Orhon Türkçesi - Türk Dili ve Edebiyatı

Ünite 1

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi bükümlü (=çekimli) bir dildir?

Arapça

Çince

Türkçe

Tibetçe

Eskimo dili

Açıklama:

Bükümlü (=Çekimli) Diller:
a. Kök Bükümlü Diller: Arapça ve içinde yer aldığı Hâmi-Sâmi dilleri gibi.
b. Gövde Bükümlü Diller:

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Ural-Altay dil ailesinin Altay dilleri grubuna dahildir?

Türkçe

Fince

Ugorca

Macarca

Samoyed dilleri

Açıklama:

Ural-Altay Dil Ailesi
Ural Dilleri
1. Fin-Ugor Dilleri
Fince
Ugorca
Macarca
2. Samoyed Dilleri
Altay Dilleri
1. Türkçe
2. Moğolca
3. Mançu-Tunguz
4. Korece (?)
5. Japonca (?)

Doğru Cevap: A

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Ural-Altay dil ailesinin ortak özelliklerinden biri değildir?

Ses uyumu vardır.

Gramatikal cinsiyet yoktur.

Sıfatlar isimden önce gelir.

Sözcük yapımı eklerledir.

Fiil şekilleri fakirdir.

Açıklama:

Fiil şekilleri zengindir.

Doğru Cevap: E

Soru 4

Ural-Altay dil ailesi hakkında ilk çalışan kişi olarak gösterilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

Philipp Johann Tabbert von Strahlenberg

Daniel Gottlieb Messerschmidt

Wilhelm Radloff

Nikolay Mihayloviç Yadrintsev

Yelizaveta Klements

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesinin varlığı, bugün için hâlâ kesinleşmediğinden bir teori
konumundadır. Bu alanda ilk çalışan kişi olarak İsveçli subay Philipp Johann
Tabbert von Strahlenberg (1676-1747) gösterilir.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Ural-Altay dillerini dil Ural ve Altay dilleri olmak üzere iki gruba ayıran kişi aşağıdakilerden hangisidir?

Wilhelm Schott

Gustaf John Ramstedt

Matthias Alexander Castrén

Wilhelm Radloff

Alâüddîn Atâ Melik Cüveynî

Açıklama:

Ural-Altay dilleri, dil bilginlerinin yapmış olduğu çalışmalarla Ural ve Altay dilleri olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Bu ayrımı başlatan kişi Wilhelm Schott (1802-1889)’tur.

Doğru Cevap: A

Soru 6

Altay dilleri için en karakteristik fonetik özelliklerinden biri ve en önemlisi olan
Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/
Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/ ses denkliklerine göre Ortak Türkçe'deki "tuz" kelimesi Çuvaşça'da aşağıdakilerden hangisiyle karşılanır?

tıvar

şil

tıl

tuş

yaz

Açıklama:

tuz=tıvar

Doğru Cevap: A

Soru 7

Karşılaştırmalı Altay dil ekolünün kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?

Gustaf John Ramstedt

Pentti Aalto

Nicholas Poppe

Zolton Gombocz

Gyula Németh

Açıklama:

Gustaf John Ramstedt, karşılaştırmalı Altay dil ekolünün kurucusu Finli bir bilim adamıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi "Çuvaşça ve Moğolcadaki l’nin aslî olduğunu, Türkçe
ş’nin ise bu aslî sesten türediğini savunan görüş"tür?

lambdaizm

zetasizm

rotasizm

sigmatizm

ses denkliği

Açıklama:

sigmatizm (l’leşme): Çuvaşça ve Moğolcadaki l’nin aslî olduğunu, Türkçe ş’nin ise bu aslî sesten türediğini savunan görüş.

Doğru Cevap: D

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinin akrabalığı konusunda çekimser kalanlardan değildir?

Gerard Clauson

Karl Grønbech

D. Sinor

Johannes Benzing

Louis Ligeti

Açıklama:

Altay dillerinin akrabalığı konusunda çekimser kalanlar ise Louis Ligeti (1902-1987), Johannes Benzing (1913-2001), D. Sinor, Karl Grønbech (1901-1957)’tir.

Doğru Cevap: A

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Altay dil birliğine çok sonradan dahil edilmiştir?

Japonca

Tibetçe

Moğolca

Çuvaşça

Yakutça

Açıklama:

Japonca'nın Altay dil birliğine dahil edilmesi çok sonradır.

Doğru Cevap: A

Soru 11

"Tabula Polyglotta" ifadesinin doğru anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

Çok dilli tabela

Çok lehçeli sözlük

Çok dilli söz dağarcığı

Çok dilli tablo

Çok eşli liste

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: D

Soru 12

G. J. Ramstedt'e göre Ana Altayca'nın diyalektleri, aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?

Ana Türk dili ve Ana Moğolca/Güney; Ana Kore dili ve Ana Mançu-Tunguzca/Kuzey

Ana Mançu-Tunguzca ve Ana Kore dili/Kuzey; Ana Moğolca ve Ana Türk dili/Güney

Ana Türk dili ve Ana Moğolca/Güney; Ana Kore dili ve Ana Mançu-Tunguzca/Güney

Ana Türk dili ve Ana Kore dili/Kuzey; Ana Moğolca ve Ana Mançu-Tunguzca/Güney

Ana Türk dili ve Ana Kore dili/Güney; Ana Moğolca ve Ana Mançu-Tunguzca/Kuzey

Açıklama:

Altay Dil Teorisi’ni açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: E

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisi tek heceli dillerden biri değildir?

Baskça

Vietnamca

Eskimoca

Tibetçe

Çince

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 14

Aşağıdakilerden hangisi aynı dil ailesine giren diller arasında bulunması gereken ortak özelliklerden biri değildir?

Cümle bilgisi(=sentaks)

Ses (=fonetik)

Sözlük (=leksikoloji)

Dilbilimi (=linguistik)

Yapı (=morfoloji)

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.

Doğru Cevap: D

Soru 15

Strahlenberg'in Ural-Altay dilleri ile ilgili eserinin orijinal adı, basım yeri ve yılı aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru

Das Nord und Östliche Theil von Europa und Sibiria, Berlin, 1732

Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia, Stockholm, 1730

Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia, Helsinki, 1730

Das Nord und Östliche Theil von Europa und Sibiria, Stockholm, 1735

Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia, Berlin, 1830

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 16

Altay dil birliğinden aynı anda dört dilin ortaya çıkmış olabileceğine inanmayan ve çalışmalarında bunu ispatlayan bilim adamı, aşağıdakilerden hangisidir?

N. Poppe

J. Németh

G. Clauson

G. Doerfer

W. Kotwicz

Açıklama:

Altay Dil Teorisi’ni açıklayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 17

Ural-Altay dillerine "Altay" dilleri adını vererek bu dillerde zamir ekleri bakımdan benzerlik olup olmadığını araştıran bilim adamı, aşağıdakilerden hangisidir?

N. Poppe

M. A. Castrén

P. J. T. von Strahlenberg

G. J. Ramstedt

W. Schott

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 18

Ural-Altay dil ailesi alanında ilk çalışma yapan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

P. J. T. Strahlenberg

G. Clauson

G. J. Ramstedt

P. Aalto

D. G. Messerschmidt

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 19

Aşağıdakilerden hangisi Wiedemann'ın belirlediği Ural-Altay dil ailesinin ortak özelliklerinden biri değildir?

Ses uyumunun olması

Karşılaştırmanın -den bulunma durumu (=ablative) eki ile yapılması

Sıfatların isimlerden önce gelmesi

İsim çekiminde iyelik eklerinin kullanılması

Gramatikal cinsiyetin olmaması

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 20

Aşağıdakilerden hangisi, F. Wiedemann'nın Ural-Altay dil ailesiyle ilgili tespit ettiği ortak özelliklerden biri değildir?

Sıfatların isimlerden önce gelmesi

Sözcüklerinde gramatikal cinsiyet olması

Sözcük yapımının eklerle olması

Sonek (postposition) kullanılması

Ses uyumunun olması

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi Ural-Altay dillerinden biri değildir?

Urduca

Macarca

Fince

Mançu-Tunguz

Ugorca

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Ural-Altay dillerini Çud ve Tatar dilleri olmak üzere iki gruba ayıran bilim adamı, aşağıdakilerden hangisidir?

W. Schott

M. A. Castrén

P. J. T. von Strahlenberg

D. G. Messerschmidt

G. J. Ramstedt

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 23

Versuch eines Wörterbuch der Türk-Dialekte (Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy) adlı eserin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Y. Klements

W. Radloff

G. J. Ramstedd

N. M. Yadrintsev

A. Castrén

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 24

Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia (Asya ve Avrupa’nın Kuzey ve Doğu Kısımları, Stockholm 1730) adlı eserin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

M. A. Castrén

W. Schott

P. J. T. von Strahlenberg

G. J. Ramstedt

N. Poppe

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Yaptığı çalışmalarla Ural-Altay dillerini Çud ve Tatar dilleri olmak üzere iki gruba ayıran bilim adamı kimdir?

M. A. Castrén

W. Schott

P. J. T. von Strahlenberg

G. J. Ramstedt

D. G. Messerschmidt

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: B

Soru 26

Günümüze kadar üzerinde en çok araştırma yapılan dil ailesi aşağıdakilerden hangisidir?

Ural-Altay

Hint-Avrupa

Çin-Tibet

Hâmi-Sâmi

Eskimo-Aleüt

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Günümüze kadar üzerinde en çok araştırma yapılan ve akrabalığı kesin olarak ortaya konulan dil ailesi, Hint-Avrupa dil ailesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi Altay dillerinden biri değildir?

Ugorca

Moğolca

Mançuca

Tunguzca

Türkçe

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 28

W. Schott’un Türkçe ve Çuvaşça için bulduğu denkliği geliştirerek, Çuvaşçanın bu özelliği ile Moğolcanın yanında yer aldığını tespit eden bilim adamı aşağıdaki hangisidir?

G. J. Ramstedt

N. Poppe

D. G. Messerschmidt

Z. Gombocz

J. Németh

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 29

Ural-Altay dil ailesi alanında ilk çalışma yapan kişi aşağıdaki hangi seçenekte verilmiştir?

G. Clauson

P. Aalto

G. J. Ramsted

P. J. T. Strahlenberg

D. G. Messerschmidt

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Ural-Altay Dil Ailesi Üzerine Yapılan İlk Çalışmalar

Doğru Cevap: D

Soru 30

Altayca konusunda özellikle “zetasizm” ve “sigmatizm” konularında en çok makalesi olan Türkiyeli bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir?

Osman Nedim Tuna

Tuncer Gülensoy

Talat Tekin

Ahmet Temir

Saadet Çağatay

Açıklama:

Altay Dil Teorisi’ni açıklayabileceksiniz.
Türkiye’de Altayistikle ilgilenen bilim adamları şunlardır: Ahmet Temir, Osman Nedim Tuna ve Talat Tekin. Bunlar içersinde en fazla yayın yapan kişi ise Talat Tekin’dir. Talat Tekin'in özellikle zetasizm ve sigmatizm konularında pek çok yazısı vardır. Bu nedenle doğru cevap c şıkkındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 31

“Altay Dil Teorisi” aşağıdaki dillerden hangisini kapsamaz?

Moğolca

Türkçe

Çince

Japonca

Tunguzca

Açıklama:

Altay Dil Teorisi’ni açıklayabileceksiniz.
Ural-Altay dillerinin Altay dil grubunu oluşturan, Türk, Moğol, Tunguz- Mançu (belki Kore ve Japon) dillerinin akrabalığına inanan yani bu dillerin ortak bir kaynaktan geldiği görüşünü savunan ve bunu tespit etmeye çalışan teoriye, Altay Dilleri Teorisi denir. Çince bu grup içersinde yer almadığından doğru cevap c şıkkındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 32

W. Schott’un bulduğu Türkçe ve Çuvaşça arasındaki ses denkliği aşağıdakilerden hangisidir?

Türkçe /l/ = Çuvaşça /r/, Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

Türkçe /z/ = Çuvaşça /l/, Türkçe /ş/ = Çuvaşça /r/

Türkçe /r/ = Çuvaşça /z/, Türkçe /l/ = Çuvaşça /ş/

Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/, Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

Türkçe /z/ = Çuvaşça /ş/, Türkçe /r/ = Çuvaşça /l/

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Schot, Altay dilleri için en karakteristik fonetik özelliklerinden biri ve en önemlisi olan Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/ ses denkliklerini ortaya koymuştur. Doğu cevap d şıkkındadır

Doğru Cevap: D

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi ilk defa bilimsel ölçütlerle ortaya koyduğu 1850’deki çalışması ile Ural ve Altay dillerine akraba gözüyle bakılamayacağını ileri sürmüştür?

a. M. A. Castrén

W. Schott

P. J. T. von Strahlenberg

G. J. Ramstedt

N. Poppe

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Castrén, Ural-Altay dillerinin hepsine birden ‘Altay’ adını vererek 1. Fin-Ugor, 2. Samoyed, 3. Türk-Tatar, 4. Moğol, 5. Tunguz dili. olmak üzere 5 gruba ayırır. Ancak Ural-Altay dillerinin akrabalığı konusunda kesin bir hüküm vermemiş, hatta bu dillere akraba gözüyle bakılamayacağını ileri sürmüştür. Bu nedenle doğru cevap A şıkkındadır.

Doğru Cevap: A

Soru 34

Yaptığı çalışmalarla Ural-Altay dillerini Çud ve Tatar dilleri olmak üzere iki gruba ayıran bilim adamı kimdir?

a. M. A. Castrén

W. Schott

P. J. T. von Strahlenberg

G. J. Ramstedt

D. G. Messerschmidt

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Schott, Ural- Altay dillerini 1. Çud Dilleri: Fin-Ugor Dilleri 2. Tatar Dilleri: Türk, Moğol, Tunguz Dili olmak üzere iki grupta toplar ve bu dillere Altay ya da Çud-Tatar Dilleri adını verir. Bu nedenle doğru cevap B şıkkındadır.

Doğru Cevap: B

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi kaynaştırılan dillerdendir?

Almanca

Baskça

Gürcüce

Tibetçe

Türkçe

Açıklama:

Kaynaştıran Diller: Gürcü, Eskimo, Kızılderili dilleridir.

Doğru Cevap: C

Soru 36

Bir dil ailesine giren diller arasında hangi bakımdan ortak özelliklerin olması beklenmez?

Ses

Sözcük Sayısı

Yapı

Sözlük

Cümle Bilgisi

Açıklama:

Bir dil ailesine giren diller arasında ses (=fonetik), yapı (=morfoloji), sözlük (=leksikoloji) ve cümle bilgisi (=sentaks) bakımlarından ortak özelliklerin olması beklenir.

Doğru Cevap: B

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi Ural Dillerindendir?

Korece

Japonca

Mançu

Moğolca

Ugorca

Açıklama:

Ural Dilleri:

Fin-Ugor Dilleri
-Fince
-Ugorca
-Macarca

Samoyed Dilleri

Doğru Cevap: E

Soru 38

Köktürk prensi Köl Tigin adına dikilmiş olan Orhun âbidesini ilk kim bulmuştur?

Alâüddîn Atâ Melik Cüveynî

Daniel Gottlieb Messerschmidt

Nikolay Mihayloviç Yadrintsev

Yelizaveta Klements

Wilhelm Radloff

Açıklama:

1889’a gelindiğinde bir Rus sefer heyetinin başında arkadaşlarıyla birlikte Moğolistan’da araştırmalar yapan Nikolay Mihayloviç Yadrintsev (1842-1894), ilk Orhun âbidesini bulur. Bulduğu yazılı taş Köktürk prensi Köl Tigin adına dikilmiştir.

Doğru Cevap: C

Soru 39

Eserinde Kuzey Avrupa ve Sibirya arasında Ural-Altay kavimlerinin konuştuğu 32 dili “Tatar” adı altında toplayan ve bu dilleri konuşan halkların isimlerini vererek Tabula Polyglotta (=çok dilli tablo)’da altı gruba ayıran İsveçli subay aşağıdakilerden hangisidir?

Wilhelm Radloff

Philipp Johann Tabbert von Strahlenberg

Daniel Gottlieb Messerschmidt

Wilhelm Schott

Nikolay Mihayloviç Yadrintsev

Açıklama:

Strahlenberg, eserinde Kuzey Avrupa ve Sibirya arasında Ural-Altay kavimlerinin konuştuğu 32 dili “Tatar” adı altında toplamış ve bu dilleri konuşan halkların isimlerini vererek Tabula Polyglotta (=çok dilli tablo)’da altı gruba ayırmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 40

Altay dilleri için en karakteristik fonetik özelliklerinden biri ve en önemlisi olan
Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/
Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/
ses denkliklerini ortaya koyan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

Gustaf John Ramstedt

Matthias Alexander Castrén

Wilhelm Schott

Yelizaveta Klements

Harry Halén

Açıklama:

Wilhelm Schott Altay dilleri için en karakteristik fonetik özelliklerinden biri ve en önemlisi olan
Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/
Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/
ses denkliklerini ortaya koymuştur.

Doğru Cevap: C

Soru 41

Ural-Altay dillerinin hepsine birden "Altay" adını verip bunları;
1. Fin-Ugor
2. Samoyed
3. Türk-Tatar
4. Moğol
5. Tunguz dili
şeklinde 5 gruba ayıran araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

Gustaf John Ramstedt

Matthias Alexander Castrén

Harry Halén

Wilhelm Schott

Yelizaveta Klements

Açıklama:

Matthias Alexander Castén (1813- 1852) aynı zamanda kendisinin doktora tezi olan bu çalışmada,
Ural-Altay dillerinin hepsine birden ‘Altay’ adını verir ve 5 gruba ayırır: 1. Fin-Ugor 2. Samoyed 3. Türk-Tatar 4. Moğol 5. Tunguz dili

Doğru Cevap: B

Soru 42

Altay dil birliğinden aynı zamanda dört dilin ortaya çıkmış olabileceğine inanmayan, Türkçe ile Moğolca ve Mançu-Tunguzca arasında Korece ile olduğundan daha fazla yakınlık vardır diye düşünen dil bilimci aşağıdakilerden hangisidir?

Harry Halén

Gustaf John Ramstedt

Matthias Alexander Castrén

Nicholas Poppe

Pentti Aalto

Açıklama:

Poppe’nin Altay dilleri konusunda, Ramstedt’ten farklı düşünceleri vardır. İlk olarak Poppe, Altay dil birliğinden aynı zamanda dört dilin ortaya çıkmış olabileceğine inanmamaktadır. Ona göre Türkçe ile Moğolca ve Mançu-Tunguzca arasında Korece ile olduğundan daha fazla yakınlık vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 43

Çuvaşça ve Moğolcadaki l’nin aslî olduğunu, Türkçe ş’nin ise bu aslî sesten türediğini savunan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

Rotasizm

Lambdaizm

Zetasizm

Sigmatizm

Setatizm

Açıklama:

sigmatizm (ş’leşme): Çuvaşça ve Moğolca'daki l’nin aslî olduğunu, Türkçe ş’nin ise bu aslî sesten türediğini savunan görüş.

Doğru Cevap: D

Soru 44

Julius Gyula Németh ise önceleri Türk ve Moğol akrabalığına şüphe ile bakarken daha sonra Altay dillerini dört devrede ele almıştır. Aşağıdakilerden hangisidir bunlardan biri değildir?

Soy akrabalığı

Karşılıklı Çuvaş-Moğol tesirleri devresi

Karşılıklı Çuvaş-Türk tesirleri devresi

Karşılıklı Türk-Moğol tesirleri devresi

Yakutça'nın Moğolca’dan ödünçlemelerde bulunduğu devir

Açıklama:

Julius Gyula Németh ise önceleri Türk ve Moğol akrabalığına şüphe ile bakarken daha sonra Altay dillerini dört devrede ele almıştır:

Soy akrabalığı

Karşılıklı Çuvaş-Moğol tesirleri devresi

Karşılıklı Türk-Moğol tesirleri devresi

Yakutça'nın Moğolca’dan ödünçlemelerde bulunduğu devir

Doğru Cevap: C

Soru 45

Aşağıdaki dillerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?

Tibetçe

Baskça

Vietnamca

Çince

Korece

Açıklama:

Korece ve Türkçe gibi bağlantılı (eklemeli) bir dil iken diğer seçeneklerdeki diller yalınlayan (tek heceli) dillerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 46

Dil grubu esas alındığında aşağıdaki dillerden hangisinin Türkçeye daha fazla benzerlik gösterdiğini söyleyebiliriz?

Fince

Macarca

Tunguzca

Ugorca

Samoyetçe

Açıklama:

Tunguzca Türkçe gibi Ural-Altay dil ailesinin Altay grubundandur. Bu nedenle diğer dillere göre Tunguzcanın Türkçeye daha fazla benzemesi beklenebilir.

Doğru Cevap: C

Soru 47

Aşağıdaki özelliklerden hangisi Ural-Altay dil ailesinin ortak özellikleri arasında gösterilemez?

İsimlerin çekiminde iyelik ekleri kullanılır.

Sözcükler, sonuna getirilen “-e” ekiyle dişil hâle gelir.

Fiil şekilleri zengindir.

Sayı sözlerinden sonra çokluk eki kullanılmaz.

Bu dillerin çoğunda olumsuz hareket için ayrı bir fiil vardır.

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesinde sözcüklerin dişil ve nötr biçimleri yoktur. Bu grupta yer alan Türkçedeki bu tip kullanımların olduğu sözcükler Türkçe kökenli değildir.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Yenisey Yazıtları hakkında ilk kez önemli bilgiler veren araştırmacı kimdir?

W. Radloff

XII. Charles

P. J. T. Strahlenberg

D. G. Messerschmidt

I. Pyotr

Açıklama:

İsveçli subay Strahlenberg, Sibirya’da toplamış olduğu bilgi ve gözlemlerle ülkesine dönünce kısa adı Türkiye Türkçesine “Asya ve Avrupa’nın Kuzey ve Doğu Kısımları” olarak çevrilen 1730 baskılı kitabın 13. bölümünde Yenisey Yazıtları hakkında ilk kez önemli bilgiler verir.

Doğru Cevap: C

Soru 49

Ramstedt, Ana Altaycanın dört diyalektiği olduğunu belirtir. Ramstedt’in tasnifine göre aşağıdaki seçeneklerden hangisi bunlar arasında yer almamaktadır?

Ana Kore dili

Ana Moğolca

Ana Mançuca-Tunguzca

Ana Japon dili

Ana Türk dili

Açıklama:

Ramstedt; Ana Türk dili ve Ana Kore dilinin Ana Altaycanın güney, Ana Moğolca ve Ana Mançuca-Tunguzcanın ise Ana Altaycanın kuzey kısmını oluşturan dört diyalektiği olduğunu ifade eder.

Doğru Cevap: D

Soru 50

Türkçedeki “tuz” sözcüğündeki “z” sesinin tarihsel olarak Çuvaşçadaki “pîr” sözcüğündeki “r” sesinden türediğini öne sürdüğümüzde aşağıdaki görüşlerden hangisini savunmuş oluruz?

sigmatizm

zetasizm

lambdaizm

rotasizm

determinizm

Açıklama:

Çuvaşça ve Moğolcadaki ‘r’nin asli olduğunu, Türkçe ‘z’nin ise bu asli sesten türediğini savunan görüş zetasizmdir (z’leşme).

Doğru Cevap: B

Soru 51

Ramstedt, Altay dilleri arasında ses denkliklerinden bahsederken Türkçedeki “y” sesinin Moğolcada aşağıdaki seslerden hangisiyle karşılanacağını belirtmemiştir?

Açıklama:

Ramstedt ses denkliği için Türkçedeki “y” sesini Moğolcada “n,d,j,y” ile karşılar. “t” sesi bunlardan biri değildir.

Doğru Cevap: E

Soru 52

Türk dillerini toplu olarak ele alan ilk kitap olan Filologiae Turcica Fundamenta’nın Yakutça bölümünü yazan Altay dilleri uzmanı kimdir?

P. Aalto

Schott

N. Poppe

Ramstedt

H. Halên

Açıklama:

Kitabın Yakutça bölümünü yazan Altayist N.Poppe’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 53

Clauson ve Doerfer’e göre Altay dil birliğinde ortak unsurlar bir dilden diğerine geçen alıntı sözcüklerdir. Bu görüşe göre söz konusu alıntı sözcüklerdeki istikamet aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru verilmiştir?

Tunguzca → Moğolca → Türkçe

Türkçe → Tunguzca → Moğolca

Tunguzca → Türkçe → Moğolca

Türkçe → Moğolca → Tunguzca

Moğolca → Türkçe → Tunguzca

Açıklama:

Clauson ve Doerfer’e göre alıntılardaki istikamet Türkçeden Moğolcaya, Moğolcadan da Tunguzcaya doğru olmuştur.

Doğru Cevap: D

Soru 54

Aşağıdaki Türkologlardan hangisi Altay dil birliği teorisine karşı çıkan isimlerden biridir?

A. M. Şçerbak

W. Kotwicz

B. Y. Vladimirtsov

O. Pritsak

K. H. Menges

Açıklama:

Aleksandr Mihayloviç Şçerbak, Clauson ve Doerfer gibi Altay dil birliğini kabul etmeyen isimlerden biridir.

Doğru Cevap: A

Soru 55

Hangisi bir dil ailesine giren dillerin ortak özelliklerinden değildir?

Ses

Yapı

Sözlük

Cümle bilgisi

Yazım kuralları

Açıklama:

Bir dil ailesine giren diller arasında ses (=fonetik), yapı (=morfoloji), sözlük (=leksikoloji) ve cümle bilgisi (=sentaks) bakımlarından ortak özelliklerin olması beklenir.

Doğru Cevap: E

Soru 56

Hangisi Ural dillerindendir?

Fince

Türkçe

Moğolca

Korece

Japonca

Açıklama:

Asya’nın Büyük Okyanus kıyılarından, Orta Avrupa’ya ve Akdeniz kıyılarına kadar uzanan alanda konuşulan Ural-Altay dil ailesi, Ural ve Altay dilleri olmak üzere iki gruba ayrılır. Fince bir Ural dildir.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Hangisi Altay dillerindendir?

Macarca

Ugorca

Fince

Türkçe

Samoyed dilleri

Açıklama:

Asya’nın Büyük Okyanus kıyılarından, Orta Avrupa’ya ve Akdeniz kıyılarına kadar uzanan alanda konuşulan Ural-Altay dil ailesi, Ural ve Altay dilleri olmak üzere iki gruba ayrılır. Türk dili, Altay grubundadır.

