekiyle yeni türetilmiş adlarda ötümlüleşme olmaz.
E
Çok heceli sözcüklerin sonundaki ötümlüleşmenin ünlü uzunluğuyla ilgisi yoktur.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Çok heceli sözcük sonunda ötümlüleşme genel kuralı adlarla ilgilidir, eylemlerle değil. Doğru cevap B'dir.
Çok heceli sözcük sonunda ötümlüleşme genel kuralı adlarla ilgilidir, eylemlerle değil. Doğru cevap B'dir.
Soru 88
Aşağıdaki örneklerle ilgili açıklama ne olabilir? ceb > cep > ceb-i cild > cilt > cild-e
Seçenekler
A
Alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla ötümlüleşirler.
B
Kaynak dilde söz sonunda ötümlü olan ünsüz Türkçede ünlüden önce ötümsüz kalabilir.
C
Uzun ünlü+ötümsüz ünsüz ile biten kimi alıntı sözcüklerde ötümlüleşmiş biçimlerle ötümsüz biçimler nöbetleşebilir.
D
Ötümlüleşmenin görüldüğü alıntı sözcüklerin bir kısmında söz sonundaki ses kaynak dilde zaten ötümlüdür.
E
Eklenmede ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biridir.
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Bu beş önerme de doğrudur ama yalnızca D seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Bu beş önerme de doğrudur ama yalnızca D seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Soru 89
"Arapça asıllarında ikiz ünsüzle sonlanan tek heceli sözcükler, Türkçede yalın durumda veya ünsüzle başlayan bir ek veya yardımcı eylemden önce tek ünsüzle kullanılırlar." Aşağıdaki örneklerden hangisi bu durumu yansıtmaktadır?
Seçenekler
A
hall > hal (> hallet-)
B
hakk > hak (> haktan, hak ver-)
C
afv > aff > af (>aff-ı)
D
habb > hap (>hap-ı)
E
affedersiniz~afedersiniz
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca B seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Yalnızca B seçeneği verilen örnekleri açıklamaktadır.
Soru 90
Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan "su-y-um, altı-ş-ar, arka-sı, masa-nın, alça-cık" örnekleri aşağıdaki ses olaylarından hangisiyle açıklanır?
Seçenekler
A
Ünsüzlerin Sıfırla Nöbetleşmesi
B
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
C
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmes
D
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
E
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerdeki ve ünsüzlerdeki nöbetleşmeleri analiz edebileceksiniz.
Yalnızca A seçeneğindeki açıklama verilen örneklerle ilgilidir.
Yalnızca A seçeneğindeki açıklama verilen örneklerle ilgilidir.
Soru 91
Aşağıdakilerden hangisinde açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesi görülür?
Seçenekler
A
ben-beni
B
sağla-sağlıyor
C
de-diyecek
D
sor-sorucak
E
sen-sana
Açıklama:
B, ve C şıklarında geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesi, D şıkkında yuvarlak ünlü-düz ünlü nöbetleşmesi, E şıkkında ise ön ünlü-art ünlü nöbetleşmesi görülmektedir. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 92
Aşağıdakilerden hangisinde artdamaksılaştırma etkisi görülür?
Seçenekler
A
burun-burnu
B
ben-bana
C
oraya-orıya
D
de-diye
E
verdi-verir
Açıklama:
Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesi: Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür: ben+e>bana, sen+e>sana gibi. Bu nöbetlesmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA seklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana, sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana. Doğru yanıt B şıkkıdır.
Soru 93
Aşağıdakilerden hangisinde sıfırla nöbetleşme nötrlenir?
Seçenekler
A
Her işe burnunu sokma!
B
Oracığa devrildi.
C
Kavşaktan sola döndü.
D
Kavuşmak hayal oldu.
E
Küçücük bir ağzı vardı.
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi: Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir. Bunların büyük bir bölümü ikinci hecedeki dar ünlüyle ilgilidir: burun>burnu, kavuş->kavşak. Aynı sözcüğün ünlüsü, ünsüzle başlayan bir ekten önce korunmaktadır: burunda, kavuştu. Doğru yanıt D şıkkıdır.
Soru 94
geniz > genzim omuz > omzu
karın > karnın gönül > gönlü
uğur > uğru kayın > kaynın
Yukarıdaki sözcüklerde hangi ses olayı görülür?
karın > karnın gönül > gönlü
uğur > uğru kayın > kaynın
Yukarıdaki sözcüklerde hangi ses olayı görülür?
Seçenekler
A
Uzunluk-kısalık nöbetleşmesi
B
Ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi
C
Ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi
D
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
E
Tek ünsüz-ikiz ünsüz nöbetleşmesi
Açıklama:
Dar ünlü ~ ø nöbetleşmesinin görüldüğü iki heceli bir grup sözcük vardır. Bu sözcüklerin ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalıdır. Ayrıca kapalı olan ikinci heceleri g-n, g-r, g-z, g-s ya da l-n, r-n, m-z, n-z, v-ç ve y-n ünsüz dizilişindedir: ağız, burun vb. Bu tür hece yapısına sahip sözcükler ünlüyle başlayan, vurgulanabilir bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşir.
Soru 95
geniz > genzim omuz > omzu
karın > karnın gönül > gönlü
Yukarıdaki veride hangi ses/ler bu süreçten geçmektedir?
karın > karnın gönül > gönlü
Yukarıdaki veride hangi ses/ler bu süreçten geçmektedir?
Seçenekler
A
Dar ünlüler
B
Geniş ünlüler
C
Art ünlüler
D
Ötümlü ünsüzler
E
Ötümsüz ünsüzler
Açıklama:
Dar ünlü ~ ø nöbetleşmesinin görüldüğü iki heceli bir grup sözcük vardır. Bu sözcüklerin ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalıdır. Ayrıca kapalı olan ikinci heceleri g-n, g-r, g-z, g-s ya da l-n, r-n, m-z, n-z, v-ç ve y-n ünsüz dizilişindedir: ağız, burun vb. Bu tür hece yapısına sahip sözcükler ünlüyle başlayan, vurgulanabilir bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşir. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 96
Aşağıdakilerin hangisinde uzunluk-kısalık nöbetleşmesi görülür?
Seçenekler
A
Kutu
B
Cevap
C
Kale
D
Eşya
E
Çeşme
Açıklama:
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir: cevap > cevābı. Diğer şıklardaki sözcükler açık heceli olduğundan doğru yanıt B şıkkıdır.
Soru 97
Aşağıdaki hatalar Türkçe öğrenen yabancı bir öğrenciden alıntıdır. Bunlardan hangisi ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi kuralının ihlâlinden kaynaklıdır?
Seçenekler
A
*Kalpimi kırdın.
B
*Burunu kanıyor.
C
*Tavuk yumurtaladı.
D
*Toplantı başlayor.
E
*Bene sorsaydın cevaplardım.
Açıklama:
Eklenme olduğunda ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biri olduğundan, alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla bu eğilime uyarlar: kalp > kalbim. Doğru yanıt A şıkkıdır.
Soru 98
Aşağıdakilerden hangisi ikiz ünsüz nöbetleşmesine girmez?
Seçenekler
A
Rab
B
Hayır
C
His
D
Haz
E
Hak
Açıklama:
Söz Sonunda Tek Ünsüz ~ İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi: Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birlesme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar: rab > rabbi, his > hissi, haz > hazzı, hak > hakkı. Hayır sözcüğü /r/ ile bittiğinden bu kuralın kapsamına girmez. Doğru yanıt B şıkkıdır.
Soru 99
Türkçede alıntı sözcüklerde şu değişim gözlenmektedir:
Kaynak Dil Türkçe
tıbb tıp
Bunun sebepleri nelerdir?
i. Türkçe söz sonunda ötümlü ünsüzlerden kaçınır.
ii. Türkçede söz sonunda ikiz ünsüz bulunmaz.
iii. Türkçe söz sonunda ötümsüz ünsüzlerden kaçınır.
iv. Eklenmede ötümsüz ünsüzler ötümlüleşir.
Kaynak Dil Türkçe
tıbb tıp
Bunun sebepleri nelerdir?
i. Türkçe söz sonunda ötümlü ünsüzlerden kaçınır.
ii. Türkçede söz sonunda ikiz ünsüz bulunmaz.
iii. Türkçe söz sonunda ötümsüz ünsüzlerden kaçınır.
iv. Eklenmede ötümsüz ünsüzler ötümlüleşir.
Seçenekler
A
i, iv
B
ii, iii
C
i, ii
D
ii, iv
E
iii, iv
Açıklama:
Arapçadan kopyalanmış tek heceli sözcüklerin sonundaki ikiz ünsüzler, Türkçenin “söz sonunda ikiz ünsüz bulunmaz” şeklinde özetleyebileceğimiz yapısal özelliğine uyarlanarak tek ünsüze dönüşürler: redd>ret, hakk>hak. Bu kural, -fv ünsüz çiftinin, ilerleyici benzeşme sonucu -i olduğu afv>af (>ai-ı) örneği için de geçerlidir. Tekleşme sırasında, Arapça asıllarında ötümlü olan ünsüzler, Türkçenin söz sonunda ötümlü ünsüzlerden kaçınması nedeniyle ötümsüzleşebilir: redd > ret, zıdd > zıt, habb > hap. Doğru yanıt C şıkkıdır.
Soru 100
sıcak > sıcacık araba > arabası
ara > araya pencere > penceresini
Yukarıdaki örneklerde hangi süreç gözlenmektedir?
ara > araya pencere > penceresini
Yukarıdaki örneklerde hangi süreç gözlenmektedir?
Seçenekler
A
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
B
Uzunluk-kısalık nöbetleşmesi
C
Ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi
D
Tek ünsüz-ikiz ünsüz nöbetleşmesi
E
Ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesi: Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan ünsüz türemesi büyük ölçüde, bazı dil bilgisi kitaplarında yardımcı ünsüz olarak tanımlanan /y/, /ş/, /s/, /n/ ünsüzlerinin çekimde ortaya çıkan görünümleriyle ilgilidir. Artzamanlı bakış açısıyla Türkçenin tek yardımcı ünsüzünün /y/ olduğu, diğerlerinin farklı işlevlerden geliştiği bilinmektedir. Yine de eşzamanlı bakış açısıyla, bu sesler, sadece çekimde ortaya çıktıkları için yardımcı ses gibi davrandıkları kabul edilebilir. Bunlar, çekimsiz durumda görünmedikleri için aynı zamanda sıfırla nöbetleşme örneğidirler. Bu ünsüzlerin görünümlerinden bazıları şunlardır:
y ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer: ara > araya
s ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten adlara üçüncü tekil kişi iyelik eki eklenirken arada bir /s/ sesi türer: araba > arabası
n ~ ø nöbetleşmesi: Bu, su, o ve kendi zamirlerinin çekiminde, üçüncü kişi iyelik eki almış sözcükler durum eki aldıklarında, ilgi ekinin basında ve aitlik eki -ki’den sonra zamir n’si olarak bilinen bir ses türer: pencere > penceresini
k ~ ø nöbetlesmesi: Standart Türkçede, eklenme sırasında, yardımcı ses olarak nitelenenler dışında, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesinin en bilinen örneği /k/ ile biten sözcüklerin -cAk, -cXk, -rAk gibi yapım ekleri öncesinde bu sesi yitirmeleridir: sıcak > sıcacık.
Doğru yanıt E şıkkıdır.
y ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer: ara > araya
s ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten adlara üçüncü tekil kişi iyelik eki eklenirken arada bir /s/ sesi türer: araba > arabası
n ~ ø nöbetleşmesi: Bu, su, o ve kendi zamirlerinin çekiminde, üçüncü kişi iyelik eki almış sözcükler durum eki aldıklarında, ilgi ekinin basında ve aitlik eki -ki’den sonra zamir n’si olarak bilinen bir ses türer: pencere > penceresini
k ~ ø nöbetlesmesi: Standart Türkçede, eklenme sırasında, yardımcı ses olarak nitelenenler dışında, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesinin en bilinen örneği /k/ ile biten sözcüklerin -cAk, -cXk, -rAk gibi yapım ekleri öncesinde bu sesi yitirmeleridir: sıcak > sıcacık.
Doğru yanıt E şıkkıdır.
Soru 101
"Türkçede, geniş /a/, /e/ ünlüleri belli koşullar altında dar /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleriyle nöbetleşir." Aşağıdakilerin hangisinde buna örnek bir durum yoktur?
Seçenekler
A
bekliyerek
B
başlıyan
C
arıyıp
D
deyince
E
anlıyacak
Açıklama:
Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır. Aynı durumdaki ünlüler, konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir: bekleyerek ~ bekliyerek, başlayan ~ başlıyan, arayıp ~ arıyıp, anlayacak ~ anlıyacak. Ancak daralma düzenli değildir. de- eyleminin ünlüsü -(y)XncA ve -(y)Xp eklerinden önce daralmaz: deyince, deyip. Doğru cevap D'dir.
Soru 102
"çürüyecek ~ çüriyecek" örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. Buna yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi denir. Doğru cevap A'dır.
Soru 103
"sen+e>sana" örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
E
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür: ben+e>bana sen+e>sana. Bu nöbetleşmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana. Doğru cevap E'dir.
Soru 104
Aşağıdakilerden hangisi 'ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine' örnek değildir?
Seçenekler
A
kavşak
B
buyruk
C
oğlu
D
kaynı
E
kavuşma
Açıklama:
Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir:kavuş->kavşak, buyur->buyruk, oğul>oğlu, kayın>kaynı vb. Ancak türeyen sözcüğe kaynaklık eden eylem tabanı, ünsüzle başlayan yapım eklerinden ve neyle başladığına bakılmaksızın çekim eklerinden önce ünlüsünü düşürmez: kavuş->kavuşma, kavuşur. Doğru cevap E'dir.
Soru 105
Aşağıdaki organ adlarından hangisi vurgulanabilir bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşmez?
Seçenekler
A
gönül
B
ağız
C
topuk
D
beyin
E
alın
Açıklama:
Dar ünlü ~ ø nöbetleşmesinin görüldüğü iki heceli bir grup sözcük vardır. Bu sözcüklerin ilk heceleri açık, ikinci heceleri ise dar ünlülü ve kapalıdır. Ayrıca kapalı olan ikinci heceleri ğ-n, ğ-r, ğ-z, ğ-s ya da l-n, r-n, m-z, n-z, v-ç ve y-n ünsüz dizilişindedir. Bu tür hece yapısına sahip sözcükler ünlüyle başlayan, vurgulanabilir bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü sıfırla nöbetleşir: gönül>göğsü, ağız>ağzı, beyin>beyni, alın>alnı vb. Hece yapıları farklı olan organ adlarında sıfırla nöbetleşme gerçekleşmez: topuk>topuğ-a. Doğru cevap C'dir.
Soru 106
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüzün sıfırla nöbetleşmesine örnek alıntı bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Valsi bu kadar çok sevdiğini bilmiyordum.
B
Onunla ilgili hükmünü vereli çok oldu.
C
Babası ölünce tahtın varisi o oldu.
D
Evin dizaynı çok hoşuma gitti.
E
Şansını iyi kullanamadı.
Açıklama:
Arapça, Farsça ve Batı dillerinden alınan ve Türkçede sözcük sonunda bulunamayan ünsüz çiftleriyle biten sözcüklerde, sözcüğün Türkçeye uyarlanması sonucu araya giren dar, kısa, vurgusuz ünlüler, ünlüyle başlayan ekler veya yardımcı eylemlerden önce sıfırla nöbetleşir: hüküm - hükmü. /ht/, /ls/, /ns/, /yk/, /yn/, /yt/ gibi ünsüz çiftleri de Türkçe kökenli sözcüklerin sonunda bulunmaz ama alıntı sözcüklerde aralarında her zaman ünlü türemez: "vals, taht, dizayn, şans" sözcüklerinde nöbetleşme yoktur. Doğru cevap B'dir.
Soru 107
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde sıfırla nöbetleşme olayı anlam farkı yaratır?
Seçenekler
A
koyu vermek
B
biri birine
C
dışarısı
D
burada
E
nerede
Açıklama:
Kimi örneklerde sıfırla nöbetleşme anlam farkı yaratır: koyuvermek/koyvermek örneklerinin her ikisi de standart dilde kullanılmaktadır. Ancak koyuvermek, “koymak, bırakmak”, koyvermek ise “oluruna bırakmak, salmak, ipin ucunu kaçırmak, boş vermek vb.” anlamlara gelir ve makaraları koyvermek, kendini koyvermek gibi birleşik sözcüklerde de kullanılır. Doğrıu cevap A'dır.
Soru 108
"zaman ~ zamānında" örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
dar ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir. Doğru cevap B'dir.
Soru 109
Aşağıdakilerden hangisi söz sonunda "tek ünsüz~ikiz ünsüz nöbetleşmesi" görülen sözcüklerden biri değildir?
Seçenekler
A
zan
B
his
C
rab
D
cilt
E
hak
Açıklama:
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar: zan~zannet-, his~hisset-, rab~rabbi, hak~hakkı vb. "cilt~cildi" görüldüğü gibi son ünsüz ikizleşmez. Burada ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi vardır. Doğru cevap D'dir.
Soru 110
"Çok heceli Türkçe sözcüklerde söz sonu ötümsüz /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinin eklenmede ünlüden önce ötümlüleşmesi genel bir kuraldır." Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek aldığında bu kurala uymaz?
Seçenekler
A
sevinç
B
ağaç
C
anıt
D
kanat
E
bilinç
Açıklama:
Ancak ötümlüleşme düzenli değildir; özellikle eylemden ad yapan -t ekiyle yeni türetilmiş adlarda ötümlüleşme olmaz: anıt- anıtı. Doğru cevap C'dir.Soru 111
I. sen-seni. II. gel-gelir. III. gelme-gelmiyor. IV. başlayan-başlıyan. V. deyince-deyip.
Yukarıdakilerden hangileri açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
III, IV, V
E
I, II, IV, V
Açıklama:
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. "sen-seni, gel-gelir" sözcükleri, açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. "sen-seni, gel-gelir" sözcükleri, açık ünlü-kapalı ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 112
I. Okuyor. II. Gelmiyor. III. Başlıyor. IV. Saklıyor.
Yukarıdakilerden hangileri, eylem kök ve gövdelerinde geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, eylem kök ve gövdelerinde geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
II, III, IV
D
I, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Geniş Ünlü - Dar Ünlü Nöbetleşmesi
Türkçede, geniş /a/, /e/ ünlüleri belli koşullar altında dar /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleriyle nöbetleşir. Bazıları yazıya yansıyan, bazıları da konuşma diliyle sınırlı olan bu nöbetleşme, ad ve eylem tabanlarında farklı gerçekleşir. Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Türkçede, geniş /a/, /e/ ünlüleri belli koşullar altında dar /ı/, /i/, /u/, /ü/ ünlüleriyle nöbetleşir. Bazıları yazıya yansıyan, bazıları da konuşma diliyle sınırlı olan bu nöbetleşme, ad ve eylem tabanlarında farklı gerçekleşir. Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler geniş ünlü-dar ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 113
I. deyen-diyen. II. çürüyecek-çüriyecek. III. yürüyerek-yüriyerek. IV. kavuşur-kavuşuyor. V. başla-başlıyor.
Yukarıdakilerden hangileri, eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak ünlülerin konuşma dilinde eklerin önünde düzleşerek yuvarlak ünlü - düz ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak ünlülerin konuşma dilinde eklerin önünde düzleşerek yuvarlak ünlü - düz ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV, V
Açıklama:
Yuvarlak Ünlü - Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. II. ve III. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. II. ve III. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 114
I. bana. II. sana. III. onlara. IV. bize. V. size
Yukarıdakilerden hangileri, ön ünlü - art ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ön ünlü - art ünlü nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, V
E
II, III, IV, V
Açıklama:
Ön Ünlü - Art Ünlü Nöbetleşmesi
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür. I ve II. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür. I ve II. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 115
I. yanak-yanağı II. burun-burnu. III. oğul-oğlu. IV. ağız-ağzı. V. bacak-bacağı.
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
I, II, III
C
II, III, IV
D
II, III, IV. V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Türkçede çok sayıda kök ve gövde, hem çekim hem de yapım eklerinin bir bölümünden önce ikinci veya son hecedeki ünlülerini yitirebilmektedir. II, III ve IV. maddelerde verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 116
I. emin-eminim. II. hal-hali. III. hayat-hayatım. IV. yar-yâri. V. zaman-zamanında.
Yukarıdakilerden hangileri, uzunluk-kısalık nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, uzunluk-kısalık nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV, V
D
II, III, IV, V
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir. Yukarıdakilerden tamamı buna örnektir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Arapça ve Farsçadan alınmış bir grup sözcükte, kapalı son hecede bulunan uzun /a/, /u/, /i/ ünlüleri Türkçedeki uzun ünlülerden kaçınma eğilimine bağlı olarak kısalmışlardır. İlgili sözcükler yalın hâlde veya ünsüzle başlayan bir ek aldıklarında ünlüleri kısa söylenmektedir. Ancak bu kısa ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya yardımcı eylemden önce uzun ünlüye dönüşebilir. Yukarıdakilerden tamamı buna örnektir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 117
I. Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır. II. Bir grup tek heceli sözcükte eklenme olmadan da söz sonundaki ünsüz ötümlüdür. Bunun nedeni ünlülerinin Ana Türkçe döneminde uzun olmasıdır. III. Ünlüsü Ana Türkçede kısa olan tek heceli sözcüklerde söz sonundaki ünsüzler ötümsüz kalır. IV. Ana Türkçede ünlüsü uzun olan çok sayıda tek heceli sözcük ise söz sonunda ötümsüz ünsüz bulundurur. Ancak bu ünsüz, ünlüyle başlayan bir ek gelmesi durumunda ötümlüleşir.
Yukarıda, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesine ilişkin yukarıda verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 118
I. cilt-cildi. II. grup-grubu. III. sokak-sokağı. IV. ekip-ekibi. V. hırka-hırkayı
Yukarıdakilerden hangileri, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Eklenmede ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biri olduğundan, alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla bu eğilime uyarlar. Yine Türkçede, söz sonunda bulunabilen /lt/, /nç/, /nt/, /rt/ gibi ünsüz çiftleriyle biten alıntı sözcüklerde de ünlü öncesinde ötümlüleşme gerçekleşir. İlk dört maddede verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Eklenmede ötümsüz ünsüzlerin ötümlüleşmesi Türkçenin baskın yapısal özelliklerinden biri olduğundan, alıntı sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzler de eklenmede iki ünlü arasında kalınca çoğunlukla bu eğilime uyarlar. Yine Türkçede, söz sonunda bulunabilen /lt/, /nç/, /nt/, /rt/ gibi ünsüz çiftleriyle biten alıntı sözcüklerde de ünlü öncesinde ötümlüleşme gerçekleşir. İlk dört maddede verilen sözcükler buna örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 119
I. rab-rabbi. II. hak-hakkı. III. hac-hacca. IV. zan-zannet. V. cez-cezza
Yukarıdakilerden hangileri, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Söz Sonunda Tek Ünsüz - İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar. İlk dört maddede verilen sözcükler, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar. İlk dört maddede verilen sözcükler, söz sonunda tek ünsüz - ikiz ünsüz nöbetleşmesine örnektir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 120
I. çarşaf-çarşafı. II. kapı-kapıya. III. dünya-dünyayı. IV. kalem-kalemi.
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer. Bu durum, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesine örnek olarak verilebilir. II ve III. maddelerde verilen sözcükler buna uygundur. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 121
başlayın ~ başlıyın örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Geniş ünlü- dar ünlü nöbetleşmesi
B
açık ünlü- kapalı ünlü nöbetleşmesi
C
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
D
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
E
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir:
ağlaya ~ ağlıya
başlayan ~ başlıyan
anlayacak ~ anlıyacak
bekleyerek ~ bekliyerek
başlayın ~ başlıyın
arayıp ~ arıyıp
bekleyince ~ bekliyince vb.
Doğru cevap A'dır.
ağlaya ~ ağlıya
başlayan ~ başlıyan
anlayacak ~ anlıyacak
bekleyerek ~ bekliyerek
başlayın ~ başlıyın
arayıp ~ arıyıp
bekleyince ~ bekliyince vb.
Doğru cevap A'dır.
Soru 122
koruya ~ korıya aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Uzunluk- kısalık nöbetleşmesi
B
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
C
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
D
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
E
Geniş ünlü- dar ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Dokuz on ve sekiz on sözcüklerinin birleşmesinden ortaya çıkmış olan doksan ve seksen sayılarındaki on sözcüğünün ünlüsü düzleşerek /a/, /e/ olmuştur. Bugün düz ünlülü biçimler standarttır. Ağızlarda dokuzan, sekizen gibi biçimleri de kullanılmaktadır. Bu düzleşmede Türkçenin yapısal özelliklerinden ünlü uyumları ve Türkçe kökenli sözcüklerde ilk hece dışında /o/ ve /ö/ ünlülerinin bulunmaması etkili olmuştur. İki sözcükte de birleşiğin ikinci kısmı unutulmuş, ünlü uyumu sözcüğün tamamını kapsayacak biçimde gelişmiştir.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur:
koruya ~ korıya
okuyan ~ okıyan
Doğru cevap B'dir.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur:
koruya ~ korıya
okuyan ~ okıyan
Doğru cevap B'dir.
Soru 123
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek hangi zamirlerde görülür?
Seçenekler
A
biz-siz
B
ben-o
C
ben- sen
D
sen-siz
E
o- biz
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür:
ben+e>bana
sen+e>sana
Bu nöbetleşmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir:
ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana
Söz konusu zamirler bazı ağızlarda ön ünlülü sene, bene biçimleriyle de kullanılmaktadır.
Doğru cevap C'dir.
ben+e>bana
sen+e>sana
Bu nöbetleşmenin açıklanabilir tarihsel nedenleri vardır. Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir:
ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
sen-ke> ben-ge > señe>saña>sana
Söz konusu zamirler bazı ağızlarda ön ünlülü sene, bene biçimleriyle de kullanılmaktadır.
Doğru cevap C'dir.
Soru 124
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi aşağıdakilerden hangisinde görülmez?
Seçenekler
A
Türkçe sözcüklerde
B
Alıntılarda
C
İsim tabanlarında
D
Zamir tabanlaında
E
Eylem tabanlarında
Açıklama:
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi hem Türkçe kökenli sözcüklerde hem de alıntı sözcüklerde görülür. Ancak Türkçe sözcüklerde ve alıntılarda farklı gelişmeler söz konusudur. Bu ses olayının belirlenebilen bazı nedenleri ve sınırlamaları vardır. Bunlar:
Eylem tabanlarında, İsim tabanlarında, Alıntılarda, Türkçe sözcüklerde görülür.
Eylem tabanlarında, İsim tabanlarında, Alıntılarda, Türkçe sözcüklerde görülür.
Soru 125
umumi>umumilik/umumilik aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
B
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
C
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
D
Ötümlülük- ötümsüzlük nöbetleşmesi
E
Uzunluk- kısalık nöbetleşmesi
Açıklama:
Bazı alıntı sözcüklerin sonundaki uzun ünlüler de bir ünsüzle başlayan eklerden önce söyleyişte kısalabilmektedir:
umumi>umumilik/umumilik
menfi>menfilik
şahsi>şahsiyet
Doğru cevap E'dir.
umumi>umumilik/umumilik
menfi>menfilik
şahsi>şahsiyet
Doğru cevap E'dir.
Soru 126
Bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi ne anlama gelmektedir?
Seçenekler
A
Ötümlülük
B
Ötümsüzlük
C
Çekim
D
Ünlü yumuşaması
E
Ünlü kısalması
Açıklama:
Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır.
Doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A'dır.
Soru 127
cilt- cildi örneği aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
B
Ötümlüleşme
C
Yuvarlak ünlü- düz ünlü nöbetleşmesi
D
Ön ünlü- art ünlü nöbetleşmesi
E
Uzunluk- kısalık nöbetleşmesi
Açıklama:
Türkçede, söz sonunda bulunabilen /lt/, /nç/, /nt/, /rt/ gibi ünsüz çiftleriyle biten alıntı sözcüklerde de ünlü öncesinde ötümlüleşme gerçekleşir.
Doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B'dir.
Soru 128
his- hissi örneği aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?
Seçenekler
A
Ötümsüzleşme
B
Ötümlüleşme
C
Söz sonunda tek ünsüz- ikiz ünsüz nöbetleşmesi
D
Ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi
E
Ünsüzleri sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Kaynak dilde, sonda ikiz ünsüz bulunan tek heceli alıntılar, Türkçede yalın durumda veya ünsüzlerden önce tek ünsüzle kullanılır ancak eklenme veya birleşme sırasında, bir ünlüden önce bu söz sonu ünsüz yeniden ikizleşir. Bu ses olayı /b/, /c/, /d/, /t/, /k/, /l/, /m/, /n/, /s/, /z/ ünsüzleriyle biten sözcüklerde ortaya çıkar.
Doğru cevap C'dir.
Doğru cevap C'dir.
Soru 129
Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya hangi ses girer?
Seçenekler
A
t
B
k
C
ç
D
y
E
p
Açıklama:
y ~ ø nöbetleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğe, ünlüyle başlayan ek gelmesi durumunda, Türkçedeki ikiz ünlüden kaçınma eğilimi nedeniyle araya bir /y/ sesi girer:
biri ile>biri-y-ile>biriyle (bk. Büzülme).
dünya-y-a
kapı-y-a
Doğru cevap D'dir.
biri ile>biri-y-ile>biriyle (bk. Büzülme).
dünya-y-a
kapı-y-a
Doğru cevap D'dir.
Soru 130
Ünlü ile biten sayı adlarına üleştirme eki -Ar eklendiğinde arada hangi ses türer?
Seçenekler
A
p
B
k
C
ç
D
t
E
ş
Açıklama:
ş ~ ø nöbetleşmesi: Ünlü ile biten sayı adlarına üleştirme eki -Ar eklendiğinde arada bir /ş/ sesi türer:
altı-ş-ar
iki-ş-er
Bu /ş/ sesinin, beşer sözcüğünün be-şer biçiminde yanlış çözümlenmesi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Ayrıca örnekseme yoluyla, ünsüzle biten yarım sözcüğüne de eklenmiştir: yarım-ş-ar.
Doğru cevap E'dir.
altı-ş-ar
iki-ş-er
Bu /ş/ sesinin, beşer sözcüğünün be-şer biçiminde yanlış çözümlenmesi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. Ayrıca örnekseme yoluyla, ünsüzle biten yarım sözcüğüne de eklenmiştir: yarım-ş-ar.
Doğru cevap E'dir.
Soru 131
Türkçede ........... hecelerdeki ......... e sesi eklenme sırasında hecenin ........... heceye dönüşmesi durumunda ........... e ile nöbetleşir. Bu nöbetleşme yazıda gösterilmez. Boş alanlara hangisi gelmelidir?
Seçenekler
A
Geniş-Dar-Geniş-Dar
B
Yuvarlak-Düz-Düz-Yuvarlak
C
Ön-Art-Ön-Art
D
Kapalı-Açık-Açık-Kapalı
E
Uzun-Kısa-Kısa-Uzun
Açıklama:
Kapalı-Açık-Açık-Kapalı
Soru 132
Ünsüzle biten eylem kök ve gövdelerine -(y)AcAk eki geldiğinde, ekin ilk ünlüsü konuşma dilinde hangi ünlüyle nöbetleşir?
Seçenekler
A
Geniş ünlüyle
B
Dar ünlüyle
C
Yuvarlak ünlüyle
D
Düz ünlüyle
E
Art ünlüyle
Açıklama:
Dar ünlüyle
Soru 133
Dokuz on ve sekiz on sözcüklerinin birleşmesinden ortaya çıkmış olan doksan ve seksen sayılarındaki on sözcüğünün ünlüsü düzleşerek /a/, /e/ olmuştur.
Aşağıdaki hangi nöbetleşmeyi tanımlar?
Aşağıdaki hangi nöbetleşmeyi tanımlar?
Seçenekler
A
Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesi
B
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
C
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
D
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
E
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Soru 134
Aşağıdakilerden hangisi Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesine örnektir?
Seçenekler
A
Burun>Burnu
B
Ben+e>Bana
C
Okuyan ~ Okıyan
D
Nereye ~ Neriye
E
Anlayacak ~ Anlıyacak
Açıklama:
Ben+e>bana
Soru 135
Aşağıdaki organ adlarından hangisinde sıfırla nöbetleşme gerçekleşmez?
Seçenekler
A
Ağız
B
Beyin
C
Kemik
D
Göğüs
E
Alın
Açıklama:
Kemik
Soru 136
Aşağıdakilerden hangisi nöbetleşme gerçekleşen alıntı kelimelerden biridir?
Seçenekler
A
Cevz
B
Akis
C
Havz
D
Tohm
E
Sınf
Açıklama:
Akis
Soru 137
Yad sözcüğünde birincil ........... ünlü vardır.
Boş alana aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Boş alana aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Seçenekler
A
Art
B
Ön
C
Kısa
D
Uzun
E
Düz
Açıklama:
Uzun
Soru 138
Bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi ve titreşmemesi hangi nöbetleşmede meydana gelir?
Seçenekler
A
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
B
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
C
Ön Ünlü-Art Ünlü Nöbetleşmesi
D
Yuvarlak Ünlü-Düz Ünlü Nöbetleşmesi
E
Geniş Ünlü-Dar Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Soru 139
Hall-Hallet- hangi nöbetleşme grubuna aittir?
Seçenekler
A
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
B
Uzunluk-Kısalık Nöbetleşmesi
C
Ünsüzün Sıfırla Nöbetleşmesi
D
Açık Ünlü-Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
E
Tek Ünsüz-İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi
Açıklama:
Tek Ünsüz-İkiz Ünsüz Nöbetleşmesi
Soru 140
Aşağıdakilerden hangisi sıfırla nöbetleşen ünsüzlerden biri değildir?
Seçenekler
A
y ~ ø nöbetleşmesi
B
ş ~ ø nöbetleşmesi
C
n ~ ø nöbetleşmesi
D
r ~ ø nöbetleşmesi
E
t ~ ø nöbetleşmesi
Açıklama:
r ~ ø nöbetleşmesi
Soru 141
Aşağıdaki şıkların hangisinde açık ünlü nöbetleşmesi vardır?
Seçenekler
A
Sen
B
Gėlir
C
Vėrir
D
Sėni
E
Bėni
Açıklama:
NÖBETLEŞMELER
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. Bu nöbetleşme yazıda gösterilmez. Açık e sen, gel, verdi gibi, kapalı e ise gelir, vėrir, sėni, beni şeklinde belirtilir.
Türkçede kapalı hecelerdeki açık e sesi eklenme sırasında hecenin açık heceye dönüşmesi durumunda kapalı e ile nöbetleşir. Bu nöbetleşme yazıda gösterilmez. Açık e sen, gel, verdi gibi, kapalı e ise gelir, vėrir, sėni, beni şeklinde belirtilir.
Soru 142
- Başlıyan
- Gelmiyen
- Bekliyerek
- Deyip
Seçenekler
A
I ve II
B
II ve III
C
II ve IV
D
I, II ve III
E
I, II, III ve IV
Açıklama:
NÖBETLEŞMELER
Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır: başlı-yor gelmi-yor. Aynı durumdaki ünlüler, konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir: bekleyerek ~ bekliyerek.
Eylem kök ve gövdelerinin sonundaki düz-geniş /a/, /e/ ünlüleri standart dilde şimdiki zaman ekinden önce düzenli olarak daralır: başlı-yor gelmi-yor. Aynı durumdaki ünlüler, konuşma dilinde, ünlüyle başlayan -(y)A, -(y)An, -(y)AcAk, -(y)ArAk, -(y)In, -(y)Ip, -(y)IncA, -(y)AyIm gibi eklerden önce araya giren yardımcı ünsüz /y/’nin etkisiyle daralabilir: bekleyerek ~ bekliyerek.
Soru 143
Aşağıdakilerden hangisinde “yürüyerek” sözcüğünün uğradığı yuvarlak-dar ünlü nöbetleşmesi doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Yürüyirek
B
Yüriyerek
C
Yirüyerek
D
Yiriyerek
E
Yiriyirik
Açıklama:
Yuvarlak Ünlü~Düz Ünlü Nöbetleşmesi
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur: yürüyerek ~ yüriyerek.
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur: yürüyerek ~ yüriyerek.
Soru 144
Aşağıdakilerden hangisinde “bana” kelimesinin gelişme kurgusu doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
ben-ke>ben-ge> beñe>baña>bana
B
ben-ge>ben-ke> beñe>baña>bana
C
beñe>baña>ben-ke>ben-ge> bana
D
bana>ben-ke>ben-ge> beñe>baña
E
bañe>beña>ben-ke>ben-ge>bana
Açıklama:
Ön Ünlü~Art Ünlü Nöbetleşmesi
Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
Yönelme eki Eski Türkçede -KA şeklindedir. Eklendiği adların -n ile sonlanması durumunda iki ünsüz birleşerek /geniz n/’sine dönüşür. /Geniz n/’sinin ise artdamaksıllaştırıcı bir etkisi vardır. Gelişme şöyle kurgulanabilir: ben-ke> ben-ge> beñe>baña>bana
Soru 145
Aşağıdakilerden hangisi dar ünlülerin sıfırla nöbetleşmesine bir örnektir?
Seçenekler
A
Okıyan
B
Korıyın
C
Çüriyip
D
Ağzı
E
Görücek
Açıklama:
Eski Türkçeye kadar gittiğini örneklerle belirleyebildiğimiz dar ünlülerin sıfırla nöbetleşmesi, Türkçe sözcüklerde ad ve eylemlerde farklı biçimlerde gerçekleşir. Ağız>ağzı gibi.
Soru 146
Aşağıdakilerden hangisinde “Hüküm>Hükmü” nöbetleşmesi gerçekleşmiştir?
Seçenekler
A
Ön Ünlü ~ Art Ünlü Nöbetleşmesi
B
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
C
Geniş Ünlü ~ Dar Ünlü Nöbetleşmesi
D
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
E
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Arapça, Farsça ve Batı dillerinden alınan ve Türkçede sözcük sonunda bulunamayan ünsüz çiftleriyle biten sözcüklerde, sözcüğün Türkçeye uyarlanması sonucu araya giren dar, kısa, vurgusuz ünlüler, ünlüyle başlayan ekler veya yardımcı eylemlerden önce sıfırla nöbetleşir. Hüküm>Hükmü.
Arapça, Farsça ve Batı dillerinden alınan ve Türkçede sözcük sonunda bulunamayan ünsüz çiftleriyle biten sözcüklerde, sözcüğün Türkçeye uyarlanması sonucu araya giren dar, kısa, vurgusuz ünlüler, ünlüyle başlayan ekler veya yardımcı eylemlerden önce sıfırla nöbetleşir. Hüküm>Hükmü.
Soru 147
Aşağıdakilerden hangisi “süprüntü” kelimesinin yalın biçimidir?
Seçenekler
A
Süprün-
B
Süpür-
C
Süpü-
D
Süpirin-
E
Süpir-
Açıklama:
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Eylem tabanında İlk hecesi açık, kapalı ikinci hecesi -yXr-, -vXr-, -ğXr-, -kXr-, -pXr-, -yXl-, -nXl-, -vXş- ve -kXl- yapısında olan iki heceli eylemlere ünlüyle başlayan veya yardımcı ünlü alan yapım eklerinden biri geldiğinde, ünlüleri sıfırla nöbetleşmektedir: süpür-> süprüntü, süprül
Eylem tabanında İlk hecesi açık, kapalı ikinci hecesi -yXr-, -vXr-, -ğXr-, -kXr-, -pXr-, -yXl-, -nXl-, -vXş- ve -kXl- yapısında olan iki heceli eylemlere ünlüyle başlayan veya yardımcı ünlü alan yapım eklerinden biri geldiğinde, ünlüleri sıfırla nöbetleşmektedir: süpür-> süprüntü, süprül
Soru 148
Aşağıdakilerden hangisi bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesine verilen addır?
Seçenekler
A
Ulama
B
Ötümlülük
C
Geçimsizlik
D
Nöbetleşme
E
Kaynaşma
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır.
Ötümlülük, bir sesin oluşumu sırasında ses tellerinin titreşmesi, ötümsüzlük ise titreşmemesi anlamındadır.
Soru 149
“renk>reng-i” dönüşümü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Yuvarlak Ünlü ~ Düz Ünlü Nöbetleşmesi
B
Geniş Ünlü ~ Dar Ünlü Nöbetleşmesi
C
Ünlülerin Sıfırla Nöbetleşmesi
D
Açık Ünlü ~ Kapalı Ünlü Nöbetleşmesi
E
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
Açıklama:
Ötümlülük-Ötümsüzlük Nöbetleşmesi
/nk/ ünsüz çifti de bir ünlü öncesinde, asli biçimi olan /ng/’ye döner: “renk>reng-i”.
/nk/ ünsüz çifti de bir ünlü öncesinde, asli biçimi olan /ng/’ye döner: “renk>reng-i”.
Soru 150
- tepe-y-e
- şu-y-um
- iki-ş-er
- masa-nın
Seçenekler
A
I ve II
B
II ve III
C
II ve IV
D
I, II ve III
E
I, II, III ve IV
Açıklama:
Ünsüzlerin Sıfırla Nöbetleşmesi
Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan ünsüz türemesi büyük ölçüde, bazı dil bilgisi kitaplarında yardımcı ünsüz olarak tanımlanan /y/, /ş/, /s/, /n/ ünsüzlerinin çekimde ortaya çıkan görünümleriyle ilgilidir. y ~ ø nöbetleşmesi: tepe-y-e, şu-y-um; ş ~ ø nöbetleşmesi: iki-ş-er; n ~ ø nöbetleşmesi: masa-nın şeklindedir.
Türkçede eklenme sonucu ortaya çıkan ünsüz türemesi büyük ölçüde, bazı dil bilgisi kitaplarında yardımcı ünsüz olarak tanımlanan /y/, /ş/, /s/, /n/ ünsüzlerinin çekimde ortaya çıkan görünümleriyle ilgilidir. y ~ ø nöbetleşmesi: tepe-y-e, şu-y-um; ş ~ ø nöbetleşmesi: iki-ş-er; n ~ ø nöbetleşmesi: masa-nın şeklindedir.
Soru 151
yürüyerek ~ yüriyerek örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
E
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Eylem tabanlarının sonundaki dar-yuvarlak /u/, /ü/ ünlüleri konuşma dilinde, ünlüyle başlayan ve bu nedenle /y/ yardımcı ünsüzünü alan eklerin önünde düzleşerek /ı/, /i/ olur. Doğru yanıt A.
Soru 152
Ünlüyle başlayan eklerden önce sıfırla nöbetleşmenin yaygın görüldüğü sözcük gruplarından biri organ adlarıdır. Ancak burada belirleyici olan sözcüğün organ adı olması değil, organ adlarının çoğunlukla nöbetleşmeye uygun hece yapısını taşımalarıdır.Aşağıdaki organ adlarından hangisinde nöbetleşme gerçekleşmemektedir?
Seçenekler
A
alın
B
topuk
C
göğüs
D
beyin
E
gönül
Açıklama:
topuk sözcüğünün hece yapısı nöbetleşme için uygun olmadığından bu sözcük ek aldığında nöbetleşme gerçekleşmemektedir. topuk-topuğa gibi. Doğru yanıt B.
Soru 153
şehir ~şehrimiz örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
B
uzunluk ~ kısalık nöbetleşmesi
C
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
D
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
E
dar ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Doğru yanıt E seçeneği.
Soru 154
Aşağıdaki örneklerin hangisinde diğerlerinden farklı türde bir nöbetleşme gerçekleşmektedir?
Seçenekler
A
ağlaya ~ ağlıya
B
arayıp ~ arıyıp
C
okuyan ~ okıyan
D
yapacak ~ yapıcak
E
bekleyince ~ bekliyince
Açıklama:
okuyan ~ okıyan örneğinde, yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi görülmektedir. Diğer tüm seçeneklerde ise geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi vardır. Doğru yanıt C.
Soru 155
Aşağıdaki örneklerin hangisinde diğerlerinden farklı bir nöbetleşme türü görülmektedir?
Seçenekler
A
hak ~ hakkı
B
gök ~ göğü
C
cep ~ cebi
D
ağaç ~ ağacı
E
ekip ~ ekibi
Açıklama:
hak ~ hakkı örneğinde söz sonunda tek ünsüz ~ ikiz ünsüz nöbetleşmesi görülürken diğer tüm seçeneklerde ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi görülmektedir. Doğru yanıt A.
Soru 156
ufak ~ ufacık örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
tek ünsüz ~ ikiz ünsüz nöbetleşmesi
B
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
C
geniş ünlü ~ dar ünlü nöbetleşmesi
D
ünsüzün sıfırla nöbetleşmesi
E
ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında, yardımcı ses olarak nitele- nenler dışında, ünsüzlerin sıfırla nöbetleşmesinin en bilinen örneği /k/ ile biten sözcüklerin -cAk, -cXk, -rAk gibi yapım ekleri öncesinde bu sesi yitirmeleridir. Doğru yanıt D.
Soru 157
Aşağıdakilerin hangisinde farklı bir nöbetleşme görülmektedir?
Seçenekler
A
aile ~ ailevi
B
cümle ~ cümleten
C
zan ~ zannetme
D
arka ~ arkası
E
kapı ~ kapıya
Açıklama:
zan ~ zannetme örneğinde söz sonunda tek ünsüz ~ ikiz ünsüz nöbetleşmesi görülürken, diğer seçeneklerde ünsüzün sıfırla nöbetleşmesi görülmektedir. Doğru yanıt C.
Soru 158
bükülmek ~ büklüm örneği aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Seçenekler
A
açık ünlü ~ kapalı ünlü nöbetleşmesi
B
ötümlülük ~ ötümsüzlük nöbetleşmesi
C
yuvarlak ünlü ~ düz ünlü nöbetleşmesi
D
ünsüzün sıfırla nöbetleşmesi
E
ünlünün sıfırla nöbetleşmesi
Açıklama:
Doğru yanıt E.
Soru 159
Aşağıdaki sözcüklerin hangisine -i durum eki eklendiğinde bir nöbetleşme görülmemektedir?
Seçenekler
A
ağaç
B
burun
C
anıt
D
oğul
E
cilt
Açıklama:
ağaç (ağacı) ve cilt (cildi) sözcüklerinde ötümlülük-ötümsüzlük nöbetleşmesi, burun (burnu) ve oğul (oğlu) sözcüklerinde ise dar ünlünün sıfırla nöbetleşmesi görülecekken; anıt sözcüğü ek aldığında anıtı şeklinde çekileceğinden bir nöbetleşme gerçekleşmeyecektir. Doğru yanıt C.
Soru 160
Aşağıdaki örneklerin hangisinde ön ünlü ~ art ünlü nöbetleşmesi vardır?
Seçenekler
A
buraya
B
bana
C
orası
D
hāli
E
ucuna
Açıklama:
Standart Türkçede, eklenme sırasında köke ait ön ünlünün art ünlüye değiştiği tek örnek ben ve sen zamirlerinin yönelme eki -(y)A aldıklarında görülür: ben+e>bana ve sen+e>sana. Doğru yanıt B.
Ünite 7
Soru 1
I. Dillerin birbirini etkilemesi doğal bir durumdur.
II. Diller arası etkileşim yalnızca sözcük alışverişi şeklindedir.
III. Etkileşim nedeniyle dilde oluşan gelişmeler yazıya da söyleyişe de yansıyabilir.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Diller arası etkileşim yalnızca sözcük alışverişi şeklindedir.
III. Etkileşim nedeniyle dilde oluşan gelişmeler yazıya da söyleyişe de yansıyabilir.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I, III
E
II, III
Açıklama:
Dillerin birbirini etkilemesi doğal bir durumdur. Bir dil başka bir dili bazen etkilerken bazen de ondan etkilenir. Etkileşim nedeniyle dilde oluşan gelişmeler yazıya da söyleyişe de yansıyabilir. Diller arası etkileşim yalnızca sözcük alışverişi şeklinde değildir. Konuyla ilgili çalışmalarda daha çok sözcük alışverişleri öne çıkarılır. Ancak uzun süreli yoğun ilişki sonucunda dilin bütün alanları etkiye açıktır.
Soru 2
Türk alfabesindeki harfler hangi tarihte Kanun ile belirlenmiştir?
Seçenekler
A
29 Ekim 1923
B
1 Kasım 1928
C
29 Ekim 1928
D
23 Nisan 1920
E
1 Kasım 1923
Açıklama:
Türk alfabesindeki harfler, 1 Kasım 1928 tarihinde Kanun ile belirlenmiştir.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi Latin kökenli Türk alfabesinde bulunan harflerden biridir?
Seçenekler
A
/x/
B
/q/
C
/sh/
D
/w/
E
/j/
Açıklama:
Latin kökenli alfabede /x/, /q/, /sh/ ve /w/ harfleri bulunurken Latin kökenli Türk alfabesinde bulunmamaktadır. Ancak /j/ harfi Latin kökenli Türk alfabesinde yer almaktadır.
Soru 4
I. “Hikaye” sözcüğünün yazımında düzeltme işareti kullanılmaz.II. “Kâr” sözcüğünde düzeltme işaretinin anlam ayırıcı işlevi vardır.III. Ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesinde kullanılabilir.Düzeltme (şapka) işareti “^” ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I, III
E
II, III
Açıklama:
“Kâr” sözcüğünde işaretin anlam ayırıcı işlevi vardır: Yağış olan “kar” iken kazanç anlamındaki “kâr” şeklinde yazılır. Ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesinde kullanılabilir. “Hikâye” sözcüğünün yazımında düzeltme (şapka) işareti işaret kullanılmalıdır.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisinde düzeltme (şapka) işaretinin kullanımı ile ilgili yazım yanlışı vardır?
Seçenekler
A
kağıt
B
âlem “dünya”
C
dinî (bayram)
D
adem “yokluk”
E
sükût
Açıklama:
Âlem “dünya”, dinî (bayram), adem “yokluk” ve sükût kelimelerinde düzeltme (şapka) işaretinin kullanımı doğrudur. Kâğıt kelimesi düzeltme (şapka) işareti kullanılarak yazılmalıdır.
Soru 6
I. Alıntı sözcüklerdeki ünlü uzunluğuna dikkat edilmediğinde konuşma kusuru oluşmaktadır.
II. Benzer yapıdaki sözcükleri örnekseyerek kısa olan bir ünlüyü uzatma eğilimi görülmektedir.
III. Sözcüğün “akrāba” şeklindeki söylenişi doğrudur.
IV. Sözcüğün “hāyır” şeklindeki söylenişi doğrudur.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Benzer yapıdaki sözcükleri örnekseyerek kısa olan bir ünlüyü uzatma eğilimi görülmektedir.
III. Sözcüğün “akrāba” şeklindeki söylenişi doğrudur.
IV. Sözcüğün “hāyır” şeklindeki söylenişi doğrudur.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız IV
C
I, II
D
I, II, IV
E
II, III, IV
Açıklama:
Alıntı sözcüklerdeki ünlü uzunluğuna dikkat edilmediğinde konuşma kusuru oluşmaktadır. Benzer yapıdaki sözcükleri örnekseyerek kısa olan bir ünlüyü uzatma eğilimi görülmektedir. Sözcüklerin söylenişi “akraba” ve “hayır” şeklinde olmalıdır.
Soru 7
“Ayın ve hemzenin tek heceli sözcüklerde söz içinde bulundukları durumlarda bu ünsüzlerin yerinde ……………………… .” ifadesinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
Seçenekler
A
bir ünlü türer
B
hiçbir ses bulunmaz
C
yalnızca /a/ ünlüsü türer
D
bir ünsüz türer
E
yalnızca /k/ ünsüzü türer
Açıklama:
Ayın ve hemzenin tek heceli sözcüklerde söz içinde bulundukları durumlarda bu ünsüzlerin yerinde bir ünlü türer.
Örneğin şi’r → şiir, fi’l → fiil
Örneğin şi’r → şiir, fi’l → fiil
Soru 8
“Ayın ve hemze söz içinde hece sonunda ise düşer ve …………..………… .” ifadesinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
Seçenekler
A
/y/ ünsüzü türer
B
/t/ ünsüzü türer
C
yalnızca /i/ ünlüsü türer
D
kendinden önceki ünlüyü uzatır
E
bir ünlü türer
Açıklama:
Ayın ve hemze söz içinde hece sonunda ise düşer ve kendinden önceki ünlüyü uzatır: dava, mana, memur vb.
Soru 9
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
asfalt
B
arabeks
C
direkt
D
orijinal
E
dedektif
Açıklama:
Asfalt, direkt, orijinal ve dedektif doğrudur ancak arabeks hatalıdır, doğrusu arabesk şeklindedir.
Soru 10
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
eksoz
B
eşortman
C
pantolon
D
şöför
E
seyehat
Açıklama:
Pantolon sözcüğünün yazımı ve söylenişi doğrudur. Diğerleri egzoz, eşofman, şoför ve seyahat şeklinde olmalıdır.
Soru 11
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yer alan ses Türkçe sözcüklerde bulunmamasına rağmen istisna olarak kullanılmaktadır?
Seçenekler
A
Öge
B
Sac
C
Kıraathane
D
Prensip
E
Bej
Açıklama:
Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. Alınan sözcüğün söylenişinin koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkabilir. Örnek olarak /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz, ama dilimizde bej, jandarma, müjde, ruj gibi sözcüklerde görülür ve alfabemizde bir harfle temsil edilir. Bu nedenle doğru cevap E’dır.
Soru 12
Türk alfabesinde yer alan harfler hangi kanunla belirlenmiştir?
Seçenekler
A
Tevhidi Tedrisat Kanunu
B
Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Kanunu
C
Maarif Teşkilatına Dair Kanun
D
Maarif Vekaleti Merkez Teşkilatı ve Vazifeleri Hakkında Kanun
E
İlkmektep Muallim ve Vazifeleri Hakkında Kanun
Açıklama:
Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Bu nedenle yanıt B’dir.
Soru 13
Aşağıdaki kısaltmalardan hangisinde ünsüz kendisinden “e” sesi gelerek seslendirilmektedir?
Seçenekler
A
TDK
B
SGK
C
DGM
D
İMKB
E
KBB
Açıklama:
Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özellikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. Ancak bu kuraldan sapmalar da görülmekte, /h/ ve /k/ ünsüzlerinin söylenişinde sözcüğün ilk hecesi esas alınarak ha ve ka biçiminde söyleyişlere rastlanmaktadır: TDK te-de-ka, SGK se-ge-ka, İMKB i-me-ka-be, KBB ka-be-be gibi. Bu sebeple yanıt C’dir.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi alıntı sözcükler arasında değildir?
Seçenekler
A
Jüri
B
Pizza
C
Dosya
D
Jilet
E
İstasyon
Açıklama:
Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Jury, dossier, gilette, station sözcüklerin orijinal biçimleridir ve Türkçe karşılıkları vardır. Fakat pizza alıntı sözcüğü söyleyişe göre yazılmamıştır. Bu nedenle yanıt B’dir.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde düzeltme işareti anlamı değiştirmektedir?
Seçenekler
A
Âşık
B
Kâfi
C
Kâhin
D
Mekân
E
Derhâl
Açıklama:
Âşık sözcüğündeki düzeltme işareti kaldırılıp tekrar anlamına bakılınca eklem kemiği anlamına gelmektedir. Diğer sözcüklerde anlamda herhangi bir değişiklik gözlenmemiştir. Bu nedenle doğru cevap A’dir.
Soru 16
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan sözcükte uzun ünlü kullanılmalıdır?
Seçenekler
A
Yaptıklarının sonucunun böyle olacağı başından beri ayandı.
B
Alemi göndere çekmişti.
C
Tarihin en eski kavimlerinden biri Yakutlardır.
D
O kadar aciz görünüyordu ki haline üzüldüm.
E
Yad ellerde bir başına kaldığını söyledi.
Açıklama:
Başka dillerle ilişki sonucu Türkçenin ses bilgisinde ortaya çıkan bir başka durum da uzun ünlü ve kısa ünlülerin karışmasıdır. Yanlış kullanılması veya kullanılmaması durumunda yazım yanlışı olabilir. Aciz sözcüğündeki a’nın uzun yazılmamış olması güçsüzlük anlamına gelmektedir. D şıkkında ise güçsüz olma durumu vardır. Bu nedenle yanıt D’dir.
Soru 17
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde uzunluk yanlış olarak kullanılmıştır?
Seçenekler
A
Bātın
B
Kātil
C
Ãli
D
Ãdem
E
Adāle
Açıklama:
Dilimizde alıntı sözcüklerle ilgili bir önemli husus da özellikle söyleyişte ünlü uzunluğunun yanlış kullanılmasıdır. Ünlü uzunluğu veya kısalığı anlam ayırıcı olmasa bile aşağıdaki örneklerde standart söyleyişten sapma söz konusudur ve bunlar söyleyiş kusuru olarak görülmektedir. Sözcük adale şeklinde yazılmalıdır. Bu nedenle yanıt E’dır.
Soru 18
“Fi’l” sözcüğü ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Ayın ve hemze yerine bir ünlü türer.
B
Ayın ve hemze iz bırakmadan kaybolur.
C
Ayın ve hemze yazımda gösterilmez.
D
Ayın ve hemze yerine bir ünsüz türer.
E
Ayın ve hemze kendinden önceki ünsüzü uzatır.
Açıklama:
Tek heceli sözcüklerde söz içinde bulundukları durumlarda bu ünsüzlerin yerinde bir ünlü türer. Fi’l sözcüğünde olduğu gibi ayın ve hemze yerine “i” ünlüsü türemektedir. Sözcüğün yazılış biçimi fiildir. Bu nedenle cevap A’dir.
Soru 19
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
Dalevere
B
Dinazor
C
Alüminyum
D
Pile
E
Sahlep
Açıklama:
Sırayla sözcükler, dalavere, dinozor, alüminyum, pili ve salep şeklindedir. Dolayısıyla doğru cevap C’dir.