Doğru Cevap: D

Soru 58

Yenisey Yazıtları hakkında ilk bilgiyi kim vermiştir?

Daniel Gottlieb Messerschmidt

Philipp Johann Tabbert von Strahlenberg

Wilhelm Radloff

Nikolay Mihayloviç Yadrintsev

Matthias Alexander Castrén

Açıklama:

Philipp Johann Tabbert von Strahlenberg, Daniel Gottlieb Messerschmidt’in yanına yardımcı olarak verilir. Sibirya’da toplamış olduğu bilgi ve gözlemlerle ülkesine dönünce kısa adı Türkiye Türkçesine Asya ve Avrupa’nın Kuzey ve Doğu Kısımları olarak çevrilen bir kitap yayımlar. Strahlenberg’in eserinin 13. bölümünde Türklerden kalan mezar taşları ve yazıtlardan söz edilmekle birlikte bunların çizim ve gravürlerine de yer verilmiş olması eseri, Türkoloji açısından önemli kılan bir özelliktir. Bu yazıtlar, bugün bilim çevresinde Yenisey Yazıtları olarak tanınır.

Doğru Cevap: B

Soru 59

Hangisi bir türkologdur?

Daniel Gottlieb Messerschmidt

Philipp Johann Tabbert von Strahlenberg

Wilhelm Radloff

Nikolay Mihayloviç Yadrintsev

Matthias Alexander Castrén

Açıklama:

Türkolojinin kurucularından olan Wilhelm Radloff, 1893-1911 yıllarında Versuch eines Wörterbuch der Türk-Dialekte (Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy=Türk Lehçeleri Sözlüğü Denemesi), ismiyle yayımladığı dört ciltlik karşılaştırmalı bir sözlüğü vardır.

Doğru Cevap: C

Soru 60

Orhun Abidesi kim adına dikilmiştir?

Köl Tigin

Bilge Kağan

Attila

Mete Han

Alpaslan

Açıklama:

Rus sefer heyetinin başında arkadaşlarıyla birlikte Moğolistan’da araştırmalar yapan Nikolay Mihayloviç Yadrintsev (1842-1894), ilk Orhun âbidesini bulur. Bulduğu yazılı taş Köktürk prensi Köl Tigin adına dikilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 61

Hangisi karşılaştırmalı Altay dil ekolünün kurucusudur?

Daniel Gottlieb Messerschmidt

Philipp Johann Tabbert von Strahlenberg

Wilhelm Radloff

Nikolay Mihayloviç Yadrintsev

Gustaf John Ramstedt

Açıklama:

Gustaf John Ramstedt, karşılaştırmalı Altay dil ekolünün kurucusu Finli bir bilim adamıdır. Ramstedt, klâsik dillerin yanında Korece ve Japonca dahil olmak üzere bütün Altay dillerine hâkimdir. Ramstedt, ilk çalışmasını Fin-Ugor dilleri üzerine yapar. Daha sonra Moğol ve Türk dilleri üzerinde durur. Aynı zamanda Mongolistik biliminin kurucusudur.

Doğru Cevap: E

Soru 62

Hangisi Nicholas Poppe ‘un Altay dilleri konusundaki fikirlerinden biri değildir?

Altay dil birliğinden aynı zamanda dört dilin ortaya çıkmış olabileceği

Türkçe ile Moğolca ve Mançu-Tunguzca arasında Korece ile olduğundan daha fazla yakınlık olması

Moğolca ile Mançu-Tunguzca arasındaki yakınlığın diğer diller arasındaki yakınlıktan fazla olması

r // z ve ş // l ses denkliklerinin Ana Çuvaşça ve Ana Türkçe’yi içine alan bir Çuvaş-Türk dil birliğini yani Ön Türkçe dönemini gerekli kılması

Ana Altayca, Çuvaş-Türk-Moğol-Mançu-Tungaz Birlği ve Ana Korece olmak üzere ikiye ayrılır.

Açıklama:

Altay dil birliğinden aynı zamanda dört dilin ortaya çıkmış olabileceği fikri karşılaştırmalı Altay dil ekolünün kurucusu Ramstedt’e aittir. Poppe bu görüşe katılmamaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 63

Bir dilden diğerine geçen eski ödünçlemelere ne ad verilir?

Konuşturma

Mecaz

Alıntılama

Benzetme

Eğretileme

Açıklama:

Bir dilden diğerine geçen eski ödünçlemeler alıntı sözcüklerdir.

Doğru Cevap: C

Soru 64

Hangisi Türkiye’deki Altayistlerdendir?

Doğan Aksan

Berke Vardar

Neşe Atabay

Muzaffer Tansu

Talat Tekin

Açıklama:

Türkiye’de Altayistikle ilgilenen bilim adamları şunlardır: Ahmet Temir, Osman Nedim Tuna ve Talat Tekin. Bunlar içersinde en fazla yayın yapan kişi ise Talat Tekin’dir. Onun özellikle zetasizm ve sigmatizm konularında pek çok yazısı vardır.

Doğru Cevap: E

Soru 65

I. Hâlen dil - lehçe ayrımının yapılamaması
II. Yazıya geçirilmemiş dillerin bulunmasından
III. Coğrafi bakımdan uzaklıkların bulunması
Yukarıdaki ifadelerden hangisi dil sayısının netlik kazanmaması ile ilgili olarak doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

I, II

I, II, III

I, III

Açıklama:

Günümüzde hâlen dil - lehçe ayrımının yapılamamasından ve yeryüzünün çeşitli yerlerinde yazıya geçirilmemiş, işlenmemiş dillerin bulunmasından dolayı dil sayısı netlik kazanmamıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 66

I. Yalınlayan, bağlantılı ve kaynaştıran ile bükümlü olarak üçe ayrılır.
II. Arapça, kaynaştıran bir dildir.
III. Çince ve Tibetçe, yalınlayan dillerdir.
IV. Türk dili, bağlantılı bir dildir.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi yapı bakımından diller ile ilgili olarak doğrudur?

Yalnız II

Yalnız IV

I, IV

I, II, III

I, III, IV

Açıklama:

Yalınlayan, bağlantılı ve kaynaştıran ile bükümlü olarak üçe ayrılır. Çince ve Tibetçe, yalınlayan dillerdir. Türk dili, bağlantılı bir dildir. Arapça, bükümlü bir dildir.

Doğru Cevap: E

Soru 67

I. Yapıca ortak özellikler taşıyan diller köken bakımından da aynı grupta yer alır.
II. Çeşitli tarihsel olaylar nedeniyle aynı ailede yer alan diller farklı yollardan ilerlemiştir.
III. Aynı dil ailesinde yer alan dillerin arasında ırk birliği bulunur.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II

I, III

Açıklama:

Yapı bakımından ortak özellikler taşıyan dillerin köken bakımından da aynı kaynaktan, aynı aileden çıktığı kabul edilmiş ve bu diller bir grup altında toplanmıştır. Aynı aile içinde yer alan dillerin, çeşitli tarihsel olaylar nedeniyle ayrılıp farklı gelişme yolları izlediklerine ve birbirleriyle akraba olduklarına inanılır. Böyle diller, dil aileleri oluşturur. Dünya dilleri bu şekilde çeşitli dil ailelerine ayrılmıştır. Dillerin, bir dil ailesi içinde yer alması, o dilleri konuşanların hiçbir şekilde ırk birliğini göstermez.

Doğru Cevap: D

Soru 68

Aşağıdakilerden hangisi Ural dillerinden biri değildir?

Fince

Moğolca

Ugorca

Macarca

Samoyed dilleri

Açıklama:

Ural dilleri arasında Fince, Ugorca, Macarca ve Samoyed dilleri yer alır. Moğolca, dilleri arasında yer alır.

Doğru Cevap: B

Soru 69

Aşağıdakilerden hangisi Ural-Altay dillerinin özelliklerinden biri değildir?

Sayı sözlerinden sonra çokluk eki kullanılır.

Ses uyumu vardır.

Sözcük yapımı eklerledir.

Son ek kullanılır.

Soru eki bulunur.

Açıklama:

Ural-Altay dillerinde ses uyumu vardır. Sözcük yapımı eklerledir. Son ek kullanılır. Soru eki bulunur. Ancak sayı sözlerinden sonra çokluk eki kullanılmaz: beş elma, üç kişi.

Doğru Cevap: A

Soru 70

Yenisey yazıtları hakkında ilk bilgileri vermesi bakımından önem taşıyan araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

D. G. Messerschmidt

W. Schott

M. A. Castrén

Strahlenberg

W. Radloff

Açıklama:

Yenisey yazıtları hakkında ilk bilgileri vermesi bakımından Strahlenberg ve eseri önemlidir.

Doğru Cevap: D

Soru 71

Türkolojinin kurucularından olan ve dört ciltlik karşılaştırmalı sözlüğünde Yakutça ve Çuvaşçaya yer vermeyen araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

Strahlenberg

D. G. Messerschmidt

W. Radloff

M. A. Castrén

W. Schott

Açıklama:

Wilhelm Radloff, Türkolojinin kurucularından olan ve dört ciltlik karşılaştırmalı sözlüğünde Yakutça ve Çuvaşçaya yer vermeyen araştırmacıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 72

“…………. uzun zamandır mahiyeti anlaşılamayan …………. Altay dilleri grubu içerisinde yer alması gerektiğini ve …………. ana Türkçeden kopan bir kolu olduğunu ispatlayarak karşılaştırmalı Altay dilleri araştırmalarının başlatıcısı olmuştur.” ifadesinde boş bırakılan yerlere sırasıyla hangileri getirilmelidir?

Radloff- Çuvaşçanın - Türkçenin

Schott - Çuvaşçanın - Türkçenin

Radloff - Yakutçanın- Çuvaşçanın

Castrén - Yakutçanın - Türkçenin

Schott - Yakutçanın - Çuvaşçanın

Açıklama:

Schott, uzun zamandır mahiyeti anlaşılamayan Çuvaşçanın Altay dilleri grubu içerisinde yer alması gerektiğini ve Türkçenin ana Türkçeden kopan bir kolu olduğunu ispatlayarak karşılaştırmalı Altay dilleri araştırmalarının başlatıcısı olmuştur.

Doğru Cevap: B

Soru 73

Fincedeki zamir sistemi ile diğer Altay dillerindeki zamir sistemini karşılaştırmış, bu dil ailesine giren dillerde kişi zamirleri ve ekleri bakımından belli bir benzerliğin olduğunu ortaya koymayı amaçlayan araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

W. Schott

W. Radloff

D. G. Messerschmidt

Strahlenberg

M. A. Castrén

Açıklama:

Matthias Alexander Castrén, Fincedeki zamir sistemi ile diğer Altay dillerindeki zamir sistemini karşılaştırmış, bu dil ailesine giren dillerde kişi zamirleri ve ekleri bakımından belli bir benzerliğin olduğunu ortaya koymayı amaçlayan araştırmacıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 74

Çalışmalarının başlangıcında, Ana Altay dili diye bir dilin varlığından şüphe duyan ancak sonra bu görüşünü değiştiren araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

Ramstedt

Strahlenberg

W. Schott

M. A. Castrén

D. G. Messerschmidt

Açıklama:

Ramstedt, çalışmalarının başlangıcında, Altay dillerinin ortaya çıktığı Ana Altay dili diye bir dilin varlığından şüphe duymakta, aynı zamanda Moğolca ve Türkçe arasındaki benzerlikleri sözcük alışverişine bağlamakta idi. Ancak bu görüşünü değiştirdi ve Altay dillerini ortak bir atadan yani ‘Ana Altayca’dan getirdi.

Doğru Cevap: A

Soru 75

Aşağıdakilerden hangisi yalınlayan (Tek Heceli) dillerden değildir?

Çince

Tibetçe

Türkçe

Vietnamca

Baskça

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.
Yalınlayan (Tek Heceli) Diller: Çince, Tibetçe, Vietnamca, Baskça'dır. Türkçe bu grup içerisinde yer almadığından doğru cevap C şıkkındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 76

Üzerinde en çok araştırma yapılan ve akrabalığı kesin olarak ortaya konulan dil ailesi aşağıdakilerden hangisidir?

Hint-Avrupa

Ural-Altay

Hâmi-Sâmi

Çin-Tibet

Eskimo-Aleut

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.
Yeryüzündeki dillerde olduğu gibi dil aileleri konusunda da kesin bir sayı vermek mümkün değildir. Günümüze kadar üzerinde en çok araştırma yapılan ve akrabalığı kesin olarak ortaya konulan dil ailesi, Hint-Avrupa dil ailesidir. Ondan sora Ural-Altay, Hâmi-Sâmi ve Çin-Tibet dil aileleri gelir. Bu yüzden doğru cevap A şıkkındadır.

Doğru Cevap: A

Soru 77

Bir dil ailesine giren diller arasında hangi ortak özelliklerin olması beklenir?

I. Sözlük (leksikoloji)II. Ses (fenotik)

I. Sözlük (leksikoloji)II. Cümle bilgisi (sentaks)

I. Ses (fonetik)II. Yapı (morfoloji)

I. Ses (fonetik)II. Yapı (morfoloji)III. Sözlük (leksikoloji)IV. Cümle bilgisi (sentaks)

I. Yapı (morfoloji)II. Sözlük (leksikoloji)III. Cümle bilgisi (sentaks)

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.
Bir dil ailesine giren diller arasında ses (=fonetik), yapı (=morfoloji), sözlük (=leksikoloji) ve cümle bilgisi (=sentaks) bakımlarından ortak özelliklerin olması beklendiğinden doğru cevap D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 78

Günümüzde halen dil sayısının netlik kazanmamasının nedeni aşağıdakilerden hangisi değildir?

Dil-lehçe ayrımının yapılmamış olması.

Yazıya geçirilmemiş diller bulunması.

İşlenmemiş dillerin olması.

Yeryüzünün tam keşfedilememiş olması.

Bilimsel çalışmaların henüz tamamlanmamış olması.

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.
Günümüzde hâlen dil - lehçe ayrımının yapılamamasından ve yeryüzünün çeşitli yerlerinde yazıya geçirilmemiş, işlenmemiş dillerin bulunmasından dolayı dil sayısı netlik kazanmamıştır. D şıkkının ilgisi yoktur, çünkü yeryüzündeki uygarlıklar ve konuştukları diller bilinmektedir. Bu yüzden doğru cevap D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 79

Bir dilin Ural-Altay grubuna dahil olması, aşağıda verilen hangi dil özelliklerini taşımasına bağlıdır?

Gramatikal cinsiyet içermesi, yardımcı fiilin kullanılmaması, soru ekinin olması, isim çekimlerinde iyelik ekinin olmaması.

Ses uyumunun olmaması, gramatikal cinsiyet içermemesi, ulmaların olması, sayı sözlerinden sonra çokluk eki kullanılması ve olumsuz hareket için ayrı fiilin olması.

Ses uyumunun olması, gramatikal cinsiyet içermemesi, ulmaların olmaması, sıfatın ismin önüne gelmesi ve olumsuz hareket için ayrı fiilin olması.

Ural-Altay dillerinin çoğunda olumsuz hareket için ayrı bir fiil yoktur ve bağlaç yerine fiil şekilleri kullanılır.

Sözcük belirleyici (belirtme edatı) işleviyle sözcüğün başına yazılan Arapçadaki ال ‘el-’ tarif harfi (krş.: الكتاب ‘el-kitâbü’) veya İngilizcedeki ‘the’ artikeli ( krş.: the Americas) gibi ulamalar vardır.

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.
Ural-Altay dil grubunun başlıca belirleyici özelikleri; Ses uyumunun olması, gramatikal cinsiyet içermemesi, ulmaların olmaması, sıfatın ismin önüne gelmesi ve olumsuz hareket için ayrı fiilin olmasıdır. Bu yüzden doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 80

Aşağıdakilerden hangisi bir dilin, bir dil ailesi içerisinde bulununup/bulunmadığının tespitinde rol oynayan kriterlerden biridir?

O halkın tarihi, kültürü, coğrafyası ve arkeolojik çalışmalar.

Cümle bilgisi

Eski yazıtların ortaya çıkarılmış olması.

Dilin hala yaşayan bir dil olması.

O dili konuşan halkın diğer halklarla karışmamış olması.

Açıklama:

Yapıları bakımından dilleri tanımlayabilecek ve Türk dilinin yer aldığı dil grubunu belirleyebileceksiniz.
Bir dil ailesine giren diller arasında ses (=fonetik), yapı (=morfoloji), sözlük (=leksikoloji) ve cümle bilgisi (=sentaks) bakımlarından ortak özelliklerin olması beklendiğinden, B şıkkı cümle yapısı cevabı doğrudur.

Doğru Cevap: B

Soru 81

Türkoloji Bilim Dalının gelişmesindeki en önemli faktörler aşağıdakilerden hangisidir?

Konu üzerinde birçok biliminsanının çalışması.

Türkçe'nin dünyada dilleri arasında en çok konuşulan dillerden olması.

Türklerin geçmişte yaşadığı bölgelerin, gezi, araştırma ve arkeolojik bulgularla iyi analiz edilmiş olması.

Türkçe'nin basit bir dil olması nedeni ile çalışmaların kolaylıkla yürütülebilmiş olması.

T.C kurulması ile en öncelikli işin dil devrimi olması nedeni ile Türkoloji çalışmalarına her bakımdan büyük destek sağlanması.

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Titiz bir bilim adamı olarak çalışan Messerschmidt, araştırma gezisi sırasında günlük notlar tutar; levhalar düzenler, resim ve haritalar çizer. Bu notlarda, Sibirya’nın 18. yüzyıldaki durumunu inceler ve Yenisey Yazıtları hakkında ilk bilgiler burada verilir. Sonradan; Türkiye’de Türkoloji bilim dalının gelişmesinde öncü şahsiyetlerden biri olan Saadet Çağatay, Mes- serschmidt’in değerli eserinin Doğu Berlin’de 1962-1966 yılları arasında basılan ilk üç cildini « “D. G. Messerschmidt, Forschungsreise durch Sibirien 1720-1727. I. Cilt: 379 sayfa, 9 resim, 1 harita, 1962; II. Cilt: 270 sayfa, 10- 31 resim ve levhalar, 1964; III. Cilt: 274 sayfa, 8 resim ve levha, 1966, Akademie-Verlag, Berlin”, Türkoloji Dergisi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Enstitüsü, C. III, S. 1, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1968, s. 133-139 » künyeli makalesiyle tanıtmıştır. Ancak, Akademie-Verlag makalenin çıktığı yıl olan 1968’de IV. cildi, 1977’de ise son cildi yayımlayarak Messerschmidt’in eserini beş ciltlik bir takım hâlinde ilim âleminin istifadesine sunmuştur. Bu yüzden doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 82

Ural-Altay dil grubunun alt grupları üzerine yapılan incelemelerde ne tür yöntemler kullanılmıştır?

Bu dili konuşan halkların tarihsel ve kültürel geçmişini incelemek.

Bu dili konuşan halkların ırksal özelliklerini tayin etmek.

Bu halkların yaşadıkları coğrafyanın özelliklerini belirlemek.

Göç olgusunu incelemek.

Gruplar arasında sayı, akrabalık, tabiat, organ, hayvan, renk ve sıfat adlarından oluşan kelimeleri kullanarak birbiriyle karşılaştırmak.

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Strahlenberg, eserinde Kuzey Avrupa ve Sibirya arasında Ural-Altay kavimlerinin konuştuğu 32 dili “Tatar” adı altında toplamış ve bu dilleri konuşan halkların isimlerini vererek Tabula Polyglotta (=çok dilli tablo)’da altı gruba ayırmıştır: 1. Fin-Ugor 2. Türk-Tatar 3. Samoyed 4. Moğol-Mançu 5. Tunguz 6. Karadeniz ve Hazar Denizi arasındaki halklar. Bu altı grup, ilk beş grupta 60, altıncı grupta ise 55 olmak üzere sayı, akrabalık, tabiat, organ, hayvan, renk ve sıfat adlarından oluşan 115 kelime kullanılarak birbiriyle karşılaştırılmıştır. Bu yüzden doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 83

Altay dilleri için en karakteristik fonetik özelliklerinden biri ve en önemlisi aşağıdakilerden hansigidir, örnekle gösteriniz.

Çekim eki:Türkçe /i/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

Yapım eki:Türkçe /i/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

Ses denklikleri:Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

İyelik eki:Türkçe /i/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

Kaynaştırma eki:Türkçe /i/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/

Açıklama:

Ural-Altay dil ailesini dil özellikleriyle birlikte tanıyacak ve bu konuda çalışan ilk ve önemli isimleri ve eserlerini sıralayabileceksiniz.
Schott, çalışmaları ile daha çok bir Altayist; yani Altay dil grubuna - yapmış olduğu gruplamada “Tatar dilleri” olarak- giren diller arasındaki yakınlık ve benzerlikleri tespit etmeye çalışan biri olarak tanınmıştır. Schott, bu konudaki eserini 1836’da vermiştir: Versuch über tatarischen Sprachen (=Tatar Dilleri Üzerine Tecrübe), Berlin 1836 Bu eserde, ‘Tatar’ adını verdiği Türk, Moğol, Tunguz dillerinden oluşan grubun akrabalık derecesini tespit etmeye çalışmış, kelime ve kökler arasındaki benzerlikler ile ilişkileri, eklerdeki fonetik gelişmeleri gözlemlemiş, gerektiğinde Fin-Ugor dilleri ile de karşılaştırmaya ver vermiştir. Sonuçta, Altay dilleri için en karakteristik fonetik özelliklerinden biri ve en önemlisi olan Ortak Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /z/ = Çuvaşça /r/ Türkçe /ş/ = Çuvaşça /l/ ses denkliklerini ortaya koymuştur. Bunun örnekleri aşağıdaki için Tablo 1.2 ve 1.3’ü inceleyiniz. Bu yüzden doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Ünite 2

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Çoyren yazıtı için söylenemez?

Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtıdır.

VII. yy.'a aittir.

Mezar taşıdır.

6 satırdan ibarettir.

Orhun yazıtlarının yazıldığı alfabe ile hâkkedilmemiştir.

Açıklama:

Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtı, VII. yy’a ait Çoyren (Çoyr, 688-692) yazıtıdır. Banka bir deyişle, Türk yazı dilinin ilk örnekleri VII. yy’a aittir. Çoyren yazıtı, Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları gibi mezar taşı olarak dikilmiştir. Köktürk Kağanlarına bağlı bir kişinin, II. Köktürk Kağanlığını kuran İlteriş’e katıldığını anlatan bu yazıt, sadece 6 satırdan ibarettir. Orhun yazıtlarının yazıldığı alfabe ile hâkkedilmiştir (taşa kazınmıştır).

Doğru Cevap: E

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi “Türk Dili”nin Orhun Türkçesinden önceki dönemlerini “Altay Dil Teorisi”ni benimseyen Türkologlara göre kronolojik olarak sıralamasını gösterir?

Ana Altayca - İlk Türkçe - Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça

Ana Altayca - Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça - İlk Türkçe

Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça - Ana Altayca - İlk Türkçe

İlk Türkçe -Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça - Ana Altayca

İlk Türkçe - Ana Altayca - Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça

Açıklama:

Ana Altayca - İlk Türkçe - Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça

Doğru Cevap: A

Soru 3

Eski Türkçe dönemi hangi yazı dillerini kapsar?

Köktürk, Karahanlı

Köktürk, Uygur, Karahanlı

Uygur, Karahanlı

Köktürk, Kiril, Uygur

Köktürk, Karahanlı, Latin

Açıklama:

Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe (=Orhun Türkçesi), Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini (VII-XIII. yy) kapsar.

Doğru Cevap: B

Soru 4

Grønbech'in çalışmasında Karahanlı Türkçesi hangi dönemde yer alır?

Eski Türkçe

Yeni Türkçe

Orta Türkçe

En Eski Türkçe

Ana altayca

Açıklama:

Grønbech (1873-1948), çalışmasında (Der türkische Sprachbau, I, 1936, s.10-14.) Türk dilini, yazılı ürünler vermeye başladığı Orhun Türkçesinden başlayarak üç döneme ayırmıştır:
1. Eski Türkçe: Orhun (Köktürk), Uygur.
2. Orta Türkçe: Kaşgar (Karahanlı), Çağatay, Kuman, Eski Osmanlı.
3.Yeni Türkçe:...

Doğru Cevap: C

Soru 5

Ligeti’nin yapmış olduğu dönemlendirmede ilk dikkati çeken özellik aşağıdakilerden hangisidir?

Alfabe farklılığı

Din farklılığı

Coğrafik ayrım

kronolojik kaygı

Siyasi görüş

Açıklama:

Ligeti’nin yapmış olduğu dönemlendirmede ilk dikkati çeken özellik, kronolojik kaygının güdülmesi olmuştur.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Eski Türkçe dönemine Karahanlı Türkçesi'ni dahil etmemiştir?

Rona Tas

Marcel Erdal

Lars Johanson

Aysu Ata

Ahmet Caferoğlu

Açıklama:

Ahmet Caferoğlu (1899-1975) Köktürk ve Uygur dönemlerini Eski Türkçe başlığı altında incelemiştir. Karahanlı Türkçesini bu döneme dahil etmemiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi "Orta Türkçe" dönemi için söylenemez?

XIII.-XX. yy.'lar arasını kapsar.

Moğol hareketi bu dönemin başlangıcı olmuştur.

Doğu'da Karahanlı ve Çağatay Türkçeleri'ni kapsar.

Batı'da Eski Oğuz ve Osmanlı Türkçesi'ni kapsar.

Bu terim ilk kez Lars Johanson tarafından kullanılmıştır.

Açıklama:

“Orta Türkçe” terimi, ilk kez 1928’de Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünün, yani Dîvânü Lügâti’t-Türk’ün söz varlığı ile ilgili çalışmasında, Carl Brockelmann (1868-1956) tarafından Karahanlı Türkçesi için kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de Türk dili tarihi konusunda ilk çalışmayı yapan ve uzun yıllar bu çalışmayla tek olan kişidir?

Ahmet Caferoğlu

Fuad Köprülü

Talat Tekin

Osman Nedim Tuna

Aysu Ata

Açıklama:

Ahmet Caferoğluı'dur.

Doğru Cevap: A

Soru 9

Ahmet Caferoğlu, “Müşterek Orta Asya Türkçesi” terimini hangi Türkçeler için kullanmıştır?

Hakaniye, Harezm, Çağatay

Orhun Türkçesi, Uygurca, Karahanlı Türkçesi

Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi

Eski Oğuz Türkçesi, Harezm Türkçesi, Karahanlı Türkçesi

Karahanlı Türkçesi, Çağatay Türkçesi, Osmanlı Türkçesi

Açıklama:

Hakaniye, Harezm, Çağatay

Doğru Cevap: A

Soru 10

Fuad Köprülü Harezm Türkçesi dönemi'ni hangi yüz yıllar arası olarak değerlendirmiştir?

XIII.-XIV.

XIV-XV

XII.-XIII.

XI. - XIV

XIII.-XVII.

Açıklama:

F. Köprülü ise Harezm Türkçesi dönemi olan XIII. ve XIV. yy’ı ilk Çağatay devri içinde değerlendirir.

Doğru Cevap: A

Soru 11

Türk dilinin en erken dönemine ne ad verilir?

Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça

İlk Türkçe

Eski Türkçe

Ana Altayca

Ana Türkçe

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönem. Bu ortak dil döneminde mahallî farklılıkların alt grupları oluşturdukları Korelilerin, Türklerin, Moğolların ve Tunguzların, farklılıklar gösterebilen ortak Ana Altayca dilinin çeşitlemelerine sahip oldukları düşünülmektedir. Ana Altayca döneminde Türk soyluların, Türk ağzını konuşanların diğerlerinden iyice ayrılıp Türk dili bağımsız bir dil olmuştur. Bu nedenle sornun doğru cevabı D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 12

Róna-Tas, Türk dilini dönemlendirme çalışmasında aşağıdakilerden hangisini, "Geç Eski Türkçe" döneminin üçüncü alt grubunda değerlendirmiştir?

Ana Türkçe

Karahanlı Türkçesi

Orhun Türkçesi

Uygur Türkçesi

Harezm Türkçesi

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Róna-Tas’ın bu çalışmasında, Karahanlı Türkçesini, Geç Eski Türkçe döneminin üçüncü alt grubunda değerlendirmiştir. Bu nedenle doğru cevap B şıkkındadır.

Doğru Cevap: B

Soru 13

Aşağıdaki bilim adamlarından hangisi, Orta Türkçe dönemini XI. ve XV. yy'lar arasında yazı dili olma; XVI-XX. yy'lar arasında ise gelişme dönemi olarak iki alt dönemde ele almıştır?

Fuad Köprülü

Talat Tekin

Osman NedimTuna

Nuri Yüce

Ahmet Caferoğlu

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Nuri Yüce, 1987 yılındaki çalışması ile Orta Türkçe dönemini, 1. Yazı dili olma (XI-XV. yüzyıllar) 2. Gelişme dönemi (XVI-XX. yüzyıllar) olarak iki alt döneme ayırmış, ikinci alt dönem için şu açıklamayı yapmıştır: “Orta Türkçe devrinde yazı dili hâline gelmiş olan şivelerin eserler vererek edebî bir dil olması, bu döneme rastlar. Osmanlı, Çağatay, Kıpçak, Türkmen vb. şiveler Orta Türkçe devrinde yazı dili hüviyetini kazanmışlar ve birçok eserler vererek bu devrede edebî dil hâline gelmişlerdir.” Bu nedenle doğru cevap D şıkkındadır

Doğru Cevap: D

Soru 14

Türkçenin hangi döneminde, r // z ve l // ş denklikleri nedeniyle daha sonra ortaya çıkacak olan ayrışma henüz olmamıştır?

İlk Türkçe

Ana Türkç

Orta Türkçe

Ana Çuvaşça

Ana Altayca

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Altay Dil Teorisi”ni, yani bu dillerin genetik akrabalığını kabul etmeyenler için Türk dilinin dönemlendirilmesindeki ilk evre, 5000 yıllık geçmişi olan İlk Türkçe (=Erken En Eski Türkçe, Ön Türkçe; İng. Preturkic) dönemidir.Bu dönem, Çuvaşça dahil bütün Türk dillerinin ata dönemidir. Ön Türkçe döneminde r // z ve l // ş denklikleri sebebiyle daha sonra ortaya çıkacak olan ayrışma henüz olmamıştır. Bu nedenle doğru cevap A şıkkındadır.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Türk dilinin yazı dili olduktan sonraki dönemleri, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe

Eski Türkçe, İlk Türkçe, Ana Türkçe

İlk Türkçe, Eski Türkçe, Yeni Türkçe

Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

Ana Türkçe, Eski Türkçe, Yeni Türkçe

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Türkologlar tarafından Türk dili, ilk yazılı ürünlerden başlayarak üç dönemde ele alınıp incelenmiştir. Bu dönemler genelde şu adlandırma ile verilir: 1. Eski Türkçe- 2. Orta Türkçe-3. Yeni Türkçe. Doğru cevap D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 16

Türk dilini ilk dönemlendirme çalışmalarında Eski Türkçe ile Orta Türkçe dönemini ayırt eden en önemli husus, aşağıdakilerden hangisidir?

Kavimler göçü

İslâmiyetin kabulü

Maniheizmin kabulü

Cengiz istilası

Budizmin kabulü

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Karahanlı Türkçesini yeni dönemin başlangıcı olarak göstermek hiç şüphesiz İslâmiyetin kabulünü ölçüt olarak alma düşüncesinden kaynaklanmaktadır. İslâmiyetin kabulünden önceki dönem ‘Eski Türkçe’, sonraki dönem ise ‘Orta Türkçe’ olarak kabul edilmiştir. Doğru cevap B şıkkındadır.

Doğru Cevap: B

Soru 17

Altay dilleri arasında yazı dili kimliğini kazanmış en eski dil, aşağıdakilerden hangisidir?

Türkçe

Moğolca

Korece

Mançu-Tunguzca

Japonca

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Altay dil teorisini kabul edenler için, Kuzey Buz Denizi’nden Basra Körfezi’ne, Kuzeydoğu Asya’dan Doğu Avrupa’ya kadar uzanan geniş bir alanda konuşulan Türk dili, bu dili konuşanların sayısı, yazılı metinlerinin eskiliği ve çokluğu bakımından Altay dilleri arasında en önemlisidir. Bugüne kadarki bilgiler ışığında, Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtı, VII. yy’a ait Çoyren (Çoyr, 688-692) yazıtıdır. Başka bir deyişle, Türk yazı dilinin ilk örnekleri VII. yy’a aittir. Türk dili, Altay dilleri arasında yazı dili kimliğini kazanmış en eski dildir. Doğru cevap A şıkkındadır.

Doğru Cevap: A

Soru 18

"Ana Altayca" dönemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve Japonca ortaktır.

Türklerin, Korelilerin, Moğolların ve Tunguzların ortak dilin varyantlarına sahip olduğu düşünülmelidir.

Mahallî farklılıkların oluşturduğu ağızlar, dil seviyesinde düşünülmelidir.

Mahallî farklılıkların alt gruplar oluşturduğu varsayılamaz.

Türk dili, tarihinin en erken dönemidir.

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönem. Bu ortak dil döneminde mahallî farklılıkların alt gruplar oluşturduğunu varsaymalıyız; yani Korelilerin, Türklerin, Moğolların ve Tunguzların atalarının, bu ortak dil döneminde birbirinden farklı, yani birinden öbürüne farklılıklar gösterebilen ortak dilin (=Ana Altayca) varyantlarına (=çeşitleme) sahip olduğunu düşünmek zorundayız. Bu dönemde mahallî farklılıkların oluşturduğu ağızlar, dil seviyesinde düşünülmelidir. Bu nedenle doğru cevap D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 19

Türkiye’de 1987 yılındaki çalışmasında, Orta Türkçe dönemini XI ve XX. yy’lar arasında yazı dili olma ve gelişme dönemi diye iki alt dönemde elen alan Türk bilim adamı kimdir?

Fuad Köprülü

Ahmet Caferoğlu

Nuri Yüce

Talat Tekin

Osman Nedim Tuna

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 20

Türkçenin hangi döneminde r // z ve l // ş denklikleri sebebiyle daha sonra ortaya çıkacak olan ayrışma henüz olmamıştır?

Ana Altayca

Ana Türkçe

Ana Çuvaşça

İlk Türkçe

Eski Türkçe

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
İlk Türkçe dönemi, Çuvaşça dahil bütün Türk dillerinin ata dönemidir. Ön Türkçe döneminde r // z ve l // ş denklikleri sebebiyle daha sonra ortaya çıkacak olan ayrışma henüz olmamıştır. Doğru cevap D şıkkındadır.
Soruda Moğolca ve Türk dilleri arasında yer alan z = r, ş = l denklikleri sorulmadığı, soru sadece Türkçe açısından sorulduğu için A seçeneğini elemeliyiz. Soru Altay kuramı açısından değil, Türkçe açısından sorulmuştur.

Doğru Cevap: D

Soru 21

Türk dilinin dönemlendirilmesindeki kronolojik sıralama aşağıdakilerden hangisidir?

Ana Altayca, Ana Türkçe, İlk Türkçe, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça, İlk Türkçe, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

Ana Altayca, İlk Türkçe, Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

İlk Türkçe, Ana Altayca, Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

Ana Altayca, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Türk dilinin dönemlendirilmesindeki kronolojik sıralama şöyledir: Ana Altayca → İlk Türkçe → Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça → Eski Türkçe → Orta Türkçe → Yeni Türkçe; doğru cevap C şıkkındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 22

Ana Türkçe dönemi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Ana Türkçe dönemi ise Çuvaşça dışında bütün Türk dillerini kapsar.

Ana Türkçe, z’li ve r’li konuşurların dil dönemidir, daha sonra ortaya çıkacak olan ayrışma henüz olmamıştır.

İlk yazılı belgelerimiz olan ‘Orhun Yazıtları’nda z’li bir dil kullanıldığı görülür.

z’li konuşurlar hakkında ilk bilgileri Çin ve Bizans kaynaklarından temin edebiliyoruz.

Bugün yazılı dil tarihimizden söz ederken z’li konuşanların dil tarihinden söz ederiz.

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
ÖnTürkçe döneminde r // z ve l // ş denklikleri sebebiyle daha sonra ortaya çıkacak olan ayrışma henüz olmamıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Türk dilinin yazı dili olduktan sonraki dönemleri aşağıdakilerden hangisidir?

İlk Türkçe, Ana Türkçe, Eski Türkçe

Eski Türkçe, İlk Türkçe, Ana Türkçe

İlk Türkçe, Eski Türkçe, Yeni Türkçe

Ana Türkçe, Eski Türkçe, Yeni Türkçe

Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Türkologlar tarafından Türk dili, ilk yazılı ürünlerden başlayarak üç dönemde ele alınıp incelenmiştir. Bu dönemler genelde şu adlandırma ile verilir: 1. Eski Türkçe 2. Orta Türkçe 3. Yeni Türkçe; bu nedenle doğru cevap E şıkkında bulunmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 24

Eski Türkçe dönemi hangi yazı dillerini kapsar?

Orhun Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi

Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Çağatay Türkçesi

Orhun Türkçesi, Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi

Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi

Orhun Türkçesi, Harezm Türkçesi, Çağatay Türkçesi

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Eski Türkçe döneminin başlangıç aşaması Köktürkçedir. Köktürkçe, ‘Türk’ adının Türklere ait tarihî kaynaklarda ilk olarak geçtiği, Türkçenin ilk yazılı kaynaklarının bulunduğu ve Türkçenin yapısını gerçek bilgilerle tespit edebildiğimiz ilk dönemdir. Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe (=Orhun Türkçesi), Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini (VII-XIII. yy) kapsar. XIII. yy’a kadar Türk dünyasının doğu kolunda iki ayrı bölgede iki ayrı yazı dili oluşmuştur. Bunlardan biri Ötüken’de ve daha sonra Doğu Türkistan’daki Tarım Bölgesi’nde kullanılan Köktürkçe ile Uygurca, diğeri de Kaşgar’da ortaya çıkan Karahanlı Türkçesidir. Doğru cevap C şıkkındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Türk dilini ilk dönemlendirme çalışmalarında Eski Türkçe ile Orta Türkçe dönemini ayırt eden olgu nedir?

İslâmiyetin kabulü

Maniheizmin kabulü

Cengiz istilası

Budizmin kabulü

Kavimler göçü

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Türk dilinin tarihî temellere dayanan dönemlendirmesi hakkındaki ilk çalışmalar, 1936 yılında K. Grønbech ile başlar. Aslında bu konuda Aleksandr Nikolayeviç Samoyloviç (1880-1938)’in 1928 yılında yaptığı bir çalışma da vardır. Bu çalışma Abdülkadir İnan (1889-1976) tarafından “Orta Asya Edebî Dili Tarihine Dair” adıyla Türkiye Türkçesine çevrilmiştir. Çalışmada, İslâmiyeti kabul ettikten sonraki Orta Asya, yani Türk dünyasının doğu kolundaki yazı dilleri yer almaktadır. Doğru cevap A şıkkındadır.

Doğru Cevap: A

Soru 26

Aşağıdaki cümlelerden hangisi Orta Türkçe dönemi için kullanılamaz?

Orta Türkçenin başladığı XIII. yy’da bir dünya sistemi kurmuş olan Moğolların yapmış olduğu istilâlar ile Türk dünyasının farklı yer ve zamanlarında yeni yazı dilleri ve bugünün bağımsız dil grupları oluşmuştur.

Orta Türkçe dönemi Türk dilinin dönemlendirmesinde o dili konuşanların kabul ettiği dinin esas alınışına göre ayırt edilmiştir.

XIII. yy’dan itibaren Türk dünyasının doğu kanadında ortaya çıkan Türk yazı dili yanında batı kanadında da yeni bir yazı dili daha kendini göstermiştir.

XIII. yy’da Doğu Türkçesi, Harezm ve Çağatay Türkçesi olarak gelişim göstermiştir.

Bu yy’da Batı Türkçesi, Eski Oğuz Türkçesi (=Eski Anadolu Türkçesi) ve Osmanlı Türkçesi şeklinde devam etmişti.

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Türk dilini dönemlendirmede Cengiz hareketinin ‘Orta Dönem’ diye tanımlayabileceğimiz belli bir dönemin başlangıcı olarak alınması son derece isabetlidir, çünkü 840’tan sonra batıya doğru hareketlenen Türk boylarının şekillenmesinde asıl etken, Moğol hareketi olmuştur. Bir bakıma Cengiz (öl. 1227), Orta Asya ve Batı Avrasya’nın bazı yeni unsurlarla da olsa Türkleşmesini sağlamış, ayrıca var olan etnik-dilsel unsurların yeni oluşumlara dönüşmesine yol açmıştır. Başlıca Türk boylarından Oğuz, Kıpçak ve Uygurların bulundukları yerlerde 1200’lerden önce yerleşmiş oldukları iddiasına karşılık onlara şimdiki görünümlerini veren birleştirici tarihî olayın Cengiz çağı ve onun kargaşa dolu yılları olduğu tarihçilerin ortak görüşüdür. Doğru cevap B şıkkındadır.

Doğru Cevap: B

Soru 27

Aşağıdaki cümlelerden hangisi Eski Türkçe döneminin tanımı olamaz?

Eski Türkçe dönemi, Türk yazı dili tarihinin başlangıç noktasıdır.

Türkçenin ilk yazılı kaynaklarının bulunduğu ve Türkçenin yapısını gerçek bilgilerle tespit edebildiğimiz ilk dönemdir.

Eski Türkçe döneminin başlangıç aşaması Orhun Türkçesidir.

Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Orhun Türkçesi, Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini kapsar.

Türkçe, bu dönemde, bu üç yazı dili dışında batıda Oğuz Türkçesi adı verilen başka bir yazı dili oluşturmuş ve eserler vermeye başlamıştır.

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe (=Orhun Türkçesi), Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini (VII-XIII. yy) kapsar. XIII. yy’a kadar Türk dünyasının doğu kolunda iki ayrı bölgede iki ayrı yazı dili oluşmuştur. Bunlardan biri Ötüken’de ve daha sonra Doğu Türkistan’daki Tarım Bölgesi’nde kullanılan Köktürkçe ile Uygurca, diğeri de Kaşgar’da ortaya çıkan Karahanlı Türkçesidir. Uygur ve Kara-hanlı Türkçeleri birbirinin devamı olmakla beraber yan yana iki ayrı medeniyeti temsil ederek ürünlerini vermişlerdir. Türk dili, bu dönemde, bu üç yazı dili dışında henüz farklı bir yazı dili oluşturmamıştır. Doğru cevap E şıkkındadır.

Doğru Cevap: E

Soru 28

Türk dilinin yazı dili olmadan önceki dönemleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Türk dilinin tarihinde en erken dönem, Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu Ana Altayca dönemidir.

Türklerin, Moğolların ve Tunguzların atalarının, Ana Altayca döneminde birbirinden farklı, yani birinden öbürüne farklılıklar gösterebilen ortak dil (=Ana Altayca)nın varyantları (=çeşitleme)lerine sahip olduğunu düşünmek zorundayız.

“Altay Dil Teorisi”ni, yani bu dillerin genetik akrabalığını kabul etmeyenler için Türk dilinin dönemlendirilmesindeki ilk evre, 5000 yıllık geçmişi olan İlk Türkçe (=Erken En Eski Türkçe, Ön Türkçe; İng. Pre-turkic) dönemidir.

İlk Türkçe dönemi, Çuvaşça dışında bütün Türk dillerinin ata dönemidir.

Türk yazı dilinin ortaya çıkmasından önceki dönem Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça dönemidir.

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
İlk Türkçe döneminde Türk dili, Ana Altaycadan ayrılmış ve bağımsız bir dil olarak gelişmeye başlamıştır. Bu dönem, Çuvaşça dahil bütün Türk dillerinin ata dönemidir. Dolayısıyla sorunun doğru cevabı D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 29

Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtı aşağıdakilerden hangisidir?

Bilge Kağan

Çoyren

Çuçen

Yesünke

Köl Tigin

Açıklama:

Bugüne kadarki bilgiler ışığında, Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtı, VII. yy’a ait Çoyren (Çoyr, 688-692) yazıtıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 30

Türk dilinin tarihinde en erken dönem aşağıdakilerden hangisidir?

Altay Dil Birliği Dönemi

İlk Türkçe Dönemi

Ana Türkçe Dönemi

Ana Çuvaşça Dönemi

Köktürk Dönemi

Açıklama:

Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönem.

Doğru Cevap: A

Soru 31

Aşağıdaki dillerden hangisi Ana Altayca’ya kesinlikle girmez?

Türkçe

Tunguzca

Korece

Moğolca

Çince

Açıklama:

Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönemdir. Bu ortak dil döneminde mahallî farklılıkların alt gruplar oluşturduğunu varsaymalıyız; yani Korelilerin, Türklerin, Moğolların ve Tunguzların atalarının, bu ortak dil döneminde birbirinden farklı, yani birinden öbürüne farklılıklar gösterebilen ortak dilin (=Ana Altayca) varyantlarına (=çeşitleme) sahip olduğunu düşünmek zorundayız.

Doğru Cevap: E

Soru 32

Anlam farkı yaratan ses birimine ne denir?

Harf

Hece

Rekonstrüksiyon

Fonem

Ses

Açıklama:

Anlam farkı yaratan ses birimine fonem denir.

Doğru Cevap: D

Soru 33

Çin kaynakları z’li konuşurlar için aşağıdakilerden hangi dönemde birtakım Budist ‘sutra’ların Türkçeye çevrildiğini haber veriyor?

Hun

Avar

Peçenek

I. Köktürk Kağanlığı

II. Köktürk Kağanlığı

Açıklama:

z’li konuşurlar için Çin kaynakları VI. yy’da, yani bugün için Türk diliyle yazılmış bilinen hiçbir belgenin bulunmadığı I. Köktürk Kağanlığı (552-630) döneminde, birtakım Budist ‘sutra’ların Türkçeye çevrildiğini haber veriyor.

Doğru Cevap: D

Soru 34

Aşağıdakilerden hangileri Eski Türkçe dönemine girer?
I. Köktürk
II. Uygur
III. Karahanlı
IV. Çağatay

I, II, III, IV

I, II, III

II, III, IV

III, IV

I, III, IV

Açıklama:

Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe (=Orhun Türkçesi), Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini (VII-XIII. yy) kapsar.

Doğru Cevap: B

Soru 35

Grønbech (1873-1948), çalışmasında (Der türkische Sprachbau, I, 1936, s. 10-14.) Türk dilini, yazılı ürünler vermeye başladığı Orhun Türkçesinden başlayarak üç döneme ayırmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi bu dönemlerden biri olan Orta Türkçe içinde yer almaz?

Altay

Çağatay

Eski Osmanlı

Karahanlı

Kuman

Açıklama:

Eski Türkçe: Orhun (Köktürk), Uygur.

Orta Türkçe: Kaşgar (Karahanlı), Çağatay, Kuman, Eski Osmanlı.

Yeni Türkçe:
a. Güney Türkçesi: Osmanlı, Azerî, Türkmen.
b. Batı Türkistan lehçeleri: Özbek, Hive.
c. Doğu Türkçesi: Kaşgar, Kuça, Turfan, Komul, Tarançi.
d. Kuzey Türkçesi: Koybal, Altay, Abakan, Soyon, Uryanhay.
e. Kıpçak Türkçesi: Kırgız, Volga lehçeleri (Kazan vb.), Başkurt, Karayim.

Doğru Cevap: A

Soru 36

Türk dilinin dönemlendirme çalışmalarından bir diğeri de Louis Ligeti (1902-1987)’ye aittir. Aşağıdakilerden hangisi Ligeti'nin ifade ettiği Orta Türkçe dönemine girmez?

Çağatayca

Kıpçakça

Kırgızca

Oğuzca

Uygurca (Mani ve Buda tercümeleri ile)

Açıklama:

Ligeti’nin dönemlendirmesi ise şöyledir:

Eski Türkçe (VI-IX. yy): Köktürkçe ve Uygurca devri. Eski Kırgızca da belki buraya dahil edilebilir. Her üç dil Eski Türkçenin özelliklerini taşır.

Orta Türkçe (X-XV. yy):
a. Mani ve Buda tercümeleri ile Uygur yazı dilinin kuruluş devri.
b. Çağatay yazı dili devri.
c. Kıpçak ve Oğuz dil yadigârları devri.

Yeni Türkçe: XVI. asırdan itibaren, bugünkü Türkçenin kuruluş devri.

Doğru Cevap: C

Soru 37

András Róna-Tas’ın 1991’de yayımladığı An Introduction to Turcology adlı eserde Orta Türkçe hangi yıllarda başlar?

1200

1000

700

550

400

Açıklama:

András Róna-Tas’ın 1991’de yayımladığı An Introduction to Turcology adlı eserde Eski Türkçe dönemi iki gruba ayrılmış, ikinci grupta yer alan ‘Geç Eski Türkçe’ dönemi ise üç aşamada değerlendirilmiştir:
Old Turkic (Eski Türkçe)

Early Old Turkic (Erken Eski Türkçe 400-550)

Late Old Turkic (Geç Eski Türkçe 550-1200)
- Late Old Turkic I (Geç Eski Türkçe I 550-700)
- Late Old Turkic II (Geç Eski Türkçe II 700-1000)
- Late Old TurkicT III (Geç Eski Türkçe III 1000-1200)

3. Middle Turkic (Orta Türkçe 1200-)

Doğru Cevap: A

Soru 38

Karahanlılar devrinden itibaren Kaşgar şivesinde inkişaf eden Türkçe’ye ne denir?

Altın Ordu

Çağatay

Hakaniye

Harezm

Eski Oğuz

Açıklama:

Karahanlılar devrinden itibaren Kaşgar şivesinde inkişaf eden Türkçe ki buna hem Hakaniye hem Doğu Türkçesi adı verilmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 39

Altay dilleri arasında tespit edilebilen en eski yazılı kaynak hangi dile aittir?

Moğolca

Japonca

Korece

Çuvaşça

Türkçe

Açıklama:

Altay dilleri arasında en eski yazılı kaynak Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtı olan, VII. yy’a (Çoyr, 688-692) ait Çoyren yazıtıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 40

Altay dillerinin genetik akrabalığını kabul etmeyenler için Türkçenin 4000-5000 yıl önceki evresi hangi dönem olarak nitelendirilir?

Eski Türkçe Dönemi

İlk Türkçe Dönemi

Ana Altayca Dönemi

Ana Türkçe Dönemi

Orta Türkçe Dönemi

Açıklama:

Altay dillerinin genetik akrabalığını kabul etmeyenler için Türkçenin ilk evresi 5000 yıllık İlk Türkçe (Erken En Eski Türkçe, Ön Türkçe) Dönemi’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 41

Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrıldığı 395 yılında, örneğin “bax” sözcüğünün aşağıdaki hangi biçimi Çuvaşçadan ayrılmış Türk lehçesi kullanan Türk’ü ayırt etmek için kullanılabilen bir ölçüttür?

bak

baz

ban

bah

bar

Açıklama:

Bu dönem Ana Türkçe Dönemi’dir. Bu dönemde Türk dili, x değişkeninin r’li ve z’li konuşurları olarak Ana Çuvaşça ve Ana Türkçe biçiminde ikiye ayrılmıştır. Dolayısıyla bax biçimindeki bir sözcüğün r’li konuşurları olan Ana Çuvaşça konuşurları dışındaki diğer Türkçe konuşurları z’li konuşurlardır. Dolayısıyla Ana Türkçe Dönemi’nde x değişkenli bir sözcük olarak bax’ın baz şeklindeki kullanımı bir sınıflandırma ölçütü olarak kullanılabilir.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Eski ve Orta Türkçe Dönemlerine ilişkin olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğru değildir?

Köktürk ve Uygur ile Karahanlı Türkçesi arasındaki farklar seslik, biçimlik ve söz dağarcığı farklılıklarıdır.

Türk yazı dili tarihinin başlangıç noktası Eski Türkçe Dönemi’dir.

Mani dininin etkisiyle Karahanlılar Manihey alfabesini kullanmıştır.

Dili dönemlere ayırmada yaygın görüş olarak din ve onun alfabesini kullanmak yeterli bir gerekçe olamaz.

Uygur ve Karahanlı Türkçeleri birbirinin devamı olmakla birlikte yan yana iki ayrı medeniyeti temsil ederler.

Açıklama:

Mani dinini resmen kabul eden Uygurlar Uygur alfabesinden farklı olarak Manihey alfabesini kullanmışlardır.

Doğru Cevap: C

Soru 43

Aşağıdaki Türkçe lehçelerinden hangisi Gronbech’in yaptığı sınıflandırmaya göre farklı bir bölgede kullanılan lehçedir?

Abakan

Soyon

Uryanhay

Koybal

Karayim

Açıklama:

Bu sınıflandırmada Karayim lehçesi Kıpçak Türkçesi, diğer lehçeler ise Kuzey Türkçesi içerisinde gösterilmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 44

Türkçenin Eski ve Orta Türkçe Dönemlerinin belirlenmesinde en önemli etken aşağıdakilerden hangisidir?