Soru 20
Aşağıda yer alan ödünç sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
Campus
B
Gıram
C
Kıral
D
Pound
E
Filolok
Açıklama:
Sözcüklerin sırasıyla doğru yazımı; kampüs, gram, kral, pound ve filolog şeklindedir. Dolayısıyla doğru cevap D’dir.
Soru 21
Aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Türkçe sözcüklerde "j" sesi bulunabilir; örneğini ruj, staj, vb.
B
Bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir.
C
Türk alfabesinde /x/, /q/, /w/ ve /sh/ harfleri yer alır.
D
Alıntı sözcükler Türkçenin söz varlığının bir parçası değildir.
E
Alıntı sözcükler Türkçenin yapısal kurallarına bağlı değildir.
Açıklama:
Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir.
Soru 22
Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Yazım kılavuzuna göre Nispet i’si her zaman düzeltme işareti ile gösterilmelidir.
B
İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir.
C
Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmalıdır.
D
Düzeltme işaretinin kullanımı konusunda farklı yaş ve meslek grupları arasında ayrımlar görülür.
E
Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzü, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilir.
Açıklama:
Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzü, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor.
Soru 23
Yabancı kökenli kelimelerin Türkçeye uyarlanması sırasında, kaynak dilde olup da Türkçede kullanılmayan sesler varsa kaynak dildekine en yakın olan Türkçe ses ile değiştirilir. Bunların bir kısmı yazıya da yansır. Aşağıdakilerden hangisi buna örnek olarak verilemez?
Seçenekler
A
gendarme - jandarma
B
cāmeşūy - çamaşır
C
dossier - dosya
D
function - fonksiyon
E
station - istasyon
Açıklama:
Gendarme - jandarma kelimelerinde bu uyarlama söyleyişte kalmaktadır. Örnek olarak standart söyleyişin yanında Türkçeye uyarlanmış söyleyişler de görülür.
Soru 24
Aşağıdakilerden hangisi “^” işaretinin, sürekli olarak sorun haline gelmesinin nedenleri arasındadır?
Seçenekler
A
tek işlevinin olması
B
düzenli gösterilmesi
C
ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi
D
şeklin göze hitap etmemesi
E
bilgisayarda yazımının zor olması
Açıklama:
“^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir.
Soru 25
Hangi yıllar arasında TDK tarafından yayımlanmış olan yazım kılavuzlarında düzeltme işareti kullanılmaya başlanmıştır?
Seçenekler
A
1965 ile 1970 yılları arasında
B
1965 ile 1985 yılları arasında
C
1975 ile 1985 yılları arasında
D
1965 ile 1995 yılları arasında
E
1970 ile 1985 yılları arasında
Açıklama:
Düzeltme işareti 1965 ile 1985 yılları arasında TDK tarafından yayımlanmış olan yazım kılavuzlarında Batı kökenli sözcüklerdeki ince /l/ sesini göstermek için /a/ ve /u/ ünlülerinin üzerine konulmuştur.
Soru 26
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlü uzunluğunun yanlış kullanılması anlamı etkilememektedir?
Seçenekler
A
āciz
B
kātil
C
āşık
D
kāğıt
E
dāhi
Açıklama:
"kāğıt" sözcüğünde ünlü uzunluğunun yanlış kullanılması anlamı etkilememektedir.
Soru 27
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde uzatma işareti doğru olarak kullanılmıştır?
Seçenekler
A
hulasā
B
zāfer
C
muhāfaza
D
hāyır
E
mantīki
Açıklama:
"muhāfaza" kelimesinde uzatma doğru olarak kullanılmıştır.
Soru 28
Aşağıdaki kelimelerin hangisinde TDK' na göre hemze kesme işareti ile gösterilebilir?
Seçenekler
A
meş-’a-le
B
faci’a
C
şi’ir
D
Kur’an
E
vak-’a
Açıklama:
Günümüzde kullanımda olan Yazım Kılavuzu’na göre ise Kur’an dışındaki sözcüklerde hemze kesme işaretiyle gösterilmemektedir.
Soru 29
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde yazım yanlışı vardır?
Seçenekler
A
Azarbaycan
B
lohusa
C
salep
D
zücaciye
E
kupür
Açıklama:
"Azarbaycan" kelimesinde yazım yanlışı bulunmaktadır. Doğrusu "Azerbaycan".
Soru 30
Aşağıdaki kelimelerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
dinazor
B
nalet
C
süpriz
D
ziraatçi
E
ataşe
Açıklama:
Sadece "ataşe" kelimesi doğru olarak yazılmıştır. Diğerlerinde yazım yanlışı bulunmaktadır.
Soru 31
I. Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. II. Başka dillerden alınan sözcüğün söylenişini koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkmaz. III. /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz. IV. /g/, /k/ ve /l/ seslerinin ön ve art biçimleri Türkçe sözcüklerde bağımsız sesbirimlerdir.
Yukarıdakilerden hangilerinde, sesbirimler ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, sesbirimler ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, III
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Giriş
Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. Alınan sözcüğün söylenişini koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkabilir. Örnek olarak /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz, ama dilimizde bej, jandarma, müjde, ruj gibi sözcüklerde görülür ve alfabemizde bir harf ile temsil edilir. Yine /g/, /k/ ve /l/ seslerinin ön ve art biçimleri Türkçe sözcüklerde bağımsız sesbirimler olmamalarına rağmen, alıntı sözcüklerde sesbirimdirler. Anck /j/ ünsüzünden farklı olarak alfabede farklı bir harfle gösterilmezler Doğru cevap C şıkkıdır.
Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. Alınan sözcüğün söylenişini koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkabilir. Örnek olarak /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz, ama dilimizde bej, jandarma, müjde, ruj gibi sözcüklerde görülür ve alfabemizde bir harf ile temsil edilir. Yine /g/, /k/ ve /l/ seslerinin ön ve art biçimleri Türkçe sözcüklerde bağımsız sesbirimler olmamalarına rağmen, alıntı sözcüklerde sesbirimdirler. Anck /j/ ünsüzünden farklı olarak alfabede farklı bir harfle gösterilmezler Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 32
I. İngilizce söyleyiş etkisi sözcüklerin okunuşunda kendini göstermez. II. Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. III. Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. IV. Bu özellik, söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir.
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede harflerin okunuşuna yönelik verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede harflerin okunuşuna yönelik verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
HARFLERİN OKUNUŞU
Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. İngilizce söyleyiş etkisi sözcüklerin okunuşunda da kendini gösterebilmektedir. Örnek olarak /c/ harfinin Türkçedeki normal söylenişi de esas alırsak /c/, /s/ ve /k/ olmak üzere üç farklı biçimde seslendirildiği, daha doğrusu üç farklı sesi işaretlediği görülebilmektedir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. İngilizce söyleyiş etkisi sözcüklerin okunuşunda da kendini gösterebilmektedir. Örnek olarak /c/ harfinin Türkçedeki normal söylenişi de esas alırsak /c/, /s/ ve /k/ olmak üzere üç farklı biçimde seslendirildiği, daha doğrusu üç farklı sesi işaretlediği görülebilmektedir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 33
I. Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır. II. Alıntı sözcükler Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. III. Bir sözcüğün Türkçeye erken girişi ile Türkçenin ses sistemine uyarlanması arasında ilişki bulunmamaktadır. IV. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme alıntı sözcükler için geçerli değildir.
Türkçeye giren alıntı sözcükler ile ilgili yukarıda verilenlerden hangileri doğrudur?
Türkçeye giren alıntı sözcükler ile ilgili yukarıda verilenlerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
STANDART ALFABEDE BULUNMAYAN HARFLER VE SES DEĞERLERİ
Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Bir sözcük Türkçeye ne kadar erken girmiş ise Türkçenin ses sistemine uyarlanması da o kadar ileridir. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme alıntı sözcükler için geçerlidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Bir sözcük Türkçeye ne kadar erken girmiş ise Türkçenin ses sistemine uyarlanması da o kadar ileridir. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme alıntı sözcükler için geçerlidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 34
I. “^” işareti, birden fazla işlevi olması nedeniyle düzenli gösterilebilir. II. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünden sonra bir ünlü bulunmadığı için “^” işareti kullanılmaz. III. İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir. IV. Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmamalıdır.
Yukarıdakilerden hangilerinde, “^” işareti ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, “^” işareti ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV
Açıklama:
TÜRKÇE SÖZCÜKLERDE BULUNMAYAN SES BİRİMLER
“^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor olması ise ayrı bir sorun kaynağıdır. İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir. Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmalıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
“^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor olması ise ayrı bir sorun kaynağıdır. İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir. Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmalıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 35
I. Başka dillerle ilişki sonucu Türkçenin ses bilgisinde uzun ünlü ve kısa ünlüler karışmaktadır. II. Ünlü uzunluğunun yanlış kullanılması anlamı etkilemektedir. III. "adet" sözcüğünün ünlü uzunluğuna göre anlamı değişmektedir. IV. Alıntı sözcüklerde söyleyişte ünlü uzunluğu yanlış kullanılmaktadır.
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
ÜNLÜ UZUNLUĞUNUN ANLAM FARKI YARATTIĞI DURUMLAR
Yukarıda, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Yukarıda, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 36
I. Yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. II. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. III. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakır. IV. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına uyumluluk gösterir.
Yukarıda ayın ve hemze ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda ayın ve hemze ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. II. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. III. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakır. IV. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına uyumluluk gösterir. aykırı bir kullanım ortaya çıkmış olur
I ve II. maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakmadan kaybolur. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına aykırı bir kullanım ortaya çıkmış olur.
I ve II. maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakmadan kaybolur. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına aykırı bir kullanım ortaya çıkmış olur.
Soru 37
I. vaka. II. dava. III. mana. IV. memur. V. şiir.
Yukarıdakilerden hangileri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, III, IV, V
E
II, III, IV, V
Açıklama:
AYIN ve HEMZE
"dava, mana ve memur" sözcükleri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
"dava, mana ve memur" sözcükleri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 38
I. Alıntı sözcüklerin bir kısmı hem sık sık doğru yazılmakta hem de doğru söylenmektedir. II. Doğruluk ve yanlışlıklar için ölçüt standart dil ve bu dili kodlayan Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’dur. III. Prensip olarak yazım kurallarını aynı biçimde düzenlemek mümkündür. IV. Bir sözcüğün “doğru” yazımının ne olacağını belirleme yetkisi Türkiye’de yasayla Türk Dil Kurumuna verilmiştir.
Yukarıda, yazım ve söyleyişe ilişkin verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda, yazım ve söyleyişe ilişkin verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, IV
E
I, II, III
Açıklama:
YAZIM VE SÖYLEYİŞİ SORUNLU SÖZCÜKLER
Alıntı sözcüklerin bir kısmı hem sık sık yanlış yazılmakta hem de yanlış söylenmektedir. Doğruluk ve yanlışlıklar için ölçüt standart dil ve bu dili kodlayan Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’dur. Prensip olarak yazım kurallarını çok daha farklı biçimlerde düzenlemek mümkündür. Bir sözcüğün “doğru” yazımının ne olacağını belirleme yetkisi Türkiye’de yasayla Türk Dil Kurumuna verilmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Alıntı sözcüklerin bir kısmı hem sık sık yanlış yazılmakta hem de yanlış söylenmektedir. Doğruluk ve yanlışlıklar için ölçüt standart dil ve bu dili kodlayan Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’dur. Prensip olarak yazım kurallarını çok daha farklı biçimlerde düzenlemek mümkündür. Bir sözcüğün “doğru” yazımının ne olacağını belirleme yetkisi Türkiye’de yasayla Türk Dil Kurumuna verilmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 39
I. lanet. II. alerji. III. şarj. IV. konut.
Yukarıdakilerden hangileri, yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılan sözcüklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılan sözcüklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
YAZIM VE SÖYLEYİŞİ SORUNLU SÖZCÜKLER
"lanet, alerji ve şarj" sözcüklerinin yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılmaktadır. "lanet" sözcüğü "nalet", "alerji" sözcüğü "allerji", "şarj" sözcüğü "şarz" şeklinde yanlış ifade edilebilmektedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
"lanet, alerji ve şarj" sözcüklerinin yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılmaktadır. "lanet" sözcüğü "nalet", "alerji" sözcüğü "allerji", "şarj" sözcüğü "şarz" şeklinde yanlış ifade edilebilmektedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 40
I. emir. II. nutuk. III. bahis. IV. gram. V. kredi
Yukarıdakilerden hangileri, iki ünsüzle biten Arapça ve Farsça sözcüklerde, yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türemesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, iki ünsüzle biten Arapça ve Farsça sözcüklerde, yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türemesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
ÖDÜNÇ SÖZCÜKLERİN TÜRKÇEDE YAZIMI SORUNLARI
"emr, nutk ve bahs" sözcükleri, iki ünsüzle bitmektedir ve dilimize Arapça ve Farsçadan geçmiştir. Yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türeyerek "emir, nutuk ve bahis" şeklini almıştır. "gram ve kredi" gibi iki ünsüzle başlayan batı kökenli sözcükler ise bu ünsüz çiftinin korunmasına örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
"emr, nutk ve bahs" sözcükleri, iki ünsüzle bitmektedir ve dilimize Arapça ve Farsçadan geçmiştir. Yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türeyerek "emir, nutuk ve bahis" şeklini almıştır. "gram ve kredi" gibi iki ünsüzle başlayan batı kökenli sözcükler ise bu ünsüz çiftinin korunmasına örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 41
Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun ne zaman belirlenmiştir?
Seçenekler
A
7 Ekim 1929
B
1 Eylül 1925
C
1 Kasım 1928
D
10 Kasım 1927
E
2 Kasım 1928
Açıklama:
Doğru seçenek C şıkkında verilmiştir. Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun 1 Kasım 1928 tarihinde belirlenmiştir.
Soru 42
Aşağıdakilerden hangisinde harflerin İngilizce söylenişi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
CNN si-ye-nen
B
NTV en-ti-vi
C
FM ef-em
D
IMF ay-em-ef
E
HTML eyç-ti-em-el
Açıklama:
Doğru seçenek A şıkkında verilmiştir. CNN si-en-en doğru yazılışı bu şekildedir.
Soru 43
Aşağıdakilerden hangisi kelimelerini orjinal biçimlerden değildir?
Seçenekler
A
Station
B
Function
C
Cāmeşūy
D
Tir polis
E
dossier
Açıklama:
Doğru seçenek D şıkkında verilmiştir. Tir polis değil, doğrusu Tri polistir.
Soru 44
Gilette (özel ad) türkçe söylenişi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Bilet
B
Şilet
C
Dilet
D
jile
E
jilet-cilet
Açıklama:
Doğru seçenek E şıkkında verilmiştir. Gilettenin doğrusu jilet-cilettir.
Soru 45
Kısa ünlü biçimlerden hangisi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
Aciz “güçsüzlük”
B
Adem “varlık"
C
Adet "sayı"
D
Adil "adalet"
E
Alem "bayrak"
Açıklama:
Doğru seçenek B şıkkıdır. Adem “varlık ” değil yokluktur
Soru 46
Aşağıdakilerden hangisi uzun ünlü biçimlerdendir?
Seçenekler
A
Yād “anımsama”
B
Alem "bayrak"
C
Adet "sayı"
D
Ali "özel ad"
E
Batın "karın"
Açıklama:
Doğru seçenek A şıkkında verilmiştir.
Soru 47
Aşağıdaki kelimelerin hangisi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
Benzeri
B
Alfabe
C
Ayar
D
Akraba
E
Ahize
Açıklama:
Doğru seçenek E şıkkında verilmiştir. Doğrusu āhizedir.
Soru 48
Aşağıdaki kelimelerin hangisi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
Cüzü
B
Men
C
Bayi
D
Kat
E
Def
Açıklama:
Doğru seçenek A şıkkında verilmiştir. Doğrusu cüz'ü dür.
Soru 49
Aşağıdaki kelimelerin hangisi doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Nalet
B
Loğusa
C
Allerji
D
Devalüasyon
E
Azarbaycan
Açıklama:
Doğru seçenek D şıkkında verilmiştir.
Soru 50
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
Hulāsa
B
Kelime
C
Mākam
D
Kesin
E
Lisan
Açıklama:
Doğru seçenek C şıkkında verilmiştir.
Soru 51
Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir. Aşağıdakilerden hangisi bu kurala uyularak okunur?
Seçenekler
A
PTT
B
YSK
C
TSK
D
STK
E
HSYK
Açıklama:
HARFLERİN OKUNUŞU: Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. Ancak bu kuraldan sapmalar da görülmekte, /h/ ve /k/ ünsüzlerinin söylenişinde sözcüğün ilk hecesi esas alınarak ha ve ka biçiminde söyleyişlere de rastlanmaktadır: TDK te-de-ka, CHP ce-ha-pe gibi. Verilen örneklerdeki /k/ ünsüzü de ka olarak okunur. Doğru cevap A’ dır.
Soru 52
Altı çizili sözcüklerden hangisi düzeltme işareti gerektirir?
Seçenekler
A
İstanbul’un tarihi yazılıyor.
B
Tarihimiz yazılıyor.
C
Tarihi çok severim.
D
Tarihi eserleri korumalıyız.
E
Tarihin içinde yaşıyoruz.
Açıklama:
Nispet i’si her zaman düzeltme işareti ile gösterilmelidir: dinî, fikrî, tarihî vb. Doğru cevap D’ dir.
Soru 53
Aşağıdakilerden hangisi ünlü uzunluğuyla ayrılan sözcük çiftidir?
Seçenekler
A
sana - bana
B
âmâ - ama
C
ana -anı
D
âdem - adım
E
yâd - yat
Açıklama:
ÜNLÜ UZUNLUĞUNUN ANLAM FARKI YARATTIĞI DURUMLAR: Başka dillerle ilişki sonucu Türkçenin ses bilgisinde ortaya çıkan bir durum, uzun ünlü ve kısa ünlülerin karışmasıdır: âdet - adet, kâtil - katil gibi. Verilen örneklerdeki âmâ - ama çiftindeki anlam aırıcı özellik ünlü uzunluğudur. Doğru cevap B’ dir.
Soru 54
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Döküman
B
Eksos
C
Kupür
D
Enstütü
E
Şohben
Açıklama:
Yazılışı yanlış yazılan sözcükler: doküman (doğrusu doküman), eksos (doğrusu egzoz), enstütü (doğrusu enstitü), şohben (doğrusu şofben). Doğru cevap C’ dir.
Soru 55
Aşağıdakilerden hangisinde ünlü türemesi vardır?
Seçenekler
A
İnci
B
Kent
C
Kamu
D
Emir
E
Master
Açıklama:
İki ünsüzle biten Arapça ve Farsça sözcüklerde, yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türer: bahs>bahis, emr>emir, sabr>sabır, nutk>nutuk, zehr>zehir vb. Doğru cevap D’ dir.
Soru 56
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Elektrik
B
Elektirik
C
Kilogıram
D
Filim
E
Lüküs
Açıklama:
Batı kökenli sözcüklerde, söz içinde veya sonundaki ünsüz çiftleri veya daha fazla sayıdaki ünsüz yazımda korunur: elektrik, kilogram, orkestra, biyografi, film, form, lüks vb. Doğru cevap A’ dır.
Soru 57
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Gurup
B
Kıral
C
Hıristiyan
D
Kıredi
E
Spor
Açıklama:
İki ünsüzle başlayan batı kökenli sözcüklerde bu ünsüz çifti korunur: gram, grup, kral, Hristiyan, kredi vb. Bazen başta veya iki ünsüz arasında ünlü türeyebilir. Doğru cevap E’ dir.
Soru 58
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
I. Camii
II. Camisi
III. Mısraı
IV. Mısrası
I. Camii
II. Camisi
III. Mısraı
IV. Mısrası
Seçenekler
A
Yalnız I
B
I, II
C
Yalnız III
D
III, IV
E
I, III
Açıklama:
Ayın ve hemze ile biten sözcükler ayın ve hemze’den önce bir ünlü varsa, yine bir üst maddede belirtildiği gibi bu ünsüzlerini düşürürler: bayi, cami, sanayi, mısra, memba vb. Ancak eklenmede, geçerli Yazım Kılavuzu’na göre bu sözcüklere iyelik eki geldiğinde Türkçenin eklenme kuralına göre iyelik ekini -sX olarak alırlar: bayi-si, memba-sı, mısra-sı vb. Daha önceki yazım kılavuzlarında bu durumda, ünsüzlerden sonra kullanılan -X eki doğru kabul edilmekteydi. Bugün cami sözcüğünde cami’i ve cami-si şeklinde ikili biçim vardır. Ancak bu örnekte de iyelik eki dışında bir ek geldiğinde Türkçenin eklenme kuralına uygun olarak cami-ye, cami-yi biçimleri tercih edilmektedir. Doğru cevap B’ dir.
Soru 59
Aşağıdakilerden hangisi alıntı sözcüktür?
Seçenekler
A
Çamaşır
B
Benetton
C
Marks & Spencer
D
Nine West
E
Nescafe
Açıklama:
Alıntı sözcükler ile yabancı sözcükler: Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Bir sözcük Türkçeye ne kadar erken girmiş ise Türkçenin ses sistemine uyarlanması da o kadar ileridir. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme bunlar için geçerlidir:
Buna karşılık her doğal dil gibi Türkçede de farklı nedenlerle başka dillere ait, Türkçenin söz varlığında yer almayan bir sözcük, örneğin bir özel ad kullanılabilmektedir: Benetton, Marks & Spencer, Nine West, Nescafe. Doğru cevap A’ dır.
| Orijinal biçim | Türkçe biçim |
| cāmeşūy | çamaşır |
| dǖrbin | dürbün |
| Tri polis | Tirebolu |
Soru 60
Aşağıdakilerden hangisinin yazımı sorunludur?
Seçenekler
A
evlât
B
ahlâk
C
rol
D
hikâye
E
dükkân
Açıklama:
Arapça, Farsça ve batı dillerinden Türkçeye girmiş olan sözcüklerde karşılaştığımız, art ünlülerin yanında bulunan ince /g/, /k, /l/ ünsüzleri Türkçenin yazımında ve söylenişinde her zaman sorun olmuşlardır. Bu seslerden /g/ ve /k/ Arap alfabesinde ayrı harflerle gösterilmekteydi. Ancak alıntı sözcüklerde sesbirim, yani anlam ayırıcı öğe oldukları hâlde (sol “nota”-sol “sağın zıddı”; kar “kar”- kar “kazanç”), Türkçe sözcüklerde bulunmadıkları ve okunuşta da ünlü belirleyici olduğu için Latin kökenli Türk alfabesinde bunlar için ayrı harfler belirlenmemiştir. Söylenişlerindeki farklılığı yansıtmak üzere yanlarında bulunan ünlünün üzerine şapka işareti konulmaya başlanmıştır (bk. Harf, Sesbirim): ahlâk, hikâye, dükkân, tezgâh, yadigâr, hâk “toprak” vb. “^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir. Sürekli tartışılan yazım sorunlarının başında da bu işaretin kullanımı gelmektedir. Tartışmalarda Osmanlıcadaki yazım alışkanlıklarını yeni alfabeye yansıtma çabası yanında alıntı sözcüklerin Türkçenin yapısal özelliklerine uyumunun engellenmeye çalışılması, uyum sağlamış biçimlerin standart dışı sayılması dikkat çekicidir. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor olması ise ayrı bir sorun kaynağıdır: gol, rol, sol. Doğru cevap C’ dir.
Soru 61
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin söylenişteki farklılığını yansıtmak için “^” işaretine ihtiyaç duyulmaz?
Seçenekler
A
Kar
B
Hala
C
Rol
D
Kağıt
E
Tezgah
Açıklama:
Arapça, Farsça ve batı dillerinden Türkçeye girmiş olan sözcüklerde karşılaştığımız, art ünlülerin yanında bulunan ince /g/, /k, /l/ ünsüzleri Türkçenin yazımında ve söylenişinde her zaman sorun olmuşlardır. Bu seslerden /g/ ve /k/ Arap alfabesinde ayrı harflerle gösterilmekteydi. Ancak alıntı sözcüklerde sesbirim, yani anlam ayırıcı öğe oldukları hâlde (sol “nota”-sol “sağın zıddı”; kar “kar”- kar “kazanç”), Türkçe sözcüklerde bulunmadıkları ve okunuşta da ünlü belirleyici olduğu için Latin kökenli Türk alfabesinde bunlar için ayrı harfler belirlenmemiştir. Söylenişlerindeki farklılığı yansıtmak üzere yanlarında bulunan ünlünün üzerine şapka işareti konulmaya başlanmıştır. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilmez. Doğru cevap C'dir.
Soru 62
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisinin anlamı yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
āciz - güçsüz
B
adil - adalet
C
dāhi - dahi bağlacı
D
hākim - yargıç
E
kātil - öldüren
Açıklama:
Dāhi: Üstün zekalı anlamına gelmektedir. Doğru cevap C'dir.
Soru 63
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
muhafaza
B
muhālif
C
umud-u
D
zafer
E
zarif
Açıklama:
Doğru cevap A'dır. Kelimenin doğru yazımı muhāfaza şeklinde olmalıdır.
Soru 64
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
Zellanda
B
troleybüs
C
virtüöz
D
terörist
E
şoför
Açıklama:
Kelimenin doğru yazılışı Zelanda'dır. Doğru cevap A'dır.
Soru 65
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
muvaffakıyet
B
aksesuvar
C
arabeks
D
dinazor
E
salep
Açıklama:
Salep kelimenin doğru yazım şeklidir. Doğru cevap E'dir.
Soru 66
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
ateşe
B
dalevera
C
döküman
D
eşkiya
E
farenjit
Açıklama:
Kelimenin doğru yazımı farenjit şeklindedir. Doğru cevap E'dir.
Soru 67
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
asvalt
B
loğusa
C
nalet
D
orijinal
E
labaratuar
Açıklama:
Orijinal kelimenin doğru yazım şeklidir. Doğru cevap D'dir.
Soru 68
Aşağıdakilerden hangisi söylendikleri gibi yazılan dilimize mal olmuş yabancı kökenli sözcüklerdendir?
Seçenekler
A
kamu
B
blender
C
iskonto
D
kampüs
E
master
Açıklama:
Kamu kelimesi söylendikleri gibi yazılan kelimelerden biridir. Diğer seçeneklerdeki kelimeler ise söylenişi yazıdan farklılaştığı hâlde söylenişin değil yazımın esas alındığı sözcüklerdendir. Doğru cevap A'dır.
Soru 69
Aşağıdakilerden hangisi söylenişi yazıdan farklılaştığı hâlde söylenişin değil yazımın esas alındığı sözcüklerden biri değildir?
Seçenekler
A
pound
B
master
C
iskonto
D
beysbol
E
inci
Açıklama:
İnci kelimesi dilimize mal olmuş yabancı kökenli sözcüklerden ve söylendikleri gibi yazılan kelimelerdendir. Doğru cevap E'dir.
Soru 70
Batı kökenli sözcüklerde söz içi ve sonundaki /g/ ünsüzü korunur. Bu kurala göre aşağıdakilerden hangisi farklıdır?
Seçenekler
A
biyografi
B
topoğraf
C
filolog
D
dogma
E
kilogram
Açıklama:
Fotoğraf kelimesinde /g/>/ğ/ değişimi gerçekleşmiştir. Doğru cevap B'dir.
Soru 71
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde a ünlüsünün uzun olması anlam farkı yaratacaktır?
Seçenekler
A
adet
B
dayı
C
kare
D
sarı
E
alın
Açıklama:
adet “sayı”, ādet “gelenek” anlamına gelmektedir. Diğer seçeneklerde a ünlüsünün uzaması anlam farkı yaratmamaktadır. Doğru yanıt A.
Soru 72
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
akrāba
B
lisan
C
āhize
D
zafer
E
muhāfaza
Açıklama:
akraba sözcüğündeki ünlüler uzun olarak söylenmektedir. Doğru yanıt A.
Soru 73
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
zāfer
B
mizah
C
muhalefet
D
adāle
E
li̅se
Açıklama:
zafer, muhālefet, adale,lise sözcüklerin doğru kullanımıdır. Doğru yanıt B.
Soru 74
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
arabesk
B
dinazor
C
kopya
D
menü
E
salep
Açıklama:
dinozor sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt B.
Soru 75
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
aksesuvar
B
pantalon
C
lanet
D
şohben
E
eşortman
Açıklama:
aksesuar, pantolon, şofben, eşofman sözcükleri yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt C.
Soru 76
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
sömestre
B
şöför
C
şevkat
D
kupür
E
veleybol
Açıklama:
sömestir, şoför, şefkat, voleybol sözcükleri yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt D.
Soru 77
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
orijinal
B
asfalt
C
inkilap
D
panorama
E
pardösü
Açıklama:
inkılap sözcüğün doğru yazılışıdır. Doğru yanıt C.
Soru 78
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
elektrik
B
dogma
C
biyografi
D
diyağram
E
topoğraf
Açıklama:
diyagram sözcüğünde g ünsüzü korunmaktadır. Doğru yanıt D.