Moğol istilası

İslamiyetin kabulü

Göç hareketleri

İklim koşullarının değişimi

Alfabe değişikliği

Açıklama:

840’tan sonra batıya doğru hareketlenen Türk boylarının şekillenmesinde asıl etken, Moğol hareketidir. Bir bakıma Cengiz Orta Asya ve Batı Avrasya’nın bazı yeni unsurlarla da olsa Türkleşmesini sağlamış, ayrıca var olan etnik-dilsel unsurların yeni oluşumlara dönüşmesine yol açmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 45

Carl Brockelmann’ın Türk dil tarihine kazandırdığı terim aşağıdakilerden hangisidir?

İlk Türkçe

Doğu Türkçesi

Orta Türkçe

Yeni Türkçe

Geç Eski Türkçe

Açıklama:

“Orta Türkçe” terimi ilk kez Carl Brockelmann tarafından 1928 yılında Dîvânü Lügâti’t -Türk’ün söz varlığı ile ilgili çalışmasında Karahanlı Türkçesi için kullanılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 46

“Müşterek Orta Asya Türkçesi” kavramı aşağıdaki Türkologlardan hangisine aittir?

Marcel Erdal

Ahmet Caferoğlu

Fuat Köprülü

Aysu Ata

Nuri Yüce

Açıklama:

“Müşterek Orta Asya Türkçesi” kavramını Ahmet Caferoğlu Türk dünyasının doğu kolundaki Türkçeler için kullanmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 47

1225 yılında yazılmış olan ve dilinin en eski yazılı belgesi olan 'Yesünke Taşı' hangi dile aittir?

Korece

Tunguzca

Çince

Moğolca

Japonca

Açıklama:

1225 yılında yazılmış olan Yesünke Taşı Moğolcanın tespit edilebilen en eski yazılı belgesidir.

Doğru Cevap: D

Soru 48

Asağıdaki isimlerden hangisi Orta Türkçe Dönemi’ni diğerlerinden farklı olarak 10. yy’dan (Karahanlı Türkçesi) başlatır?

Róna-Tas

Lars Johanson

Marcel Erdal

Louis Ligeti

Aysu Ata

Açıklama:

Yaygın olarak 13. yy’dan itibaren değerlendirilen Orta Türkçe Dönemi Gronbech ve Ligeti gibi isimler tarafından 10. yy (Karahanlı Türkçesi) ile başlatılır.

Doğru Cevap: D

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtıdır?

Orhun Yazıtları

Çoyren

Kutadgu Bilig

Dîvânü Lugati't-Türk

Divan-ı Hikmet

Açıklama:

Bugüne kadarki bilgiler ışığında, Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtı, VII. yy’a ait Çoyren (Çoyr, 688-692) yazıtıdır. Başka bir deyişle, Türk yazı dilinin ilk örnekleri VII. yy’a aittir. Çoyren yazıtı, Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları gibi mezar taşı olarak dikilmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 50

Türk dili tarihinin en erken dönemi hangisidir?

Ana Altayca Dönemi

Ana Türkçe ve Ana Çuvaşça Dönemi

Eski Türkçe Dönemi

Orta Türkçe Dönemi

İlk Türkçe Dönemi

Açıklama:

Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönem.

Doğru Cevap: A

Soru 51

Hangisi Eski Türkçe dönemine ait bir bilgi değildir?

Döneminin başlangıç aşaması Köktürkçedir.

Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe, Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini kapsar.

Türk dilinin ilk yazılı kaynaklarının bulunduğu dönemdir.

Türk dilinin yapısını gerçek bilgilerle tespit edebildiğimiz ilk dönemdir.

Bugünkü Türk dil ve lehçelerinin ortaya çıktığı dönemdir.

Açıklama:

XX. yy’ın ilk çeyreğinde başlayıp bugünkü Türk dil ve lehçelerinin ortaya çıktığı dönem Yeni Türkçe dönemidir.

Doğru Cevap: E

Soru 52

Türkologlar Türk dilini kaç ana dönem içerisinde inceler?

Açıklama:

Türkologlar tarafından Türk dili, ilk yazılı ürünlerden başlanarak üç ana dönemde ele alınıp incelenmiştir. Bu dönemler genelde söyle adlandırılır: Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe.

Doğru Cevap: E

Soru 53

Hangisi Ana Altayca Dönemi ile bir bilgidir?

Döneminin başlangıç aşaması Köktürkçedir.

Ana Altayca dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini kapsar.

Türk dilinin ilk yazılı kaynaklarının bulunduğu dönemdir.

Türk dilinin yapısını gerçek bilgilerle tespit edebildiğimiz ilk dönemdir.

Türk dilinin tarihinde en erken dönemidir.

Açıklama:

Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönem. Bu dönem Ana Altayca Dönemi olarak adlandırılır. Türkçenin kendine has bir yapısı yoktur bu dönemde.

Doğru Cevap: E

Soru 54

Aşağıdakilerden hangisi K. Grønbech'in tasnifinde Orta Türkçe döneminde yer almaz?

Kaşgar

Çağatay

Uygur

Kuman

Eski Osmanlı

Açıklama:

Türk dilinin tarihî temellere dayanan dönemlendirmesi hakkındaki ilk çalışmalar, 1936 yılında K. Grønbech ile başlar. Grønbech (1873-1948), çalışmasında (Der Türkische Sprachbau) Türk dilini, yazılı ürünler vermeye başladığı Orhun Türkçesinden başlayarak üç döneme ayırmıştır: Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe. Uygur, Eski Türkçe grubundadır.

Doğru Cevap: C

Soru 55

Hangisi Kaşgarlı Mahmud’a ait bir eserdir?

Orhun Yazıtları

Atebetü'l-Hakayık

Kutadgu Bilig

Dîvânü Lugati't-Türk

Divan-ı Hikmet

Açıklama:

Türk yazı dillerinin, lehçelerinin ve ağızlarının dil özelliklerini belirleyen, söz varlığını derleyerek bir araya getiren Kâşgarlı Mahmud bu bilgileri yazıya geçirerek ortaya koyduğu eserine Dîvânu Lugâti’t-Türk adını vermiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 56

Hangisi Türk dillerinden biri değildir?

Moğolca

Türkmence

Kırgızca

Yakutça

Çuvaşça

Açıklama:

Yeni Türkçe döneminde bugünkü Türk dil ve lehçeleri ortaya çıkmıştır. Bunlar, Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Özbekçe, Kazakça, Kırgızca, Yakutça, Çuvaşça gibi dillerdir.Türk dillerinin bugün kendine has gramer özellikleri vardır ve bunlar edebî eserler veren yazı dilleri hâline gelmişlerdir.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisinde Karahanlı Türkçesi'nin ortaya çıktığı bilinir?

Kaşgar

Ötüken

Basmıl

Kıpçak

Buhara

Açıklama:

Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe, Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini kapsar. XIII. yy’a kadar Türk dünyasının doğu kolunda iki ayrı bölgede iki ayrı yazı dili oluşmuştur. Bunlardan biri Ötüken’de ve daha sonra Doğu Türkistan’daki Tarım Bölgesi’nde kullanılan Köktürkçe ile Uygurca, diğeri de Kaşgar’da ortaya çıkan Karahanlı Türkçesidir.

Doğru Cevap: A

Soru 58

“Orta Türkçe” terimini ilk kim kullanmıştır?

Carl Brockelmann

Fuad Köprülü

András Róna-Tas

Aleksandr Nikolayeviç Samoyloviç

Ahmet Caferoğlu

Açıklama:

Carl Brockelmann , “Orta Türkçe” terimini ilk kez 1928’de Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’ünün söz varlığı ile ilgili çalışmasında Karahanlı Türkçesi için kullanılmıştır. Brockelmann, 1954 yılında bu terimin alanını İslâmın kabulünden XX. yy’ın başlarına kadarki Orta Asya Türkçesini (Karahanlı, Harezm, Çağatay Türkçeleri) içine alacak şekilde genişletmiş ve bu döneme “Doğu Türkçesi” adını vermiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 59

I. Türk yazı dilinin ilk örnekleri VII. yy’a aittir.
II. Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları, mezar taşı olarak dikilmiştir.
III. Çoyren yazıtının diğer adı Orhun yazıtıdır.
IV. Çoyren yazıtı, alfabenin taş üzerine kazınmasıyla yazılmıştır.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Yalnız II

II, III

I, IV

I, II, III

I, II, IV

Açıklama:

Türk yazı dilinin ilk örnekleri VII. yy’a aittir. Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları, mezar taşı olarak dikilmiştir. Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları için Orhun yazıtları da denilmektedir. Çoyren yazıtı ile Orhun yazıtları arasında yaklaşık 40 yıl ara vardır. Çoyren yazıtı, alfabenin taş üzerine kazınmasıyla yazılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 60

I. Moğol dilinin en eski yazılı belgesi “Yesünke Taşı”dır.
II. “Moğolların Gizli Tarihi” adlı eser Ahmet Temir tarafından Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.
III. Çuçen dili, ölü dil sayılmaktadır.
IV. Korecenin en eski yazılı belgesi Çuçen dili ile yazılmıştır.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Yalnız I

Yalnız III

II, IV

I, II, III

I, III, IV

Açıklama:

Moğol dilinin en eski yazılı belgesi “Yesünke Taşı”dır. “Moğolların Gizli Tarihi” adlı eser Ahmet Temir tarafından Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Çuçen dili, ölü dil olarak sayılmaktadır. Korecenin değil, Tunguzcanın en eski yazılı belgesi Çuçen dili ile yazılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 61

I. O dili konuşanlar tarafından yapılır.
II. Herkes tarafından aynı şekilde yapılır, fikir farkı hiçbir zaman görülmez.
III. O dilin konuşulduğu zamanlarda yani eş zamanlı yapılır.
IV. Rekonstrüksiyon yani yeniden kurma, yeniden oluşturma metodu dilin tanıklayamadığımız dönemleri ile ilgili çalışmalarda kullanılabilir.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi dil dönemlendirmeleri ile ilgili söylenebilir?

Yalnız II

Yalnız IV

I, II

II, III, IV

I, III, IV

Açıklama:

Dil dönemlendirmeleri, o dili konuşanlar tarafından yapılmaz. Çok daha sonraları o dille uğraşan dilbilimciler tarafından yapılır. O yüzden bazen birbiriyle örtüşmeyen değerlendirmelere rastlanabilir veya bir dönem için geçerli olan bir görüş daha sonra eskiyebilir; yerini yenilerine bırakmak zorunda kalabilir. Rekonstrüksiyon yani yeniden kurma, yeniden oluşturma metodu dilin çıkış noktası ya da tanıklayamadığımız dönemleri ile ilgili çalışmalarda kullanılabilir.

Doğru Cevap: B

Soru 62

Altay dil teorisinde genetik akrabalığı olduğu düşünülen diller aşağıdakilerden hangisidir?

Türk, Arap, Fars, Moğol dilleri ve belki Japon dili

İngiliz, Alman, Fransız dilleri ve belki Çin dili

Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dili

Arap, Fars, Alman dilleri ve belki Japon dili

Türk, Fars, Moğol dilleri ve belki Arap dili

Açıklama:

Altay dil teorisi; Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin genetik akrabalığı olduğunun düşünüldüğü teoridir.

Doğru Cevap: C

Soru 63

I. Türk dili, Ana Altaycadan ayrılmış ve bağımsız bir dil olarak gelişmeye başlamıştır.
II. Başlangıcı genellikle V. yüzyıl olarak gösterilmektedir.
III. Bütün Türk dillerinin ata dönemidir.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi İlk Türkçe dönemi ile ilgili olarak doğrubir yargıdır?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, III

II, III

Açıklama:

Türk dili, Ana Altaycadan ayrılmış ve bağımsız bir dil olarak gelişmeye başlamıştır. Bütün Türk dillerinin ata dönemidir. Bu dönemin başlangıcı için kesin bir zaman verilmemekle birlikte M.Ö. 3500’lü yıllardan milat sıralarına kadarki süreç gösterilir.

Doğru Cevap: D

Soru 64

“İlk Türkçe döneminde ogux şeklinde konuşanlar vardır. Ana Türkçe döneminde Türk dili …….….. şeklinde x değişkeninin ……..….. ile ……….... şeklinde x değişkeninin ………… Ana Çuvaşça ve Ana Türkçe diye ayrılmıştır.” ifadesinde boş bırakılan yerlere sırasıyla hangileri getirilmelidir?

ogut - t’li konuşurları - oguz - z’li konuşurları

ogur - r’li konuşurları - oguz - z’li konuşurları

ogut - t’li konuşurları - ogur - r’li konuşurları

oguz - z’li konuşurları - ogut - t’li konuşurları

oguz - z’li konuşurları - ogur - r’li konuşurları

Açıklama:

“İlk Türkçe döneminde ogux şeklinde konuşanlar vardır. Ana Türkçe döneminde Türk dili, ogur şeklinde x değişkeninin r’li konuşurları ile oguz şeklinde x değişkeninin z’li konuşurları Ana Çuvaşça ve Ana Türkçe diye ayrılmıştır: Tü. z = Çu. r denkliği”

Doğru Cevap: B

Soru 65

I. Eski Türkçe dönemi öncesinde Türkler tarafından Türk diliyle yazılmış herhangi bir belge bulunmamaktadır.
II. Eski Türkçe dönemi Türk yazı dili tarihinin başlangıç noktasıdır.
III. Eski Türkçe dönemi, yalnızca Köktürkçeyi kapsamaktadır.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II

I, III

Açıklama:

Eski Türkçe dönemi öncesinde Türkler tarafından Türk diliyle yazılmış herhangi bir belge bulunmamaktadır. Eski Türkçe dönemi Türk yazı dili tarihinin başlangıç noktasıdır. Eski Türkçe dönemi; Köktürkçe, Uygurca Karahanlıcayı kapsamaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 66

“…………. , çalışmasında Türk dilini, …………. ürünler vermeye başladığı Orhun Türkçesinden başlayarak üç döneme ayırmıştır: ……….…. [Orhun (Köktürk), Uygur], Orta Türkçe [Kaşgar (Karahanlı), Çağatay, Kuman, Eski Osmanlı] ve Yeni Türkçe.” ifadesinde boş bırakılan yerlere sırasıyla hangileri getirilmelidir?

Grønbech - yazılı - Eski Türkçe

Ahmet Temir - yazılı - İlk Türkçe

Grønbech - sözlü - Eski Türkçe

Grønbech - sözlü - İlk Türkçe

Ahmet Temir - yazılı - İlk Türkçe

Açıklama:

Grønbech (1873-1948), çalışmasında Türk dilini, yazılı ürünler vermeye başladığı Orhun Türkçesinden başlayarak üç döneme ayırmıştır. Eski Türkçe [Orhun (Köktürk), Uygur], Orta Türkçe [Kaşgar (Karahanlı), Çağatay, Kuman, Eski Osmanlı] ve Yeni Türkçe.”

Doğru Cevap: A

Soru 67

I. alfabe ve din konusundaki tutucu tavır
II. coğrafya ve kültür
III. ağız farklılıklarının ortaya çıkardığı ses farklılıkları
IV. söz dağarcığı farklılıkları
Yukarıdaki ifadelerden hangisi Köktürk ve Uygur Türkçeleri ile Karahanlı Türkçesi arasındaki farklar ile ilgili olarak doğrudur?

Yalnız III

Yalnız IV

II, III

I, III, IV

II, III, IV

Açıklama:

Köktürk ve Uygur Türkçeleri ile Karahanlı Türkçesi arasındaki farklar, bağlı oldukları kültür daireleri ile değişik Türk boylarına ait ağız farklılıklarının ortaya çıkardığı seslik, biçimlik ve söz dağarcığı farklılıklarından öte değildir. Coğrafya ve zaman faktörleri de etkili olmuştur. Karahanlı Türkçesindeki en köklü değişiklik, resmî din olarak kabul edilen İslâmiyetin etkisiyle Arap alfabesinin kullanılmaya başlanmasıdır ancak Türkler alfabe ve din konusunda özellikle Eski Türkçe dönemi boyunca hiçbir zaman tutucu olmamışlardır.

Doğru Cevap: E

Soru 68

Orta Türkçe ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

İlk kez Dîvânü Lügâti’t-Türk’ün söz varlığı ile ilgili çalışmasında kullanılmıştır.

1928 yılında kullanılan bir terimdir.

Bütün araştırmacılar tarafından dönemin başlangıcı X. yüzyıl olarak kabul edilmiştir.

Terim olarak ilk kez Carl Brockelmann tarafından kullanılmıştır.

Grønbech ve Ligeti tarafından da kullanılan bir terimdir.

Açıklama:

“Orta Türkçe” terimi, ilk kez 1928’de Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünün, yani Dîvânü Lügâti’t-Türk’ün söz varlığı ile ilgili çalışmasında, Carl Brockelmann (1868-1956) tarafından Karahanlı Türkçesi için kullanılmıştır. Grønbech ve Ligeti tarafından da kullanılan bir terimdir. Onların yapmış olduğu çalışmalarda Orta Türkçe döneminin X. yüzyıldan itibaren yani Karahanlı dönemi ile başlatıldığı görülse de diğer çalışmalarda dönemin III. yüzyıldan itibaren başlatıldığı görülmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 69

Aşağıdakilerden hangisi Altay dil teorisini kabul edenler için Türk dilinin, Altay dilleri arasında en önemlisi olduğu tezini açıklamaz?

Orta Asya'dan Doğu Avrupa'ya çok geniş bir coğrafyada konuşuluyor olması

Bu dili konuşanların sayısı

Yazılı metinlerin eskiliği

Yazılı metinlerin çokluğu

Dönemin yerli edebiyatçılarının bu dilde eser vermesi

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Dönemin yerli edebiyatçılarının illa bu dilde eser vermesi doğru bir ifade olmadığı gibi, bir dilin önemini belirtmez.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Çoyren yazıtları tarihlendirilmiş en eski yazıt olmasına rağmen, Orhun yazıtlarının Türk dilinin en eski belgeleri olarak değerlendirilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Bu yazıtlardaki metinlerin anlaşılabilecek uzunlukta olması, yani Köktürk harfleriyle yazılmış pek çok taşta olduğu gibi silinti ve tahribatın çok fazla olmamasıdır.

Çoyren yazıtlarının mezar taşı olarak dikilmiş olması.

Çoyren yazıtlarının sadece altı satırdan ibaret olması.

Çoyren yazıtlarının Orhun yazıtlarının yazıldığı alfabe ile hâkkedilmiş olması.

Orhun yazıtlarının, Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarından oluşması.

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Orhun yazıtlarının kabul edilmesinin geçerli nedeni, günümüze kadar korunmuş olması ve metinlerin anlaşılabilir olmasıdır. Oysa ki, Çoyren yazıtları kısa olduğu gibi tahribat görmüştür.

Doğru Cevap: A

Soru 71

Aşağıdakilerden hangisi bir dilin çıkış noktası ya da tanıklayamadığımız dönemlerindeki araştırılmasına ilişkin metotlar arasında yer almaz?

Rekonstrüksiyon

İlgili dili konuşanlarlar yapılan çalışmalar

Dilin iç faktörleri

Halkın ritüel ve dini uygulamalarını incelemek

Dilin akışı içindeki karakteristikleri belirlemek

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Halkın çeşitli ritüel ve dini uygulamaları başka alanların konusudur. Ayrıca din olgusu geniş coğrafyalara yayıldığından, inananlarının birçok farklı dilini barındırabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 72

Türk dilinin tarihinde en erken dönem “Altay Dil Birliği” dönemidir; yani Türk, Moğol, Tunguz, Kore dilleri ve belki Japon dilinin ortak olduğu dönem. Bu ortak dil döneminde mahallî farklılıkların alt gruplar oluşturduğunu varsaymalıyız; yani Korelilerin, Türklerin, Moğolların ve Tunguzların atalarının, bu ortak dil döneminde birbirinden farklı, yani birinden öbürüne farklılıklar gösterebilen ortak dilin (Ana Altayca) varyantlarına (çeşitleme) sahip olduğunu düşünmek zorundayız. Bu dönemde mahallî farklılıkların oluşturduğu ağızlar, dil seviyesinde düşünülmelidir.Yukarıdaki pasaj için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Ortak coğrafyadaki bölgesel dağılımlar, zamanla dilin farklılaşmasına yol açabilir.

Mahalli farklılıklar dilin ortaklığında belirleyici unsur değildir.

"Altay Dil Birliği" döneminde, bölgenin tüm halkları aynı ortak dili konuşmaktadır.

Geçmişte ortak dilin birinden öbürüne farklılık göstermesi, günümüzde halkların ortak dil üzerinden anlaşmasına engel teşkil etmez.

Korelilerin, Türklerin, Moğolların ve Tunguzların atalarının geçmişte ortak dile sahip olmaları, aynı soydan geldiklerinin kanıtıdır.

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Ortak coğrafya içindeki bölgesel dağılımlar, daha o dönemde bu farklılaşmanın ortaya çıkmasındaki bir faktördür; tıpkı bugün Türkiye dil alanı üzerinde farklı ağızların olması gibi. Ana Altayca döneminde Türk soyluların, Türk ağzını konuşanların diğerlerinden iyice ayrılıp Türk dilinin bağımsız bir dil olması konumuz açısından önemlidir.

Doğru Cevap: A

Soru 73

Günümüze ulaşamayan Budist sutraların Türk Dili açısından öneminin nedeni aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Aynı dil ailesine mensup olmamaları

I. Köktürk Kağanlığı dönemine ait Türkçe'ye çevrilmiş tek eser olma özellikleri

Orhun kitabelerinde sutralardan bahsedilmemiş olması

Sutralarda en eski Türkçe'ye ait özelliklerin geçmemesi

Budistlerin o tarihlerde Türkçe bilip bilmediklerinin aydınlatılmamış olması

Açıklama:

“Türk Dili”nin Orhun (Köktürk) Türkçesinden önceki dönemlerini anlatabileceksiniz.
Günümüze kadar ulaşmayan bu sutralar eğer biliniyor olsaydı, Türk dilinin bir basamak gerisi hakkında daha çok bilgimiz olurdu.

Doğru Cevap: B

Soru 74

Eski Türkçe dönemi, Türk dilinin yazıya geçirildiği Köktürkçe (Orhun Türkçesi), Uygurca ve Karahanlı yazı dillerini (VII-XIII. yy) kapsar. XIII. yy’a kadar Türk dünyasının doğu kolunda iki ayrı bölgede iki ayrı yazı dili oluşmuştur. Bunlardan biri Ötüken’de ve daha sonra Doğu Türkistan’daki Tarım Bölgesi’nde kullanılan Köktürkçe ile Uygurca, diğeri de Kaşgar’da ortaya çıkan Karahanlı Türkçesidir. Uygur ve Karahanlı Türkçeleri birbirinin devamı olmakla beraber yan yana iki ayrı medeniyeti temsil ederek ürünlerini vermişlerdir.Yukarıdaki paragrafdan aşağıdaki ifadelerden hangisi çıkarılamaz?

Eski Türkçe döneminin başlangıç aşaması Köktürkçedir.

Yaşanılan coğrafya özellikleri dili etkilemektedir.

Uygurca ve Karahanlı yazı dilleri Köktürkçe'den etkilenmiştir.

Tarım bölgeleri dilin zenginleşmesi açısından önemlidir.

Dilllerin birbirlerinin devamı olmaları ayrı medeniyetler kurulmasına engel değildir.

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Tarım bölgelerinin dilin zenginliği üzerine etkisi açısından bir değerlendirme bu paragrafta yapılmadığından doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 75

Aşağıdaki görüş hangi tarihçimize aittir?Dil ve edebiyat tarihini dönemlere ayırırken filolojik karakterleri ihmal etmemek, ancak birinci koşul olarak toplayıcı tarihî ve edebî karakterleri göz önünde bulundurmanın gerekliliğini vurgulamıştır.

Mehmet Fuat Köprülü

Ahmet Caferoğlu

Nuri Yüce

Halil İnancık

Talat Tekin

Açıklama:

Orhun (Köktürk) ve Uygur Türkçelerinin de içinde bulunduğu Eski Türkçe Dönemi ve sonrasını tanımlayabileceksiniz.
Mehmet Fuat Köprülü

Doğru Cevap: A

Ünite 3

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Köktürkler için yanlış bir ifadedir?

Tarihte “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk defa kullananlardır.

450’li yıllardan itibaren Altay Dağlarının yurt edinmişlerdir.

İilk hükümdarı Bumin Kağan'dır.

Ortaya çıkışları 540’lı yıllara denk gelir.

Bumin Kağan, Avar hükümdarının kızı ile evlenerek Çinlilere karşı ittifak kurmuştur.

Açıklama:

Bumin Kağan, Avar hükümdarının kızı ile evlenmek ister, ancak bu isteği reddedilir. Bunun üzerine Çin’deki Batı Wei hükümdarının kızıyla evlenir ve böylece ittifak Avarlara karşı Batı Wei ile kurulmuş olur.

Doğru Cevap: E

Soru 2

Yazıtlarda Köktürk Kağanlığı'nın kurulması aşağıdaki isimlerden hangisi tarafından anlatılır?

Bilge Kağan

Bumin Kağan

Tonyukuk

Köl Tigin

İştemi Kağan

Açıklama:

Bilge Kağan tarafından anlatılır.

Doğru Cevap: A

Soru 3

Aşağıdaki yıllardan hangisinde ipek ticareti konusunda bilinen ilk Türk heyeti, İstanbul’a ulaşmıştır?

573

563

583

566

580

Açıklama:

İpek ticareti konusunda bilinen ilk Türk heyeti, 563’te İstanbul’a ulaşır.

Doğru Cevap: B

Soru 4

Aşağıdaki isimlerden hangisi 583’te Batı Türklerinin devletini kurarak, devleti yönetim açısından olarak ikiye ayırmıştır?

Nivar

Tardu Kağan

Apa Kağan

Muhan Hağan

Taspar Kağan

Açıklama:

Böylece Apa Kağan, 583’te Batı Türklerinin devletini kurar ve devlet, yönetim açısından doğu ve batı diye ikiye de ayrılmış olur.

Doğru Cevap: C

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi “halkı, milleti derleyip toplayan” anlamına gelen “İlteriş” unvanı verilen isimdir?

Köl Tigin

Muhan Kağan

Bumin Kağan

Kutlug Kağan

Bilge Kağan

Açıklama:

682’de II. Köktürk Kağanlığını kuran ve diğer bütün Türk boylarını da böylelikle bağımsızlıklarına kavuşturan Kutlug Kağan’a “halkı, milleti derleyip toplayan” anlamına gelen “İlteriş” unvanı verilir.

Doğru Cevap: D

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Tonyukuk için söylenemez?

Zeki ve plancı bir kişiliğe sahiptir.

Askerî işlerdeki başarısı ile tanınır.

Çin’de Çin terbiyesi alarak büyümüştür.

İlteriş Kağan tarafından Çin hapishanesinden kurtarılmıştır.

Tonyukuk, Kapgan Kağan’ın kayınpederi idi.

Açıklama:

Ayrıca Tonyukuk, Bilge Kağan’ın kayınpederi idi.

Doğru Cevap: E

Soru 7

Köl Tigin ve Bilge Kağan aşağıdaki isimlerden hangisinin oğullarıdır?

İlteriş Kağan

Kapgan Kağan

Muhan Kağan

Tonyukuk

İştemi Kağan

Açıklama:

İlteriş Kağan'ın oğullarıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Bilge Kağan ve Köl Tigin zamanı için söylenemez?

Vezirleri Tonyukuk'tur.

Çin'le iyi ilişkiler kurulmuştur.

Yerleşik hayata geçmek için epey uğraş verilmiştir.

II. Köktürk Kağanlığı'nın hükümdarlarıdır.

Önce Bilge Kağan ölmüştür.

Açıklama:

Önce Köl Tigin ölmüştür.

Doğru Cevap: E

Soru 9

Aşağıdaki isimlerden hangisi Bilge Kağan Yazıtı'nı dikmiştir?

Tenri Tigin

Tonyukuk

Kutlug Kağan

Köl Tigin

Muhan Kağan

Açıklama:

735’te Bilge Kağan’ın oğlu Tenri Tigin tarafından -Költigin için dikilen yazıt gibi- Bilge Kağan için de bir yazıt dikilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 10

"........’te son Türk kağanının başı, Uygurların kurduğu devletin hükümdarı tarafından Çin hanedanına sunulur." cümlesindeki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

743

745

744

765

785

Açıklama:

745’te son Türk kağanının başı, Uygurların kurduğu devletin hükümdarı tarafından Çin hanedanına sunulur."

Doğru Cevap: B

Soru 11

İştemi Kağan'ın ölümünden sonra Köktürk tahtına aşağıdakilerden hangisi geçmiştir?

Bilge Kağan

Kara Kağan

Muhan Kağan

Taspar Kağan

Tardu Kağan

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Köktürk Kağanlığı’nın batıya bağlı diğer kısmında ise İştemi’nin ölümünden (576) sonra onun yerine oğlu Tardu geçti. Tardu hakkındaki bilgiler, ancak 581 yılından sonradır. Doğru cevap E şıkkındadır.

Doğru Cevap: E

Soru 12

II. Köktürk Kağanlığı döneminde "Köl Tigin" adına hazırlanan yazıtı, aşağıdaki kağanlardan hangisi diktirmiştir?

Kapgan Kağan

İlteriş Kağan

Taspar Kağan

Bilge Kağan

Muhan Kağan

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
731 yılının ilkbaharında Köl Tigin vefat eder ve yapılan pek çok savaşta ordununkumandasında büyük yararlıklar gösteren Költigin’in ölümüyle ağabeyi Bilge Kağan yalnız kalır. Köl Tigin’in Bilge Kağan tarafından düzenlenen cenaze törenine Köktürklerin komşularının tamamı katılır. 732’de Bilge Kağan külliyede Köl Tigin adına hazırlanan yazıtı diktirir. Doğru cevap D şıkkındadır.

Doğru Cevap: D

Soru 13

568 yılında Bizans'a gönderilen heyetin başında bulunan kişinin ve mensup olduğu kavmin adı, aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?

Maniakh-Türk

Mani-Türk

Mani-Sogd

Maniakh-İran

Maniakh-Sogd

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
İpek ticareti konusunda 568’de Bizans’a heyet gönderilir. Bu heyetin başında bulunan Sogd lider Maniakh bulunmaktadır. 568 yılı sonunda İstanbul’a ulaşan ve İmparator II. İustinianos’a Türk hakanının “İskit harfleri” ile yazılmış mektubunu sunanr. Doğru cevap E şıkkındadır.

Doğru Cevap: E

Soru 14

I. Köktürk Kağanlığı kim tarafından kurulmuştur?

Muhan Kağan

İlteriş Kağan

Bumın Kağan

Költigin Kağan

Taspar Kağan

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Köktürklerin ortaya çıkışı 540’lı yıllardadır. Söz konusu dönem için birinci derece kaynak olan Çin kaynaklarındaki bilgilere göre, Köktürklerin lideri Bumın Kağan (Çince kaynaklarda Tu-mın veya T’umen)’dır. Bumın Kağan’ın siyasi bir güç olarak ortaya çıkışından birkaç yıl sonra Çin ile resmî ilişkilere girdiği anlaşılmaktadır. Bumın Kağan, 552 yılında beklenmedik bir şekilde Avarlar üzerine baskın yapar ve onları mağlup eder. Bumın Kağan’ın kazandığı bu zaferden sonra Köktürk Kağanlığı tam olarak bağımsızlığına kavuşmuş olur. Yeni kurulan devletin batı kısımlarının idaresi, Bumın tarafından kardeşi İştemi’ye verilir. Köktürk Kağanlığı’nın ilk hükümdarı Bumın hakkında Çin kaynakları552 yılından sonra bilgi vermemektedir. Doğu cevap C şıkkındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 15

Aşağıdakilerden hangisi, I. Köktürk Kağanlığını döneminin en büyük ve en kuvvetli devleti hâline getirmiştir?

Nivar Kağan

Taspar Kağan

Apa Kağan

Baga Kağan

Muhan Kağan

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Köktürk Kağanlığı’nın ilk hükümdarı Bumın hakkında Çin kaynakları 552 yılından sonra bilgi vermemektedir. Konuyla ilgili kaynaklar bundan, Bumın’ın devletin kuruluşundan hemen sonra öldüğü sonucunu çıkartmaktadır. Bumın’ın ölümünden sonra yerine sadece birkaç ay hükümdarlık yapan oğlu Kara (Guo-lo) Kağan geçer. Kara Kağan’ın Köktürkler hastalanarak ölmesi üzerine Köktürk tahtına, vasiyeti gereği kardeşi Muhan Kağan (553-572) oturur. Bumın Kağan’ın kardeşi İştemi ise 576 yılına kadar merkeze bağlı olarak yabgu unvanı ile devletin batı kısmını idare etti. İştemi’nin bütün faaliyetleri doğudaki kağanlık adına idi. Bu bize, Türk devletlerinin baştan beri yönetim olarak ikiye bölündüğünü göstermektedir. Merkezleşen doğu kısmının batı kısmına karşı üstünlüğü vardı. Doğuyu Bumın’ın oğlu Muhan, batıyı ise Bumın’ın kardeşi İştemi (552-576) yirmi yıldan fazla süre yönetti. Muhan Kağan döneminde kendisinin idare ettiği devlet, diğer devletlerin hepsinden büyük ve kuvvetli olmuştur. Yapılan fetihlerle Köktürk Kağanlığı’nın sınırları, güneyde Çin Seddi’nden kuzeyde Buz Denizi’ne, doğuda Kore’den batıda Karadeniz’e kadar uzanmış, Orta Asya’yı bir uçtan bir uca kaplamıştı. Doğru cevap E şıkkındadır.

Doğru Cevap: E

Soru 16

"sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop baz kılmış" cümlesinin tam ve doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir?

Ordular sevk ederek dört taraftaki halkı hep bağımlı kılmış.

Su akıtarak dört taraftaki Türk boylarına hizmet etmiş.

Su baskını dört bir tarafı harap etmiş.

Kurt sürüsü “Dört Bulun” şehrindeki insanları aciz bırakmış.

Sulayarak dört bir yandaki topraklara hayat getirmiş.

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Köl Tigin Yazıtı ve Bige Kağan yazıtından alınan metnin bir bölümünün bugünkü Türkçe'ye çevirisinde; "Ordular sevk ederek dört taraftaki halkı hep bağımlı kılmış" biçiminde yer almaktadır. Dolayısıyla doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 17

Bumın Kağan'ın siyasi bir güç olarak ortaya çıkışından önce Köktürkler, aşağıdakilerden hangisine bağımlıdır?

Sasaniler

Hunlar

Hazarlar

Akhunlar

Avarlar

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Çin kaynaklarından, Köktürkleinr Bumim kağan'ın siyasi bir güç olarak ortaya çıkışından önce Avarla bağlı oldukları öğrenilmektedir. Bu nedenle Sorunun doğru cevabı E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 18

Doğu Köktürk Kağanlığı ne zaman yıkılmıştır?

552

681

744

630

672

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Doğu Köktürk Kağanlığı, kişisel çekişmeler sebebiyle 630 yılında, Batı Köktürk Kağanlığı Çin'in işgal etmesiyle 659 yılında yıkılmıştır. Sorunun doğru cevabı D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 19

II. Köktürk Kağanlığı kaç yılında ve hangi Türk boyu tarafından yıkılmıştır?

630- Kırgız

745- Basmıl

745- Uygur

840- Karluk

840- Kıtay

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
II. Köktürk Kağanlığı, görkeminin doruğundayken, Bilge Kağan'ın 734 yılında zehirlenerek öldürülmesinden sonraki on yıl içinde sarsılmış, Basmıl, Karluk ve Uygurlar arasında başlayan iktidar mücedelelerini Uygurların kazanarak son Köktürk Kağanı'nın başını Çinlilere sunmalarıyla 745 yılında yıkılmıştır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 20

I. Köktürk Kağanlığı kim tarafından kurulmuştur?

İlteriş Kağan

Bumın Kağan

Muhan Kağan

Költigin Kağan

Taspar Kağan

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
540'lı yıllarda tarih sahnesine çıkan Köktürklerin, Çin kaynaklarına göre bu tarihteki liderleri Bumin Kağan'dır. Bumin kağan, Çin'deki Batı Wei hükümdarının kızı ile evlenerek Çinlilerle ittifak oluşturur ve 552 yılında gerçekleştirdiği ani bir baskınla bağımlı oldukları Avarları mağlup ederek Köktürk Devleti'ni kurar. Doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 21

Kaynakların, Türk adının ilk kez zikredilmiş olabileceğini belirttiği eserin adı ve yazarı aşağıdakilerden hangisidir?

Erken İç Asya Tarihi-Talat Tekin

De situ orbis-Pomponius Mela

Orhon Yazıtları-Talat Tekin

Köl Tigin Yazıtı-Kapgan Kağan

Bugut Yazıtı-Taspar Kağan

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Kaynaklar, Türk adının ilk kez coğrafyacı Pomponius Mela'nın kaleme aldığı De situ orbis (Dünyanın Tasviri) adlı eserinde zikredilmiş olabileceğini belirtmektedir. Sorunun doğru cevabı B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 22

II. Köktürk Kağanlığı döneminde dikilen ve Orhun yazıtları olarak bilinen yazıtlar hangi kağan zamanında dikilmiştir?

İlteriş Kağan

Kapgan Kağan

Bilge Kağan

Muhan Kağan

Taspar Kağan

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
Orhun Yazıtları ilkin ,Bilge Kağan tarafından kardeşi Költigin adına dikilmiştir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 23

Orhun yazıtları kimler adına dikilmiştir?

Bilge Kağan, Taspar Kağan, Költigin

Költigin, Bilge Kağan, Tonyukuk

Költigin, Muhan Kağan, Bumın Kağan

Tonyukuk, Kapgan Kağan, Bilge Kağan

Bilge Kağan, Tonyukuk, Kutlug Kağan

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
Türk-Runik yazısının ne zaman düzenlendiği ve hangi tarihten itibaren kullanıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Öte yandan II. Köktürk Kağanlığı döneminde gerçekleştirilen Orhon yazıtları Türk-Runik yazısıyla yazılmış ve Költigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilmişlerdir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 24

II. Köktürk Kağanlığı kim tarafından ve kaç yılında kurulmuştur?

Bumın Kağan- 552

Muhan Kağan- 572

Bilge Kağan- 716

Kutlug Kağan- 682

Kapgan Kağan- 692

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
I. Köktürk Kağanlığı'nın yıkılışının ardından Çin egemenliğinde geçen elli yıllık sürede Türkler, Çin'in kuzey sınırlarına yerleşmişlerdi. Doğu Köktürklerinin son hükümdarının soyundan gelen Kutlug, 681 yılında yanındaki birkaç kişi ile Çin Seddi dışında kalan Yin-Şan dağlarına kaçar ve Türk boylarının kendisine katılmasıyla 679 yılından beri sürdürülen bağımsızlık mücadelesini 682 yılında kazanarak II. Köktürk Kağanlığı'nı kurar. Doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 25

Költigin ile Bilge Kağan arasındaki akrabalık bağını aşağıdakilerden hangisi tanımlar?

Kardeş

Oğul

Baba

Kayınpeder

Amca oğlu

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
Bilge Kağan dönemini anlatan Orhon yazıtları KT D29-30'da; Bilge Kağan'ın, "Bunca çalışıp çabalayıp kardeşim Költigin kendisi öylece vefat etti" biçiminde kullandığı ifade Bilge Kağan ile Költigin'in kardeş olduklarını gösterir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 26

I. Köktürk Kağanlığı zamanında devleti döneminin en büyük ve en kuvvetli devleti hâline getiren, en fazla hüküm süren kağanın adı nedir?

Muhan Kağan

Taspar Kağan

Apa Kağan

Nivar Kağan

Baga Kağan

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
I. Köktürk Kağanlığı'nı 552 yılına kuran Bumin Kağan, 553 yılında vefat edince yerine geçen kardeşi Muhan Kağan (553-572) 19 yıl başta kalmıştır. Kendisinden sonra kağan olanların hükümdarlık süreleri daha kısadır. 583 yılında Alpa Kağan Köktürk Kağanlığı'nı doğu ve batı olarak ikiye ayırmış, Doğu Köktürk kağanlığı 630 yılında kişisel çekişmeler sonucu yıkılmıştır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 27

I. Türk Kağanlığı hangi yıllar arasında varlığını sürdürmüştür?

552-630

552-576

553-572

540-572

450-553

Açıklama:

I. Türk Kağanlığı 552-630 yılları arasında varlığını sürdürmüştür

Doğru Cevap: A

Soru 28

I. Türk Kağanlığı’nın batı kısımlarının idaresi kim tarafından yapılmaktadır?

Bumın

İştemi

Kara

Muhan

Köl Tigin

Açıklama:

Bumin Kağan, 552 yılında beklenmedik bir şekilde Avarlar üzerine baskın yapar ve onları mağlup eder. Bumin Kağan’ın kazandığı bu zaferden sonra Köktürk Kağanlığı tam olarak bağımsızlığına kavuşmuş olur. Yeni kurulan devletin batı kısımlarının idaresi, Bumin tarafından kardeşi İştemi’ye verilir.

Doğru Cevap: B

Soru 29

İpek ticareti için 568’de Bizans’a gönderilen heyetin başında kim bulunur?

Anuşirvan

Heftalit

Maniakh

Tonyukuk

Bilge Kağan

Açıklama:

İpek ticareti için, 568’de Bizans’a gönderilen heyetin başında Sogd lider Maniakh bulunur.

Doğru Cevap: C

Soru 30

Moğol Halk Cumhuriyeti’nin Arhangay (Kuzey Hangay) bölgesinde bulunan Köktürklerden kalma en eski yazıt aşağıdakilerden hangisidir?

Bilge Kağan

Bugut

Köl Tigin

Tonyukuk

Bumin Kağan

Açıklama:

Moğol Halk Cumhuriyeti’nin Arhangay (Kuzey Hangay) bölgesinde bulunan Köktürklerden kalma en eski yazıt Bugut yazıtıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 31

575 yılında Buda’nın vaazlarının konu edildiği “Nirvanasutra” adlı kitabı, Çince'den Türkçe'ye çevirten aşağıdakilerden hangisidir?

Apa

Muhan

Ta-lo-pien

Tardu

Taspar

Açıklama:

Taspar’ın en önemli özelliği, Budizme eğilim göstermesidir. Yağmalar sırasında ele geçirilen bir Budist rahibin etkisinde kalarak ülkesinde Budist tapınağı yaptırdı ve sonrasında 575 yılında Buda’nın vaazlarının konu edildiği “Nirvanasutra” adlı kitabı, Çince'den Türkçe'ye çevirtti.

Doğru Cevap: E

Soru 32

Batı Köktürk Kağanlığı ne zaman yıkılmıştır?

575

568

618

630

659

Açıklama:

Karluk Türklerinin önayak olmasıyla isyan edilir ve Tung Yabgu öldürülür. Onun ölümünden sonra Türklerin egemenliğindeki bölgeler Çin’e geçmeye başlar. 659’da Çin tarafından işgal edilmesiyle Batı Köktürk Kağanlığı da tarihe karışır.

Doğru Cevap: E

Soru 33

II. Köktürk Kağanlığı hangi yılda kurulmuştur?

630

659

679

682

744

Açıklama:

Doğu Türklerinin 679 yılından beri sürdürdükleri bağımsızlık mücadelesi başarıyla sonuçlanır. Çin’e karşı yapılan başarılı savaşlar sonucu Kutlug Kağan, 682’de II. Köktürk Kağanlığı’nı kurar ve diğer bütün Türk boyları da böylelikle bağımsızlıklarına kavuşur.

Doğru Cevap: D

Soru 34

Tutsak edilen Türkleri kurtarmaya çalışan İlteriş aşağıdakilerden hangisiyle savaşmamıştır?

Türgişler

Sogdlar

Oğuzlar

Kıtanlar

Çinliler

Açıklama:

Tutsak edilen Türkleri kurtarmaya çalışan İlteriş, Çinlilerle on yedi kez, Kıtanlarla yedi kez, Oğuzlarla beş kez savaşmış, Türgişlerle yaptığı savaşta 691 yılında ölmüştür.

Doğru Cevap: B

Soru 35

Bilge Kağan yazıtı kim tarafından dikilmiştir?

Tonyukuk

Teŋri Tigin

Köl Tigin

Kapgan Kağan

İlteriş Kağan

Açıklama:

735’te Bilge Kağan’ın oğlu Teŋri Tigin tarafından -Költigin için dikilen yazıt gibi- Bilge Kağan için de bir yazıt dikilmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 36

Türklerin I. Türk Kağanlığı ile siyasi bir güç olarak ortaya çıkışları kaçıncı yüzyılda gerçekleşir?

IV.

VI.

VII.

VIII.

Açıklama:

Türklerin I. Türk Kağanlığı ile siyasi bir güç olarak ortaya çıkışları VI. yy’ın ortalarında gerçekleşir.

Doğru Cevap: C

Soru 37

Köktürklerden kalma en eski yazıt olan Bugut Yazıtı aşağıdaki alfabelerden hangisiyle yazılmıştır?

İskit

Sogd

Uygur

Köktürk

Arap

Açıklama:

Köktürklerden kalma en eski yazıt olan Bugut Yazıtı Sogd alfabesiyle ve Sogdça yazılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 38

Buda’nın vaazlarının konu edildiği “Nirvanasutra” adlı kitabı Çinceden Türkçeye çevirten Köktürk kağanı kimdir?

Taspar

Ta-lo-pien

Muhan

Nivar

An-lo

Açıklama:

Taspar, Budizm’e olan eğiliminden ötürü Nirvanasutra’yı Çinceden Türkçeye çevirtmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 39

Köktürklerdeki “İlteriş” unvanı ne anlama gelmektedir?

Halkı eğitip geliştiren

İleri görüşlü olan

Savaşçı ve yiğit olan

Halkı önemseyen

Halka düzen veren

Açıklama:

Kutluk Kağan, 682’de II. Köktürk Kağanlığı’nı kurar ve diğer bütün Türk boyları da bu sayede bağımsız olurlar. Bundan dolayı KutlukKağan’a “halkı, milleti derleyip toplayan” anlamına gelen “İlteriş” unvanı verilir.

Doğru Cevap: E

Soru 40

Tonyukuk’un Köktürk Kağanı’nın ağzından söylettirdiği “il tutsık yir ötüken yış ermiş!” cümlesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru verilmiştir?

İl, devlet tutacak yer Ötüken dağ, çayırları imiş.

En güzel tutsak şehri Ötüken’miş.

Ötüken ovaları tutsaklar için güzel yermiş.

Ötüken yaşamak için en güzel yermiş.

Ötüken, yer (devlet) tutmak için iyi yerimiş.

Açıklama:

Tonyukuk’un Köktürk Kağanı’nın ağzından söylettirdiği “il tutsık yir ötüken yış ermiş!” cümlesi “il, devlet tutacak yer Ötüken dağ, çayırları imiş.” anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 41

Ötüken’in Türkler için geleneksel olarak kutsal olmasının muhtemel gerekçesi aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilmiştir?

Verimli bir ovada kurulmuş olması

Çin’e uzak olduğu için güvenli olması

Orta Asya’nın stratejik bir bölgesi olması

Binlerce yıllık geçmişinin olması

Dini inançların etkisinin sürmesi

Açıklama:

Ötüken yaylası muhtemelen Çin’e uzak olduğu, dolayısıyla Çin saldırılardan korunma sağladığı için Türkler için eskiden beri kutsal sayılırdı.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Köktürkler hangi kağan zamanında dönemin en büyük kuvveti hâline gelir?

Tung

İlteriş

Tardu

Baga

Kapgan

Açıklama:

Kapgan Kağan zamanında bütün Türk boyları onun idaresine geçmiş, devlet daha da güçlenerek çağının en büyük kuvveti hâline gelmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 43

Bilge Kağan ve Köl Tigin dönemi için aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Çinliler sayıca Türklerden çoktur.

Çinliler Türklere nazaran daha erken kentleşmiştir.

Tonyukuk Türklerin yerleşik hayata geçişlerine karşı çıkar.

Bilge Kağan şehirler kurmanın Türklerin millî kimliklerini kaybetmelerine yol açacağını düşünür.

Tonyukuk Türkler için sulak ve otlakların çok önemli olduğunu düşünür.

Açıklama:

Bilge Kağan Türklerin yerleşik hayata geçmelerini istese de Tonyukuk buna karşı çıkar ve Türklerin yerleşik hayata geçmelerinin onların millî kimliklerini kaybetmelerine yol açacağını düşünür.

Doğru Cevap: D

Soru 44

Aşağıdaki seçeneklerden hangisi II. Köktürk Kağanlığının yıkılışının en önemli gerekçesidir?

Bilge Kağan’ın, vezirlerinden Mey-lo-çue tarafından zehirlenmesi

Devletin başta gelen grupları arasındaki iktidar mücadeleleri

Tonyukuk’un vezir olarak aşırı etkili olması

Yerleşik hayata geçmekte geciken Türklerin Çinlilere karşı duramaması

Köl Tigin’in ölümüyle Bilge Kağan’ın yalnız kalması

Açıklama:

Devletin başta gelen unsurları olan Basmıl, Karluk ve Uygurlar arasındaki iktidar mücadeleleri II. Köktürk Kağanlığının yıkılışının en önemli gerekçesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 45

Köktürk devlet siyasetini en fazla etkileyen devlet aşağıdakilerden hangisi olmuştur?

Çin

Moğol

Mısır

Bizans

Sasani

Açıklama:

Köktürk siyasetini en fazla etkileyen devlet komşusu Çin’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 46

Köktürk Kağanlığı’nın ilk kağanı kimdir?

Kapagan

Bumın

Bilge

Köl Tigin

Muhan

Açıklama:

Tarihte “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk defa kullanan Köktürklerdir. Köktürklerin ortaya çıkışı 540’lı yıllardadır. Söz konusu dönem için birinci derece kaynak olan Çin kaynaklarındaki bilgilere göre, Köktürklerin lideri Bumın Kağan’dır. Köktürk Kağanlığı’nın ilk hükümdarı Bumın hakkında Çin kaynakları 552 yılından sonra bilgi vermemektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 47

Hangi olay Sasaniler ve Türkler arasındaki ilişkiyi pekiştirmiştir?

Muhan’ın Heftalitleri yenilgiye uğratması

İştemi’nin kızının Sasani Hükümdarı I. Hüsrev Anuşirvan ile evlenmesi

Yıkılan Heftalit topraklarının Köktürkler ve Sasanîler arasında
paylaşılması

Türk-Bizans ilişkilerinin gelişmesi

Avar’ın Türk egemenliği altın girmesi

Açıklama:

Muhan, önce Avarların son birliklerini yok etti; sonra doğuda Kıtanları yenip kuzeyde Kırgızları kendine katarak, batıda Heftalitleri (Akhunlar) yenilgiye uğrattı. Bu arada söz konusu dönemle ilgili kaynaklar, Heftalitleri yenen kişinin aslında Batı sınır bölgesinden sorumlu İştemi olduğunu yazar. İştemi siyasetteki başarısı sayesinde kızını, Sasani hükümdarı I. Hüsrev Anuşirvan (531-579) ile evlendirir. Bu evlilik, bir bakıma Sasani hükümdarı ile Türkler arasındaki işbirliğinin pekiştirilmesi anlamına gelir.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Taspar hangi dine ilgi duymuştur?

Taoizm

Hinduizm

Hıristiyanlık

Budizm

Yahudilk

Açıklama:

Taspar’ın en önemli özelliği, Budizme eğilim göstermesidir. Yağmalar sırasında ele geçirilen bir Budist rahibin etkisinde kalarak ülkesinde Budist tapınağı yaptırdı ve sonrasında 575 yılında Buda’nın vaazlarının konu edildiği “Nirvanasutra” adlı kitabı, Çinceden Türkçeye çevirtti.

Doğru Cevap: D

Soru 49

Köktürklerin doğu ve batı kısımları arasındaki ilk anlaşmazlığa hangi kağan neden olmuştur?

Nivar

Taspar

Muhan

An-lo

Apa

Açıklama:

Köktürklerin doğu ve batı kısımları arasındaki ilk anlaşmazlık, Nivar zamanında başladı. Bu ayrılığı Apa Kağan çıkarmıştı. Kendisinin tahta geçemeyişiyle aile çekişmesine etkin şekilde katılmış, bunun için Batı bölgesi hükümdarı Tardu’dan yardım istemiş ve elde etmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 50

I. Köktürk Kağanlığı yıkıldıktan sonra Türkler hangi devletin egemenliği altında yaşamıştır?

Bizans

Sasaniler

Çin

Moğollar

Heftalitler

Açıklama:

Doğu Köktürk Kağanlığı, 630 yılında kişisel çekişmeler sebebiyle yıkılır ve kağan Çin’e götürülür. Aynı yıllarda Batı Türklerinin başında Tung adlı güçlü bir hükümdar vardır. Karluk Türklerinin önayak olmasıyla isyan edilir ve Tung Yabgu öldürülür. Onun ölümünden sonra Türklerin egemenliğindeki bölgeler Çin’e geçmeye başlar. 659’da Çin tarafından işgal edilmesiyle Batı Köktürk Kağanlığı da tarihe karışır.