Soru 79
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
şalter
B
sürpriz
C
röportaj
D
sandviç
E
labaratuar
Açıklama:
laboratuvar sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt E.
Soru 80
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
kelime
B
suni̅
C
mantıki̅
D
tari̅kat
E
benzeri̅
Açıklama:
benzeri sözcüğünde i ünlüsünde uzatma olmamalıdır. Doğru yanıt E.
Soru 81
I. Dillerin birbirini etkilemesi doğal bir durumdur.
II. Diller arası etkileşim yalnızca sözcük alışverişi şeklindedir.
III. Etkileşim nedeniyle dilde oluşan gelişmeler yazıya da söyleyişe de yansıyabilir.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Diller arası etkileşim yalnızca sözcük alışverişi şeklindedir.
III. Etkileşim nedeniyle dilde oluşan gelişmeler yazıya da söyleyişe de yansıyabilir.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I, III
E
II, III
Açıklama:
Dillerin birbirini etkilemesi doğal bir durumdur. Bir dil başka bir dili bazen etkilerken bazen de ondan etkilenir. Etkileşim nedeniyle dilde oluşan gelişmeler yazıya da söyleyişe de yansıyabilir. Diller arası etkileşim yalnızca sözcük alışverişi şeklinde değildir. Konuyla ilgili çalışmalarda daha çok sözcük alışverişleri öne çıkarılır. Ancak uzun süreli yoğun ilişki sonucunda dilin bütün alanları etkiye açıktır.
Soru 82
Türk alfabesindeki harfler hangi tarihte Kanun ile belirlenmiştir?
Seçenekler
A
29 Ekim 1923
B
1 Kasım 1928
C
29 Ekim 1928
D
23 Nisan 1920
E
1 Kasım 1923
Açıklama:
Türk alfabesindeki harfler, 1 Kasım 1928 tarihinde Kanun ile belirlenmiştir.
Soru 83
Aşağıdakilerden hangisi Latin kökenli Türk alfabesinde bulunan harflerden biridir?
Seçenekler
A
/x/
B
/q/
C
/sh/
D
/w/
E
/j/
Açıklama:
Latin kökenli alfabede /x/, /q/, /sh/ ve /w/ harfleri bulunurken Latin kökenli Türk alfabesinde bulunmamaktadır. Ancak /j/ harfi Latin kökenli Türk alfabesinde yer almaktadır.
Soru 84
I. “Hikaye” sözcüğünün yazımında düzeltme işareti kullanılmaz.II. “Kâr” sözcüğünde düzeltme işaretinin anlam ayırıcı işlevi vardır.III. Ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesinde kullanılabilir.Düzeltme (şapka) işareti “^” ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I, III
E
II, III
Açıklama:
“Kâr” sözcüğünde işaretin anlam ayırıcı işlevi vardır: Yağış olan “kar” iken kazanç anlamındaki “kâr” şeklinde yazılır. Ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesinde kullanılabilir. “Hikâye” sözcüğünün yazımında düzeltme (şapka) işareti işaret kullanılmalıdır.
Soru 85
Aşağıdakilerden hangisinde düzeltme (şapka) işaretinin kullanımı ile ilgili yazım yanlışı vardır?
Seçenekler
A
kağıt
B
âlem “dünya”
C
dinî (bayram)
D
adem “yokluk”
E
sükût
Açıklama:
Âlem “dünya”, dinî (bayram), adem “yokluk” ve sükût kelimelerinde düzeltme (şapka) işaretinin kullanımı doğrudur. Kâğıt kelimesi düzeltme (şapka) işareti kullanılarak yazılmalıdır.
Soru 86
I. Alıntı sözcüklerdeki ünlü uzunluğuna dikkat edilmediğinde konuşma kusuru oluşmaktadır.
II. Benzer yapıdaki sözcükleri örnekseyerek kısa olan bir ünlüyü uzatma eğilimi görülmektedir.
III. Sözcüğün “akrāba” şeklindeki söylenişi doğrudur.
IV. Sözcüğün “hāyır” şeklindeki söylenişi doğrudur.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
II. Benzer yapıdaki sözcükleri örnekseyerek kısa olan bir ünlüyü uzatma eğilimi görülmektedir.
III. Sözcüğün “akrāba” şeklindeki söylenişi doğrudur.
IV. Sözcüğün “hāyır” şeklindeki söylenişi doğrudur.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız IV
C
I, II
D
I, II, IV
E
II, III, IV
Açıklama:
Alıntı sözcüklerdeki ünlü uzunluğuna dikkat edilmediğinde konuşma kusuru oluşmaktadır. Benzer yapıdaki sözcükleri örnekseyerek kısa olan bir ünlüyü uzatma eğilimi görülmektedir. Sözcüklerin söylenişi “akraba” ve “hayır” şeklinde olmalıdır.
Soru 87
“Ayın ve hemzenin tek heceli sözcüklerde söz içinde bulundukları durumlarda bu ünsüzlerin yerinde ……………………… .” ifadesinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
Seçenekler
A
bir ünlü türer
B
hiçbir ses bulunmaz
C
yalnızca /a/ ünlüsü türer
D
bir ünsüz türer
E
yalnızca /k/ ünsüzü türer
Açıklama:
Ayın ve hemzenin tek heceli sözcüklerde söz içinde bulundukları durumlarda bu ünsüzlerin yerinde bir ünlü türer.
Örneğin şi’r → şiir, fi’l → fiil
Örneğin şi’r → şiir, fi’l → fiil
Soru 88
“Ayın ve hemze söz içinde hece sonunda ise düşer ve …………..………… .” ifadesinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
Seçenekler
A
/y/ ünsüzü türer
B
/t/ ünsüzü türer
C
yalnızca /i/ ünlüsü türer
D
kendinden önceki ünlüyü uzatır
E
bir ünlü türer
Açıklama:
Ayın ve hemze söz içinde hece sonunda ise düşer ve kendinden önceki ünlüyü uzatır: dava, mana, memur vb.
Soru 89
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
asfalt
B
arabeks
C
direkt
D
orijinal
E
dedektif
Açıklama:
Asfalt, direkt, orijinal ve dedektif doğrudur ancak arabeks hatalıdır, doğrusu arabesk şeklindedir.
Soru 90
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
eksoz
B
eşortman
C
pantolon
D
şöför
E
seyehat
Açıklama:
Pantolon sözcüğünün yazımı ve söylenişi doğrudur. Diğerleri egzoz, eşofman, şoför ve seyahat şeklinde olmalıdır.
Soru 91
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yer alan ses Türkçe sözcüklerde bulunmamasına rağmen istisna olarak kullanılmaktadır?
Seçenekler
A
Öge
B
Sac
C
Kıraathane
D
Prensip
E
Bej
Açıklama:
Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. Alınan sözcüğün söylenişinin koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkabilir. Örnek olarak /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz, ama dilimizde bej, jandarma, müjde, ruj gibi sözcüklerde görülür ve alfabemizde bir harfle temsil edilir. Bu nedenle doğru cevap E’dır.
Soru 92
Türk alfabesinde yer alan harfler hangi kanunla belirlenmiştir?
Seçenekler
A
Tevhidi Tedrisat Kanunu
B
Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Kanunu
C
Maarif Teşkilatına Dair Kanun
D
Maarif Vekaleti Merkez Teşkilatı ve Vazifeleri Hakkında Kanun
E
İlkmektep Muallim ve Vazifeleri Hakkında Kanun
Açıklama:
Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Bu nedenle yanıt B’dir.
Soru 93
Aşağıdaki kısaltmalardan hangisinde ünsüz kendisinden “e” sesi gelerek seslendirilmektedir?
Seçenekler
A
TDK
B
SGK
C
DGM
D
İMKB
E
KBB
Açıklama:
Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özellikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. Ancak bu kuraldan sapmalar da görülmekte, /h/ ve /k/ ünsüzlerinin söylenişinde sözcüğün ilk hecesi esas alınarak ha ve ka biçiminde söyleyişlere rastlanmaktadır: TDK te-de-ka, SGK se-ge-ka, İMKB i-me-ka-be, KBB ka-be-be gibi. Bu sebeple yanıt C’dir.
Soru 94
Aşağıdakilerden hangisi alıntı sözcükler arasında değildir?
Seçenekler
A
Jüri
B
Pizza
C
Dosya
D
Jilet
E
İstasyon
Açıklama:
Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Jury, dossier, gilette, station sözcüklerin orijinal biçimleridir ve Türkçe karşılıkları vardır. Fakat pizza alıntı sözcüğü söyleyişe göre yazılmamıştır. Bu nedenle yanıt B’dir.
Soru 95
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde düzeltme işareti anlamı değiştirmektedir?
Seçenekler
A
Âşık
B
Kâfi
C
Kâhin
D
Mekân
E
Derhâl
Açıklama:
Âşık sözcüğündeki düzeltme işareti kaldırılıp tekrar anlamına bakılınca eklem kemiği anlamına gelmektedir. Diğer sözcüklerde anlamda herhangi bir değişiklik gözlenmemiştir. Bu nedenle doğru cevap A’dir.
Soru 96
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan sözcükte uzun ünlü kullanılmalıdır?
Seçenekler
A
Yaptıklarının sonucunun böyle olacağı başından beri ayandı.
B
Alemi göndere çekmişti.
C
Tarihin en eski kavimlerinden biri Yakutlardır.
D
O kadar aciz görünüyordu ki haline üzüldüm.
E
Yad ellerde bir başına kaldığını söyledi.
Açıklama:
Başka dillerle ilişki sonucu Türkçenin ses bilgisinde ortaya çıkan bir başka durum da uzun ünlü ve kısa ünlülerin karışmasıdır. Yanlış kullanılması veya kullanılmaması durumunda yazım yanlışı olabilir. Aciz sözcüğündeki a’nın uzun yazılmamış olması güçsüzlük anlamına gelmektedir. D şıkkında ise güçsüz olma durumu vardır. Bu nedenle yanıt D’dir.
Soru 97
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde uzunluk yanlış olarak kullanılmıştır?
Seçenekler
A
Bātın
B
Kātil
C
Ãli
D
Ãdem
E
Adāle
Açıklama:
Dilimizde alıntı sözcüklerle ilgili bir önemli husus da özellikle söyleyişte ünlü uzunluğunun yanlış kullanılmasıdır. Ünlü uzunluğu veya kısalığı anlam ayırıcı olmasa bile aşağıdaki örneklerde standart söyleyişten sapma söz konusudur ve bunlar söyleyiş kusuru olarak görülmektedir. Sözcük adale şeklinde yazılmalıdır. Bu nedenle yanıt E’dır.
Soru 98
“Fi’l” sözcüğü ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Ayın ve hemze yerine bir ünlü türer.
B
Ayın ve hemze iz bırakmadan kaybolur.
C
Ayın ve hemze yazımda gösterilmez.
D
Ayın ve hemze yerine bir ünsüz türer.
E
Ayın ve hemze kendinden önceki ünsüzü uzatır.
Açıklama:
Tek heceli sözcüklerde söz içinde bulundukları durumlarda bu ünsüzlerin yerinde bir ünlü türer. Fi’l sözcüğünde olduğu gibi ayın ve hemze yerine “i” ünlüsü türemektedir. Sözcüğün yazılış biçimi fiildir. Bu nedenle cevap A’dir.
Soru 99
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
Dalevere
B
Dinazor
C
Alüminyum
D
Pile
E
Sahlep
Açıklama:
Sırayla sözcükler, dalavere, dinozor, alüminyum, pili ve salep şeklindedir. Dolayısıyla doğru cevap C’dir.
Soru 100
Aşağıda yer alan ödünç sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
Campus
B
Gıram
C
Kıral
D
Pound
E
Filolok
Açıklama:
Sözcüklerin sırasıyla doğru yazımı; kampüs, gram, kral, pound ve filolog şeklindedir. Dolayısıyla doğru cevap D’dir.
Soru 101
Aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Türkçe sözcüklerde "j" sesi bulunabilir; örneğini ruj, staj, vb.
B
Bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir.
C
Türk alfabesinde /x/, /q/, /w/ ve /sh/ harfleri yer alır.
D
Alıntı sözcükler Türkçenin söz varlığının bir parçası değildir.
E
Alıntı sözcükler Türkçenin yapısal kurallarına bağlı değildir.
Açıklama:
Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir.
Soru 102
Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Nispet i’si her zaman düzeltme işareti ile gösterilmelidir.
B
İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir.
C
Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmalıdır.
D
Düzeltme işaretinin kullanımı konusunda farklı yaş ve meslek grupları arasında ayrımlar görülür.
E
Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzü, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilir.
Açıklama:
Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzü, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor.
Soru 103
Yabancı kökenli kelimelerin Türkçeye uyarlanması sırasında, kaynak dilde olup da Türkçede kullanılmayan sesler varsa kaynak dildekine en yakın olan Türkçe ses ile değiştirilir. Bunların bir kısmı yazıya da yansır. Aşağıdakilerden hangisi buna örnek olarak verilemez?
Seçenekler
A
gendarme - jandarma
B
cāmeşūy - çamaşır
C
dossier - dosya
D
function - fonksiyon
E
station - istasyon
Açıklama:
Gendarme - jandarma kelimelerinde bu uyarlama söyleyişte kalmaktadır. Örnek olarak standart söyleyişin yanında Türkçeye uyarlanmış söyleyişler de görülür.
Soru 104
Aşağıdakilerden hangisi “^” işaretinin, sürekli olarak sorun haline gelmesinin nedenleri arasındadır?
Seçenekler
A
tek işlevinin olması
B
düzenli gösterilmesi
C
ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi
D
şeklin göze hitap etmemesi
E
bilgisayarda yazımının zor olması
Açıklama:
“^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir.
Soru 105
Hangi yıllar arasında TDK tarafından yayımlanmış olan yazım kılavuzlarında düzeltme işareti kullanılmaya başlanmıştır?
Seçenekler
A
1965 ile 1970 yılları arasında
B
1965 ile 1985 yılları arasında
C
1975 ile 1985 yılları arasında
D
1965 ile 1995 yılları arasında
E
1970 ile 1985 yılları arasında
Açıklama:
Düzeltme işareti 1965 ile 1985 yılları arasında TDK tarafından yayımlanmış olan yazım kılavuzlarında Batı kökenli sözcüklerdeki ince /l/ sesini göstermek için /a/ ve /u/ ünlülerinin üzerine konulmuştur.
Soru 106
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlü uzunluğunun yanlış kullanılması anlamı etkilememektedir?
Seçenekler
A
āciz
B
kātil
C
āşık
D
kāğıt
E
dāhi
Açıklama:
"kāğıt" sözcüğünde ünlü uzunluğunun yanlış kullanılması anlamı etkilememektedir.
Soru 107
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde uzatma işareti doğru olarak kullanılmıştır?
Seçenekler
A
hulasā
B
zāfer
C
muhāfaza
D
hāyır
E
mantīki
Açıklama:
"muhāfaza" kelimesinde uzatma doğru olarak kullanılmıştır.
Soru 108
Aşağıdaki kelimelerin hangisinde TDK' na göre hemze kesme işareti ile gösterilebilir?
Seçenekler
A
meş-’a-le
B
faci’a
C
şi’r
D
Kur’an
E
vak-’a
Açıklama:
Günümüzde kullanımda olan Yazım Kılavuzu’na göre ise Kur’an dışındaki sözcüklerde hemze kesme işaretiyle gösterilmemektedir.
Soru 109
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde yazım yanlışı vardır?
Seçenekler
A
Azarbaycan
B
lohusa
C
salep
D
zücaciye
E
kupür
Açıklama:
"Azarbaycan" kelimesinde yazım yanlışı bulunmaktadır. Doğrusu "Azerbaycan".
Soru 110
Aşağıdaki kelimelerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
dinazor
B
nalet
C
süpriz
D
ziraatçi
E
ataşe
Açıklama:
Sadece "ataşe" kelimesi doğru olarak yazılmıştır. Diğerlerinde yazım yanlışı bulunmaktadır.
Soru 111
I. Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. II. Başka dillerden alınan sözcüğün söylenişini koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkmaz. III. /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz. IV. /g/, /k/ ve /l/ seslerinin ön ve art biçimleri Türkçe sözcüklerde bağımsız sesbirimlerdir.
Yukarıdakilerden hangilerinde, sesbirimler ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, sesbirimler ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, III
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Giriş
Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. Alınan sözcüğün söylenişini koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkabilir. Örnek olarak /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz, ama dilimizde bej, jandarma, müjde, ruj gibi sözcüklerde görülür ve alfabemizde bir harf ile temsil edilir. Yine /g/, /k/ ve /l/ seslerinin ön ve art biçimleri Türkçe sözcüklerde bağımsız sesbirimler olmamalarına rağmen, alıntı sözcüklerde sesbirimdirler. Anck /j/ ünsüzünden farklı olarak alfabede farklı bir harfle gösterilmezler Doğru cevap C şıkkıdır.
Başka dillerden doğrudan doğruya sesler alınmaz. Alınan sözcüğün söylenişini koruma sonucu dilde yeni sesler, sesbirimler ortaya çıkabilir. Örnek olarak /j/ sesi Türkçe sözcüklerde bulunmaz, ama dilimizde bej, jandarma, müjde, ruj gibi sözcüklerde görülür ve alfabemizde bir harf ile temsil edilir. Yine /g/, /k/ ve /l/ seslerinin ön ve art biçimleri Türkçe sözcüklerde bağımsız sesbirimler olmamalarına rağmen, alıntı sözcüklerde sesbirimdirler. Anck /j/ ünsüzünden farklı olarak alfabede farklı bir harfle gösterilmezler Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 112
I. İngilizce söyleyiş etkisi sözcüklerin okunuşunda kendini göstermez. II. Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. III. Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. IV. Bu özellik, söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir.
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede harflerin okunuşuna yönelik verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede harflerin okunuşuna yönelik verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
HARFLERİN OKUNUŞU
Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. İngilizce söyleyiş etkisi sözcüklerin okunuşunda da kendini gösterebilmektedir. Örnek olarak /c/ harfinin Türkçedeki normal söylenişi de esas alırsak /c/, /s/ ve /k/ olmak üzere üç farklı biçimde seslendirildiği, daha doğrusu üç farklı sesi işaretlediği görülebilmektedir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Türk alfabesinde yer alan harfler, 1 Kasım 1928 tarih ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. İngilizce söyleyiş etkisi sözcüklerin okunuşunda da kendini gösterebilmektedir. Örnek olarak /c/ harfinin Türkçedeki normal söylenişi de esas alırsak /c/, /s/ ve /k/ olmak üzere üç farklı biçimde seslendirildiği, daha doğrusu üç farklı sesi işaretlediği görülebilmektedir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 113
I. Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır. II. Alıntı sözcükler Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. III. Bir sözcüğün Türkçeye erken girişi ile Türkçenin ses sistemine uyarlanması arasında ilişki bulunmamaktadır. IV. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme alıntı sözcükler için geçerli değildir.
Türkçeye giren alıntı sözcükler ile ilgili yukarıda verilenlerden hangileri doğrudur?
Türkçeye giren alıntı sözcükler ile ilgili yukarıda verilenlerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
STANDART ALFABEDE BULUNMAYAN HARFLER VE SES DEĞERLERİ
Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Bir sözcük Türkçeye ne kadar erken girmiş ise Türkçenin ses sistemine uyarlanması da o kadar ileridir. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme alıntı sözcükler için geçerlidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Bir sözcük Türkçeye ne kadar erken girmiş ise Türkçenin ses sistemine uyarlanması da o kadar ileridir. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme alıntı sözcükler için geçerlidir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 114
I. “^” işareti, birden fazla işlevi olması nedeniyle düzenli gösterilebilir. II. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünden sonra bir ünlü bulunmadığı için “^” işareti kullanılmaz. III. İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir. IV. Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmamalıdır.
Yukarıdakilerden hangilerinde, “^” işareti ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, “^” işareti ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
II, III, IV
Açıklama:
TÜRKÇE SÖZCÜKLERDE BULUNMAYAN SES BİRİMLER
“^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor olması ise ayrı bir sorun kaynağıdır. İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir. Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmalıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
“^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor olması ise ayrı bir sorun kaynağıdır. İşaret olmadığı zaman eşyazılışlı olan sözcüklerde anlam karışmasının önüne geçmek için uzun ünlü düzeltme işaretiyle gösterilmelidir. Ön damak sesleri olan /g/, /k/, art damak ünlüleriyle hece oluşturduğunda düzeltme işareti kullanılmalıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 115
I. Başka dillerle ilişki sonucu Türkçenin ses bilgisinde uzun ünlü ve kısa ünlüler karışmaktadır. II. Ünlü uzunluğunun yanlış kullanılması anlamı etkilemektedir. III. "adet" sözcüğünün ünlü uzunluğuna göre anlamı değişmektedir. IV. Alıntı sözcüklerde söyleyişte ünlü uzunluğu yanlış kullanılmaktadır.
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Yukarıdakilerden hangilerinde, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgiler doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
ÜNLÜ UZUNLUĞUNUN ANLAM FARKI YARATTIĞI DURUMLAR
Yukarıda, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Yukarıda, Türkçede ünlü uzunluğu ile ilgili verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 116
I. Yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. II. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. III. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakır. IV. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına uyumluluk gösterir.
Yukarıda ayın ve hemze ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda ayın ve hemze ile ilgili verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
Yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. II. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. III. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakır. IV. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına uyumluluk gösterir. aykırı bir kullanım ortaya çıkmış olur
I ve II. maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakmadan kaybolur. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına aykırı bir kullanım ortaya çıkmış olur.
I ve II. maddelerde verilen bilgiler doğrudur. Doğru cevap A şıkkıdır. Çünkü yazımda yan yana gelen iki ünlü, söyleyişte ya uzun ünlüye dönüşür ya da ikinci hecenin başında gırtlak ünsüzünün yer aldığı iki farklı hece söz konusu olur. Çok heceli sözcüklerde ünlüyle biten hecelerden sonra yazımda kesme işareti kullanılmadığı için ikiz ünlü ortaya çıkar. Ayın ve hemze söz başındaysa iz bırakmadan kaybolur. Gırtlak sesinin söylenmesi durumunda önceki ünsüzün sonraki ünlüyle değil, önceki ünlüyle hece kurmasına neden olduklarından Türkçenin heceleme kuralına aykırı bir kullanım ortaya çıkmış olur.
Soru 117
I. vaka. II. dava. III. mana. IV. memur. V. şiir.
Yukarıdakilerden hangileri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, III, IV, V
E
II, III, IV, V
Açıklama:
AYIN ve HEMZE
"dava, mana ve memur" sözcükleri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
"dava, mana ve memur" sözcükleri, ayın ve hemzenin söz içinde hece sonunda ise düşmesi ve kendinden önceki ünlüyü uzatmasına örnek olarak verilebilir. Doğru cevap B şıkkıdır.
Soru 118
I. Alıntı sözcüklerin bir kısmı hem sık sık doğru yazılmakta hem de doğru söylenmektedir. II. Doğruluk ve yanlışlıklar için ölçüt standart dil ve bu dili kodlayan Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’dur. III. Prensip olarak yazım kurallarını aynı biçimde düzenlemek mümkündür. IV. Bir sözcüğün “doğru” yazımının ne olacağını belirleme yetkisi Türkiye’de yasayla Türk Dil Kurumuna verilmiştir.
Yukarıda, yazım ve söyleyişe ilişkin verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda, yazım ve söyleyişe ilişkin verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
II, IV
E
I, II, III
Açıklama:
YAZIM VE SÖYLEYİŞİ SORUNLU SÖZCÜKLER
Alıntı sözcüklerin bir kısmı hem sık sık yanlış yazılmakta hem de yanlış söylenmektedir. Doğruluk ve yanlışlıklar için ölçüt standart dil ve bu dili kodlayan Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’dur. Prensip olarak yazım kurallarını çok daha farklı biçimlerde düzenlemek mümkündür. Bir sözcüğün “doğru” yazımının ne olacağını belirleme yetkisi Türkiye’de yasayla Türk Dil Kurumuna verilmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Alıntı sözcüklerin bir kısmı hem sık sık yanlış yazılmakta hem de yanlış söylenmektedir. Doğruluk ve yanlışlıklar için ölçüt standart dil ve bu dili kodlayan Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’dur. Prensip olarak yazım kurallarını çok daha farklı biçimlerde düzenlemek mümkündür. Bir sözcüğün “doğru” yazımının ne olacağını belirleme yetkisi Türkiye’de yasayla Türk Dil Kurumuna verilmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 119
I. lanet. II. alerji. III. şarj. IV. konut.
Yukarıdakilerden hangileri, yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılan sözcüklerdendir?
Yukarıdakilerden hangileri, yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılan sözcüklerdendir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
YAZIM VE SÖYLEYİŞİ SORUNLU SÖZCÜKLER
"lanet, alerji ve şarj" sözcüklerinin yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılmaktadır. "lanet" sözcüğü "nalet", "alerji" sözcüğü "allerji", "şarj" sözcüğü "şarz" şeklinde yanlış ifade edilebilmektedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
"lanet, alerji ve şarj" sözcüklerinin yazılış ve söylenişlerinde sıkça yanlış yapılmaktadır. "lanet" sözcüğü "nalet", "alerji" sözcüğü "allerji", "şarj" sözcüğü "şarz" şeklinde yanlış ifade edilebilmektedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 120
I. emir. II. nutuk. III. bahis. IV. gram. V. kredi
Yukarıdakilerden hangileri, iki ünsüzle biten Arapça ve Farsça sözcüklerde, yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türemesine örnek olarak verilebilir?
Yukarıdakilerden hangileri, iki ünsüzle biten Arapça ve Farsça sözcüklerde, yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türemesine örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
ÖDÜNÇ SÖZCÜKLERİN TÜRKÇEDE YAZIMI SORUNLARI
"emr, nutk ve bahs" sözcükleri, iki ünsüzle bitmektedir ve dilimize Arapça ve Farsçadan geçmiştir. Yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türeyerek "emir, nutuk ve bahis" şeklini almıştır. "gram ve kredi" gibi iki ünsüzle başlayan batı kökenli sözcükler ise bu ünsüz çiftinin korunmasına örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
"emr, nutk ve bahs" sözcükleri, iki ünsüzle bitmektedir ve dilimize Arapça ve Farsçadan geçmiştir. Yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türeyerek "emir, nutuk ve bahis" şeklini almıştır. "gram ve kredi" gibi iki ünsüzle başlayan batı kökenli sözcükler ise bu ünsüz çiftinin korunmasına örnektir. Doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 121
Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun ne zaman belirlenmiştir?
Seçenekler
A
7 Ekim 1929
B
1 Eylül 1925
C
1 Kasım 1928
D
10 Kasım 1927
E
2 Kasım 1928
Açıklama:
Doğru seçenek C şıkkında verilmiştir. Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun 1 Kasım 1928 tarihinde belirlenmiştir.
Soru 122
Aşağıdakilerden hangisinde harflerin İngilizce söylenişi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
CNN si-ye-nen
B
NTV en-ti-vi
C
FM ef-em
D
MF ay-em-ef
E
HTML eyç-ti-em-el
Açıklama:
Doğru seçenek A şıkkında verilmiştir. CNN si-en-en doğru yazılışı bu şekildedir.
Soru 123
Aşağıdakilerden hangisi kelimelerini orjinal biçimlerden değildir?
Seçenekler
A
Station
B
Function
C
Cāmeşūy
D
Tir polis
E
dossier
Açıklama:
Doğru seçenek D şıkkında verilmiştir. Tir polis değil, doğrusu Tri polistir.
Soru 124
Gilette (özel ad) türkçe söylenişi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Dosya
B
Function
C
Station
D
Jury
E
jilet-cilet
Açıklama:
Doğru seçenek E şıkkında verilmiştir. Gilettenin doğrusu jilet-cilettir.
Soru 125
Kısa ünlü biçimlerden hangisinin anlamı yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
aciz “güçsüzlük”
B
adem “varlık"
C
adet "sayı"
D
adil "adalet"
E
alem "bayrak"
Açıklama:
Doğru seçenek B şıkkıdır. "Adem", “varlık” anlamında değil "yokluk" anlamındadır.
Soru 126
Aşağıdakilerden hangisi uzun ünlü biçimlerdendir?
Seçenekler
A
Yād “anımsama”
B
Alem "bayrak"
C
Adet "sayı"
D
Ali "özel ad"
E
Batın "karın"
Açıklama:
Doğru seçenek A şıkkında verilmiştir.
Soru 127
Aşağıdaki kelimelerin hangisi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
Benzeri
B
Alfabe
C
Ayar
D
Akraba
E
Ahize
Açıklama:
Doğru seçenek E şıkkında verilmiştir. Doğrusu āhizedir.
Soru 128
Aşağıdaki kelimelerin hangisi yanlış verilmiştir?
Seçenekler
A
Cüzü
B
Men
C
Bayi
D
Kat
E
Def
Açıklama:
Doğru seçenek A şıkkında verilmiştir. Doğrusu cüz'ü dür.
Soru 129
Aşağıdaki kelimelerin hangisi doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Nalet
B
Loğusa
C
Allerji
D
Devalüasyon
E
Azarbaycan
Açıklama:
Doğru seçenek D şıkkında verilmiştir.
Soru 130
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
Hulāsa
B
Kelime
C
Mākam
D
Kesin
E
Lisan
Açıklama:
Doğru seçenek C şıkkında verilmiştir.
Soru 131
Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir. Aşağıdakilerden hangisi bu kurala uyularak okunur?
Seçenekler
A
PTT
B
YSK
C
TSK
D
STK
E
HSYK
Açıklama:
HARFLERİN OKUNUŞU: Yazım Kılavuzu’na göre bütün ünsüzler kendilerinden sonra gelen /e/ sesi ile seslendirilmelidir. Bu, özelikle söz dizimi açısından sözcük gibi işlem gören kısaltmalar için de geçerlidir: TDK te-de-ke, SGK se-ge-ke gibi. Ancak bu kuraldan sapmalar da görülmekte, /h/ ve /k/ ünsüzlerinin söylenişinde sözcüğün ilk hecesi esas alınarak ha ve ka biçiminde söyleyişlere de rastlanmaktadır: TDK te-de-ka, CHP ce-ha-pe gibi. Verilen örneklerdeki /k/ ünsüzü de ka olarak okunur. Doğru cevap A’ dır.
Soru 132
Altı çizili sözcüklerden hangisi düzeltme işareti gerektirir?
Seçenekler
A
İstanbul’un tarihi yazılıyor.
B
Tarihimiz yazılıyor.
C
Tarihi çok severim.
D
Tarihi eserleri korumalıyız.
E
Tarihin içinde yaşıyoruz.
Açıklama:
Nispet i’si her zaman düzeltme işareti ile gösterilmelidir: dinî, fikrî, tarihî vb. Doğru cevap D’ dir.
Soru 133
Aşağıdakilerden hangisi ünlü uzunluğuyla ayrılan sözcük çiftidir?
Seçenekler
A
sana - bana
B
âmâ - ama
C
ana -anı
D
âdem - adım
E
yâd - yat
Açıklama:
ÜNLÜ UZUNLUĞUNUN ANLAM FARKI YARATTIĞI DURUMLAR: Başka dillerle ilişki sonucu Türkçenin ses bilgisinde ortaya çıkan bir durum, uzun ünlü ve kısa ünlülerin karışmasıdır: âdet - adet, kâtil - katil gibi. Verilen örneklerdeki âmâ - ama çiftindeki anlam aırıcı özellik ünlü uzunluğudur. Doğru cevap B’ dir.
Soru 134
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Döküman
B
Eksos
C
Kupür
D
Enstütü
E
Şohben
Açıklama:
Yazılışı yanlış yazılan sözcükler: doküman (doğrusu doküman), eksos (doğrusu egzoz), enstütü (doğrusu enstitü), şohben (doğrusu şofben). Doğru cevap C’ dir.
Soru 135
Aşağıdakilerden hangisinde ünlü türemesi vardır?
Seçenekler
A
İnci
B
Kent
C
Kamu
D
Emir
E
Master
Açıklama:
İki ünsüzle biten Arapça ve Farsça sözcüklerde, yalın durumda bu ünsüzler arasında bir ünlü türer: bahs>bahis, emr>emir, sabr>sabır, nutk>nutuk, zehr>zehir vb. Doğru cevap D’ dir.
Soru 136
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Elektrik
B
Elektirik
C
Kilogıram
D
Filim
E
Lüküs
Açıklama:
Batı kökenli sözcüklerde, söz içinde veya sonundaki ünsüz çiftleri veya daha fazla sayıdaki ünsüz yazımda korunur: elektrik, kilogram, orkestra, biyografi, film, form, lüks vb. Doğru cevap A’ dır.
Soru 137
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Gurup
B
Kıral
C
Hıristiyan
D
Kıredi
E
Spor
Açıklama:
İki ünsüzle başlayan batı kökenli sözcüklerde bu ünsüz çifti korunur: gram, grup, kral, Hristiyan, kredi vb. Bazen başta veya iki ünsüz arasında ünlü türeyebilir. Doğru cevap E’ dir.
Soru 138
Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?
I. Camii
II. Camisi
III. Mısraı
IV. Mısrası
I. Camii
II. Camisi
III. Mısraı
IV. Mısrası
Seçenekler
A
Yalnız I
B
I, II
C
Yalnız III
D
III, IV
E
I, III
Açıklama:
Ayın ve hemze ile biten sözcükler ayın ve hemze’den önce bir ünlü varsa, yine bir üst maddede belirtildiği gibi bu ünsüzlerini düşürürler: bayi, cami, sanayi, mısra, memba vb. Ancak eklenmede, geçerli Yazım Kılavuzu’na göre bu sözcüklere iyelik eki geldiğinde Türkçenin eklenme kuralına göre iyelik ekini -sX olarak alırlar: bayi-si, memba-sı, mısra-sı vb. Daha önceki yazım kılavuzlarında bu durumda, ünsüzlerden sonra kullanılan -X eki doğru kabul edilmekteydi. Bugün cami sözcüğünde cami’i ve cami-si şeklinde ikili biçim vardır. Ancak bu örnekte de iyelik eki dışında bir ek geldiğinde Türkçenin eklenme kuralına uygun olarak cami-ye, cami-yi biçimleri tercih edilmektedir. Doğru cevap B’ dir.
Soru 139
Aşağıdakilerden hangisi alıntı sözcüktür?
Seçenekler
A
Çamaşır
B
Benetton
C
Marks & Spencer
D
Nine West
E
Nescafe
Açıklama:
Alıntı sözcükler ile yabancı sözcükler: Alıntı sözcükler Türkçenin sözvarlığının bir parçasıdır ve Türkçe kökenli sözcükler gibi Türkçenin yapısal kurallarına bağlıdır. Bir sözcük Türkçeye ne kadar erken girmiş ise Türkçenin ses sistemine uyarlanması da o kadar ileridir. Türkçe kökenli sözcüklerde görülen her tür gelişme bunlar için geçerlidir:
Buna karşılık her doğal dil gibi Türkçede de farklı nedenlerle başka dillere ait, Türkçenin söz varlığında yer almayan bir sözcük, örneğin bir özel ad kullanılabilmektedir: Benetton, Marks & Spencer, Nine West, Nescafe. Doğru cevap A’ dır.
| Orijinal biçim | Türkçe biçim |
| cāmeşūy | çamaşır |
| dǖrbin | dürbün |
| Tri polis | Tirebolu |
Soru 140
Aşağıdakilerden hangisinin yazımı sorunludur?
Seçenekler
A
evlât
B
ahlâk
C
rol
D
hikâye
E
dükkân
Açıklama:
Arapça, Farsça ve batı dillerinden Türkçeye girmiş olan sözcüklerde karşılaştığımız, art ünlülerin yanında bulunan ince /g/, /k, /l/ ünsüzleri Türkçenin yazımında ve söylenişinde her zaman sorun olmuşlardır. Bu seslerden /g/ ve /k/ Arap alfabesinde ayrı harflerle gösterilmekteydi. Ancak alıntı sözcüklerde sesbirim, yani anlam ayırıcı öğe oldukları hâlde (sol “nota”-sol “sağın zıddı”; kar “kar”- kar “kazanç”), Türkçe sözcüklerde bulunmadıkları ve okunuşta da ünlü belirleyici olduğu için Latin kökenli Türk alfabesinde bunlar için ayrı harfler belirlenmemiştir. Söylenişlerindeki farklılığı yansıtmak üzere yanlarında bulunan ünlünün üzerine şapka işareti konulmaya başlanmıştır (bk. Harf, Sesbirim): ahlâk, hikâye, dükkân, tezgâh, yadigâr, hâk “toprak” vb. “^” işareti, birden fazla işlevi olması, düzenli gösterilmemesi, ünsüze ilişkin bir özelliğin ünlüye işaret konularak gösterilmesi gibi nedenlerle yazımda sürekli olarak sorun olagelmiştir. Sürekli tartışılan yazım sorunlarının başında da bu işaretin kullanımı gelmektedir. Tartışmalarda Osmanlıcadaki yazım alışkanlıklarını yeni alfabeye yansıtma çabası yanında alıntı sözcüklerin Türkçenin yapısal özelliklerine uyumunun engellenmeye çalışılması, uyum sağlamış biçimlerin standart dışı sayılması dikkat çekicidir. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilemiyor olması ise ayrı bir sorun kaynağıdır: gol, rol, sol. Doğru cevap C’ dir.
Soru 141
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin söylenişteki farklılığını yansıtmak için “^” işaretine ihtiyaç duyulmaz?
Seçenekler
A
Kar
B
Hala
C
Rol
D
Kağıt
E
Tezgah
Açıklama:
Arapça, Farsça ve batı dillerinden Türkçeye girmiş olan sözcüklerde karşılaştığımız, art ünlülerin yanında bulunan ince /g/, /k, /l/ ünsüzleri Türkçenin yazımında ve söylenişinde her zaman sorun olmuşlardır. Bu seslerden /g/ ve /k/ Arap alfabesinde ayrı harflerle gösterilmekteydi. Ancak alıntı sözcüklerde sesbirim, yani anlam ayırıcı öğe oldukları hâlde (sol “nota”-sol “sağın zıddı”; kar “kar”- kar “kazanç”), Türkçe sözcüklerde bulunmadıkları ve okunuşta da ünlü belirleyici olduğu için Latin kökenli Türk alfabesinde bunlar için ayrı harfler belirlenmemiştir. Söylenişlerindeki farklılığı yansıtmak üzere yanlarında bulunan ünlünün üzerine şapka işareti konulmaya başlanmıştır. Söz sonunda bulunan ince /l/ ünsüzünün ise, kendisinden sonra bir ünlü bulunmadığı için, şapka ile de gösterilmez. Doğru cevap C'dir.
Soru 142
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisinin anlamı yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
āciz - güçsüz
B
adil - adalet
C
dāhi - dahi bağlacı
D
hākim - yargıç
E
kātil - öldüren
Açıklama:
Dāhi: Üstün zekalı anlamına gelmektedir. Doğru cevap C'dir.
Soru 143
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
muhafaza
B
muhālif
C
umud-u
D
zafer
E
zarif
Açıklama:
Doğru cevap A'dır. Kelimenin doğru yazımı muhāfaza şeklinde olmalıdır.
Soru 144
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
Zellanda
B
troleybüs
C
virtüöz
D
terörist
E
şoför
Açıklama:
Kelimenin doğru yazılışı Zelanda'dır. Doğru cevap A'dır.
Soru 145
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
muvaffakıyet
B
aksesuvar
C
arabeks
D
dinazor
E
salep
Açıklama:
Salep kelimenin doğru yazım şeklidir. Doğru cevap E'dir.
Soru 146
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
ateşe
B
dalevera
C
döküman
D
eşkiya
E
farenjit
Açıklama:
Kelimenin doğru yazımı farenjit şeklindedir. Doğru cevap E'dir.
Soru 147
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
asvalt
B
loğusa
C
nalet
D
orijinal
E
labaratuar
Açıklama:
Orijinal kelimenin doğru yazım şeklidir. Doğru cevap D'dir.
Soru 148
Aşağıdakilerden hangisi söylendikleri gibi yazılan dilimize mal olmuş yabancı kökenli sözcüklerdendir?
Seçenekler
A
kamu
B
blender
C
iskonto
D
kampüs
E
master
Açıklama:
Kamu kelimesi söylendikleri gibi yazılan kelimelerden biridir. Diğer seçeneklerdeki kelimeler ise söylenişi yazıdan farklılaştığı hâlde söylenişin değil yazımın esas alındığı sözcüklerdendir. Doğru cevap A'dır.
Soru 149
Aşağıdakilerden hangisi söylenişi yazıdan farklılaştığı hâlde söylenişin değil yazımın esas alındığı sözcüklerden biri değildir?
Seçenekler
A
pound
B
master
C
iskonto
D
beysbol
E
inci
Açıklama:
İnci kelimesi dilimize mal olmuş yabancı kökenli sözcüklerden ve söylendikleri gibi yazılan kelimelerdendir. Doğru cevap E'dir.
Soru 150
Batı kökenli sözcüklerde söz içi ve sonundaki /g/ ünsüzü korunur. Bu kurala göre aşağıdakilerden hangisi farklıdır?
Seçenekler
A
biyografi
B
topoğraf
C
filolog
D
dogma
E
kilogram
Açıklama:
Fotoğraf kelimesinde /g/>/ğ/ değişimi gerçekleşmiştir. Doğru cevap B'dir.
Soru 151
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde a ünlüsünün uzun olması anlam farkı yaratacaktır?
Seçenekler
A
adet
B
dayı
C
kare
D
sarı
E
alın
Açıklama:
adet “sayı”, ādet “gelenek” anlamına gelmektedir. Diğer seçeneklerde a ünlüsünün uzaması anlam farkı yaratmamaktadır. Doğru yanıt A.
Soru 152
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
akrāba
B
lisan
C
āhize
D
zafer
E
muhāfaza
Açıklama:
akraba sözcüğündeki ünlüler uzun olarak söylenmektedir. Doğru yanıt A.
Soru 153
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
zāfer
B
mizah
C
muhalefet
D
adāle
E
li̅se
Açıklama:
zafer, muhālefet, adale,lise sözcüklerin doğru kullanımıdır. Doğru yanıt B.
Soru 154
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
arabesk
B
dinazor
C
kopya
D
menü
E
salep
Açıklama:
dinozor sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt B.
Soru 155
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
aksesuvar
B
pantalon
C
lanet
D
şohben
E
eşortman
Açıklama:
aksesuar, pantolon, şofben, eşofman sözcükleri yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt C.
Soru 156
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
sömestre
B
şöför
C
şevkat
D
kupür
E
veleybol
Açıklama:
sömestir, şoför, şefkat, voleybol sözcükleri yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt D.
Soru 157
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
orijinal
B
asfalt
C
inkilap
D
panorama
E
pardösü
Açıklama:
inkılap sözcüğün doğru yazılışıdır. Doğru yanıt C.
Soru 158
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
elektrik
B
dogma
C
biyografi
D
diyağram
E
topoğraf
Açıklama:
diyagram sözcüğünde g ünsüzü korunmaktadır. Doğru yanıt D.
Soru 159
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
şalter
B
sürpriz
C
röportaj
D
sandviç
E
labaratuar
Açıklama:
laboratuvar sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt E.
Soru 160
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzunluğu yanlış gösterilmiştir?
Seçenekler
A
kelime
B
suni̅
C
mantıki̅
D
tari̅kat
E
benzeri̅
Açıklama:
benzeri sözcüğünde i ünlüsünde uzatma olmamalıdır. Doğru yanıt E.
Ünite 8
Soru 1
Aşağıdakilerin hangisi yazıda gösterilmeyen parçalarüstü ögelerden biri değildir?
Seçenekler
A
vurgu
B
durak
C
ton
D
ezgi
E
ses birim
Açıklama:
Türkçe yazıldığı gibi konuşulur, konuşulduğu gibi yazılır.” şeklinde oldukça yaygın bir görüş vardır. Ancak vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmediğinden, bu görüşün gerçek durumla ilgisi yoktur. Doğru cevap E’dir.
Soru 2
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
gelelim
B
bildiysem
C
isteseydim
D
dışarsı
E
yerlerdeki
Açıklama:
“dışarsı” sözcüğünün yazımı yanlıştır. Ölçünlü dilde “dışarısı” biçiminde yazılmalıdır. Doğru cevap D’dir.
Soru 3
Aşağıdaki sözcüklerden hangisine ünlü ile başlayana bir ek getirildiğinde söyleyişte ötümlüleşme olmaz?
Seçenekler
A
Bağdat
B
Sinop
C
Kuveyt
D
ağaç
E
kitap
Açıklama:
Bu sözcüklere ünlü ile başlayan belirtme eki getirildiğinde Bağdad’ı, Sinob’u, ağacı, kitabı biçiminde ötümlüleşme görülmektedir ancak Kuveyd’i biçiminde bir ötümlüleşme görülmemektedir. Doğru cevap C’dir.
Soru 4
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi Türkçe kökenli olmasına rağmen ön damak /l/si ile telaffuz edilmektedir?
Seçenekler
A
alp
B
laf
C
dolar
D
sembol
E
alfabe
Açıklama:
Türkçe kökenli alp “cesur, yiğit” sözcüğü ile Alp dağlarının adı arasındaki karışmadır. Daha doğrusu, Batı dillerine ait Alp sözcüğünün etkisiyle, artdamaksıl Türkçe alp “cesur, yiğit” sözcüğü de öndamak /l/si ile alp biçiminde söylenmeye başlanmıştır. Doğru cevap A’dır.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi İstanbul ağzı dışındaki ağızlara uygun bir vurgu taşımaktadır?
Seçenekler
A
ZonGULdak
B
soPA
C
maŞA
D
mankaFA
E
ERzincan
Açıklama:
Seçeneklerdeki soPA, maŞA, mankaFA, ERzincan sözcüklerindeki vurgular İstanbul ağzına uygun vurgu taşımaktadır ancak ZonGULdak ağızlardaki vurgu özelliğine sahiptir. Bu sözcük İstanbul ağzında ZONguldak biçimindedir. Doğru cevap A’dır.
Soru 6
Dille ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Seçenekler
A
Değişkenliğin olmadığı, tek biçimli bir doğal dil yoktur.
B
Her varyant, dil içinde belli işlevleri yerine getirmektedir.
C
Doğal dillerde varyantlaşmanın ana nedeni ekonomidir.
D
Dilde coğrafyaya dayalı varyantlaşmayla ağız araştırmaları ilgilenir.
E
Ağızlar, ait oldukları bölgenin dışında da kullanılmaktadır.
Açıklama:
Doğal dillerde varyantlaşmanın birden çok nedeni vardır ancak bunun ana gerekçesi olarak ekonomi demek doğru olmaz. Doğru cevap C’dir.
Soru 7
Aşağıdakilerin hangisi insanların kendi ağızlarını konuşmaktan vazgeçme nedenlerinden biri değildir?
Seçenekler
A
eğitim
B
görev
C
sosyal ilişkiler
D
dinî tercihler
E
ağızlara karşı tutumu
Açıklama:
Standart Türkçe de İstanbul ağzına dayandığından, ilke olarak her anadili konuşurunun aynı zamanda ağız konuşuru olduğunu söylemek yanlış olmaz. Ancak eğitimi, görevi, sosyal ilişkileri, başka biçimlerle karşılaşma derecesi, konuya ilgisi, dile ve ağızlara karşı tutumu gibi nedenlere bağlı olarak insanlar kendi ağızlarını konuşmaktan vazgeçip daha yansız, ama standart Türkçeyi veya standarda yaklaşan prestijli varyantları tercih edebilmektedir. Doğru cevap D’dir.
Soru 8
Ağızların dile ses bilgisi açısından nasıl bir etkide bulunduğu popüler dilciliğin çok sevdiği bir tartışma konusudur. Aşağıdakilerin hangisi standart Türkçede başlayan ve yaygınlaşma eğilimi gösteren ve dilciler tarafından “söyleyiş yanlışı” olarak görülen değişmelerden biri değildir?
Seçenekler
A
kapalı /e/ ve açık /e/ kullanımı
B
ünsüzlerin uzatılarak sesletilmesi
C
artdamaksıl /k/ yerine hırıltılı gırtlak sızıcısı /ḫ/ kullanımı
D
/j/ yerine /c/ sesi kullanımı
E
ünlü kısalması
Açıklama:
Ağızlar ve standart dil ilişkisi akademik çalışmalarda da konu edilmiştir. Bunlardan kentlileşme ve dil konusunun ele alındığı bir yazıda Tekin, köyden kente göçün bir sonucu olarak Standart Türkçede başlayan ve yaygınlaşma eğilimi gösteren ve “söyleyiş yanlışı” olarak gördüğü değişmeleri beş başlık altında incelemiştir: 1. Kapalı /e/ ve açık /e/, 2. artdamaksıl /k/ yerine hırıltılı gırtlak sızıcısı /ḫ/, 3. /j/ yerine /c/, 4. ünlü kısalması, 5. kısa ünlülerin uzatılması. Doğru cevap B’dir.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Ahçılar yemek pişiriyordu.
B
Çocuklar bahçedeki otları topluyordu.
C
Genç adam camları silmekle meşguldü.
D
Kanaatimizce herkes bugün çok çalışkandı.
E
Koca çiftlikte sadece atlar aylaklık ediyordu.
Açıklama:
Ağızlarda ve bazen konuşma dilinde görülen “ahçı” sözcüğünün yazımı yanlıştır. Doğru cevap A’dır.
Soru 10
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi standart söyleyişe uygundur?
Seçenekler
A
fākir
B
slogān
C
māvi
D
milli eğitim
E
itaatımız
Açıklama:
Seçeneklerdeki sözcüklerin standart söyleyişleri şöyledir: fakir, slogan, millî eğitim, itaatimiz. Māvi sözcüğündeki /a/ ünlüsü uzun okunmaktadır. Doğru cevap C’dir.
Soru 11
19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nun konuşma dili aşağıdaki hangi dillerin etkisi ile yazı dilinden uzaklaşmıştır?
Seçenekler
A
Bulgarca-Yunanca
B
Arapça-Farsça
C
Lazca-Boşnakça
D
Bulgarca-Farsça
E
Yunanca-Fransızca
Açıklama:
Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması, sanıldığının aksine, oldukça yenidir. 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu yoğun Arapça ve Farsça ögelerle konuşma dilinden uzaklaşmış Osmanlı yazı dili, devlet idaresi, edebiyat, tarih yazıcılığı gibi, bir dilden beklenen ihtiyaçların bir kısmını karşılamakla birlikte, 19. yüzyılda ortaya çıkan, eğitimi geniş halk kitlelerine yayma isteğine ve yeni gelişen basının ihtiyaçlarına cevap verememiştir. Doğru cevap B seçeneğidir.
Soru 12
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin seslendirilmesi (konuşma dili) yanlıştır ?
Seçenekler
A
olacak
B
arayım
C
yapıyosun
D
bakıcam
E
diil
Açıklama:
Yazı diliyle olacak olarak yazılan sözcük konuşma dili ile olucak olarak seslendirilir. Doğru cevap A seçeneğidir.
Soru 13
Türkçe’nin belirlenmiş yazım kuralları hangi eğitim aşamasında öğrenilmeye başlanmaktadır?
Seçenekler
A
Anaokul
B
Kreş
C
Temel eğitim
D
Üniversite
E
Lise
Açıklama:
Belirlenen yazım kuralları temel eğitimde öğrenilir. Doğru cevap C seçeneğidir.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi konuşma dilinin sürekli olarak değişim göstermesinin nedenlerinden biri değildir?
Seçenekler
A
Dilin kendi doğal eğilimleri
B
Yabancı dillerin etkisi
C
Ağızların etkisi
D
Medyanın etkisi
E
Sosyal gruplar arasındaki dil farkları
Açıklama:
Dilin kendi doğal eğilimleri, yabancı dillerin etkisi, ağızların etkisi, sosyal gruplar arasındaki dil farkları gibi nedenler konuşma dilinin sürekli olarak değişim göstermesinin sebepleri arasındadır. Doğru cevap D seçeneğidir.
Soru 15
Aşağıdakilerden hangisi gençlerin internette ve kısa mesajlarda kullanmaya başladıkları biçim değiştirmiş kelimelerden biri değildir?
Seçenekler
A
geliyorum>gelirim
B
oluyor>oluo
C
bilmiyorum>bilmiom
D
gidiyorum>gidiom
E
iyi>ii
Açıklama:
oluyor>oluo, bilmiyorum>bilmiom, gidiyorum>gidiom ve iyi>ii internet ve kısa mesajlarda gençlerin yazışmalarında kullanığı biçim değiştirmiş kelimeler arasındadır. Doğru cevap A seçeneğidir.
Soru 16
Dilde coğrafya temelli varyantlaşma hangi araştırma türünün alanına girmektedir?
Seçenekler
A
Coğrafya
B
Lehçe
C
Şive
D
Tarih
E
Ağız
Açıklama:
Dilde coğrafya temelli varyantlaşmayla ağız araştırmaları ilgilenir.Doğru cevap E seçeneğidir.
Soru 17
Standart Türkçe ağzı aşağıdakilerden hangisine dayanmaktadır?
Seçenekler
A
Anadolu ağzı
B
İstanbul ağzı
C
Karadeniz ağzı
D
Ege ağzı
E
Kıbrıs ağzı
Açıklama:
Standart Türkçe İstanbul ağzına dayanmaktadır. Doğru cevap B seçeneğidir.
Soru 18
Sesbirimi olarak kapalı /e/ kullanımı bulunan ağız türü aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
İstanbul ağzı
B
Boşnak ağzı
C
Karadeniz ağzı
D
Anadolu ağzı
E
Ege ağzı
Açıklama:
Anadolu ağızlarında kök hecedeki kapalı /e/, sesbirim olarak kullanılmaktadır. Doğru cevap D seçeneğidir.
Soru 19
Anadolu ağızlarında Türkçe sözcüklerde bulunmayan /j/ sesinin yerine aşağıdaki hangi ses durumundaki harf kullanılmaktadır?
Seçenekler
A
/ç/
B
/g/
C
/c/
D
/ğ/
E
/y/
Açıklama:
Türkçe sözcüklerde /j/ sesi bulunmamaktadır. Bu nedenle yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesi, yabancı sözcükleri Türkçeye uyarlama sürecinin bir sonucu olarak ona en yakın ses durumundaki /c/’ye değişir. Doğru cevap C seçeneğidir.
Soru 20
Standart dil ile ağızlar ve diğer varyantlar arasındaki etkileşimin yoğunlaşmasına sebep olan özel televizyonların kurulması, aşağıdaki hangi tarih diliminde gerçekleşmiştir?
Seçenekler
A
1970’li yıllar
B
1980’li yıllar
C
2000’li yıllar
D
2010’lu yıllar
E
1990’lı yıllar
Açıklama:
1990’lı yıllarda özel televizyon kanallarının kurulmasını takiben, standart dille
ağızlar ve diğer varyantlar arasında çok daha yoğun bir etkileşim ortaya çıkmıştır. Doğru cevap E seçeneğidir.
ağızlar ve diğer varyantlar arasında çok daha yoğun bir etkileşim ortaya çıkmıştır. Doğru cevap E seçeneğidir.
Soru 21
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Yalan yanlış işlere bulaşmamak lazım.
B
Her hangibir sorun karşısında çözüm bulurum.
C
Ekşi elmayı severim.
D
Edebiyat kitabında hazır bir tarif bulmak mümkün müdür?
E
Duvarlara baktıkça seni hatırlarım.
Açıklama:
“Her hangibir sorun karşısında çözüm bulurum.” Cümlesindeki “herhangi bir” sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru cevap B’dir.
Soru 22
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde söyleyiş ve yazılış bakımından bir farklılık yoktur?
Seçenekler
A
Tokat’a
B
Ahmet’in
C
Urfa’yı
D
Sinop’u
E
Siverek’imiz
Açıklama:
Söyleyişte Tokat’a sözcüğü /tokada/, Ahmet’in sözcüğü /ahmedin/, Sinop’u sözcüğü /sinobu/, Siverek’imiz sözcüğü / sivereğimiz/ biçiminde sesletilirken Urfa’yı sözcüğünün söyleyişinde bir ses değişikliği görülmemektedir. Doğru cevap C’dir.
Soru 23
Aşağıdaki ögelerden hangisini yazıda göstermek mümkündür?
Seçenekler
A
vurgu
B
durak
C
ton
D
ezgi
E
ses
Açıklama:
Ezgi, vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmez. Ancak sesleri harflerle yazıda göstermek mümkündür. Doğru cevap E’dir.
Soru 24
Aşağıdakilerin hangisi konuşma dilinin sürekli değişim içinde olmasının etkenlerinden biri değildir?
Seçenekler
A
alfabenin etkisi
B
dilin kendi doğal eğilimleri
C
yabancı dillerin etkisi
D
ağızların etkisi
E
sosyal gruplar arasındaki dil farkları
Açıklama:
Yazı dilinde yazımdan kaynaklanan tek biçimliliğe karşın konuşma dili, dilin kendi
doğal eğilimleri, yabancı dillerin etkisi, ağızların etkisi, sosyal gruplar arasındaki dil farkları
gibi nedenlere bağlı olarak sürekli bir değişim içindedir. Alfabenin etkisi bu nedenlerden biri değildir. Doğru cevap A’dır.
doğal eğilimleri, yabancı dillerin etkisi, ağızların etkisi, sosyal gruplar arasındaki dil farkları
gibi nedenlere bağlı olarak sürekli bir değişim içindedir. Alfabenin etkisi bu nedenlerden biri değildir. Doğru cevap A’dır.
Soru 25
Türkçe kökenli olan artdamaksıl /l/si söylenmesi gereken bir sözcük öndamak /l/si ile söylenmekte olan bir sözcük Aşağıdakilerin hangisinde gösterilmiştir?
Seçenekler
A
Alman
B
Alp
C
geldim
D
Salim
E
evvela
Açıklama:
Batı dillerine ait Alp sözcüğünün (bir dağın adıdır) etkisiyle, artdamaksıl Türkçe alp “cesur, yiğit” sözcüğü de öndamak /l/si ile alp biçiminde söylenmeye başlanmıştır. Doğru cevap B’dir.