Doğru Cevap: C

Soru 51

II. Köktürk Kağanlığı’nı kim kurmuştur?

Bilge

Köl Tigin

Muhan

Kutlug

Bumin

Açıklama:

Doğu Türklerinin 679 yılından beri sürdürdükleri bağımsızlık mücadelesi başarıyla sonuçlanır. Çin’e karşı yapılan başarılı savaşlar sonucu Kutlug Kağan, 682’de II. Köktürk Kağanlığı’nı kurar ve diğer bütün Türk boyları da böylelikle bağımsızlıklarına kavuşur.

Doğru Cevap: D

Soru 52

Kutlug Kağan’ın İlteriş ünvanını almasının nedeni nedir?

Küktürkler’i bağımsızlığına kavuşturması

Köktürkler’in topraklarını genişletmesi

Köktürkler’in ekonomisini geliştirmesi

Girdiği her savaşı kazanması

Oğuzlar’ı yenmesi

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 53

İlteriş’in ölümünden sonra yerine kim geçer?

Köl Tigin

Bilge

Tonyukuk

Kapgan

Kutlug

Açıklama:

İlteriş’in ölümünün ardından oğullarının yaşları küçük olduğu için, yerine kardeşi Kapgan (692-716) geçer. Kapgan zamanında devlet daha da güçlenmiş, çağının en büyük kuvveti hâline gelmiş, bütün Türk boyları onun idaresine geçmiş ve Çin ile iyi ilişkiler kurulmuştur.

Doğru Cevap: D

Soru 54

Bilge Kağan’ın ölüm nedeni nedir?

Hastalanarak ölmüştür.

Yaşlanarak ölmüştür.

Savaş sırasında ölmüştür.

Zehirlenerek ölmüştür.

Tutsak olduğu sırada ölmüştür.

Açıklama:

İç çatışmalar Köktürk Kağanlığı’nın yıkılmasına neden olduğunda, II. Kağanlık görkeminin doruğunda idi. Bilge Kağan, vezirlerinden Mey-lo- çue tarafından zehirlenmiş ve 25 Kasım 734 yılında ölmüştür.

Doğru Cevap: D

Soru 55

Tonyokuk sırasıyla hangi kağanlar döneminde devlet adamlığı yapmıştır?

İlteriş, Kapagan, Bögü ve Bilge

Köl Tigin, Kapgan, Kutlug, Bögü

Kapagan, Bumin, Bilge, Bögü

Kapagan, İlteriş, Bögü, Kutlug

Bögü, İlteriş, Kapagan, Bilge

Açıklama:

İlteriş, Çin’de hapiste bulunan Tonyukuk’u kurtarıp yanına alır. Zeki ve plancı bir kişiliğe sahip olan Tonyukuk, askerî işlerdeki başarısı ile tanınır. Bilge Tonyukuk adı bilinen ilk Türk yazar, tarihçi ve büyük devlet adamıdır. Baş vezirlik yapmış, bazı savaşlarda başkomutan olarak vazife görmüştür.

Doğru Cevap: A

Soru 56

Kaynaklar, Türk adının ilk kez, Pomponius Mela'nın yazdığı eserde geçmiş olabileceğini belirtirler. Mela'nın eserinde Türk varlığına kanıt olarak aşağıdakilerden gösterilmiştir?

Azak Denizi'nin kuzeyindeki ormanlık bölgenin Turcae olarak anılması

İlk Türk Devleti'ni Köktürklerin kurmuş olmaları

I. Köktürk Kağanlığı'nı oluşturan boyların 450'li yıllardan itibaren Moğolistan'da Altay Dağlarının güney eteklerini yurt edinmeleri

Köktürklerin lideri Bumın Kağan'ın Çin ile resmi ilişkilere girmesi

Çin yazılı kaynaklarında geçen Köktürk'lerle ilgili bilgiler

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Pomponius Mela, MS 43-44 yılında De situ orbis adlı bir eser kaleme almış bir coğrafyacıdır. Bu eserinde Azak Denizi'nin kuzeyindeki ormanlık bölgeyi Turcae olarak adlandırmaktadır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Kaynaklarda Bumın Kağan'ın devletin kuruluşundan hemen sonra öldüğü sonucu neden çıkarılmaktadır?

Tölis isyanını bastırdıktan sonra ismine hiçbir kaynakta rastlanmaması

Bumin Kağan hakkında Çin kaynaklarının 552 yılından sonra bilgi vermemesi

Tölis isyanından sonra lider olarak oğullarının isminin geçmesi

Kaynaklarda devletin kurucusunun Kara Kağan olarak geçmesi

Yeni kurulan devletin batı kısımlarının idaresinin İştemi'ye verilmesi

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Bumin Kağan hakkında Çin kaynaklarının 552 yılından sonra bilgi verilmediğinden dolayı doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 58

İştemi'nin bütün faaliyetinin doğudaki kağanlık adına olması neyi göstermektedir?

Devletin doğu kısmını idare etme görevinde bulunmasını

Merkezleşen doğu kısmının batıya üstünlüğünün bulunmasını

Merkezleşen batı kısmının doğuya üstünlüğünün bulunmasını

Türk devletlerinin baştan beri yönetim olarak ikiye bölünmesini

Doğudaki yönetimi de kendi himayesine almak istemesini

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
Türk devletlerinin baştan beri yönetim olarak ikiye bölünmüş olmasını göstermektedir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 59

Sasani Hükümdarı ile Türkler arasındaki işbirliğinin pekiştirilmesine neden olan olay aşağıdakilerden hangisidir?

Köktürk orduları, Sasani ordularının birleşmesi

Köktürk ve Sasani ordularının Heftalitleri yıkması

Heftalit topraklarının Köktürkler ve Sasaniler arasında paylaşılması

Sogdların İştemi'nin yönetimi altına girmesi

İştemi'nin kızını Sasani hükümdarı ile evlendirmesi

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
İlişkilerin pekiştirilmesi evlilik sonrası olmuştur. Doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 60

I. Moğol Halk Cumhuriyeti'nin Arhangay bölgesinde Köktürklerden kalma en eski yazıt olan Burgut yazıtı bulunmaktadır. II. Burgut yazıtı Sogd alfabesi ile Sogdça yazılmıştır. III. İştemi, Bizans İmparatoru 2. Iustinianus'a İskit harflerine benzer harflerle yazılmış bir mektup geöndermiştir. IV. Türklerin I. Kağanlık döneminde bir yazışma dilleri bulunmaktadır. Yukarıda belirtilen maddelerden hangisi ya da hangileri I. Köktürk Kağanlığı'nın resmi yazışma dilinin Türkçe olup olmadığı konusunda şüphe uyandıran tarihi-arkeolojik verilerdendir?

I ve II

II ve III

I, II ve III

III ve IV

Hepsi

Açıklama:

I. Köktürk Kağanlığı (552-630)’nı açıklayabileceksiniz.
IV. madde olamaz, çünkü zaten bir yazışma dillerinin olduğu bilinmektedir. Sadece yazışma dili konusundaki gizem devam etmektedir.Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 61

Çin kaynaklarına göre, genç Bilge Kağan, Tonyukuk'tan millete ev yaptırıp şehirler kurdurmayı ve Çin'deki dinlerden birinin kabülünü ister. Tonyukuk'un verdiği yanıtın göçebe ve akıncı bir siyaseti ortaya koymasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Sayıca çok az oduklarından milli kimliklerini sürekli yerleşim merkezleri kurmamakla koruyabileceklerine inanması

Sayıca çok az olan Türklerin hayatta kalabilmesi ancak iklimsel değişimleri izlemeleri sayesinde mümkündür.

Göçebe yaşam ve kendi kimliklerine sahip çıkmaları, sayılarını ve ordu güçlerini artıracaktır.

Yerleşik, merkezi yaşam Çin saldırılarılarına açık hale gelmek demektir.

Çin'deki dinlerden birinin reddi kendi millik kimliklerinin inşası için kaçınılmazdır. Üstelik göçebe yaşam, ırkın saflığını artıracaktır.

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
Doğru cevap Çin kaynaklarında geçtiği üzere A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 62

Tonyukuk'a ait yazıtlarda geçen şu cümle ile ne denmek istenmiştir?
"ötüken yir olurup arkış tirkiş ısar neŋ buŋug yok ötüken yış olursar beŋgü il tuta olurtaçı sen "

Kendi topraklarında oturup kervanlar gönderirsen hiç sıkıntı yok. Ötüken yaylasında oturursan, sonsuza kadar devlet sahibi olup hükmedeceksin.

Ötüken topraklarında oturup kervanlar gönderirsen hiç kışın yok. Yaylada oturursan, Bengü Kağan devletin sahibi olup hükmeder.

Ötüken topraklarında oturup kervanlar gönderirsen hiç sıkıntı yok. Ötüken yaylasında oturursan, sonsuza kadar devlet sahibi olup hükmedeceksin.

Ötüken ilinde oturup kervanlar gönderirsen hiç sıkıntı yok. Ötüken yaylasında oturursan, hükmedeceksin.

Ötüken ilinde oturup kervanlar gönderirsen hiç sıkıntı yok. Ötüken yaylasında oturursan, bengüye kadar taç olup hükmedeceksin.

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 63

I. Köl Tigin'in vefat etmesi ve Bilge Kağan'ın yalnız kalması. II. Bilge Kağan'ın veziri tarafından zehirlenerek öldürülmesi. III. İç çatışmalar. IV. Basmıl, Karluk ve Uygurlar arasındaki iktidar çekişmesi. V. Çin işgali.
Yukardaki maddelerden hangisi ya da hangileri II. Köktürk Kağanlığının başlıca yıkılış nedenleri arasındadır?

I ve II

II ve III

I, II ve III

I, II, III ve IV

I, II, III, IV ve V

Açıklama:

II.Köktürk Kağanlığı (682-744)’nı kendi cümlelerinizle ifade edebileceksiniz.
V. Madde olan Çin işgali kaynaklarda geçmemektedir. O yüzden doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Ünite 4

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi II. Köktürk Kağanlığı döneminde dikilmiş yazıtlardandır?

Ongin

Mayan Çor

Taryat

Karabalgasun

Suci

Açıklama:

Ongin

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi I. Uygur Kağanlığı döneminden kalan Runik harfli metinlerden biridir?

II. Karabalgasun

Köl Tigin

Kara Balsagun

Tonyukuk

Küli Çor

Açıklama:

II. Karabalgasun

Doğru Cevap: A

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Doğu Türkistan yazmalarının hacim bakımından en önemlisi olan Irk Bitig'i ilk yayımlayan isimdir?

W. Thomsen

T. Tekin

N. Milesco

T. Battulga

O. Donner

Açıklama:

Doğu Türkistan yazmalarının hacim bakımından en önemlisi olan Irk Bitig'i ilk yayımlayan W. Thomsen'dir.

Doğru Cevap: A

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Yenisey yazıtlarını ilk olarak bulan iki isimi göstermektedir?

Strahlenberg ve Messerschmidt

Milesco ve Messerschmidt

Spasskiy ve Castrén

Alyılmaz ve Battulga

Donner ve Radloff

Açıklama:

Yenisey yazıtları, ilk olarak 1721 ve 1722 yıllarında Strahlenberg ve Messerschmidt tarafından Yenisey nehrinin yukarı mecrasında bulunur.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Aşağıdaki ünlü+ünsüz ya da ünsüz+ünlü hece değerlerinden hangisi için Orhun Alfabesi'nde işaret bulunmaz?

ak-ka

iç-çi

ık-kı

ok-ko

ök-kö

Açıklama:

iç-çi
ık-kı
ok-ko / uk-ku
ök-kö / ük-kü

Doğru Cevap: A

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Alfabesinin çözümünde yazıtlarla uğraşan isimlerden biri değildir?

Gh. I. Constantin

V. Radloff

G. von de Gabelentz

G. Schlegel

V. Thomsen

Açıklama:

Gh. I. Constantin

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Yazıtları için söylenemez?

Yazıtların kuzey yüzleri Çince'dir.

Bilge Kağan,Köl Tigin ve Tonyukuk yazıtlarıdır.

Köktürk alfabesi ile yazılmış yazıtlar arasında en az tahribata uğrayanlardır.

Köktürk Devleti'nin siyasî ve kültür tarihini yansıtırlar.

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları dört yüzlü tek parça taş olup kaplumbağa kaide üzerine oturtulmuştur.

Açıklama:

Yazıtların batı yüzleri Çince'dir.

Doğru Cevap: A

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Yazıtları'ndaki üslup için doğru bir ifadedir?

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında millî gurur ve heyecan, canlı ve samimi bir biçimde dile getirilmiştir.

Moğol tarihini anlatan uzun soluklu eserlerdir.

Köktürk Devleti'nin tarihî, sosyal ve siyasî durumunu anlatan en kısa yazıtlardır.

Türk dilinin kendi bünyesi içinde, yabancı unsurlarla karışarak ileri bir düzeye eriştiğini gösterir.

Yazıtlar, deyimler, atasözleri ve edebî sanatlarla süslü değildr.

Açıklama:

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında millî gurur ve heyecan, canlı ve samimi bir biçimde dile getirilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Köktürk yazıtları ile ilgili Türkiye’deki ilk eserin sahibidir?

Necip Asım Yazıksız

Hüseyin Namık Orkun

Mehmet Akalın

Muharrem Ergin

Talat Tekin

Açıklama:

Köktürk yazıtları ile ilgili ilk yayınlar bu şekilde yapıldıktan sonra, Radloff ve Thomsen’in çalışmalarından yola çıkan Necip Asım (Yazıksız) Türkiye’de konuyla ilgili ilk çalışmayı yapmıştır (Orhun Abideleri, İstanbul H. 1340-41/M. 1924-1925).

Doğru Cevap: A

Soru 10

"Köktürk alfabesinin ............... tarafından 1893’te çözülüp okunuşundan sonra yazıtların üzerine ilk yayını yapan
.................... 'tur. cümlesindeki boşluklar aşağıdaki şıklardan hangisiyle doldurulmalıdır?

Thomsen, Radloff

Radloff, Thomsen

Wassiljew, Thomsen

Barthold, Radloff

Strahlenberg, Messerschmidt

Açıklama:

"Köktürk alfabesinin Thomsen tarafından 1893’te çözülüp okunuşundan sonra yazıtların üzerine ilk yayını yapan
Radloff'tur.

Doğru Cevap: A

Soru 11

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının Batı yüzü hangi dilde yazılmıştır?

Çince

Arapça

Sogdça

Toharca

Sanskritçe

Açıklama:

Orhun Yazıtları: Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları’nı anlatabileceksiniz.
Bilge Kağan yazıtının büyük bölümü Köl Tigin yazıtıyla aynıdır. Çok az bir kısım Köl Tigin’in ölümünden sonraki olaylar için ayrılmıştır. Talat Tekin’e göre bu kısımlar Bilge Kağan’ın oğlu Tenri Tigin’e aittir. Her iki yazıt da dört yüzlü tek parça taş olup kaplumbağa kaide üzerine oturtulmuştur. Yazıtların batı yüzleri Çincedir.

Doğru Cevap: A

Soru 12

Aşağıdakilerden hangisi, Orhun alfabesinin özelliklerinden biri değildir?

Ünlü işaretlerinden her birinin iki farklı ünlüyü göstermesi

Alfabede yer alan on ünsüzün art (kalın) ve ön (ince) olmak üzere iki biçiminin olması

Ünlü+ünsüz+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz şeklinde oluşturulmuş hece değerinde ünsüz işaretlerinin olması

Artlık-önlük (kalınlık-incelik) ayrımının yapılmadığı yani nötr durumda olan ünsüz işaretlerinin de olması

Çift ünsüz veya ünlü+ünsüz değerinde olan hece işaretlerinin olması

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
C şıkkı hariç, tüm şıklarda belirtilenlere Orhon alfabesinin özelliklerindenidr. Soruluş biçimine göre sorunun doğru cevabı C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisi Köktürk alfabesinde resim işareti olduğu söylenen işaretlerden birinin ses değeri değildir?

/ev/

/er/

/at/

/ay/

/ok/

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
ok; ay; eb; at; er, Köktürk yazısının tartışmasız beş resim işaretine sahiptir. Sadece A şıkkı bu bu beşli içereisinde yer almadığından sorunun soruluş biçimine göre doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 14

Eski Türkçe alanında ilk temel gramer kitabı çalışmasını aşağıdaki bilim adamlarından hangisi yapmıştır?

A. von Gabain

P. M. Melioranskiy

H. N. Orkun

V. M. Nasilov

M. Erdal

Açıklama:

Belli başlı Orhun Türkçesi çalışmalarını özetleyebileceksiniz.
Alman Türkolog A. von Gabain, Eski Türkçe alanında ilk ve temel gramer kitabı olan çalışmasını 1941 yılında yayımlamıştır (Alttürkische Grammatik,Leipzig 1941). Bu gramer kitabında Gabain, eski Türk-runik harfli metinlerin yanı sıra Eski Uygurca metinlerin gramerini de ortaya koymuştur. Bu eserin son kısmında Köl Tigin yazıtının metni de yayımlanmıştır. Günümüzde de Eski Türkçenin en önemli grameri olma özelliğini koruyan bu çalışma, Mehmet Akalın tarafından Türkiye Türkçesine çevrilmiş ve 1988 yılında yayımlanmıştır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Orhun-Yenisey yazıtlarının varlığından ilk söz eden kaynak, aşağıdakilerden hangisidir?

Alâüddin Atâ Melik Cüveynî'nin 'Târîh-i Cihangüşâ' adlı eseri

Strahlenberg'in 'Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia' adlı eseri

Messerschmidt'in 'Forschungsreise durch Sibirien' adlı eseri

Milesco'nun günlükleri

Çin yıllıkları

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Orhun harfli metinlerin keşfi Türkoloji araştırmalarının seyrini değiştirmiştir, ancak bu keşif kolay olmamıştır. Yazıtların varlığından ilk olarak söz eden Çin yıllıklarıdır. Ayrıca 13. yüzyıl İlhanlı tarihçisi Alâüddin Atâ Melik Cüveynî, dünya tarihi ile ilgili Târîh-i Cihângüşâ adlı eserinde Türklere ait yazılı taşlarınvarlığından haber verir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 16

"bolçun" sözcüğünde aşağıdaki eklerden hangisi vardır?

Belirsiz geçmiş zaman eki

Yön gösterme eki

3. tekil kişi emir eki

Tamlayan durumu eki

Sıfat-fiil eki

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesinde 3. tekil kişi emir çekimi -zUn ya da -çUn ekiyle yapılır. Buna göre doğru yanıt C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 17

Orhun yazıtlarının adına dikildiği devlet adamları, aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?

Bilge Kağan, Taspar Kağan, Köl Tigin

Köl Tigin, Muhan Kağan, Bumın Kağan

Köl Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk

Tonyukuk, Kapgan Kağan, Bilge Kağan

Bilge Kağan, Tonyukuk, Kutlug Kağan

Açıklama:

Orhun Yazıtları: Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları’nı anlatabileceksiniz.
II. Köktürk Kağanı Bilge Kağan ve kardeşi Köl Tigin için dikilen yazıtlar ile İlteriş Kağan’dan itibaren devlet adamı olan Tonyukuk adına dikilen yazıtlar, Köktürk alfabesi ile yazılmış yazıtlar arasında en büyükleri olup en az tahribata uğrayanlardır. Bu yazıtlar I. Köktürk Kağanlığı’ndan başlayarak Köktürk devletinin öyküsünü aktarırlar. Başka bir deyişle o devletin siyasî ve kültür tarihini yansıtırlar. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 18

Orhun Türkçesinde, sözcük içinde ve sonunda, aşağıdaki seslerden hangisi arasında nöbetleşme olur?

k-g

ŋ-ń

ŋ-g

b-v

ç-c

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
Yukarıdaki d1 k1, r2 n2 örneklerinde kelimeler okunuşlarına göre değil, yazıldıkları harflerle aktarılmıştır. Buna transliterasyon (=harf aktarımı) denir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 19

Türkiye'de yazı devriminden sonra Orhun yazıtları üzerine ilk çalışmayı yapan bilim adamı aşağıdakilerden hangisidir?

Şemseddin Sami

Necip AsımYazıksız

Reşit Rahmeti Arat

Talat Tekin

Hüseyin Namık Orkun

Açıklama:

Belli başlı Orhun Türkçesi çalışmalarını özetleyebileceksiniz.
Radloff ve Thomsen’in çalışmalarından yola çıkan Necip Asım (Yazıksız) Türkiye’de konuyla ilgili ilk çalışmayı yapmıştır (Orhun Abideleri, İstanbul H. 1340- 41/M. 1924-1925). Necip Asım’ın Arap harfli eski alfabeyle yayımlanmış çalışmasında, yazıtların yazıçevrimi ve çevirisi bulunmaktadır. ŞemseddinSami’nin konuyla ilgili yazıları dışında Türkiye’de yapılan ilk çalışma budur. Türkiyede harf devrimi 1928 yılına yapılmıştır (harf devriminin tarihi bu derin kitabında yoktur). Bu tarihten sonraki ilk çalışma, Türkiye’deki yazıtlar üzerinde yapılmış olan ikinci yayın, Hüseyin Namık Orkun’a ait (Eski Türk Yazıtları, I-IV, İstanbul 1936-1941) olduğundan doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 20

Köktürk (Orhun) harfli metinlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Talas Yazıtlarında satırlar yukarıdan aşağıya ve sağdan soladır

Yenisey Yazıtları, Yenisey ırmağının yukarı taraflarında bugün Rusya'nın Hakas otonom bölgesindeki, irili ufaklı mezar taşlarıdır

Köktürk Yazıtları I. Köktürk Kağanlığı döneminde dikilmiştir.

Uygur Yazıtları, runik harfli metinlerdir.

Köktürk harfli ilk yazıt, Çoyren Yazıtıdır.

Açıklama:

Orhun Yazıtları: Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları’nı anlatabileceksiniz.
Köktürk Yazıtları: II. Köktürk Kağanlığı (682-745) döneminde dikilmiş yazıtlardır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi Orhun alfabesinde kullanılan çift ünsüz işaretlerinin ses değerlerinden biridir?

lç

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
Çift Ünsüzleri gösterir 4.4 no.lu tabloda lt ses değeri çift ünsüz olarak gösterilmektedir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 22

Yenisey yazıtlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Yenisey ırmağının yukarı taraflarında bulunurlar.

Uygur liderleri tarafından diktirildikleri sanılmaktadır.

Yazıtların hiçbirinde tarih bulunmamaktadır.

Hakas otonom bölgesindeki irili ufaklı mezar taşlarıdır.

Yeni bilimsel araştırmalar bu yazıtların Kırgızlar tarafından 9.-10. yy'larda dikildiğini ortaya koymaktadır.

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Yenisey Yazıtları: Yenisey ırmağının yukarı taraflarında bugün Rusya’nın Hakas otonom bölgesindeki irili ufaklı mezar taşlarıdır. Bu yazıtların Köktürk Kağanlığı yıkıldıktan sonra buralara hâkim olan bazı Köktürk liderleri tarafından diktirilmiş olduğu sanılıyor. Hiçbirinde tarih bulunmayan bu yazıtlar fazla yıpranmış ve silik olduklarından, Orhun yazıtlarından önce dikildikleri söylense de bu iddia arkeolojik verilerle doğrulanmamıştır. Yeni bilimsel araştırmalar bu yazıtların, Kırgızlar tarafından 9.-10. yy’larda dikildiğini ortaya koymaktadır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Költigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 38 harf vardır. Bu harflerin 4’ü ünlüdür. Ünlü işaretlerinin gösterdiği ünlü çiftleri aşağıdakilerden hangisidir?

a-e, ı-i, o-ö, u-ü

a-e, ı-i, o-u, ö-ü

a-ı, e-i, o-u, ö-ü

a-ı, e-i, o-ö, u-ü

a-e, ı-u, i-ü, o-ü

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 24

Aşağıdakilerden hangi iki yazıt, 1889 yılında Rus Coğrafya Cemiyeti, M. Yadrintsev başkanlığındaki araştırma heyeti tarafından Orhun ırmağı kıyılarında bulunmuştur?

Tonyukuk, Ongin

Bilge Kağan, Tonyukuk

Çoyren, Költigin

Küli Çor, Taryat

Költigin, Bilge Kağan

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Rus Coğrafya Cemiyeti, 1889’da Mihayloviç Yadrintsev başkanlığındaki bir heyeti Orhun ırmağı kıyılarına araştırma için gönderir. Bunlar, Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını bulur ve aynı yıl bu buluşu duyururlar (Anciens caractéres trouvés sur des pierres et des ornements au bord de l'Orkhon, St. Petersburg 1890). Doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 25

Orhun alfabesinde ünsüz işaretleri için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Ünlü işaretlerinin her biri iki farklı ünlüyü gösterir, ünlülerin yazımındaki bu noksanlık, ünsüzler konusunda giderilmeye çalışılmış ve alfabede 10 ünsüzün art (kalın) ve ön (ince) olmak üzere iki biçimi bulunmaktadır.

Bu ünsüz çiftlerinden k1 ve l1 kalın ünlülü, k2 ve l2 ise ince ünlülü sözcüklerde kullanılır. kal- eylemini yazmak için k1 ve l1, kel- için ise k2 ve l2’nin yazılması gerekeceği açıktır.

Orhun alfabesinde artlık-önlük (kalınlık-incelik) ayrımı yapılmamış yani nötr durumda olan ünsüz işaretleri de vardır.

Orhun alfabesinde ünlü + ünsüz + ünsüz veya ünsüz + ünlü + ünsüz şeklinde oluşturulmuş hece değerinde ünsüz işaretleri vardır.

Orhun alfabesinde çift ünsüz, veya ünlü + ünsüz değerinde olan hece işaretleri vardır.