Soru 26
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi standart söyleyişe uygundur?
Seçenekler
A
tesbit
B
sehba
C
eşofman
D
erezyon
E
santranç
Açıklama:
Seçeneklerdeki sözcüklerin standart söyleyişe uygun biçimleri sırasıyla şöyledir: “tespit”, “sehpa”, “erozyon”, “satranç”. Halk dilinde “eşortman” biçiminde bir söyleyişe de sahip olan sözcük seçenekte doğru gösterilmiştir. Doğru cevap C’dir.
Soru 27
Halk arasında farklı söyleyiş ve yazım örneklerinin gösterildiği aşağıdaki sözcüklerden hangisi standart Türkçeye uygun olarak yazılmıştır?
Seçenekler
A
egsoz
B
egsos
C
egzos
D
eksoz
E
egzoz
Açıklama:
Söyleyiş ve yazım örnekleri gösterilmiş bu sözcüğün standart Türkçeye uygun olarak yazılmış biçimi “egzoz”dur. Doğru cevap E’dir.
Soru 28
“İçine peynir, kıyma vb. konarak hazırlanan bir tür tuzlu çörek” anlamındaki sözcüğün standart dildeki yazım biçimi hangisidir?
Seçenekler
A
poğaça
B
pohaça
C
pohoça
D
boğaca
E
poğça
Açıklama:
“İçine peynir, kıyma vb. konarak hazırlanan bir tür tuzlu çörek” anlamındaki sözcüğün standart dildeki yazım biçimi “poğaça”dır. Doğru cevap A’dır.
Soru 29
Standart dışı ünlü uzaması ve ünlü kısalması özellikleri düşünüldüğünde aşağıdaki sözcüklerden hangisi standart söyleyişe uygundur?
Seçenekler
A
/fatīh/
B
/līse/
C
/laik/
D
/katīp/
E
/sahil/
Açıklama:
/fatīh/ söyleyişinin /fâtih/, /līse/ söyleşinin /lise/, /katīp/ söyleşinin /kâtip/, /sahil/ söyleyişinin /sâhil/ biçiminde olması gerekir. /laik/ sözcüğünde ise herhangi bir uzun okunma söz konusu değildir ve seçenekte standart söyleyişe uygun biçimi gösterilmiştir. Doğru cevap C’dir.
Soru 30
Aşağıdaki metinlerin hangisi standart dışı kullanıma açıktır?
Seçenekler
A
ders kitabı
B
yasa metni
C
roman
D
yazım kılavuzu
E
akademik makale
Açıklama:
En geniş anlaşılırlık seviyesine ulaşma amacı güttükleri için en iyi biçimde ders kitapları ve günlük gazetelerde temsil edilen standart yazı dilinin kullanıldığı bazı alanlar, standart dışı kullanıma açık, bazıları tamamıyla kapalıdır. Örnek olarak ders kitapları, yasa metinleri, standart dilin sözlükleri, yazım kılavuzları gibi türler standart dışı kullanıma kapalıyken edebî metinler açıktır. Özellikle roman ve öykülerdeki diyaloglarda ağız kullanımı alışılmıştır.
Soru 31
Standart dille ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Seçenekler
A
Standart varyant fark edilirliği televizyon kanallarındaki çeşitlenmeye paralel olarak artmıştır.
B
Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması uzun yıllara dayanmaktadır.
C
Osmanlı Dilinin standart dile yakın olması standart dili oluşturmayı kolaylaştırmıştır.
D
Standart dilin yazım kurallarının kayıt altına alınması 20. yüzyılın başlarında olmuştur.
E
Ağızlar ile standart dil arasındaki sınırları belirleyen ve kullanılan dil bilimi ölçütleri bulunmaktadır.
Açıklama:
Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması, sanıldığının aksine, oldukça yenidir. Yoğun Arapça ve Farsça ögelerle konuşma dilinden uzaklaşmış Osmanlı yazı dili, devlet idaresi, edebiyat, tarih yazıcılığı gibi, bir dilden beklenen ihtiyaçların bir kısmını karşılamakla birlikte, 19. yüzyılda ortaya çıkan, eğitim geniş halk kitlelerine yayma isteğine ve yeni gelişen ihtiyaçlara cevap verecek durumda değildir. Henüz iyi araştırılmamış İstanbul ağzına dayanan bir standart varyantın söz varlığı anlamında geliştirilmesi 20. yüzyılın başlarında kısmen gerçekleşmiştir. Ancak standart yazım kurallarının kayıt altına alınması 1940’lı yıllarda mümkün olmuştur. Her ne olursa olsun ne ağızlar arasında ne de ağızlarla standart dil arasında aşılmaz sınırlar vardır. Her şeyden önce muhtemel sınırları belirleyecek dil bilim ölçütü yoktur. Standart dille ağızlar iç içe geçmiş durumdadır. Standart varyantın fark edilirliği eğitim, basın yayın, iletişim ve ulaşım imkanları, iç göç gibi standart dilin yayılmasına aracılık eden özel televizyon kanallarındaki çeşitlenmeye paralel olarak artmıştır. Bu nedenle doğru cevap A’dır.
Soru 32
“Türkçe yazıldığı gibi konuşulur, konuşulduğu gibi yazılır.” görüşünün aksini aşağıdakilerden hangisi desteklemektedir?
Seçenekler
A
Türkçe oldukça genç sayılabilecek bir yazı dilinin olması
B
Her harfin bir ses karşılığının olmaması
C
Vurgu, ton ve durak gibi ögelerin yazıda karşılığının olmaması
D
Vurgu, ton ve durak gibi ögelerin yazıda karşılığının olması
E
Söylenilenin ayrıntılı biçimde yazıya yansıtılması
Açıklama:
- Bu görüşün altında, Türkçenin oldukça genç sayılabilecek bir yazı dil olması ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulması yatmaktadır. Ayrıca söylenenin daha ayrıntılı biçimde yazıya yansıtma çabası vardır. Ancak vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler basta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmemektedir. Diğer bir ifadeyle, sözlü dile at pek çok özelliği yazıda vermek mümkün değildir. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Bu nedenle yanıt C’dir.
Soru 33
Aşağıdakilerden hangisi yazı dili ile konuşma dilinin farklılığını gösteren en iyi örnektir?
Seçenekler
A
Merhaba
B
Gelir
C
Bursa
D
Kirpik
E
Adet
Açıklama:
Yazı diliyle konuşma dili arasında farklara buradaki en iyi örnek “Merhaba” sözcüğünün yazılışı ile okunuşu arasındadır. Bu sözcüğün sözlü dildeki karşılığı “Meraba”dır. Bu sebeple yanıt A’dir.
Soru 34
Aşağıdakilerden hangisi söyleyişteki değişmelerle ilgili doğru bir örnek değildir?
Seçenekler
A
“geçti” eyleminin söyleyişinin “geşdi” şeklinde olabilmesi.
B
“yapıyoruz” eyleminin söyleyişinin “yapıyos” şeklinde olabilmesinin nedeninin ötümlü ünsüzün ötümsüzleşmesi olması
C
“sopa” isminin söylenişinin “zopa” şeklinde olabilmesinin nedeninin ötümsüz ünsüzün ötümlüleşmesi olması.
D
“değil mi?” sözcük öbeğinin söyleyişinin değişmemesinin nedeninin ünlülerin geniş olması
E
“yapıyorsun” eyleminin söyleyişinin “yapıyosun” şeklinde olabilmesi
Açıklama:
Konuşma dilinde /ç/>/s/ değişmektedir. Bu nedenle, “geçti” eylemi, “geşdi” şeklinde söylenebilmektedir. Ötümlü, /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesi “yapıyoruz” eyleminin “yapıyos” şeklinde söylenebilmesine yol açmıştır. Ötümsüz /s-/ ünsüzü, ötümlü sızıcı /z-/ ünsüzüne dönüşmesine “sopa-zopa” örneği uygundur. Konuşma dilinde “r” sesinin düşmesine en uygun kullanım “yapıyorsun” eyleminde karşımıza çıkmaktadır. Fakat “değil mi?” örneğinde geniş ünlü daralmakta, bu durum konuşma diline “di mi?”şeklinde yansımaktadır. Bu nedenle yanıt D’dir.
Soru 35
“yapıyoruz” eyleminin konuşma dilindeki karşılığının “yapıyos” olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
Söz başındaki ötümsüz ünsüz, ötümlü ünsüze dönüşmüştür.
B
Söz sonundaki geniş ünlü daralmıştır.
C
Söz sonundaki ötümlü ünsüz ötümsüzleşmiştir.
D
Söz sonundaki ötümsüz ünsüz ötümsüzleştirilmiştir.
E
Söz sonundaki ötümlü ünsüz yanlış kullanılmıştır.
Açıklama:
Sorudaki eylemde söz sonundaki ötümlü, /-z/ ünsüzünde ötümsüzleşme görülmektedir. Bu nedenle doğru cevap C’dir.
Soru 36
“geliom” sözcüğünün yazımı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru bir açıklamadır?
Seçenekler
A
“l” sesi artdamaksılaştığı için sonraki sese uyarlanarak yazılmıştır.
B
Geniş ünlü olan “y” daraldığı için sonraki ses düşürülerek yazılmıştır.
C
Ötümlü ünsüz olan “r” ötümsüzleştirilerek yazılmıştır.
D
Ötümsüz ünlü “u” ötümlüleştirilerek yazılmıştır.
E
Yazışma dilindeki biçim konuşma diline yansımıştır.
Açıklama:
İnternette ve kısa mesajlar başta olmak üzere elektronik ortamda kullanılan dilin incelenmesi apayrı bir araştırma alanıdır. Özellikle gençlerin yazışmalarında görülen biçimlerin konuşma diline daha yakın olduğu söylenebilir. Örnekte standart yazımdan ciddi bir kopma olduğu görülmektedir. Bu nedenle yanıt E’dir.
Soru 37
Aşağıdakilerden hangisi ağızların standart dile etkisine yönelik doğru bir bilgidir?
Seçenekler
A
Eski Türkçede yer sözcüğü Anadolu Ağzında "yir" şeklinde söylenmektedir.
B
Artdamaksıl “k” ünsüzü Doğu Anadolu’da “t” olarak söylenmektedir.
C
Bazı sözcüklerde “j” yerine “c” kullanılmasına genellikle sözcük sonunda rastlanmaktadır.
D
Kıbrıs ağzında aşık sözcüğü âşık şeklinde söylenmektedir.
E
Ağızların etkisiyle hakem sözcüğü hâkem şeklinde kısa ünlüyle söylenmektedir.
Açıklama:
Anadolu ağızlarında kök hecedeki kapalı /e/, bazı sözcüklerde /i/ olmaktadır. Buna en iyi örnek “yer”in “yir” olarak söylenmesidir. Doğu Anadolu ağızlarına özgü söyleyiş özelliklerinden biri de artdamaksıl /k/ ünsüzünün gırtlak sızıcısı /h/ olarak (yok’un yoh şeklinde söylenmesi gibi) söylenmesidir. /j/ sesinin /c/ sesine dönüşmesine -jandarma/candarma- sıklıkla sözcük başında rastlanmaktadır. Ağızların etkisi veya Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin söylenişindeki tereddütten kaynaklı olarak standart söyleyişte kısa ünlülü olan bazı sözcüklerin uzun ünlüyle söylenmektedir. Bu nedenle yanıt A’dır.
Soru 38
Aşağıdakilerden hangisi söyleyiş yanlışı olarak görülen değişmeler arasındadır?
Seçenekler
A
artdamaksıl /h/ünsüzünün gırtlak sızıcısı /k/ olarak değişimi
B
Kapalı /e/ ve açık /e/ değişimi
C
Uzun ünlülerin ötümleştirililerek değişim
D
/c/ sesinin /j/ sesi ile değişimi
E
Kısa ünlülü olan bazı sözcüklerin benzer şekilde kısa ünlüyle değişimi
Açıklama:
Standart Türkçede baslayan ve yaygınlasma eğilim gösteren ve “söyleyiş yanlısı” olarak görülen değişmeler beş başlık altında incelemiştir: 1. kapalı /e/ ve açık /e/, 2. artdamaksıl /k/ yerine hırıltılı gırtlak sızıcısı /h/, 3. /j/ yerine /c/, 4. ünlü kısalması, 5. kısa ünlülern uzatılması. Bu nedenle cevap B’dir.
Soru 39
Aşağıdaki eserlerden hangisinde ses özelliklerine başta diyaloglarda yer vererek ağız kullanımı aşılmıştır?
Seçenekler
A
Eylül
B
Murtaza
C
Çalıkuşu
D
Beyaz Kale
E
Sarı Sıcak
Açıklama:
Haldun Taner’n “Ay Işığında Çalışkur”, Orhan Kemal’in Murtaza (İstanbul 1952) adlı çalışması başta olmak üzere edebi metinlerden hareketle edebiyatta ağız kullanımı hakkındaki bir çalışmada ses özelliklerine de yer verildiği gösterilmeye çalışılmıştır. Doğru yanıt B’dir.
Soru 40
Aşağıdaki hangisinde dilin farklı biçimlerinin kullanılmasına medyanın yeri ile ilgili yanlış bir bilgidir?
Seçenekler
A
TRT uzun yıllar başka varyantlara izin vermemiştir.
B
Dizilerde, yerel ağız sıklıkla kullanılmaktadır.
C
Yazı diline yakın bir konuşma dilinin yaygınlaşmasında en etkili araç gazetedir.
D
Özel varyantlar arasında etkileşim özel kanalların kurulmasıyla ortaya çıkmıştır.
E
Yerel yayın yapan kanalların standart söyleyişe uymayan pek çok özelliği bulunmaktadır.
Açıklama:
Eğitim kurumları, basın yayın gibi yaygınlaştırılmaya çalışılan standart yazı dili yanında bölgeler üstü geçerliliği olan, yazı diline oldukça yakın bir konuşma dilinin yaygınlaşmasında en etkili araç televizyondur. Bu nedenle yanıt C’dir.
Soru 41
arayayım - /ariyım/ olacak - /olucak/ değil - /diil/ Yukarıdaki yazı ve konuşma dili eşleştirmelerinden hangisi/hangileri doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
I ve II
D
I ve III
E
II ve III
Açıklama:
Doğru eşleştirmeler II ve III 'tür. arayayım konuşma dilinde /arayım/ olarak söylenir.
Soru 42
- Meriç'i - /merici/
- Irak'a - /ırağa/
- Sinop'a - /sinopa/
- Murat'ın - /muradın/
Seçenekler
A
I ve II
B
I, II ve IV
C
I, III ve IV
D
II, III ve IV
E
III ve IV
Açıklama:
Standart yazım: Sinop
Standart söyleyiş: /sinoba/
Diğer eşleştirmeler doğru olarak verilmiştir.
Standart söyleyiş: /sinoba/
Diğer eşleştirmeler doğru olarak verilmiştir.
Soru 43
Türkçe ünsüz uyumuna göre ötümsüz ünsüzden sonra ötümsüz ünsüz gelirken bu kural konuşma dilinde bozulmakta, yan yana gelen iki ötümsüz ünsüzden ikincisi ötümlüleşmekte birinci ünsüz ise patlamalı olmaktan çıkıp sızıcılaşmaktadır. Aşağıdaki kelimelerden hangisi bu duruma örnektir?
Seçenekler
A
Geçti - /geşdi/
B
Irak - /Irağa/
C
Gel - /geldi/
D
Ilı - /ılımak/
E
Sus - /susdu/
Açıklama:
Ç harfinin ş ye, t nin de d ye dönüşmesi tanımdaki durumun örneğidir.
Soru 44
Yine konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri de söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesidir. Bu gelişme başka sözcüklerde de görülmekle birlikte özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma örnek değildir?
Seçenekler
A
Yapıyoruz - /yapıyos/
B
Alıyoruz - /alıyos/
C
Balyoz - /balyos/
D
Elmaz - /elmas/
E
Uçuyoruz - /uçuyos/
Açıklama:
D seçeneğindeki kelimenin orijinal yazımı zaten 'elmas'tır.
Soru 45
- Ariyim
- Arayım
- Arıyım
- Ariyım
Seçenekler
A
I ve II
B
I, II ve III
C
I, II ve IV
D
II, III ve IV
E
III ve IV
Açıklama:
'Ariyım' şeklinde bir söyleyiş mevcut değildir.
Soru 46
İstanbul Ağzı ile söylendiğinde, aşağıdaki kelimelerden hangisinin vurgusu ilk hecede yer alır?
Seçenekler
A
Sopa
B
Pide
C
Mankafa
D
Maşa
E
Erzincan
Açıklama:
Sayfa 150, Tablo 8.8'de de görüldüğü üzere, İstanbul Ağzında ilgili kelimenin vurgusu ilk hecesinde yer alır.
ER-zin-can
ER-zin-can
Soru 47
Bazı kelimelerin vurgu noktaları konusunda İstanbul Ağzı ile diğer ağızlar arasında farklılıklar mevcuttur. Aşağıda verilen kelimelerden hangisinin vurgu noktası, diğer ağızlardaki söylenişine uygun olarak verilmemiştir? (Vurgu noktaları büyük harflerle yazılmıştır.)
Seçenekler
A
SO-pa
B
Pİ-de
C
MAN-ka-fa
D
Zon-gul-DAK
E
Er-ZİN-can
Açıklama:
İstanbul Ağzı dışındaki ağızlarda Zonguldak şehrinin söylenişteki vurgusu Zon-GUL-dak şeklindedir.
Soru 48
Aşağıda verilen kelimelerden hangisi şehirleşme sonrası ortaya çıkan standart dışı söyleyiş biçimine örnektir?
Seçenekler
A
Jet - /cet/
B
İki - /eki/
C
Sopa - /zopa/
D
Merhaba - /meraba/
E
Değil - /diil/
Açıklama:
J sesi Türkçe de bulunmamaktadır, dilimize giren J sesli sözcüklerin söylenişinde bu sese en yakın olan C sesinin kullanıldığı görülmüştür.
Soru 49
Ağızların etkisiyle ortaya çıkmış olan dikkat çekici bir ses olayı da Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcüklerdeki uzun ünlülerin kısa söylenmesidir. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma örnek bir kelimedir?
Seçenekler
A
Yalın
B
Yakın
C
Dünya
D
Adam
E
Melek
Açıklama:
Dünya kelimesi Arapça asıllı bir kelimedir ve orijinal seslendirilişinde 'a' harfi şapkalıdır, yani uzatılarak söylenir.
Soru 50
- Hakem
- Laik
- Mağdur
- Lider
Seçenekler
A
Yalnız I
B
I ve II
C
I, II ve IV
D
II, III ve IV
E
III ve IV
Açıklama:
Mağdur kelimesi ilgili duruma örnek teşkil etmez. Diğerleri kısa söylenişli olmasına rağmen, standart dışı söylenişte uzatıldıkları gözlenmektedir.
Soru 51
I. Standart dil ile ağızları veya farklı ağız gruplarını kesin sınırlarla birbirinden ayıracak dil bilimi ölçütü yoktur. II. Bir ağız temel alınarak geliştirilen standart dil, zamanla resmi ve yarı resmi ortamlarda kullanılmak suretiyle yaygınlık kazanır. III. Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması, yüzyıllar öncesine dayanır. IV. Osmanlı yazı dili, standart bir dildir. V. İstanbul ağzına dayanan standart yazım kurallarının kayıt altına alınması, 1800’lü yıllarda mümkün olmuştur.
Standart dil ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Standart dil ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
I, II, III
C
II, III, IV
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
Giriş
Doğru cevap A şıkkıdır.
Kendisi de bir ağza dayanan standart dil ile ağızları veya farklı ağız gruplarını kesin sınırlarla birbirinden ayıracak dil bilimi ölçütü yoktur (bk. Demir 2011). Ancak bir ağız temel alınarak geliştirilen standart dil zamanla eğitim kurumlarında öğretilmek, resmi ve yarı resmi ortamlar, basın yayın, edebiyat vb. gibi alanlarda kullanılmak suretiyle yaygınlık ve saygınlık kazanır. Böylece standart dil, asıl ağız bölgesi dışında da kullanılan ve kabul gören bölgeler üstü bir iletişim aracına dönüşür. Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması, sanıldığının aksine, oldukça yenidir. Yoğun Arapça ve Farsça ögelerle konuşma dilinden uzaklaşmış Osmanlı yazı dili, devlet idaresi, edebiyat, tarih yazıcılığı gibi, bir dilden beklenen ihtiyaçların bir kısmını karşılamakla birlikte, 19. yüzyılda ortaya çıkan, eğitimi geniş halk kitlelerine yayma isteğine ve yeni gelişen basının ihtiyaçlarına cevap verecek durumda değildi (konuyla ilgili bk. Johanson 2004). Özellikle eğitim ve basın için konuşma diline yakın, öğretimi ve öğrenmesi kolay, yazım kuralları anlaşılır biçimde belirlenmiş bir standart gerekmekteydi. Ne var ki mevcut Osmanlı yazı dili bunun tam tersi durumdaydı. Henüz iyi araştırılmamış İstanbul ağzına dayanan bir standart varyantın söz varlığı anlamında geliştirilmesi, 20. yüzyılın başlarında kısmen gerçekleşmiş olsa da standart yazım kurallarının kayıt altına alınması ancak 1940’lı yıllarda mümkün olmuştur.
Doğru cevap A şıkkıdır.
Kendisi de bir ağza dayanan standart dil ile ağızları veya farklı ağız gruplarını kesin sınırlarla birbirinden ayıracak dil bilimi ölçütü yoktur (bk. Demir 2011). Ancak bir ağız temel alınarak geliştirilen standart dil zamanla eğitim kurumlarında öğretilmek, resmi ve yarı resmi ortamlar, basın yayın, edebiyat vb. gibi alanlarda kullanılmak suretiyle yaygınlık ve saygınlık kazanır. Böylece standart dil, asıl ağız bölgesi dışında da kullanılan ve kabul gören bölgeler üstü bir iletişim aracına dönüşür. Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması, sanıldığının aksine, oldukça yenidir. Yoğun Arapça ve Farsça ögelerle konuşma dilinden uzaklaşmış Osmanlı yazı dili, devlet idaresi, edebiyat, tarih yazıcılığı gibi, bir dilden beklenen ihtiyaçların bir kısmını karşılamakla birlikte, 19. yüzyılda ortaya çıkan, eğitimi geniş halk kitlelerine yayma isteğine ve yeni gelişen basının ihtiyaçlarına cevap verecek durumda değildi (konuyla ilgili bk. Johanson 2004). Özellikle eğitim ve basın için konuşma diline yakın, öğretimi ve öğrenmesi kolay, yazım kuralları anlaşılır biçimde belirlenmiş bir standart gerekmekteydi. Ne var ki mevcut Osmanlı yazı dili bunun tam tersi durumdaydı. Henüz iyi araştırılmamış İstanbul ağzına dayanan bir standart varyantın söz varlığı anlamında geliştirilmesi, 20. yüzyılın başlarında kısmen gerçekleşmiş olsa da standart yazım kurallarının kayıt altına alınması ancak 1940’lı yıllarda mümkün olmuştur.
Soru 52
I. Vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilebilir. II. Türkçede alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulmaktadır. III. Çoğu doğal dil konuşulduğu gibi yazılır. IV. Yazıda harflerle gösterilen sesler, gerçekten fiziki sesler değil, kurgulanmış seslerdir.
Yukarıdakilerden hangilerinde, yazım ve söyleyiş ilişkisine yönelik doğru bilgiler verilmiştir?
Yukarıdakilerden hangilerinde, yazım ve söyleyiş ilişkisine yönelik doğru bilgiler verilmiştir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
II, IV
D
I, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
YAZIM VE SÖYLEYİŞ İLİŞKİSİ
Doğru cevap C şıkkıdır. Çünkü vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmez. Türkçe, oldukça genç sayılabilecek bir yazı dilidir ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulmaktadır. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Bizim yazıda harflerle gösterdiğimiz sesler, gerçekten fiziki sesler değil, daha önceki ünitelerde gördüğümüz gibi kurgulanmış seslerdir. Farklı biçimlerde söylenen bir sözcük, standart yazımda tek biçimli yazılır. Yine standart yazımla verilmiş bir sözcüğü farklı okuyucular, farklı biçimlerde seslendirirler.
Doğru cevap C şıkkıdır. Çünkü vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmez. Türkçe, oldukça genç sayılabilecek bir yazı dilidir ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulmaktadır. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Bizim yazıda harflerle gösterdiğimiz sesler, gerçekten fiziki sesler değil, daha önceki ünitelerde gördüğümüz gibi kurgulanmış seslerdir. Farklı biçimlerde söylenen bir sözcük, standart yazımda tek biçimli yazılır. Yine standart yazımla verilmiş bir sözcüğü farklı okuyucular, farklı biçimlerde seslendirirler.
Soru 53
I. Meriç. II. Irak. III. Murat. IV. Sinop. V. Kitap.
"Sonunda /p/, /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinden biri bulunan özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinde, yazımda ötümlüleşme olmaz".
Yukarıdakilerden hangileri, bu kurala örnek olarak gösterilebilir?
"Sonunda /p/, /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinden biri bulunan özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinde, yazımda ötümlüleşme olmaz".
Yukarıdakilerden hangileri, bu kurala örnek olarak gösterilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
YAZIMIN SES BİLGİSİNE ETKİSİ
Doğru cevap D şıkkıdır. Çünkü "kitap" sözcüğü özel ad değildir. Yazım Kılavuzu’na göre sonunda /p/, /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinden biri bulunan Meriç, Irak, Murat, Sinop gibi özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinden yazımda ötümlüleşme olmaz: Meriç’i, Irak’a, Murat’ın, Sinop’a.
Doğru cevap D şıkkıdır. Çünkü "kitap" sözcüğü özel ad değildir. Yazım Kılavuzu’na göre sonunda /p/, /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinden biri bulunan Meriç, Irak, Murat, Sinop gibi özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinden yazımda ötümlüleşme olmaz: Meriç’i, Irak’a, Murat’ın, Sinop’a.
Soru 54
I. Standart dilde çeşitlenme çok sınırlıdır. II. Her doğal dil kendi içinde çok çeşitli nedenlerle farklı biçimlerde ortaya çıkar. III. Dilde yazım dışında kalan alanlarda kural koymak güçtür. IV. Dilin yazılı biçimleri genel olarak dinamiktir. V. Yazımdaki “karar verilmiş” tek biçimlilik, standart dilin tek biçimli olduğu şeklinde yorumlanmalıdır.
Yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
II, III, IV
E
II, III, IV, V
Açıklama:
SÖYLEYİŞTEKİ DEĞİŞMELER
Doğru cevap B şıkkıdır. Dilin yazılı biçimleri genel olarak durağandır. Yazımdaki “karar verilmiş” tek biçimlilik, standart dilin tek biçimli olduğu şeklinde anlaşılmamalıdır. Her doğal dil kendi içinde çok çeşitli nedenlerle farklı biçimlerde ortaya çıkar. Yazım dışında kalan alanlarda kural koymak güçtür. Standart dilde de pek çok çeşitlenme vardır.
Doğru cevap B şıkkıdır. Dilin yazılı biçimleri genel olarak durağandır. Yazımdaki “karar verilmiş” tek biçimlilik, standart dilin tek biçimli olduğu şeklinde anlaşılmamalıdır. Her doğal dil kendi içinde çok çeşitli nedenlerle farklı biçimlerde ortaya çıkar. Yazım dışında kalan alanlarda kural koymak güçtür. Standart dilde de pek çok çeşitlenme vardır.
Soru 55
I. geliyorum/geliyom. II. alayım/alıyım. III. geçti/geşdi. IV. açtı/aşdı. V. içti/işdi.
"Türkçe ünsüz uyumuna göre ötümsüz ünsüzden sonra ötümsüz ünsüz gelirken bu kural konuşma dilinde bozulmakta, yan yana gelen iki ötümsüz ünsüzden ikincisi ötümlüleşmekte birinci ünsüz ise patlamalı olmaktan çıkıp sızıcılaşmaktadır".
Yukarıdakilerden hangileri, bu duruma örnek olarak gösterilebilir?
"Türkçe ünsüz uyumuna göre ötümsüz ünsüzden sonra ötümsüz ünsüz gelirken bu kural konuşma dilinde bozulmakta, yan yana gelen iki ötümsüz ünsüzden ikincisi ötümlüleşmekte birinci ünsüz ise patlamalı olmaktan çıkıp sızıcılaşmaktadır".
Yukarıdakilerden hangileri, bu duruma örnek olarak gösterilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
SÖYLEYİŞTEKİ DEĞİŞMELER
III, IV ve V. maddelerde verilen örnekler doğrudur. Doğru cevap C şıkkıdır.
III, IV ve V. maddelerde verilen örnekler doğrudur. Doğru cevap C şıkkıdır.
Soru 56
I. bakayım/bakıyım. II. yapacağım/yapıcam. III. yapıyor/yapıyo. IV. değil mi/di mi. V. arayayım/arayım.
"Standart dilde, söyleyişte gözlenen dikkat çekici ses özelliklerinden biri de geniş ünlülerdeki daralmadır".
Yukarıdakilerden hangileri, bu duruma örnek olarak gösterilebilir?
"Standart dilde, söyleyişte gözlenen dikkat çekici ses özelliklerinden biri de geniş ünlülerdeki daralmadır".
Yukarıdakilerden hangileri, bu duruma örnek olarak gösterilebilir?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
II, IV, V
D
I, II, IV, V
E
I, II, III, IV
Açıklama:
SÖYLEYİŞTEKİ DEĞİŞMELER
III. maddede verilen bilgi doğru değildir. "yapıyor/yapıyo" örneğinde geniş ünlüde daralma bulunmamaktadır, "r" sesinde düşme meydana gelmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
III. maddede verilen bilgi doğru değildir. "yapıyor/yapıyo" örneğinde geniş ünlüde daralma bulunmamaktadır, "r" sesinde düşme meydana gelmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 57
I. Her doğal dil çeşitli nedenlerle ortaya çıkmış bir varyantlar yığınından oluşur. II. Değişkenliğin olmadığı, tek biçimli bir çok doğal dil vardır. III. Her varyant, dil içinde belli işlevleri yerine getirir. IV. Doğal dillerde varyantlaşma nedenlerinden biri coğrafyadır.
Dil ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Dil ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
I, II, III
D
I, III, IV
E
I, II, III, IV
Açıklama:
AĞIZLARIN STANDART DİLE ETKİSİ
II. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü değişkenliğin olmadığı, tek biçimli bir doğal dil yoktur. Doğru cevap D şıkkıdır.
II. maddede verilen bilgi doğru değildir. Çünkü değişkenliğin olmadığı, tek biçimli bir doğal dil yoktur. Doğru cevap D şıkkıdır.
Soru 58
I. jandarma/candarma. II. jet/cet. III. jeton/ceton. IV. jüri/cüri.
"Yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesi, yabancı sözcükleri Türkçeye uyarlama sürecinin bir sonucu olarak ona en yakın ses durumundaki /c/’ye değişir".
Yukarıdakilerden hangileri bu duruma örnek olarak gösterilebilir?
"Yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesi, yabancı sözcükleri Türkçeye uyarlama sürecinin bir sonucu olarak ona en yakın ses durumundaki /c/’ye değişir".
Yukarıdakilerden hangileri bu duruma örnek olarak gösterilebilir?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
AĞIZLARIN STANDART DİLE ETKİSİ
Yukarıdakilerin tamamı, "Yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesi, yabancı sözcükleri Türkçeye uyarlama sürecinin bir sonucu olarak ona en yakın ses durumundaki /c/’ye değişir" durumuna örnek olarak verilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Yukarıdakilerin tamamı, "Yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesi, yabancı sözcükleri Türkçeye uyarlama sürecinin bir sonucu olarak ona en yakın ses durumundaki /c/’ye değişir" durumuna örnek olarak verilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 59
I. Yazı dilinin tek biçimliliği düşüncesi, temelsizdir. II. Yazı dilindeki standart, daha çok yazımla ilgilidir. III. Yazı dilinde konu, bağlam, yazanların sosyal ve psikolojik durumları, eğitim seviyeleri gibi çeşitli nedenlerle ortaya çıkan varyantlaşmalar vardır. IV. Yazı dilinin kullanıldığı bazı alanlar standart dışı kullanıma açık, bazıları tamamıyla kapalıdır.
Yazılı metinler ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Yazılı metinler ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II
B
II, III
C
III, IV
D
I, II, III
E
I, II, III, IV
Açıklama:
YAZILI METİNLER
Doğru cevap E şıkkıdır. Yazı dilinin tek biçimli, “doğru” dil olduğu görüşü bir hayli yaygındır. Ne var ki yazı dilinin tek biçimliliği düşüncesi, önceki bölümlerde dile getirildiği gibi, temelsizdir. Yazı dilindeki standart, işaret edildiği gibi, daha çok yazımla ilgilidir. Yazı dilinde konu, bağlam, yazanların sosyal ve psikolojik durumları, eğitim seviyeleri gibi çeşitli nedenlerle ortaya çıkan varyantlaşmalar vardır (ayrıntılar için bk. Demir 2010c: 20 vd., 2011b). En geniş anlaşılırlık seviyesine ulaşma amacı güttükleri için en iyi biçimde ders kitapları ve günlük gazetelerde temsil edilen standart yazı dilinin kullanıldığı bazı alanlar, standart dışı kullanıma açık, bazıları tamamıyla kapalıdır. Örnek olarak ders kitapları, yasa metinleri, standart dilin sözlükleri, yazım kılavuzları gibi türler standart dışı kullanıma kapalıyken edebi metinler açıktır.
Doğru cevap E şıkkıdır. Yazı dilinin tek biçimli, “doğru” dil olduğu görüşü bir hayli yaygındır. Ne var ki yazı dilinin tek biçimliliği düşüncesi, önceki bölümlerde dile getirildiği gibi, temelsizdir. Yazı dilindeki standart, işaret edildiği gibi, daha çok yazımla ilgilidir. Yazı dilinde konu, bağlam, yazanların sosyal ve psikolojik durumları, eğitim seviyeleri gibi çeşitli nedenlerle ortaya çıkan varyantlaşmalar vardır (ayrıntılar için bk. Demir 2010c: 20 vd., 2011b). En geniş anlaşılırlık seviyesine ulaşma amacı güttükleri için en iyi biçimde ders kitapları ve günlük gazetelerde temsil edilen standart yazı dilinin kullanıldığı bazı alanlar, standart dışı kullanıma açık, bazıları tamamıyla kapalıdır. Örnek olarak ders kitapları, yasa metinleri, standart dilin sözlükleri, yazım kılavuzları gibi türler standart dışı kullanıma kapalıyken edebi metinler açıktır.
Soru 60
I. Dil içindeki farklı biçimlerin yaygınlaşmasında televizyon başta olmak üzere medyanın önemli bir yeri vardır. II. Eğitim kurumları, basın yayın gibi yaygınlaştırılmaya çalışılan standart yazı dili yanında bölgeler üstü geçerliliği olan, yazı diline oldukça yakın bir konuşma dilinin yaygınlaşmasında en etkili araç televizyondur. III. TRT'de, uzun yıllar özel diksiyon eğitimi almış spikerlerin görev yaptığı ve başka varyantlara izin verilmeyen yayınlar yapılmıştır. IV. 1990’lı yıllarda özel televizyon kanallarının kurulmasını takiben, standart dille ağızlar ve diğer varyantlar arasında çok daha yoğun bir etkileşim ortaya çıkmıştır. V. İç göç dışına çıkan insanlar, okullardan ve televizyondan tanıdıkları İstanbul ağzına yaklaşan biçimleri tercih etme eğilimindedir.
Televizyonun dile olan etkisi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Televizyonun dile olan etkisi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?
Seçenekler
A
I, II, III
B
II, III, IV
C
III, IV, V
D
I, II, III, IV
E
I, II, III, IV, V
Açıklama:
TELEVİZYON
Televizyonun dile olan etkisi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Televizyonun dile olan etkisi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerin tamamı doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.
Soru 61
I. Türkçenin Latin kökenli harflerle yazılması
II. Diğer dillerle karşılaştırıldığında oldukça yeni olması
III. Bir sese bir harf denkliğine kısmen uyulması
IV. Türkçenin çok eski bir dil olması
Yukarıdakilerden hangi/ hangileri Türkçenin yazılı ve sözlü biçimlerin aynı olduğu yanılgısının nedenlerindendir?
II. Diğer dillerle karşılaştırıldığında oldukça yeni olması
III. Bir sese bir harf denkliğine kısmen uyulması
IV. Türkçenin çok eski bir dil olması
Yukarıdakilerden hangi/ hangileri Türkçenin yazılı ve sözlü biçimlerin aynı olduğu yanılgısının nedenlerindendir?
Seçenekler
A
I, II
B
I, II, III
C
I, II, III, IV
D
II, III
E
III, IV
Açıklama:
Yazılı ve sözlü biçimlerin aynı olduğu yanılgısının nedeni Türkçenin Latin kökenli harflerle yazılmasının, diğer dillerle karşılaştırıldığında oldukça yeni olması ve bir sese bir harf denkliğine kısmen uyulmasıdır. Ancak her doğal dilde meydana gelen değişmeler Türkçede de görülmektedir. Bu nedenle bugün de yazı diliyle konuşma dili arasında farklar ortaya çıkmıştır.
Doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B'dir.
Soru 62
Aşağıdakilerden yazı ve konuşma dili örneklerinden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
olacak/ olcak
B
arayayım/ arayım
C
yapıyorsun/ yapıyosun
D
bakacağım/ bakıcam
E
değil/ diil
Açıklama:
olacak/ olucak
Doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A'dır.
Soru 63
Aşağıdaki örneklerden hangisi standart yazıma uygundur?
Seçenekler
A
Merici
B
Irağa
C
Meriç'i
D
Sinoba
E
Muradın
Açıklama:
Yazım kılavuzuna göre sonunda /p/ç/t/k ünsüzlerinden biri bulunan özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinden yazımda ötümlüleşme olmaz: Meriç’i, Irak’a, Murat’ın, Sinop’a. Buna karşılık bu sözcükler söylenirken iki ünlü arasındaki ötümsüz ünsüz ötümlüleşir.
Doğru cevap C'dir.
Doğru cevap C'dir.
Soru 64
I. /ç/>/ş/
II. /z/>/s/
III. /s/>/z/
IV. /a/>/ı/, /e/>/i/
Yukarıdakilerden hangi/ hangileri konuşma dilinde pek çok ortamda gözlenen ses değişimlerindendir?
II. /z/>/s/
III. /s/>/z/
IV. /a/>/ı/, /e/>/i/
Yukarıdakilerden hangi/ hangileri konuşma dilinde pek çok ortamda gözlenen ses değişimlerindendir?
Seçenekler
A
I, II
B
I, III
C
I, II, III
D
I, II, III, IV
E
III, IV
Açıklama:
Konuşma dilinde pek çok ortamda gözlenen gelişmelerden biri /ç/>/ş/ değişmesidir:
geçti/ geşdi
Yine konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri de söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesidir. Bu gelişme başka sözcüklerde de görülmekle birlikte özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir:
yapıyoruz/ yapıyos
Daha çok ağızların etkisiyle ortaya çıkan bir ses olayıdır. Bazı ağızlarda söz başındaki ötümsüz sızıcı /s-/ ünsüzü, ötümlü sızıcı /z-/ ünsüzüne dönüşmektedir:
sebze/ zebze
Standart dilde, söyleyişte gözlenen dikkat çekici ses özelliklerinden biri de geniş ünlülerdeki daralmadır:
yapacağım>yapicim
arayayım>arayım ~ ariyim ~ arıyım
değil mi>di mi
Doğru cevap D'dir.
geçti/ geşdi
Yine konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri de söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesidir. Bu gelişme başka sözcüklerde de görülmekle birlikte özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir:
yapıyoruz/ yapıyos
Daha çok ağızların etkisiyle ortaya çıkan bir ses olayıdır. Bazı ağızlarda söz başındaki ötümsüz sızıcı /s-/ ünsüzü, ötümlü sızıcı /z-/ ünsüzüne dönüşmektedir:
sebze/ zebze
Standart dilde, söyleyişte gözlenen dikkat çekici ses özelliklerinden biri de geniş ünlülerdeki daralmadır:
yapacağım>yapicim
arayayım>arayım ~ ariyim ~ arıyım
değil mi>di mi
Doğru cevap D'dir.
Soru 65
Aşağıdakilerden hangisi standart söyleyişte görülen dikkat çekici ses olaylarından biri de yabancı sözcüklerdeki artdamak ünlüleri yanında kullanılan öndamak /l/ sesinin artdamaksıllaşmasına örnektir?
Seçenekler
A
Lüleburgaz
B
leylak
C
lüle
D
leylek
E
rol
Açıklama:
Standart söyleyişte görülen dikkat çekici ses olaylarından biri de yabancı sözcüklerdeki artdamak ünlüleri yanında kullanılan öndamak /l/ sesinin artdamaksıllaşmasıdır. Özellikle eğitimli kesim, konuşmalarında bu /l/ sesini öndamak ünsüzü olarak söyleme çabasında olsa da bu eğilim, /l/ sesini Türkçenin önemli yapısal özelliklerinden olan ses uyumlarına uyarlama sürecinin sonucudur:
laf
rol
alfabe
Doğru cevap E'dir.
laf
rol
alfabe
Doğru cevap E'dir.
Soru 66
Aşağıdakilerden hangisi doğal dillerdeki varyantlaşma nedenlerinden biridir?
Seçenekler
A
Coğrafya
B
İlgisizlik
C
Edebiyat
D
İnternet
E
Okuma alışkanlığının az olması
Açıklama:
Doğal dillerde varyantlaşma nedenlerinden biri coğrafyadır. Bir dilin konuşulduğu coğrafyada bir istikametten başka bir istikamete doğru gidilince konuşmada farklılaşmalar olduğu kolayca gözlenebilir. Bazı konuşma biçimleri o kadar yoğun yerel iz taşır ki bunları belirlemek için uzman olmaya bile gerek yoktur. Dilde coğrafya temelli varyantlaşmayla ağız araştırmaları ilgilenir.
Doğru cevap A'dır.
Doğru cevap A'dır.
Soru 67
Köyden kente göçün bir sonucu olarak Standart Türkçede başlayan ve yaygınlaşma eğilimi gösteren ve “söyleyiş yanlışı” olarak görülen değişmeler kaç başlık altında incelenmiştir?
Seçenekler
A
3
B
4
C
5
D
6
E
7
Açıklama:
Ağızların dile ses bilgisi açısından nasıl bir etkide bulunduğu popüler dilciliğin çok sevdiği bir tartışma konusudur. Özellikle iletişim araçlarında ağız kullanımı, dilde bozulma ve dil yanlışı olarak algılanır. Bu nedenle ağızların kullanımına karşı mücadele edilir.
Ağızlar ve standart dil ilişkisi akademik çalışmalarda da konu edilmiştir. Bunlardan kentlileşme ve dil konusunun ele alındığı bir yazıda Tekin, köyden kente göçün bir sonucu olarak Standart Türkçede başlayan ve yaygınlaşma eğilimi gösteren ve “söyleyiş yanlışı” olarak gördüğü değişmeleri beş başlık altında incelemiştir: 1. Kapalı /e/ ve açık /e/, 2. artdamaksıl /k/ yerine hırıltılı gırtlak sızıcısı /ḫ/, 3. /j/ yerine /c/, 4. ünlü kısalması, 5. kısa ünlülerin uzatılması.
Doğru cevap C'dir.
Ağızlar ve standart dil ilişkisi akademik çalışmalarda da konu edilmiştir. Bunlardan kentlileşme ve dil konusunun ele alındığı bir yazıda Tekin, köyden kente göçün bir sonucu olarak Standart Türkçede başlayan ve yaygınlaşma eğilimi gösteren ve “söyleyiş yanlışı” olarak gördüğü değişmeleri beş başlık altında incelemiştir: 1. Kapalı /e/ ve açık /e/, 2. artdamaksıl /k/ yerine hırıltılı gırtlak sızıcısı /ḫ/, 3. /j/ yerine /c/, 4. ünlü kısalması, 5. kısa ünlülerin uzatılması.
Doğru cevap C'dir.
Soru 68
"Alem, aşık" gibi sözcüklerin söyleniş biçimi hangi ses olayına örnektir?
Seçenekler
A
Ünlü uzaması
B
Ünlü kısalması
C
Kapalı e
D
Ötümlüleşme
E
Ötümsüzleşme
Açıklama:
Ağızların etkisiyle ortaya çıkmış olan dikkat çekici bir ses olayı da Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcüklerdeki uzun ünlülerin kısa söylenmesidir. Bu özellikle uzun ünlülerin kısalmış olduğu Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmaktadır.Günümüz Türkçesinde Türkçe kökenli sözcüklerde uzun ünlü yoktur ve Türkçe, uzun ünlüleri kısaltma eğilimindedir. Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarında ise bu konuda daha ileri gidilmekte ve standart söyleyişteki uzun ünlüler de kısa söylenmektedir.
Doğru cevap B'dir.
Doğru cevap B'dir.
Soru 69
Aşağıdakilerden hangisi ünlü uzamasına örnektir?
Seçenekler
A
Rica
B
Dünya
C
Alem
D
Hakem
E
Aşık
Açıklama:
Ağızların etkisi veya Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin söylenişindeki tereddütten kaynaklı olarak standart söyleyişte kısa ünlülü olan bazı sözcüklerin uzun ünlüyle söylendiği görülmektedir:
hakem
zafer
tarikat v.b.
Doğru cevap D'dir.
hakem
zafer
tarikat v.b.
Doğru cevap D'dir.
Soru 70
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Soba evi iyice ısıttı.
B
Yıllar çok hızlı geçti.
C
Seni yarın arayayım.
D
Her şey çok güzel olacak...
E
Yeni bir ev alıcak.
Açıklama:
Alıcak yerine alacak yazımı doğrudur.
Doğru cevap E'dir.
Doğru cevap E'dir.
Soru 71
Aşağıdaki kelimelerden hangisi yazım açısından yanlıştır?
Seçenekler
A
Gelecek
B
Yapıyor
C
Alıcak
D
Arayayım
E
Söylüyor
Açıklama:
"Alıcak" kelimesi konuşma dilinde bu şekilde söylenmesine rağmen yazım açısından yanlıştır. Doğru yazım şekli "alacak"tır. Doğru yanıt C'dir.
Soru 72
Yazı dilinde yazımdan kaynaklanan tek biçimliliğe karşın, konuşma dili sürekli bir değişim içindedir. Aşağıdakilerden hangisi bu değişimin sebeplerinden biri değildir?
Seçenekler
A
Bilimin değişmesi ve gelişmesi
B
Dilin kendi doğal eğilimleri
C
Yabancı dillerin etkisi
D
Ağızların etkisi
E
Sosyal gruplar arasındaki dil farkları
Açıklama:
Bilimsel yazılarda sözcüklerin anlamları farklı okumalara izin vermeyecek şekilde düzenlenir. Dolayısıyla bilimin değişmesi ve gelişmesi, bilimsel dilin değişeceği anlamına gelmez. Doğru yanıt A'dır.
Soru 73
Konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri olan ve söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesi durumu özellikle hangi kişi ekinde görülmektedir?
Seçenekler
A
Birinci tekil kişi
B
İkinci tekil kişi
C
Birinci çoğul kişi
D
İkinci çoğul kişi
E
Üçüncü çoğul kişi
Açıklama:
Konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri olan ve söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesi durumu özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir. Örneğin: yapıyoruz- /yapıyos/. Doğru yanıt C'dir.
Soru 74
Aşağıdakilerden hangisi başta Batı Anadolu ağızlarında olmak üzere sıkça görülen /r/ düşmesine örnektir?
Seçenekler
A
Yapıyosun
B
Arayım
C
Herkez
D
Yapicim
E
Arıyım
Açıklama:
"Yapıyosun" örneğinde "yapıyorsun" fiilindeki "y" harfi düşmüştür. Doğru yanıt A'dır.
Soru 75
Aşağıdakilerden hangisi İstanbul ağzındaki vurgulardan birine örnektir?
Seçenekler
A
SOpa
B
MAşa
C
piDE
D
ZonGULdak
E
ErZİNcan
Açıklama:
"piDE" kelimesinin ikinci hecesindeki vurgu İstanbul ağzına örnek olarak gösterilebilir. (Tablo 8.8) Doğru yanıt C'dir.
Soru 76
Aşağıdakilerden hangisi insanların standart Türkçeyi veya standarda yaklaşan prestijli varyantları tercih etmelerinin sebeplerinden biri değildir?
Seçenekler
A
Eğitimleri
B
Görevleri
C
Sosyal ilişkileri
D
Dile ve ağızlara karşı tutumları
E
Yaşları
Açıklama:
Standart Türkçe de İstanbul ağzına dayandığından, ilke olarak her anadili konuşurunun aynı zamanda ağız konuşuru olduğunu söylemek yanlış olmaz. Ancak eğitimi, görevi, sosyal ilişkileri, başka biçimlerle karşılaşma derecesi, konuya ilgisi, dile ve ağızlara karşı tutumu gibi nedenlere bağlı olarak insanlar kendi ağızlarını konuşmaktan vazgeçip daha yansız, ama standart Türkçeyi veya standarda yaklaşan prestijli varyantları tercih edebilmektedir. Doğru yanıt E'dir.
Soru 77
Ülkemizde artdamaksıl /ḳ/ ünsüzünün gırtlak sızıcısı /ḫ/ olarak söylenmesi özellikle hangi bölge ağızlarına özgü bir söyleyiş biçimidir?
Seçenekler
A
Marmara
B
İç Anadolu
C
Ege
D
Karadeniz
E
Doğu Anadolu
Açıklama:
Özellikle Doğu Anadolu ağızlarına özgü söyleyiş özelliklerinden biri de artdamaksıl /ḳ/ ünsüzünün gırtlak sızıcısı /ḫ/ olarak söylenmesidir. Doğru yanıt E'dir.
Soru 78
Aşağıdakilerden hangisi yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesinin, dilimizde ona en yakın ses durumundaki /c/’ye dönüşmesine örnektir?
Seçenekler
A
Ceton
B
Camii
C
Cenk
D
Ceviz
E
Cam
Açıklama:
Ceton kelimesinin yabancı dildeki hali "jeton"dur. (Tablo 8.10) Doğru yanıt A'dır.
Soru 79
Aşağıdakilerden hangisi özellikle Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmakta olan ünlü kısalmasına örnek kelimelerden biridir?
Seçenekler
A
Akıl
B
Aşık
C
Kalem
D
Yabancı
E
Ders
Açıklama:
Özellikle Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmakta olan ünlü kısalmasına örnek kelimelerden biri /āşık/- /aşık/tır. (Tablo 8.11) Doğru yanıt B'dir.
Soru 80
Aşağıdaki türlerin hangisi standart dışı kullanıma açıktır?
Seçenekler
A
Standart dilin sözlükleri
B
Yazım kılavuzları
C
Ders kitapları
D
Edebi metinler
E
Yasa metinleri
Açıklama:
En geniş anlaşılırlık seviyesine ulaşma amacı güttükleri için en iyi biçimde ders kitapları ve günlük gazetelerde temsil edilen standart yazı dilinin kullanıldığı bazı alanlar, standart dışı kullanıma açık, bazıları tamamıyla kapalıdır. Örnek olarak ders kitapları, yasa metinleri, standart dilin sözlükleri, yazım kılavuzları gibi türler standart dışı kullanıma kapalıyken edebi metinler açıktır. Doğru yanıt D'dir.
Soru 81
Seçeneklerde verilen ifadelerden hangisi konuşma dilinde kullanılan ifadelere bir örnektir?
Seçenekler
A
Gidicek
B
Yapacak
C
Görecek
D
Olacak
E
Edecek
Açıklama:
“Türkçe yazıldığı gibi konuşulur, konuşulduğu gibi yazılır.” şeklinde oldukça yaygın bir
görüş vardır. Ancak vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü
dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmediğinden, bu görüşün gerçek durumla ilgisi yoktur. Bu görüşün temelinde, Türkçenin oldukça genç sayılabilecek bir yazı
dili olması ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulması yatmaktadır. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Seçeneklerde verilen kelimelerden A seçeneğindeki "gidicek" ifadesinin yazı dilindeki hali "yapacak şeklinde olacaktır.
görüş vardır. Ancak vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü
dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmediğinden, bu görüşün gerçek durumla ilgisi yoktur. Bu görüşün temelinde, Türkçenin oldukça genç sayılabilecek bir yazı
dili olması ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulması yatmaktadır. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Seçeneklerde verilen kelimelerden A seçeneğindeki "gidicek" ifadesinin yazı dilindeki hali "yapacak şeklinde olacaktır.
Soru 82
Meriç
Sinop
Irak
Murat
Arap
Yukarıda verilen kelimelerden hangisinin Standart söyleyişi doğru olarak verilmiştir?
Sinop
Irak
Murat
Arap
Yukarıda verilen kelimelerden hangisinin Standart söyleyişi doğru olarak verilmiştir?
Seçenekler
A
Meriçi
B
Sinop'a
C
Irağa
D
Muratın
E
Arapa
Açıklama:
Yazım Kılavuzu’na göre sonunda /p/, /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinden biri bulunan Meriç, Irak, Murat, Sinop gibi özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinden yazımda ötümlüleşme olmaz: Meriç’i, Irak’a, Murat’ın, Sinop’a. Buna karşılık bu sözcükler söylenirken iki ünlü arasındaki ötümsüz ünsüz ötümlüleşir. Ancak çok heceli sözcüklerin sonundaki ötümsüz ünsüzün, ötümlüleşmesi kuralında yazımın etkisiyle zaman zaman bozulmalar
olduğu görülmektedir. Bunun sonucunda bu sözcüklerin, yazıldığı biçimde, ünsüz ötümlüleşmesi olmadan söylendikleri de görülmektedir:
Standart yazım Standart söyleyiş Yazımın etkisiyle söyleyiş
Meriç’i merici meriçi
Irak’a ırağa ıraka
Sinop’a sinoba sinopa
Murat’ın muradın muratın
olduğu görülmektedir. Bunun sonucunda bu sözcüklerin, yazıldığı biçimde, ünsüz ötümlüleşmesi olmadan söylendikleri de görülmektedir:
Standart yazım Standart söyleyiş Yazımın etkisiyle söyleyiş
Meriç’i merici meriçi
Irak’a ırağa ıraka
Sinop’a sinoba sinopa
Murat’ın muradın muratın
Soru 83
seçeneklerde verilen cümlelerden hangisi iletişim değeri bakımından söyleyişi iyi yansıtmalarına rağmen yazım olarak yanlış yazılmış kelime içermektedir?
Seçenekler
A
Patron gelince ben sizi arıyım.
B
Bu ülkede güzel şeyler oluyor
C
Geleceği ile ilgili çok önemli kararlar alacak.
D
Arkadaşımla yarın görüşeceğiz.
E
Emeği geçen herkese teşekkür ediyorum.
Açıklama:
Her doğal dil kendi içinde çok çeşitli nedenlerle farklı biçimlerde ortaya çıkar. Bu yüzden dilde doğru biçimler deyince ilk akla gelmesi gereken yazımdır. Çünkü yazım dışında kalan alanlarda kural koymak güçtür. Örnek olarak eş anlamlı sözcüklerden hangisinin tercih edileceği, cümlenin hangi uzunlukta olacağı gibi konularda düzenleme yapılamaz. Yazım kuralları ise “doğru” ve “yanlış” olmakla değil karar vermeyle ilgilidir. İlke olarak sözcükleri farklı biçimlerde yazmak, söyleyişteki ayrıntıları çeşitli derecelerde göstermek mümkündür. İletişim değeri açısından aynı olan sözcükler, söyleyişi daha iyi yansıtsalar bile yazım açısından yanlış olabilirler. Örneğin; olacak yerine olucak, yapıyor yerine yapıyo.
Soru 84
"Günümüz Türkiye Türkçesinde ses bilgisini de ilgilendiren pek çok eğilim veya çeşitlenme gözlenmektedir. Bunların bir kısmı yazıya da yansıyabilmekte, bir kısmı ise sözlü kalmaktadır. Türkçe ünsüz uyumuna göre ötümsüz ünsüzden sonra ötümsüz ünsüz gelirken bu kural konuşma dilinde bozulmakta, yan yana gelen iki ötümsüz ünsüzden ikincisi ötümlüleşmekte birinci ünsüz ise patlamalı olmaktan çıkıp sızıcılaşmaktadır."
Yukarıdaki açıklamaya verilebilecek en uygun örnek seçeneklerdeki cümlelerden hangisinde vardır?
Yukarıdaki açıklamaya verilebilecek en uygun örnek seçeneklerdeki cümlelerden hangisinde vardır?
Seçenekler
A
Buradan alıcağım üç kuruş para ile çocuklarıma ekmek alacağım.
B
Ona ne oluyo? O kim ki beni eleştiriyo!
C
Ahmedi yanımda görünce çok şaşırdı.
D
Tokada varınca beni mutlaka ara e mi?
E
Geldi geşdi ömrüm boşu boşuna.
Açıklama:
Günümüz Türkiye Türkçesinde ses bilgisini de ilgilendiren pek çok eğilim veya çeşitlenme gözlenmektedir. Bunların bir kısmı yazıya da yansıyabilmekte, bir kısmı ise sözlü kalmaktadır. Konuşma dilinde pek çok ortamda gözlenen gelişmelerden biri /ç/>/ş/ değişmesidir. Türkçe ünsüz uyumuna göre ötümsüz ünsüzden sonra ötümsüz ünsüz gelirken bu kural konuşma dilinde bozulmakta, yan yana gelen iki ötümsüz ünsüzden ikincisi ötümlüleşmekte birinci ünsüz ise patlamalı olmaktan çıkıp sızıcılaşmaktadır. Örnek: açtı ifadesi konuşma dilinde aştı şeklinde söylenebilmektedir.