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
İlk okunan Orhun yazıtları olan Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 38 harf vardır. Bu harflerin 4’ü ünlüdür. a-e, ı-i, o-u ve ö-ü ünlü çiftleri tek bir işaretle gösterilir.Ünlü işaretlerinin her biri iki farklı ünlüyü gösterir, yani /a/ ve /e/, /ı/ ve/i/, /o/ ve /u/, /ö/ ve /ü/ ünlüleri yazıdan ayırt edilemez. Ünlülerin yazımındaki bu noksanlık, ünsüzler konusunda giderilmeye çalışılmıştır. Alfabede 10 ünsüzün art (kalın) ve ön (ince) olmak üzere iki biçimi bulunmaktadır.Bu durum a/e ve ı/i ünlülerinin yazıda ayırt edilmesini sağlarsa da o/u ve ö/ü ünlülerini ayırt etme olanağı yoktur. Örneğin, iki tane k ve l işareti vardır. Bunlardan k1 ve l1 kalın ünlülü, k2 ve l2 ise ince ünlülü hecelerde kullanılır. kal- eylemini yazmak için k1 ve l1, kel- için ise k2 ve l2’nin yazılması gerekeceği açıktır. Orhun alfabesinde 7 ünsüzde artlık-önlük (kalınlık-incelik) ayrımı yapılmamıştır yani bu ünsüzler nötr durumdadır. Soruluş biçimine göre doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 26

Tonyukuk yazıtını kim kaç yılında bulmuştur?

M. Yadrintsev, 1889

J. Apselin, 1889

V. Radloff, 1892

F. Klementz, 1897

V. L. P. Thomsen, 1893

Açıklama:

Orhun Yazıtları: Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları’nı anlatabileceksiniz.
Tonyukuk yazıtı, F. Klementz tarafından 1897’de Moğolistan’da, Tola Irmağı kenarında bulunmuştur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 27

Orhun (Köktürk) harfli metinler için aşağıdaki cümlelerden hangisi söylenemez?

Köktürk harfli ilk yazıt Çoyren yazıtıdır.

Köktürk yazıtları I. Köktürk Kağanlığı (552-630) döneminde dikilmiştir.

Uygur yazıtları, 745’te II. Köktürk Kağanlığı tamamıyla yıkılıp onun yerine 840’a kadar devam eden I. Uygur Kağanlığı döneminden kalan Köktürk harfli metinlerdir.

Doğu Türkistan yazmaları, Köktürk harfli yazmaların bu adla anılmasının sebebi Doğu Türkistan’ın çeşitli bölgelerinde bulunmasından dolayıdır. Bu yazmalar içinde hacim bakımından en önemlisi Irk Bitig’dir.

Yenisey yazıtları, Yenisey ırmağının yukarı taraflarında bugün Rusya’nın Hakas otonom bölgesinde, Köktürk Kağanlığı yıkıldıktan sonra buralara hâkim olan bazı Köktürk liderleri tarafından diktirilmiş olduğu sanılan irili ufaklı mezar taşlarıdır.

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Köktürk Yazıtları: II. Köktürk Kağanlığı (682-745) döneminde dikilmiş yazıtlardır. Soruluş biçimine göre doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi II. Köktürk Kağanlığı döneminde dikilmiş yazıtlardır?

Költigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Çoyren, Küli Çor, Ongin

Költigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Mayan Çor, Taryat, Karabalgasun

Çoyren, Ongin, II. Karabalgasun, Suci, Tez, Taryat

Çoyren, Költigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Irk Bitig, II. Karabalgasun

Çoyren, Költigin, Tonyukuk, Küli Çor, Ongin, II. Karabalgasun

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Köktürk Yazıtları: II. Köktürk Kağanlığı (682-745) döneminde dikilmiş yazıtlardır. Köl Tigin (KT- 732); Bilge Kağan (BK- 735); Tonyukuk (T- 720-725 veya 732’den sonra); Çoyren Yazıtı (Ç- 688-692); Küli Çor (KÇ- İhe Hüşötü 719-723) ve Ongin (O- Işbara Tarhan 732-735) yazıtları bu dönemde dikilmiştir. Çoyren yazıtı Orhun harfli ilk yazıt olarak kabul edilir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 29

Köktürk (Orhun) alfabesine hangi nedenle “runik” veya “Türk-runik” alfabe denilmiştir?

Küçük Asya alfabelerinden Likya ve Kayra alfabelerine benzemiş ve bu alfabelerden çıkmış olabileceği için

Rum alfabesine benzediği için

Eski İskandinav kitabelerinin yazımında kullanılan harflere benzediği için

Türk damgalarından çıkmış olabileceği için

“ideografik” kökenli olduğu için

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesi, Türkçenin yazımı için Türkler tarafından kullanılmış, bugüne kadar bilinen, ilk alfabedir. Bugün özellikle Batıdaki türkologlarca bu alfabeye “Türk-runik alfabesi” veya “runik” denmesinin nedeni, bu harflerin runik adı verilen eski İskandinav kitabelerinin yazımında kullanılan harflere benzemesidir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 30

Türkçenin yazımı için Türkler tarafından kullanılmış, bugüne kadar bilinen, ilk alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

Sogd

Uygur

Köktürk

Arap

Manihey

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 31

Orhun alfabesini kim kaç yılında çözmüştür?

M. Yadrintsev , 1889

V. Radloff, 1892

V. L. P. Thomsen, 1893

F. Kelementz, 1897

J. Apselin, 1892

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
Orhun alfabesini, Küçük Asya alfabelerindenLikya ve Kayra alfabelerine benzetmiş ve bu alfabelerden çıkmış olabileceğini dile getirmiştir. Alfabeyi çözüme kavuşturan Thomsen (Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées, Helsingfors 1896, s. 44 ve devamı), Donner’in söylediklerini kabul etmemiş, Köktürk yazısının kökeninin ya İran alfabesi aracılığı ile ya da doğrudan Arami alfabesi olduğunu belirtmiştir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 32

Aşağıdakilerden hangisi Orhun harfleriyle yazılmış Köktürk Yazıtları’dan biridir?

Karabalgasun

Küli Çor

Mayan Çor

Suci

Tez

Açıklama:

Köktürk Yazıtları: II. Köktürk Kağanlığı (682-745) döneminde dikilmiş yazıtlardır.Bunlar:Köl Tigin (KT- 732), Bilge Kağan (BK- 735), Tonyukuk (T- 720-725 veya 732’den sonra), Çoyren Yazıtı (Ç- 688-692), Küli Çor (KÇ- İhe Hüşötü 719-723), Ongin (O- Işbara Tarhan 732-735)

Doğru Cevap: B

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi Uygur Yazıtları’dan biridir?

Tonyukuk

Çoyren Yazıtı

Küli Çor

Ongin

Taryat

Açıklama:

I. Uygur Kağanlığı döneminden kalan runik harfli metinler: Mayan Çor (MÇ- Şine Usu 759-760), Taryat (Terhin- 753),
Karabalgasun (808-821),
Suci (820-840), Tez Yazıtı (750?), II. Karabalgasun (825-840)

Doğru Cevap: E

Soru 34

Irk Bitig, Orhun harfleriyle yazılmış yazıtlardan hangi kategoriye girmektedir?

Doğu Türkistan

Hoytu-Tamir

Talas

Yenisey

Uygur

Açıklama:

Doğu Türkistan Yazmaları: Yazmaların bu adla anılmasının sebebi Doğu Türkistan’ın çeşitli bölgelerinde bulunmasından dolayıdır. Bu yazmalar içinde hacim bakımından en önemlisi Irk Bitig’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 35

Yenisey vadisinde yer alan, o güne kadar bilinen yazılı taşların tamamını içeren atlas aşağıdakilerden hangisi tarafından yapılmıştır?

Castrén

Fin Arkeoloji Cemiyeti

Fin-Ugor Cemiyeti

Rus Coğrafya Cemiyeti

Spasskiy

Açıklama:

Fin Arkeoloji Cemiyeti, 1887-1888 yıllarında Johan Aspelin başkanlığında Abakan ve Altay bölgelerine iki sefer düzenler. Heyet, eski ve yeni 32 taşın mükemmel kopyalarını 1889’da Helsinki’de yayımlar. Bu atlas, Yenisey vadisinde yer alan, o güne kadar bilinen yazılı taşların tamamını içermektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 36

Orhun Yazıtları hakkında yapılan Fin Atlası kimin başkanlığındaki heyetin çalışmaları sonrasında ortaya çıkmıştır?

Yadrintsev

Radloff

Heikel

Castrén

Aspelin

Açıklama:

Fin Arkeoloji Cemiyeti ve Fin-Ugor Cemiyeti, bölgeye hemen Heikel başkanlığında yeni bir heyet gönderir. 1892’de heyet, Helsinki’de rapor, açıklama ve araştırmalarla birlikte yeni anıtların mükemmel bir atlasını yayımlar. Bilim dünyasında Fin Atlası olarak bilinen bu yayın ile Köl Tigin ve Bilge Kağan anıtları ilk defa bilim dünyasına sunulmuş olur.

Doğru Cevap: C

Soru 37

Orhun alfabesinin Türk damgalarından çıktığı görüşünü ileriye süren aşağıdakilerden hangisidir?

Aristov

Clauson

Donner

Heikel

Thomsen

Açıklama:

1894’te Aristov ve 1897’de Mallitskiy, Orhun alfabesinin Türk damgalarından çıktığı görüşünü ileriye sürer.

Doğru Cevap: A

Soru 38

Eski Türk “runik” yazısını çözümleyen aşağıdakilerden hangisidir?

Gabelentz

Guzev

Klyaştornıy

Radloff

Thomsen

Açıklama:

Danimarkalı genel dilbilim profesörü Vilhelm Ludwig Peter Thomsen de bu uğraşı verenler arasında idi. Nihayet Thomsen, 25 Kasım 1893’te alfabeyi bütünüyle çözmüş ve eski Türk “runik” yazısının çözümlendiğini 15 Aralık 1893’te Kopenhag Bilimler Akademisinin toplantı salonunda bilim dünyasına ilan etmiştir.

Doğru Cevap: E

Soru 39

Bilge Kağan ve Köl Tigin yazıtlarını taşlar üzerine kazıyarak yazan aşağıdakilerden hangisidir?

Bilge Kağan

Köl Tigin

Talat Tekin

Tenri Tigin

Yolluğ Tigin

Açıklama:

Bilge Kağan yazıtı, Köl Tigin yazıtından birkaç cm. daha yüksektir. Ancak bu yazıtta okunamaz durumda olan satırlar diğer yazıta göre çok daha fazladır. Her iki yazıtı taşlar üzerine kazıyarak yazan Köl Tigin’in atısı (yeğeni) Yolluğ Tigin’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 40

Tonyukuk yazıtı, kim tarafından 1897’de Moğolistan’da, Tola ırmağı kenarında bulunmuştur?

Barthold

Hirth

Klementz

Thomsen

Wassiljew

Açıklama:

Tonyukuk yazıtı, F. Klementz tarafından 1897’de Moğolistan’da, Tola ırmağı kenarında bulunmuştur.

Doğru Cevap: C

Soru 41

Aşağıdakilerden hangisi Orhun harfli ilk yazıt olarak kabul edilmektedir?

Çoyren

Kol Tigin

Kuli Cor

Ongin

Tonyukuk

Açıklama:

Kol Tigin (KT- 732)
Bilge Kağan (BK- 735)
Tonyukuk (T- 720-725 veya 732’den sonra)
Coyren Yazıtı (C- 688-692)
Kuli Cor (KC- İhe Huşotu 719-723)
Ongin (O- Işbara Tarhan 732-735)
Yukarıda verilen bilgilere göre, Çoyren yazıtı Orhun harfli ilk yazıt olarak kabul edilir.

Doğru Cevap: A

Soru 42

Orhun harfli yazıtların varlığından ilk söz eden Alauddin Ata Melik Cuveyni’nin ünlü eseri hangisidir?

Kutadgu Bilig

Dîvânü Lugati't-Türk

Târîh-i Cihângüşâ

Muhakemetü'l-Lugateyn

Atabetü'l-Hakayık

Açıklama:

13. yüzyıl İlhanlı tarihçisi Alauddin Ata Melik Cuveyni, dünya tarihi ile ilgili Târîh-i Cihângüşâ adlı eserinde Türklere ait yazılı taşların varlığından haber verir.

Doğru Cevap: C

Soru 43

Yenisey yazıtları, ilk olarak kim/kimler tarafından nerede bulunmuştur?

M. Yadrintsev - Orhun ırmağı kenarında

F. Klementz - Tola ırmağı kenarında

Heikel - Orhun ırmağı kenarında

Strahlenberg ve Messerschmidt, Yenisey nehrinin yukarı mecrasında

A. von Le Coq - Doğu Türkistan

Açıklama:

Yenisey yazıtları, ilk olarak 1721 ve 1722 yıllarında Strahlenberg ve Messerschmidt tarafından Yenisey nehrinin yukarı mecrasında bulunur.

Doğru Cevap: D

Soru 44

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında toplam kaç harf vardır?

Açıklama:

İlk okunan Orhun yazıtları olan Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 38 harf vardır.

Doğru Cevap: A

Soru 45

Yukarıda gösterilen harf hangi ses değerlerini göstermek için kullanılmıştır?

a-e

ı-i

o-u

ö-ü

b-p

Açıklama:

Bu harf a-e ünlülerini göstermek için kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 46

Yukarıda gösterilen harf hangi çift ünsüzleri göstermek için kullanılmıştır?

nç

Açıklama:

Bu simge lt çift ünsüzünü göstermek için kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 47

Aşağıdakilerden hangisi Wilhelm Ludwig Peter Thomsen’in Orhun alfabesini çözerken kullandığı anahtar sözcüklerden biri değildir?

Köl Tigin

Bodun

Türk

Kün

Tört

Açıklama:

Thomsen’in yazıyı çözerken tanıdığı ilk harf, iyelik eki olan -ı/-i sesinin işareti idi. O, önce satırların sırasını, istikametini ve hangi harflerin ünlüleri gösterdiğini tespit etmiş, ondan sonra anahtar sözlere ihtiyaç duymuş, Çince yüzdeki şahıs, yer ve boy adlarından (Köl Tigin, Türk, kün, tört, teyri gibi) faydalanmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Eski Türkçe alanında ilk ve temel gramer kitabı olan “Altturkische Grammatik” çalışmasını kim yapmıştır?

W. P. Wassiljew

S. Y. Malov

E. H. Parker

W. Barthold

A. von Gabain

Açıklama:

Alman Türkolog A. von Gabain, Eski Turkce alanında ilk ve temel gramer kitabı olan calışmasını 1941 yılında yayımlamıştır (Altturkische Grammatik, Leipzig 1941). Bu gramer kitabında Gabain, eski Turk-runik harfli metinlerin yanı sıra Eski Uygurca metinlerin gramerini de ortaya koymuştur.

Doğru Cevap: E

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi Orhun harfleriyle yazılmış yazıtların değerlendirildiği gruplardan biri değildir?

Doğu Türkistan Yazıtları

Yenisey Yazıtları

Hoytu-Tamir Yazıtları

Batı Türkistan Yazıtları

Güney Türkistan Yazıtları

Açıklama:

Orhun (Türk-runik, runik, Köktürk) harfleriyle yazılmış yazıtlar aşağıdaki altı grup içinde değerlendirilebilir.
Köktürk Yazıtları
Uygur Yazıtları
Yenisey Yazıtları
Hoytu-Tamir Yazıtları
Talas Yazıtları (Batı Türkistan Yazıtları)
Doğu Türkistan Yazıtları

Doğru Cevap: E

Soru 50

Bilge Kağan ve Köl Tigin yazıtlarını taşlar üzerine kazıyarak kim yazmıştır?

Bilge Kağan

Tonyukuk

Yolluğ Tigin

Tenri Tigin

Ongin

Açıklama:

Bilge Kağan yazıtı, Köl Tigin yazıtlarının her ikisini de yazıtı taşlar üzerine kazıyarak yazan Kol Tigin’in atısı (yeğeni) Yolluğ Tigin’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 51

Irk Bitig, aşağıdakilerden hangisine dahildir?

Talas Yazıtları (Batı Türkistan Yazıtları)

Doğu Türkistan Yazmaları

Hoytu-Tamir Yazıtları

Yenisey Yazıtları

Uygur Yazıtları

Açıklama:

Doğu Türkistan Yazmaları: Yazmaların bu adla anılmasının sebebi Doğu Türkistan’ın çeşitli bölgelerinde bulunmasından dolayıdır. Bu yazmalar içinde hacim bakımından en önemlisi Irk Bitig’dir. 114 sayfalık bu eserin ilk yayımlayanı W. Thomsen’dir. Thomsen, eserin 9. yy’a ait olduğu tahmininde bulunmuştur.

Doğru Cevap: B

Soru 52

F. Klementz tarafından 1897’de Tola ırmağı kenarında bulunmuş olan yazıt aşağıdakilerden hangisidir?

Bilge Kağan yazıtı

Köl Tigin yazıtı

Tonyukuk yazıtı

Yenisey Yazıtları

Talas Yazıtları

Açıklama:

Tonyukuk yazıtı, F. Klementz tarafından 1897’de Moğolistan’da, Tola ırmağı kenarında bulunmuştur.

Doğru Cevap: C

Soru 53

Köktürk yazıtları üzerine ilk yayın aşağıdakilerden hangisi tarafından yapılmıştır?

Vilhelm Thomsen

Radloff

W. P. Wassiljew

W. Barthold

E. H. Parker

Açıklama:

Köktürk yazısını çözen Thomsen olsa da, yazıtlar üzerine ilk yayını yapan Radloff’tu. Radloff, Thomsen ilk raporunu açıkladıktan üç ay sonra, 1894’te Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıyla ilgili çalışmasının ilk bölümünü yayımlar. Radloff’un üç fasikülden oluşan bu çalışmasının birinci ve ikinci fasikülü 1894’ün Mart ve Mayıs aylarında, üçüncüsü 1895’in Ekim ayında çıkar. Eserin birinci kısmında Koşo Çaydam (Koşo-Tsaydam) yazıtları, yani Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metni, yazıçevrimi ve Almanca çevirisi verilmiştir. İkinci kısımda ise sözlük, dizin ve Çince metnin W. P. Wassiljew tarafından yapılan tercümesi yer almaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 54

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarındaki muhteva ile Tonyukuk’un muhtevası arasındaki fark aşağıdakilerden hangisidir?

Anlatılmak istenen konular düzgün cümlelerle aktarılmıştır.

Yazıtlarda, bir kağanın veya bir kahramanın başarı için yapması gerekenler anlatılmıştır.

Türklerin tarihî, sosyal ve siyasî durumunu gelişmiş, güzel bir dille anlatan yazıtlardır.

Hükümdarın hükümranlığı altındaki tüm insanlara hitap ettiği birer siyasî beyanname karakteri de taşımaktadır.

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında anlatılanlara verilmiş cevaplar mahiyeti taşır.

Açıklama:

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarındaki muhteva ile Tonyukuk’un muhtevası arasında fark vardır. Her ikisi de aynı dönemi değerlendirir, ancak Tonyukuk’un muhtevası Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında anlatılanlara verilmiş cevaplar mahiyeti taşır. Her ikisi de o dönemde Türk milletine yapılmış hizmetlerden bahseder, bu arada görüş farklarını da belirtirler. Bu da, siyasi görüş farklılıklarının tartışılabildiğini gösterir.

Doğru Cevap: E

Soru 55

Radloff gibi aceleci davranmayan ve yazıtlardaki yazıyı çözdükten üç yıl sonra yani 1896’da eserini yayımlayan, kitabın birinci bölümünde Orhun yazıtlarının yazıldığı eski Türk runik alfabesi hakkında bilgi vermiş ve bu yazının kökeni hakkındaki görüşlerini aşağıdakilerden hangisi açıklamıştır?

Thomsen

E. H. Parker

P. M. Melioranskiy

W. Barthold

W. P. Wassiljew

Açıklama:

Radloff gibi aceleci davranmayan ve yazıtlardaki yazıyı çözdükten üç yıl sonra yani 1896’da eserini yayımlayan Thomsen, kitabın (Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées [Mémoires de la Société Finno-Ougrienne V], Helsingfors 1896) birinci bölümünde Orhun yazıtlarının yazıldığı eski Türk runik alfabesi hakkında bilgi vermiş ve bu yazının kökeni hakkındaki görüşlerini açıklamıştır. Thomsen, eserinin ikinci bölümünde Çince kaynaklarda anlatılan Köktürk tarihini incelemiş, Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının yazıçevriminin ve Fransızca çevirisinin ardından Türkçe sözcükler ve gramer dizinini de vermiştir. Ayrıca eserde Köl Tigin yazıtının Çince yüzünün E. H. Parker tarafından yapılan tercümesi de yer almaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 56

Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında millî gurur ve heyecanı dile getiren “ tört buluŋ kop yagı ermiş sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış kop baz kılmış başlıgıg yüküntürmiş tizligig sökürmiş.” Cümlesinin karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

“Yukarıda Türk Tanrısı, Türk kutsal yer su ruhları şöyle yapmışlar: Türk halkı yok olmasın diye, halk olsun diye, babam İlteriş Kağanı ve annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden tutup daha yükseklere kaldırmışlar muhakkak ki.”(KT D 11-12; BK D 22).

“Dört bucak hep düşman imiş. Ordular sevk ederek dört taraftaki halkları hep almış, hep kendisine bağımlı kılmış. Başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş.” (KD D 2, BK D 13).

“Ey Türk, Oğuz beyleri ve halkı, işitin: Üstteki gök çökmedikçe, alttaki yer delinmedikçe, Türk milleti, senin devletini ve töreni kim bozabilirdi!” (KD D 22, BK D 18-19).

“hepsi yedi yüz kişi olmuş, yedi yüz kişi olup” (KT D13, BK D11)

“kanın su gibi aktı, kemiğin dağ gibi yattı” (KT D24)

Açıklama:

tört buluŋ kop yagı ermiş sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış kop baz kılmış başlıgıg yüküntürmiş tizligig sökürmiş.
“Dört bucak hep düşman imiş. Ordular sevk ederek dört taraftaki halkları hep almış, hep kendisine bağımlı kılmış. Başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş.” (KD D 2, BK D 13).

Doğru Cevap: B

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi Orhun alfabesini Run alfabesine benzeterek “runik yazı” diye adlandırmıştır?

Heikel

Otto Donner

Aristov

Mallitskiy

D. Polivanov

Açıklama:

Orhun, Yenisey ve Talas vadisinde bulunan yazıtlarda kullanılan alfabenin kökeni, yazıtların bulunduğu günden beri araştırılmış ve çeşitli çalışmalara konu olmuştur. Orhun alfabesi, 1891’de Heikel tarafından Run alfabesine benzetilerek “runik yazı” diye adlandırılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 58

Doğu Türkistan yazmalarından "Irk Bitig" ne anlama gelmektedir?

Büyü kitabı

Irklarla ilgili bilgi veren kitap

Fal kitabı

Astroloji kitabı

Halk destanı

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Irk Bitig:,Fal kitabı anlamına gelir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 59

Köl Tigin ve Bilge Kağan anıtları bilim dünyasına ilk defa nasıl sunulmuştur?

Spasskiy'nin eski eserler konusundaki yazılarının Latinceye çevrilmesi ile,

Fin Arkeoloji Cemiyeti tarafından Fin Atlası ile,

Rus Coğrafya Cemiyetinin yaptığı araştırmalar sonucunda,

Türkiye Cumhuriyeti'nin başlatmış olduğu projeler sayesinde,

Strahlenberg ve Messerschmidt'nin Yenisey Yazıtlarını bulması ile,

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Bunun üzerine Fin Arkeoloji Cemiyeti ve Fin-Ugor Cemiyeti, bölgeye hemen Heikel başkanlığında yeni bir heyet gönderir. 1892’de heyet, Helsinki’de rapor, açıklama ve araştırmalarla birlikte yeni anıtların mükemmel bir atlasını yayımlar (Inscriptions de l'Orkhon, recueillies par expédition finnoise 1890 et publiées par la Société finno-ougrienne, Helsingfors 1892). Bilim dünyasında Fin Atlası olarak bilinen bu yayın ile Köl Tigin ve Bilge Kağan anıtları ilk defa bilim dünyasına sunulmuş olur. Doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 60

I. Orhun Alfabesi Türklerin bilinen ilk alfabesidir.
II.Bu alfabeye "runik" denmesinin nedeni, runik adı verilen İskandinav kitabelerinin yazımında kullanılan harflere benzemesidir.
III. Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 29 harf vardır.
Yukardaki maddelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

I ve II

I ve III

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 61

Ahmet Cevat Emre'nini Orhun Alfabesinin kökeni konusundaki görüşü aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Runik yazı olduğunu öne sürmüştür.

Küçük Asya alfabelerinden Likya ve Kayra'dan çıkmış olabileceğini belirtmiştir.

Kökeninin İran alfabesi aracılığı ile ya da doğrudan Arami alfabesi olduğunu belirtmiştir.

Türk-runik alfabesindeki tüm işaretlerin ideografik ve Sümer yazısı ile aynı olduğunu belirtmiştir.

Bu yazının kökeninin Arami-Sogd ve Pehlevi alfabelerinden etkilenmiş olabileceğini belirtmiştir.

Açıklama:

Orhun (Köktürk, Türk-runik) alfabesini tanıyabileceksiniz.
Rus dilcisi E. D. Polivanov 1925’te yazdığı makalede, bu yazının kökenini Türk damgalarına bağlamış olmakla birlikte yazının Arami-Sogd ve Pehlevi alfabelerinden de etkilenmiş olabileceğini bildirmiş, ayrıca bu alfabedeki bazı işaretlerin ideografik (resim yazısı) kökenli olduğu üzerinde durmuştur. Ahmet Cevat Emre, bu konuda daha da ileri giderek Türk-runik alfabesindeki tüm işaretlerin ideografik ve Sümer yazısı ile aynı olduğunu belirtmiştir (Eski Türk Yazısının Menşeği, İstanbul 1938). 1962 yılında İngiliz türkologlarından Sir Gerard Clauson bualfabenin kökenini Sogd ve Grek alfabelerine bağlamıştır. Doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 62

I. Söz başı veiçindeki a/e ünlüleri genellikle yazılmaz.
II. Söz sonundaki bütün ünlüler yazılır.
III. İlk hecenin düz ünlüsünden sonraki düz-dar ünlüler genellikle yazılmaz.
Orhun Yazıtlarındaki yazım kuralları ile ilgili yukardaki maddelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

I ve II

II ve III

I, II ve III

I ve III

Açıklama:

Orhun harfli yazıtları sıralayıp açıklayabileceksiniz.
Doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 63

I. Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları, Türklerin tarihî, sosyal ve siyasî durumunu gelişmiş, güzel bir dille anlatan en önemli ve en uzun yazıtlardır.
II. Yazıtlarda iyi bir devlet adamının yönetiminde halkın içinde bulunduğu refah ya da içine düştüğü kötü durum dile getirilir.
III. Anlatım tarzı canlı ve samimîdir.
Orhun yazıtlarındaki üslupla ilgili yukardaki maddelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

I ve II

II ve III

I ve III

I, II ve III

Açıklama:

Orhun Yazıtları: Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları’nı anlatabileceksiniz.
Doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 64

"Orhun Abideleri" adlı çalışma kime aittir?