Soru 85
"Konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri de söz sonunda ötümlü, sızıcı ünsüzünün ötümsüzleşmesidir. Bu gelişme başka sözcüklerde de görülmekle birlikte özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir."
Seçeneklerde verilen cümlelerde hnagisinin yüklemi yukarıdaki durumu örneklendirmektedir.
Seçeneklerde verilen cümlelerde hnagisinin yüklemi yukarıdaki durumu örneklendirmektedir.
Seçenekler
A
Gördüğümüz her şeye inanıyoruz.
B
Her kuşun eti yenmez.
C
Öğrenciler çok fazla gürültü yapıyorlar.
D
Kızlar, bugün yemeği nerede yiyos?
E
Ne demek istiyorsunuz?
Açıklama:
Konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri de söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesidir. Bu gelişme başka sözcüklerde de görülmekle birlikte özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir. Örneğin, yapıyoruz yerine yapıyos denmesi gibi.
Soru 86
Seçeneklerde verilen kelimelerden hangisi ötümsüz sızıcı ünsüzünün, ötümlü sızıcı ünsüzüne dönüşmesine bir örnek olabilir?
Seçenekler
A
erkej
B
erkes
C
herkeş
D
herkez
E
herkes
Açıklama:
Daha çok ağızların etkisiyle ortaya çıkan bir ses olayıdır. Bazı ağızlarda söz başındaki ötümsüz sızıcı /s-/ ünsüzü, ötümlü sızıcı /z-/ ünsüzüne dönüşmektedir:
soba>zoba
sebze>zebze
sopa>zopa
Aynı değişme zaman zaman söz sonunda da görülebilmektedir:
herkes>herkez
ağustos>austoz
soba>zoba
sebze>zebze
sopa>zopa
Aynı değişme zaman zaman söz sonunda da görülebilmektedir:
herkes>herkez
ağustos>austoz
Soru 87
Seçeneklerde verilen cümlelerden hangisinde geniş ünlü daralması vardır?
Seçenekler
A
Söz veriyorum, bunu sizin için yapacağım.
B
Dün sen de bizimleydin di mi?
C
Kime gitsem elim boş döndüm.
D
Yok daha neler! Hangi densiz böyle bir şey yapar ki.
E
Aman Tanrım, gözlerime inanamıyorum.
Açıklama:
Standart dilde, söyleyişte gözlenen dikkat çekici ses özelliklerinden biri de geniş ünlülerdeki daralmadır:
yapacağım>yapicim
arayayım>arayım ~ ariyim ~ arıyım
değil mi>di mi
Dikkat edilirse buradaki daralma, /y/ komşuluğundaki daralmanın daha ilerlemiş biçimidir. Ancak standart dildeki daralma ile bunun farkı, daralma sonucu burada aynı zamanda büzülmenin de ortaya çıkması ve bir hecenin kaybıdır.
yapacağım>yapicim
arayayım>arayım ~ ariyim ~ arıyım
değil mi>di mi
Dikkat edilirse buradaki daralma, /y/ komşuluğundaki daralmanın daha ilerlemiş biçimidir. Ancak standart dildeki daralma ile bunun farkı, daralma sonucu burada aynı zamanda büzülmenin de ortaya çıkması ve bir hecenin kaybıdır.
Soru 88
Seçeneklerde verilen cümlelerden hangisi internette veya kısa mesajlarda kullanılan cümlelere bir örnek olabilir?
Seçenekler
A
Nasılsın kardeş?
B
Akşam buluşalım mı?
C
İi sendn naber?
D
Yok artık!
E
Yarın okulda mısın?
Açıklama:
İnternette ve kısa mesajlar başta olmak üzere elektronik ortamda kullanılan dilin incelenmesi apayrı bir araştırma alanıdır. Özellikle gençlerin yazışmalarında görülen biçimlerin konuşma diline daha yakın olduğu söylenebilir:
iyi>ii
oluyor>oluo
bilmiyorum>bilmiom
Ancak internet ve Türkçe hakkındaki çalışmalar henüz yetersizdir. Bu nedenle standart yazımdan zaman zaman ciddi bir kopma olabilmektedir. Ancak bunun dilin yapısını, bu arada kitabın konusu olan ses bilgisini ne kadar etkilediği ilerideki çalışmalarla ortaya çıkarılacaktır.
Kısa mesajlarda ünlülerin yazılmayışı da dil sorunu; dilin bozulması, yanlış kullanılması olarak algılanmaktadır. Burada yine dil ve yazının aynı olduğuna dair bir yanlış algı söz konusudur. Kısa mesaj farklı bir iletişim biçimidir ve elektronik ortamın koşulları içinde az harfle çok şey anlatmak hedeflenmektedir.
iyi>ii
oluyor>oluo
bilmiyorum>bilmiom
Ancak internet ve Türkçe hakkındaki çalışmalar henüz yetersizdir. Bu nedenle standart yazımdan zaman zaman ciddi bir kopma olabilmektedir. Ancak bunun dilin yapısını, bu arada kitabın konusu olan ses bilgisini ne kadar etkilediği ilerideki çalışmalarla ortaya çıkarılacaktır.
Kısa mesajlarda ünlülerin yazılmayışı da dil sorunu; dilin bozulması, yanlış kullanılması olarak algılanmaktadır. Burada yine dil ve yazının aynı olduğuna dair bir yanlış algı söz konusudur. Kısa mesaj farklı bir iletişim biçimidir ve elektronik ortamın koşulları içinde az harfle çok şey anlatmak hedeflenmektedir.
Soru 89
Seçeneklerde verilen kelimelerden hangisi yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan bir sesi ona en yakın ses durumundaki bir başka sese dönüştürme durumuna örnektir?
Seçenekler
A
jeton-ceton
B
bahçe-bahca
C
Alacak-alıcak
D
Avantaj-avantac
E
Şarj-şarz
Açıklama:
Türkçe sözcüklerde /j/ sesi yoktur. Bu nedenle yabancı dillerden alınan sözcüklerde bulunan /j/ sesi, yabancı sözcükleri Türkçeye uyarlama sürecinin bir sonucu olarak ona en yakın ses durumundaki /c/’ye değişir. Buna daha çok Batı kökenli sözcüklerde, söz başında rastlanır. Örnek jandarma candarma
Soru 90
Seçeneklerde verilen cümlelerden hangisinde ünlü uzaması içeren bir kelime kullanılmıştır?
Seçenekler
A
Öğretmenler geleceğin güvencesidir.
B
İyi bir lider halkının sevgisini kazanan kişidir.
C
Aşık olanın derdinden aşka düşen anlar.
D
Alem biliyor ne kadar çok çalıştığımı.
E
Gözlerim yollarda kaldı.
Açıklama:
Ünlü Uzaması, ağızların etkisi veya Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin söylenişindeki tereddütten kaynaklı olarak standart söyleyişte kısa ünlülü olan bazı sözcüklerin uzun ünlüyle söylendiği görülmektedir. Örnek: hakem-hâkem. B seçeneğinde geçen lider kelimesinde de i sesinin uzatılması söz konusudur.
Soru 91
- bakıcam
- yapıyorsun
- istemeyeceğim
- olacak
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız IV
C
I ve IV
D
II ve III
E
I, II ve IV
Açıklama:
bakıcam-konuşma dili
bakacağım-yazı dili
bakacağım-yazı dili
Soru 92
- herkez
- yanlış
- şarz
- değil
Seçenekler
A
I ve II
B
II ve III
C
I ve III
D
II ve IV
E
I, II ve IV
Açıklama:
herkes-doğru yazılışı
şarj-doğru yazılışı
şarj-doğru yazılışı
Soru 93
Aşağıdaki kelimelerden hangisinin vurgusu İstanbul ağzına göre doğrudur?
Seçenekler
A
SOpa
B
ErZİNcan
C
Pİde
D
MaŞA
E
ZonGULdak
Açıklama:
SoPA, piDE, ZONguldak, ERzincan-İstanbul ağzına göre vurguları
Soru 94
Aşağıdakilerden hangisi Türkçe'deki söyleyişteki harf değişimlerine örnek verilebilir?
Seçenekler
A
/ç/>/s/
B
/o/>/ı/
C
/a/>/e/
D
/s/>/z/
E
/t/>/d/
Açıklama:
Daha çok ağızların etkisiyle ortaya çıkan bir ses olayıdır. Bazı ağızlarda söz başındaki ötümsüz sızıcı /s-/ ünsüzü, ötümlü sızıcı /z-/ ünsüzüne dönüşmektedir:
soba>zoba
sebze>zebze
sopa>zopa
soba>zoba
sebze>zebze
sopa>zopa
Soru 95
''Ağızların etkisi veya Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin söylenişindeki tereddütten kaynaklı olarak standart söyleyişte kısa ünlülü olan bazı sözcüklerin uzun ünlüyle söylendiği görülmektedir.''
Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki kurala örnek verilebilecek sözcüklerden biri değildir?
Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki kurala örnek verilebilecek sözcüklerden biri değildir?
Seçenekler
A
Hakem
B
Dünya
C
Zafer
D
Lider
E
Tarikat
Açıklama:
Dünya sözcüğünde uzun ünlülerin kısa söylenmesi söz konusudur.
Soru 96
Aşağıdakilerden hangisinde yazım yanlışı vardır?
Seçenekler
A
Gençlik
B
Okuyorsun
C
Yalnız
D
Değil mi
E
Ceton
Açıklama:
Jeton-Doğru yazılışı
Soru 97
Aşağıdakilerden hangisi ünlü kısalması yaşanan sözcüklere örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
Aşık
B
Jandarma
C
Zafer
D
Lider
E
Alfabe
Açıklama:
Ağızların etkisiyle ortaya çıkmış olan dikkat çekici bir ses olayı da Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcüklerdeki uzun ünlülerin kısa söylenmesidir. Bu özellikle uzun ünlülerin kısalmış olduğu Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmaktadır:
alem
aşık
dünya
rica
alem
aşık
dünya
rica
Soru 98
Aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Seçenekler
A
Standart söyleyişte görülen ses olaylarından biri de yabancı sözcüklerdeki artdamak ünlüleri yanında kullanılan öndamak /l/ sesinin artdamaksıllaşmasıdır.
B
Elektronik iletişimdeki sınırsız özgürlük, dilde çok özel çeşitlenmelere neden olmaktadır.
C
Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması oldukça eski zamanlara dayanır.
D
Doğal dillerde varyantlaşma nedenlerinden biri coğrafyadır.
E
Dil içindeki farklı biçimlerin yaygınlaşmasında televizyon başta olmak üzere medyanın önemli bir yeri vardır.
Açıklama:
Standart Türkçenin bölgeler üstü bir geçerlilik kazanması, sanıldığının aksine, oldukça yenidir.
Soru 99
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yazı diline doğru yazılmıştır?
Seçenekler
A
Herkes
B
Yanlız
C
Yalnış
D
Ceton
E
Şarz
Açıklama:
Doğru yazılışlar:
Yanlış
Yalnız
Jeton
Şarj
Yanlış
Yalnız
Jeton
Şarj
Soru 100
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ''yabancı sözcüklerdeki artdamak ünlüleri yanında kullanılan öndamak /l/ sesinin artdamaksıllaşması''na örnek olarak verilebilir?
Seçenekler
A
Rol
B
Aralama
C
Ekleme
D
Özleme
E
Ötekileştirme
Açıklama:
Standart söyleyişte görülen dikkat çekici ses olaylarından biri de yabancı sözcüklerdeki artdamak ünlüleri yanında kullanılan öndamak /l/ sesinin artdamaksıllaşmasıdır. Özellikle eğitimli kesim, konuşmalarında bu /l/ sesini öndamak ünsüzü olarak söyleme çabasında olsa da bu eğilim, /l/ sesini Türkçenin önemli yapısal özelliklerinden olan ses uyumlarına uyarlama sürecinin sonucudur:
laf, alfabe, rol, dolar gibi.
laf, alfabe, rol, dolar gibi.
Soru 101
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
eylenmek
B
gidiyom
C
meraba
D
olucak
E
yapıyor
Açıklama:
Doğru yazımları :
Eylenmek > eğlenmek
gidiyom > gidiyorum
meraba >merhaba
olucak > olacak
yapıyor ise doğru yazılmıştır.
Eylenmek > eğlenmek
gidiyom > gidiyorum
meraba >merhaba
olucak > olacak
yapıyor ise doğru yazılmıştır.
Soru 102
Standart Türkçenin dayandığı ağız aşağıdakilerden hangisidir?
Seçenekler
A
Ankara ağzı
B
İzmir ağzı
C
İstanbul ağzı
D
Trakya ağzı
E
Doğu ağzı
Açıklama:
Standart Türkçe de İstanbul ağzına dayandığından, ilke olarak her anadili konuşuru-nun aynı zamanda ağız konuşuru olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Soru 103
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde hem geniş ünlü daralması hem de /r/ düşmesi vardır?
Seçenekler
A
Senin dayın cevizden düdük de yapıyo di mi?
B
Annemler yarın memlekete gidiyo.
C
Ben seni yarın zabah ariyim mi?
D
Ben de oturuyom öyle.
E
Ağşama köve gitçez.
Açıklama:
Standart dilde, söyleyişte gözlenen dikkat çekici ses özelliklerinden biri de geniş ünlülerdeki daralmadır: yapacağım>yapicimarayayım>arayım ~ ariyim ~ arıyımdeğil mi>di
Başta Batı Anadolu ağızlarında olmak üzere sıkça görülen /r/ düşmesine günümüz konuşma dilinde seyrek de olsa rastlanmaktadır. Bu düşme söz sonunda ve ünsüz komşuluğunda görülmekte, özellikle de şimdiki zaman ekinde dikkat çekmektedir: yapıyo yapıyosun
A şıkkındaki "yapıyor > yapıyo "değil mi > di mi" şeklinde değişime uğramış kelimeleri bu şartı sağlamaktadır.
Başta Batı Anadolu ağızlarında olmak üzere sıkça görülen /r/ düşmesine günümüz konuşma dilinde seyrek de olsa rastlanmaktadır. Bu düşme söz sonunda ve ünsüz komşuluğunda görülmekte, özellikle de şimdiki zaman ekinde dikkat çekmektedir: yapıyo yapıyosun
A şıkkındaki "yapıyor > yapıyo "değil mi > di mi" şeklinde değişime uğramış kelimeleri bu şartı sağlamaktadır.
Soru 104
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde standart ağız vurgusu doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
MAşa
B
MANkafa
C
Pİde
D
SOpa
E
ERzincan
Açıklama:
Parçalarüstü birimler bölümünde de ayrıntılı olarak üzerinde durulduğu gibi Türkçenin vurgulama sistemi henüz iyi araştırılmamıştır. Ancak yine de standart vurgulamadan sap-malar konusunda Doğan Aksan, aşağıdaki örneklerde, İstanbul ağzı (standart ağız) ile öteki ağızlar arasındaki vurgu farkına işaret etmiştir.
Soru 105
Aşağıdaki değişmelerden hangisi köyden kente göçün bir sonucu olarak standart Türkçede başlayan söyleyiş yanlışlarından birisine örnek olarak verilemez?
Seçenekler
A
Candarma
B
/içiyos/
C
/aşık/
D
/zāfer/
E
Yoḫ
Açıklama:
B şıkkında görülen "/içiyos/" konuşma dilinde görülen eğilimlerden biri de söz sonunda ötümlü, sızıcı /-z/ ünsüzünün ötümsüzleşmesidir. Bu gelişme başka sözcüklerde de görülmekle birlikte özellikle birinci çoğul kişi ekinde dikkat çekmektedir. Diğer şıklarda ise bölgesel ağızlardan kaynaklı değişmeler görülmektedir.
Soru 106
- Hiçbir doğal dil yazıldığı gibi konuşulmaz
- Türkçe konuşulduğu gibi yazılır
- Standart yazımla verilmiş bir sözcük farklı okuyucular tarafından farklı biçimde seslendirilir
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
I ve III
E
I, II ve III
Açıklama:
“Türkçe yazıldığı gibi konuşulur, konuşulduğu gibi yazılır.” şeklinde oldukça yaygın bir görüş vardır. Ancak vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmediğinden, bu görüşün gerçek durumla ilgisi yoktur. Bu görüşün temelinde, Türkçenin oldukça genç sayılabilecek bir yazı dili olması ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulması yatmaktadır. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Farklı biçimlerde söylenen bir sözcük, standart yazımda tek biçimli yazılır. Yine standart yazımla verilmiş bir sözcüğü farklı okuyucular, farklı biçimlerde seslendirirler. Doğru cevap B'dir.
Soru 107
"iim, sndn nbr?" şeklinde yazılmış bir metindeki değişimin muhtemel sebebi aşağıdaki şıklardan hangisinde doğru verilmiştir?
Seçenekler
A
kısa mesaj ve internet etkisi
B
Yerel ağız etkisi
C
Söyleyişteki değişim etkisi
D
Televizyon etkisi
E
Vurgu sapması
Açıklama:
İnternette ve kısa mesajlar başta olmak üzere elektronik ortamda kullanılan dilin incelenmesi apayrı bir araştırma alanıdır. Özellikle gençlerin yazışmalarında görülen biçimle-rin konuşma diline daha yakın olduğu söylenebilir:
iyi>ii
oluyor>oluo
bilmiyorum>bilmio
iyi>ii
oluyor>oluo
bilmiyorum>bilmio
Soru 108
Aşağıdakilerden hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
gelecek
B
yiyeceğim
C
yapmıyorsun
D
bakmayacağım
E
uyucam
Açıklama:
Uyucam konuşma dilinde söylenirken uyuyacağım şeklinde yazılmalıdır. Doğru cevap E'dir.
Soru 109
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde gösterilen standart ağız vurgusu değildir?
Seçenekler
A
soPA
B
maŞA
C
piDE
D
MANkafa
E
ERzincan
Açıklama:
Standart vurgulamadan sapmalar konusunda Doğan Aksan, aşağıdaki örneklerde, standart (İstanbul) ağzı ile öteki ağızlar arasındaki vurgu farkına işaret etmiştir
Soru 110
- Burak'a
- Meriç'i
- Murat'ın
Seçenekler
A
Yalnız I
B
Yalnız II
C
Yalnız III
D
II ve III
E
I, II ve III
Açıklama:
Yazım Kılavuzu’na göre sonunda /p/, /ç/, /t/, /k/ ünsüzlerinden biri bulunan Meriç, Burak, Murat, Sinop gibi özel adlara ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinden yazımda ötümlüleşme olmaz: Meriç’i, Burak’a, Murat’ın, Sinop’a. Doğru cevap E'dir.
Soru 111
Aşağıdaki kelimelelerin söylenme biçimlerinden hangisi ünlü kısalmasına örnek olarak gösterilemez?
Seçenekler
A
/alem/
B
/aşık/
C
/dünya/
D
/laik/
E
/rica/
Açıklama:
Ağızların etkisiyle ortaya çıkmış olan dikkat çekici bir ses olayı da Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcüklerdeki uzun ünlülerin kısa söylenmesidir. Bu özellikle uzun ünlülerin kısalmış olduğu Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmaktadır
alem /ālem/ > /alem/
aşık /āşık/ > /aşık/
dünya /dünyā/ > /dünya/
rica /ricā/ > /rica/
/laik/ > /lāik/ söylenişinde ise /laik/ söylenişi doğru bir söylenme biçimi ve doğru cevap D'dir.
alem /ālem/ > /alem/
aşık /āşık/ > /aşık/
dünya /dünyā/ > /dünya/
rica /ricā/ > /rica/
/laik/ > /lāik/ söylenişinde ise /laik/ söylenişi doğru bir söylenme biçimi ve doğru cevap D'dir.
Soru 112
Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ötümsüz sızıcı /s-/ ünsüzü, ötümlü sızıcı /z-/ ünsüzüne dönüşmektedir?
Seçenekler
A
herkes
B
yapıyoruz
C
olmaz
D
içiyoruz
E
görüyoruz
Açıklama:
Herkes kelimesinin söylenişi herkez şeklindedir. Doğru cevap A'dır.
Soru 113
Aşağıdaki kelimelerden hangisinin standart söylenişi doğru gösterilmiştir?
Seçenekler
A
/hākem/
B
/resmìgeçit/
C
/lìder/
D
/lāik/
E
/tarìkat/
Açıklama:
Ağızların etkisi veya Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin söylenişindeki tereddütten kaynaklı olarak standart söyleyişte kısa ünlülü olan bazı sözcüklerin uzun ünlüyle söylendiği görülmektedir:
Doğru / Yanlış
hakem//hākem/
/zafer/ /zāfer/
/resm-i geçit/ /resmìgeçit/
/tarìkat/ /tārikat/
/laik/ /lāik/
/lider/ /lìder/
Doğru cevap E'dir
Doğru / Yanlış
hakem//hākem/
/zafer/ /zāfer/
/resm-i geçit/ /resmìgeçit/
/tarìkat/ /tārikat/
/laik/ /lāik/
/lider/ /lìder/
Doğru cevap E'dir
Soru 114
Aşağıdakilerden hangisi İstanbul ağzı dışında diğer ağızlarda yer alan vurgulamalardandır?
Seçenekler
A
maŞA
B
Pİde
C
soPA
D
ZONguldak
E
ERzincan
Açıklama:
PİDE diğer ağızlarda yer alırken piDE İstanbul ağzı vurgulama şeklidir. Doğru cevap B'dir.
Soru 115
Aşağıdakilerden hangisi standart dışı bir biçimdir?
Seçenekler
A
jandarma
B
jet
C
jeton
D
cüri
E
jilet
Açıklama:
Cüri kelimesinin standart biçimi jüridir. Doğru cevap D'dir.
Soru 116
“Türkçe yazıldığı gibi konuşulur, konuşulduğu gibi yazılır.” ifadesinin doğru olduğunu iddia eden bir dilbilimcinin aşağıdaki argümanlardan hangisini sunması beklenir?
Seçenekler
A
Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz.
B
Türkçenin Latin kökenli harflerle yazılması ile bir sese bir harf denkliğine uyulur.
C
Yazıda harflerle gösterdiğimiz sesler, gerçekten fiziki sesler değil kurgulanmış seslerdir.
D
Konuşma diline özgü parçalarüstü sesbirimler yazıda gösterilmez.
E
Farklı biçimlerde söylenen bir sözcük, standart yazımda tek biçimli yazılır.
Açıklama:
“Türkçe yazıldığı gibi konuşulur, konuşulduğu gibi yazılır.” şeklinde oldukça yaygın bir görüş vardır. Ancak vurgu, durak, ton gibi parçalarüstü ögeler başta olmak üzere, sözlü dile özgü özelliklerin önemli bir kısmı yazıda gösterilmediğinden, bu görüşün gerçek durumla ilgisi yoktur. Bu görüşün temelinde,Türkçenin oldukça genç sayılabilecek bir yazı dili olması ve alfabe düzenlenirken bir harfe bir ses ilkesine önemli ölçüde uyulması yat-maktadır. Hiçbir doğal dil konuşulduğu gibi yazılmaz, yazıldığı gibi konuşulmaz. Bu durum, Türkçe için de geçerlidir. Her şeyden önce, yukarıda sözü edilen konuşma diline özgü parçalarüstü sesbirimler yazıda gösterilmez. Bunların yazıda gösterilmeye çalışıldığı bazı araştırma alanları vardır. Örnek olarak fonetik çalışmalarında veya ağız araştırmalarında söyleneni daha ayrıntılı biçimde yazıya yansıtma çabası vardır. Ancak bunlarda bile sözlü dile ait pek çok özelliği yazıda vermek mümkün değildir. Bizim yazıda harflerle gösterdiğimiz sesler, gerçekten fiziki sesler değil, daha önceki ünitelerde gördüğümüz gibi kurgulanmış seslerdir. Farklı biçimlerde söylenen bir sözcük, standart yazımda tek biçimli yazılır. Yine standart yazımla verilmiş bir sözcüğü farklı okuyucular, farklı biçimlerde seslendirirler. Bütün doğal dillerin yazılı ve sözlü biçimleri arasında olabilecek çeşitlenmeler Türkçede de vardır.
Soru 117
Aşağıdakilerden hangisi standart dışı bir biçimdir?
Seçenekler
A
/ālem/
B
/āşık/
C
/dünyā/
D
/halā/
E
/ricā/
Açıklama:
/Halā/ değil standart biçimi /hāla/ olmalıdır. Doğru cevap D'dir.
Soru 118
Aşağıdakilerden hangisi standart dışı bir biçimdir?
Seçenekler
A
/hākem/
B
/zafer/
C
/resm-i geçit/
D
/laik/
E
/lider/
Açıklama:
/hakem/ kelimenin standart söyleyişidir. Doğru cevap A'dır.
Soru 119
Standart söyleyişte görülen dikkat çekici ses olaylarından biri de yabancı sözcüklerdeki art damak ünlüleri yanında kullanılan ön damak /l/ sesinin artdamaksıllaşmasıdır. Buna göre aşağıdakilerden hangisinin telaffuzu farklıdır?
Seçenekler
A
laf
B
alfabe
C
rol
D
gol
E
bul
Açıklama:
Bul kelimesindeki /l/ sesi diğerlerine göre farklı telaffuz edilir. Doğru cevap E'dir.
Soru 120
Aşağıdakilerden hangisinin yazımı doğrudur?
Seçenekler
A
gelcek
B
yapıyo
C
geliyo
D
alıyım
E
yiyiyor
Açıklama:
Yiyiyor kelimenin doğru yazımıdır. Doğru cevap E'dir.
Soru 121
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
Seçenekler
A
yapamıyor
B
bakayım
C
gelicek
D
gidiyor
E
bilemedi
Açıklama:
Konuşma dilinde gelicek şeklinde söylense de yazı dilinde doğru yazılımı gelecek şeklindedir. Doğru yanıt C.
Soru 122
I. SOpa
II. maŞA
III. ZONguldak
IV. ERzincan
V. Pİde
Yukarıdaki sözcüklerden hangileri İstanbul ağzına uygun bir vurgu taşımaktadır?
II. maŞA
III. ZONguldak
IV. ERzincan
V. Pİde
Yukarıdaki sözcüklerden hangileri İstanbul ağzına uygun bir vurgu taşımaktadır?
Seçenekler
A
I ve II
B
I, III ve IV
C
II, III ve IV
D
III, IV ve V
E
I ve V
Açıklama:
İstanbul ağzına uygun vurgular C seçeneğindeki maddelerde verilmiştir. Doğru yanıt C.
Soru 123
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi standart söyleyişe uygundur?
Seçenekler
A
ālem
B
lāik
C
candarma
D
cüri
E
hākem
Açıklama:
Ağızların etkisiyle ortaya çıkmış olan dikkat çekici bir ses olayı da Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcüklerdeki uzun ünlülerin kısa söylenmesidir. Bu özellikle uzun ünlülerin kısalmış olduğu Doğu Anadolu ağızları ile Kıbrıs ağızlarının etkisiyle ortaya çıkmaktadır. Doğru yanıt A.
Soru 124
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Bana bir meraba demedi.
B
Ağzını bıçak açmıyor.
C
Geleceğini söylemedi.
D
Bunu nasıl yaptı?
E
Evden aceleyle çıktı.
Açıklama:
Merhaba sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt A.
Soru 125
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi standart söyleyişe uygundur?
Seçenekler
A
candarma
B
cüri
C
ceton
D
acanda
E
damacana
Açıklama:
E seçeceği dışındaki seçeneklerde c yerine j sesi kullanılmalıdır. Doğru yanıt E.
Soru 126
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Ben oraya gitmiyorum.
B
Cuma herkes burada olsun.
C
Cezasını çekecek.
D
Pazardan sebze alıcakmış.
E
Onu göremeyince gittim.
Açıklama:
alacakmış sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt D.
Soru 127
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Hava kararınca içeri girdik.
B
Halden zebze almaya gitti.
C
Canı sıkılınca uyumaya gitti.
D
Ezmeyi ekmekle yemek lazım.
E
Bazıları aşağıdan yürüdü.
Açıklama:
sebze sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt B.
Soru 128
Aşağıdakilerden hangisi ağızların standart dile etkisinin “söyleyiş yanlışı” olarak görüldüğü değişmelerden biri değildir?
Seçenekler
A
Artdamaksıl /k/ yerine hırıltılı gırtlak sızıcısı /ḫ/ sesinin kullanılması
B
/j/ yerine /c/ sesinin kullanılması
C
Ünlü seslerin kısa söylenmesi
D
Ünlü seslerin uzun söylenmesi
E
de bağlacının önceki kelimeye bitişik yazılması
Açıklama:
Doğru yanıt E.
Soru 129
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü uzaması standart biçime uygun değildir?
Seçenekler
A
ālem
B
zāfer
C
āşık
D
dünyā
E
ricā
Açıklama:
Doğru yanıt B.
Soru 130
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlış yazılmış bir sözcük vardır?
Seçenekler
A
Bana ne yapacağımı söyleme.
B
Buradan geçerken içeri girmiş.
C
Pazara kadar gideceğini söyledi.
D
Sen de herkes gibi davranmaya başladın.
E
Bahar gelince çiçekler açıcak.
Açıklama:
açacak sözcüğü yanlış yazılmıştır. Doğru yanıt E.