Muharrem Ergin

Talat Tekin

Marcel Erdal

Necip Asım Yazıksız

Hüseyin Namık Orkun

Açıklama:

Belli başlı Orhun Türkçesi çalışmalarını özetleyebileceksiniz.
Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 65

İlk olarak Strahlenberg ve Messerschmidt tarafından 1721-1722 yılları arasında bulunan yazıtlar aşağıdakilerden hangileridir?

Yenisey yazıtları

Hoytu-Tamir yazıtları

Talas yazıtları

Doğu Türkistan yazıtları

Uygur yazıtları

Açıklama:

Yenisey yazıtları, ilk olarak 1721 ve 1722 yıllarında Strahlenberg ve Messerschmidt tarafından Yenisey nehrinin yukarı mecrasında bulunur.

Doğru Cevap: A

Ünite 5

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi "kapalı e" ünlüsüyle ilgili söylenemez?

"Beg", Yenisey yazıtlarnda /é/ harfi ile yazılan sözcüklerdendir.

Yenisey Yazıtlarında ayrı bir işaretle gösterilmiştir.

Bugün Azerbaycan Türkçesi'nde de ayrı bir harfle gösterilir.

E ve i sesleri arasında telaffuz edilir.

Türkiye Türkçesinde konuşma dilinde olsa da yaz dilinde gösterilmez.

Açıklama:

Yenisey yazıtlarnda /é/ harfi ile yazılan sözcükler şunlardr:
éki ‘2’, él ‘halk’, éş ‘arkadaş’, ét- ‘düzenlemek’, bél ‘bel’, béş ‘5’, yéti ‘7’, yétmiş ‘70’, kéş ‘sadak, okluk’.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Bugün Türkiye Türkçesinde bulunan aşağıdaki harflerden hangisi Orhun Türkçesi'nde yoktur?

Açıklama:

Bugün Türkiye Türkçesinde bulunan c, f, ğ, h, j, v sesleri Orhun Türkçesinde yoktur.

Doğru Cevap: A

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesi'nde söz başı ünsüzlerinden biridir?

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz başı ünsüzleri b-, ç-, k-, s-, t-, y-'dir. Buna göre çözüm A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesi'ndeki karşılığı gitmek fiilinin belirli geçmiş zamanda çokluk ikinci kişi çekimidir?

bardıgız

ölsikig

sebiniz

yarlıkaduk

körmiş

Açıklama:

bardıgız: vardınız, gittiniz.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde isimden isim yapım eki vardır?

ıgaç

tapa

ölüg

toruk

Açıklama:

ı+gaç ‘ağaç’ (T 25) < ı ‘orman’ (T 4)

Doğru Cevap: A

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi "ip" anlamına gelen bir sözcüktür?

bagış

ödüş

agış

tizlig

takı

Açıklama:

bag+ış ‘bağ, ip’ (Irk Bitig 18) < bag ‘bağ, ip’ < ba- ‘bağlamak’

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisinde isimden fiil yapan ek vardır?

bulna-

kod-

yazın-

yüzüt-

adrıl-

Açıklama:

buln+a- ‘tutsak etmek’ (Küli Çor D10) < bulun ‘tutsak, esir’

Doğru Cevap: A

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisinde edilgen-dönüşlü çatı eki bulunmaz?

tirgür-

adrıl-

teril-

ötün-

kon-

Açıklama:

tir-gür- ‘diriltmek, canlandırmak’ (KT D29) < tir- ‘yaşúamak’
-gUr-: Ettirgen çat eki.

Doğru Cevap: A

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisinde ettirgen çatı eki bulunmaz?

taşık-

basık-

artat-

altız-

tüşür-

Açıklama:

taş+k- ‘dışarı çıkmak; baş kaldırmak, isyan etmek’ (KT K8) < taş ‘dış’ (BK K14)

Doğru Cevap: A

Soru 10

Aşağıdakilerin hangisindeki ek, pekiştirme fonksiyonunda kullanılmıştır?

töküt-

kış-

akıt-

uduz-

bintür-

Açıklama:

Açıklama: Bu ek getirildiği bazı örneklerde ‘ettirgenlik’ anlam katmamış, ‘pekiştirme’ işleviyle kullanılmıştır: ay-t- ‘sormak’ (BK D41) < ay- ‘söylemek’
tök-üt- ‘dökmek, akıtmak’ (T 52) < tök- ‘dökmek’

Doğru Cevap: A

Soru 11

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilen eklerin tamamı isimden isim yapım ekleri arasındadır?

+(X)ç, +çI, +dXn

+dem, +gaç, +(X)g

+kInA, +Il, +sIrA

+gU, +lXg, +kA

+sXz, +DI, +gAr

Açıklama:

İsimden İsim Yapım Ekleri
1. +(X)ç
2. +çI
3. +daş
4. +dem
5. +dXn
6. +gaç
7. +gU
8. +kIńA
9. +Il
10.+lXg
11.+lXk
12.+sXz
13.+(X)ş
14.+DI
Bu bilgiler ışığında doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 12

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde isimden isim yapım eki almış bir sözcük yoktur?

ataçım

Kısıl

Öŋdün

Başgu

Azkıńa

Açıklama:

İsimden isim yapım ekleri:
1. +(X)ç
2. +çI
3. +daş
4. +dem
5. +dXn
6. +gaç
7. +gU
8. +kIńA
9. +Il
10.+lXg
11.+lXk
12.+sXz
13.+(X)ş
14.+DI
Bu bilgiler dahilinde B şıkkındaki sözcük isimden isim yapım eki almamıştır. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 13

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilen eklerin tamamı isimden fiil yapım ekleri arasındadır?

+lA, +gAr, +(X)ş

+dI, +Ad, +DI

+sIrA, +kA, +(I)k

+A, +I, +(X)g

+(U)k, +(X)m, +(I)nç

Açıklama:

İsimden Fiil Yapım Ekleri
1. +A-
2. +Ad-
3. +dI-
4. +gAr-
5. +I-
6. +(I)k-
7. +kA-
8. +lA-
9. +sIrA-
Bu bilgiler dahilinde doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 14

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde isimden fiil yapım eki almış bir sözcük yoktur?

Sıgta-

Yokad-

Taşgar-

yügürt-

Elsire-

Açıklama:

İsimden Fiil Yapım Ekleri
1. +A-
2. +Ad-
3. +dI-
4. +gAr-
5. +I-
6. +(I)k-
7. +kA-
8. +lA-
9. +sIrA-
Bu bilgiler dahilinde doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 15

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilen eklerin tamamı fiilden isim yapım ekleri arasındadır?

-(X)l, -(U)k, -d

-(X)n, -(X)m, -(X)k

-(X)z, -(X)ş, -(X)t

-(X)n, -mAk, -gUr

-gA, -(I)nç, -(X)m

Açıklama:

Fiilden İsim Yapım Ekleri
1. -A
2. -(X)g
3. -gA
4. -I
5. -(U)k
6. -(X)l
7. -(X)m
8. -mA
9. -mAk
10.-(X)n
11.-(I)nç
12. -(X)ş
13.-(X)z
Bu bilgiler doğrultusunda doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 16

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde fiilden isim yapım eki almış bir sözcük yoktur?

yırdın

Tegre

Tug

Bulgak

Unç

Açıklama:

Fiilden İsim Yapım Ekleri
1. -A
2. -(X)g
3. -gA
4. -I
5. -(U)k
6. -(X)l
7. -(X)m
8. -mA
9. -mAk
10.-(X)n
11.-(I)nç
12. -(X)ş
13.-(X)z
Bu bilgiler dahilinde doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 17

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilen eklerin tamamı fiilden fiil yapım ekleri arasındadır?

-(X)z, -(X)ş, -(U)k

-(X)k, -(X)l, -(X)n

-I, -A, -gA

-(I)k, -kA, -lA

-sXz, -lXg, -gUr

Açıklama:

Fiilden Fiil Yapım Ekleri
1. -d-
2. -gUr-
3. -(X)k-
4. -(X)l-
5. -(X)n-
6. -(X)ş-
7. -(X)t-
8. -tUr-
9. -tXz-
10.-Ur-
11.-(X)z-
Bu bilgiler ışığında doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 18

Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde fiilden fiil yapım eki almış bir sözcük yoktur?

Basık-

Kon-

küŋed-

Odgur-

Yüzüt-

Açıklama:

Fiilden Fiil Yapım Ekleri
1. -d-
2. -gUr-
3. -(X)k-
4. -(X)l-
5. -(X)n-
6. -(X)ş-
7. -(X)t-
8. -tUr-
9. -tXz-
10.-Ur-
11.-(X)z-
Bu bilgiler ışığında doğru cevap C şıkkıdır.
küŋ+ed- ‘cariye olmak’ (KT D13) < küŋ ‘cariye’ (BK D18)

Doğru Cevap: C

Soru 19

Aşağıdaki sözcüklerden hangisindeki ek diğerlerinden farklıdır?

Akıt-

Bintür-

Altız-

Ögleş-

Tüşür-

Açıklama:

A. B, C ve E şıklarındaki sözcüklerin ekleri ettirgen çatı ekiyken, D şıkkındaki sözcüğün eki işteşlik çatı ekidir. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 20

Aşağıdaki bilgi eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

+DI: Zarflar türetir.

+sXz: Yokluk sıfatları türetir.

+lXk: Soyut adlar yapar.

+kIńA: Küçültme isimleri yapar.

+Ad-: Geçişli fiiller türetir.

Açıklama:

A, B, C ve D şıklarındaki bilgi eşleşmeleri doğrudur. Ancak E şıkkındaki eşleşme yanlıştır. Ek geçişli değil geçişsiz fiiller türeten bir ektir. Bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki söz başı ünsüzlerinden biri değildir?

/ç/

/b/

/d/

/s/

/t/

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
Orhun Türkçesinde d, g, m, n, ŋ, ń, r, z ünsüzleri söz başında yer almazlar. Dolayısıyla doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 22

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki ön damak ünsüzlerinden biri değildir?

/g²/

/k²/

/k¹/

/y/

/ń/

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesi'nin ön damak ünsüzleri: g2, k2 ń, y olduğundan sorunun doğru cevabı C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 23

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde hangi sese dönüşmüştür?

/k/

/m/

/n/

/v/

/g/

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Bugün Türkiye Türkçesinde bulunan c, f, ğ, h, j, v sesleri Orhun Türkçesinde yoktur.Türkiye Türkçesinde /v/ ile başlayan üç sözcük Orhun Türkçesinde /b/’lidir. bar (> var), bar- (> var-), ber- (> ver-). Dolayısyla doğru seçenek D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 24

Orhun Türkçesindeki "yadag" sözcüğünün, Türkiye Türkçesindeki doğru karşılığı, aşağıdakilerden hangisidir?

ada

yatak

yaya

adak

yayık

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesinde birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/’ler korunur. Aşağıdaki örneklerde görüleceği üzere, Türkiye Türkçesinde bu ünsüz, söz sonunda düşmüştür. katıg (> katı), ölüg (> ölü), sarıg (> sarı), yadag (> yaya), kullug (> kullu), elig (> elli), arıg (> arı ‘arı, temiz’). Dolayısıyla doğru seçenek C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Orhun Türkçesindeki "kışlag" sözcüğünün aldığı yapım ekleri, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Fiilden isim-İsimden fiil

İsimden isim-İsimden fiil

İsimden fiil-Fiilden fiil

İsimden isim-İsimden isim

İsimden fiil-Fiilden isim

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
+lA-: Sık kullanılan isimden fiil türetme ekidir: kış+la- ‘kışı geçirmek’ (BK D31) < kış ‘kış’ (BK G2). -(X)g: Fiilin sonucunu bildiren adlar türetir: kışla-g ‘kış geçirilecek yer’ (Irk Bitig 51) < kışla- ‘kışı geçirmek’.

Doğru Cevap: E

Soru 26

Orhun Türkçesindeki yaylag "yayla" sözcüğünün aldığı yapım ekleri, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

İsimden isim-İsimden isim

İsimden fiil-Fiilden fiil

Fiilden isim-İsimden fiil

Fiilden isim

İsimden isim-İsimden fiil

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
Fiilden İsim Yapım Eklerinden -(X)g: Fiilin sonucunu bildiren adlar türetir:yayla-g ‘yaz geçirilecek yer’ (Irk Bitig 51) < yayla- ‘yazı geçirmek’. Dolayısıyla doğru seçenek D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 27

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi isimden isim yapım ekiyle oluşturulmuştur?

tug

yana

ölüg

yazı

erdem

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
İsimden isim yapım ekleri: +dem: Çok az örnekte yer alır. er+dem ‘erdem, yiğitlik, cesaret’ (Küli Çor B4) < er ‘erkek’ (BKD11). Dolayısıyla doğru seçenek E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 28

Aşağıdakilerin hangisinde, “fiilden fiil yapım ekleri”ni almış fiil gövdeleri, birlikte ve doğru olarak verilmiştir?

yaşa-, tirgür-, kon-

tod-, tirgür-, kon-

buŋad-, tod-, yaşa-

içger-, tirgür-, kon-

kon-, tod-, yaşa-

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
Fiilden Fiil Yapım Ekleri,d-: Pekiştirme eki: to-d- ‘doymak’ (KT G8) < to- ’doymak’. (KT G8).;-gUr-: Ettirgen çatı eki: tir-gür- ‘diriltmek, canlandırmak’ (KT D29) < tir- ‘yaşamak’;-tUr-: Ettirgen çatı eki:kon-tur- ‘kondurmak, yerleştirmek’ (KT D11) < kon- ‘konmak, yerleşmek’ (KT G7) < ko- ‘koymak’. Biçiminde sıralndığından doğru seçenek B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 29

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde aşağıdakilerden hangisidir?

/g/

/v/

/m/

/n/

/?/

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde /v/’dir. eb (> ev), seb- (> sev-), sebin- (> sevin-), yabız (> yavuz), tabışgan (> > tavşan), sab (> sav ‘söz, haber’ T. Tü. savcı), kabış- (> kavuş-), ebir- (> evir-). Dolayısıyla doğru seçenek B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 30

Orhun Türkçesinde söz içinde aşağıdaki hangi sesler arasında nöbetleşme vardır?

k-g

?-n

b-v

ç-c

n-g

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesinde geniz ünsüzü /ŋ/ söz içinde ve sonunda /g/ ile nöbetleşir. Bu ses değişmesi, 2. kişi iyelik ekleri ile kişi eklerinde görülür: bardıgız ‘vardınız, gittiniz’ ~ bardıŋız; süŋüküg ‘kemiklerin’ ~ süŋüküŋ; ölsikig ‘öleceksin’ ~ ölsikiŋ; törügin ‘(senin) törelerini’ ~ törüŋin. Dolayısıyla E seçeneği doğru şıktır.

Doğru Cevap: E

Soru 31

Orhun Türkçesinde “edgü” sözü, Türkiye Türkçesi yazı dilinde aşağıdakilerden hangisidir?

iyi

etki

iygü

ezgi

eyü

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesinde ikinci ve daha sonraki hecelerin başında bulunan /g/’ler korunur. Bu durum bugün Özbekçede ve Yeni Uygurca olmak üzere pek çok Türk lehçesinde Orhun Türkçesinde olduğu gibi devam etmektedir. Türkiye Türkçesinde /g/ ünsüzü bu pozisyonda da düşmüştür. kazgan- (> kazan-), kergeksiz (> gereksiz), edgü (> iyi), ilgerü (> ileri), ölgeli (> öleli). Dolayısıyla doğru seçenek A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 32

Orhun Türkçesinde başlıg ‘başlı, başı olan’ ve tizlig ‘tizli, dizi olan’ sözlerine aşağıdakilerden hangisi ulanmıştır?

İsimden fiil yapım eki

Fiilden isim yapım eki

Fiilden fiil yapım eki

İsimden isim yapım eki

Fiilden sıfat yapım eki

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
İsimden isim yapım eki +lXg: ‘sahip, sahip olan’ anlamında sıfatlar yapar. el+lig ‘devletli, devlet sahibi’ (BK D24) < el ‘devlet; memleket’ (KTD4).; baş+lıg ‘başı olan, gururlu, mağrur’ (BK D3) < baş ‘baş’ (KT D33); tiz+lig ‘dizli, güçlü’ (BK K10) < tiz ‘diz’. Dolayısıyla doğru seçenek D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 33

“gönüllü” sözünün Orhun Türkçesinde geçiş şekli aşağıdakilerden hangisidir?

gö?üllüg

gö?üllük

kö?üllüg

kö?üllü

gönüllüg

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Bugün Türkiye Türkçesinde söz başında /d/’li ve /g/’li söylediğimiz Türkçe kökenli tüm sözler, Orhun Türkçesinde de /t/’li ve /k/’lidir: teg- (> değ-), tirig (> diri), tabışgan (> tavşan), tag (>dağ), kel- (> gel-), kök (> gök ‘mavi’), köŋül (> gönül). Dolayısıyla sorunun doğru cevabı C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 34

Orhun Türkçesinde isimden fiil yapım eklerini aşağıdakilerden hangisi almıştır?

küned-, yarlıka-, basık-, teril-, sebin-

ıd-, odgur-, basık-, teril-, sebin-

tagık-, küned-, udı-, kük-, yarlıka-

ıd-, tagık-, udı-, kük-, teril-

udı-, yarlıka-, teril-, sebin-, ıd-

Açıklama:

Orhun Türkçesinde söz yapımını açıklayabileceksiniz.
Sadece C şıkında yer alan tüm kelimelerde isimden fiil yapım eki kullamıldığı görülmektedir. Şöyle ki tagık- (tag-ık-) dağa çıkmak anlamındaki fiilde +(I)k-; küned- (kün+ed-) cariye olmak anlamındaki fiilde +Ad-; udı- (u+dı-) uyumak anlamındaki fiilde+dI-; kük (kü+k-) ünlü olmak anlamındaki fiilde +(I)k-; yarlıka (yarlı (g)+ka-) buyırmak, hükmetmek anlamındaki fiilde +kA- olmak üzere isimden fiil yapım ekleri kullanılmıştır. Dolayısıyla doğru seçenek C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi ünsüz konusunda Orhun Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki farklardan değildir?

Türkiye Türkçesinde bulunan c, f, ğ, h, j, v sesleri Orhun Türkçesinde yoktur.

Türkiye Türkçesi yazı dilinde yer almayan fakat ağız ve lehçelerde bulunan damak genizsili /?/ sesi Orhun Türkçesinde mevcuttur.

Bugün Türk dillerinden sadece Yakutçada (Saha Türkçesi) yer alan ön damak genizsili /n/ sesi de Orhun Türkçesinde bulunur.

Bugün Türkiye Türkçesinde söz başında /d/’li ve /g/’li söylediğimiz Türkçe kökenli tüm sözler, Orhun Türkçesinde de /d/ ve /g/’lidir.

Orhun Türkçesinde birden fazla heceli sözlerin sonunda ve ikinci ve daha sonraki hecelerin başında bulunan /g/’ler Türkiye Türkçesinde düşmüştür.

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Orhun Türkçesinde d, g, m, n, ŋ, ń, r, z ünsüzleri söz başında yer almasa da bu kuralın bazı istisnaları vardır. Bu nedenle doğru seçenek D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Orhun Türkçesi ile Türkiye Türkçesindeki /g/ ünsüzü hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Orhun Türkçesinde birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/’ler korunur.

Türkiye Türkçesinde birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/’ler düşer.

Orhun Türkçesinde ikinci ve daha sonraki hecelerin başında bulunan /g/’ler korunur.

Türkiye Türkçesinde de ikinci ve daha sonraki hecelerin başında bulunan bütün /g/’ler korunur.

Türkiye Türkçesinde /g/ damak sesinin korunduğu alıngan, sürüngen gibi örneklerde anlatımca farklılık meydana gelmiştir.

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 37

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük geçmemiştir?

türük bodun yok bolmazun bodun bolçun tiyin

türük bodun illedük ilin ıçgınu ıdmış

bodunı kop kelti yükünti

beglik urı oglın kul boltı

çıgan bodunug bay kıltım az bodunug üküş kıltım

Açıklama:

Orhun Türkçesinin ses yapısını tanıyabileceksiniz.
Türk dilinin ve ait olduğu dil ailesinin en tipik özelliği ünlü uyumudur. Büyük ünlü uyumu dediğimiz artlık-önlük uyumu (kalınlık-incelik uyumu = dil benzeşmesi = assimilation palatale) Orhun Türkçesinde de vardır, ancak bugün Türkiye Türkçesinde yalnızca yazı dilimize göre varlığını kabul ettiğimiz küçük ünlü uyumu (= düzlük-yuvarlaklık uyumu = dudak benzeşmesi = assimilation labiale) bu dönemde çok az örnekte görülmektedir. Bugün altın, kuru- ve yürü şeklinde küçük ünlü uyumuna uygun şekilde söylediğimiz sözler, Orhun Türkçesi ile yazılı metinlerde altun, kurı- ve yorı- şeklinde yer almaktadır. Dolayısıyla Doğru seçenek E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesi ve Türkiye Türkçesi için doğru olan ifadedir?

ikisinde de eşit sayıda ünlü vardır.

Alfabelerindeki harf sayıları eşittir.

Eşit sayıda ünsüz harflere sahiptirler.

Yazılış biçimleri aynıdır.

Farklı ünlüler barındırmaktadırlar.

Açıklama:

Orhun Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sekiz ünlü (vokal) bulunmaktadır. A-E-I-İ-O-Ö-U-Ü

Doğru Cevap: A

Soru 39

Türk dilinin ve ait olduğu dil ailesinin en tipik özelliği nedir?

Tamlamalar

Ünlü uyumu

Ünsüz benzeşmesi

Büyük harf kullanımı

Noktalamalar

Açıklama:

Cevap: Türk dilinin ve ait olduğu dil ailesinin en tipik özelliği ünlü uyumudur. Büyük ünlü uyumu dediğimiz artlık-önlük uyumu (kalınlık-incelik uyumu = dil benzeşmesi = assimilation palatale), Türkiye Türkçesinde yalnızca yazı dilimize göre varlığını kabul ettiğimiz küçük ünlü uyumu (= düzlükyuvarlaklık uyumu = dudak benzeşmesi = assimilation labiale) bu dönemde çok az örnekte görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 40

“yer+i+ŋerü sub+ı+ŋaru kontı” cümlesinde hangi ek türü kullanılmıştır?

Belirsiz geçmiş zaman eki

Tekil ve çoğul eki

Tamamlayan durum eki

Yön gösterme eki

Tekil emir eki

Açıklama:

Cevap: “yer+i+ŋerü sub+ı+ŋaru kontı” cümlesinde yön gösterme eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 41

Aşağıdaki cümlelerden hangisi 3. Tekil kişi emir eki içermektedir?

Türük bodun yok bolma-zun bodun bol-çun tiyin

Türük bodun öl-ti alkın-tı yok bol-tı

Kişi oglı kop ölgeli törü-miş

Yer+i+ŋerü sub+ı+ŋaru kontı

Tabgaç kaganka kör-miş

Açıklama:

Türük bodun yok bolma-zun bodun bol-çun tiyin …“Türk halkı yok olmasın, (yeniden) halk olsun diye …” anlamına gelmektedir ve bolma-zun ve bol-çun kelimelerinde 3. tekil kişi emir eki vardır.

Doğru Cevap: A

Soru 42

Aşağıdakilerden hangisi “halkı hep geldi, boyun eğdi” cümlesinin Orhun Türkçesindeki yazım şeklidir?

Türük bodun öl-ti alkın-tı yok bol-tı

Bodunı kop kel-ti yükün-ti

Yer+i+ŋerü sub+ı+ŋaru kont

Bayırku+nıŋ ak adgırıg

Bitig taş it-güçi

Açıklama:

"bodunı kop kel-ti yükün-ti" cümlesi “halkı hep geldi, boyun edi” anlamına gelemktedir.

Doğru Cevap: B

Soru 43

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesinde yuvarlak ünlülü sıfat-fiil eklerine örnek değildir?

Anta ay-guçı+sı yeme ben ök ertim

Bitig taş it-güçi

Türük bodun ille-dük ilin ıçgınu ıdmış

Köl tigin yadagın opla-yu tegdi

Teŋri yarlıka-duk+ı+n üçün

Açıklama:

"Köl tigin yadagın opla-yu tegdi" cümlesi “Prens Köl Tigin yayan olarak atılıp saldırdı” anlamına gelmektedir ve yuvarlak ünlülü zarf-fiil eklerine örnektir.

Doğru Cevap: D

Soru 44

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde hangi harfdir?

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde /v/’dir.
eb (> ev), seb- (> sev-), sebin- (> sevin-), yabız (> yavuz)

Doğru Cevap: B

Soru 45

Aşağıdakilerden hangi “Tabışgan” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığıdır?

Taşçı

Taşıyan

Taşınan

Tavşan

Taşan

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde /v/’dir. Dolayısıyla "Tabışgan", tavşan anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 46

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde isimden fiil yapım eki vardır?

Tegre

Bulna

Yogçı

Kurıdın

Edgü

Açıklama:

Bulna- ‘tutsak etmek’ isimden fiil yapım eklerine örnektir. Diğerleri isimden isim yapım eklerine örnektir.

Doğru Cevap: B

Soru 47

Aşağıdakilerden hangisi fiilden fiil yapım eklerine örnektir?

Bat-ım

Od-gur-

Bulga-k

Ked-im

Er-inç

Açıklama:

Od-gur- ‘uyandırmak' fiilden fiil yapım eklerine örnektir. Diğerleri fiilden isim yapım eklerine örnektir.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Aşağıdaki eklerin hangisi “ulandığı söze küçültme ve sevgi anlamı katan” bir ektir?

+(X)ç

+çI

+daş

+dem

+gU

Açıklama:

+(X)ç: Ulandığı söze küçültme ve sevgi anlamı katar. ata+ç+ım ‘babacığım’ (Ongin 12) < ata ‘baba’.

Doğru Cevap: A

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki ettirgen çatı eklerinden biri değildir?

-(X)z-

-(X)ş-

-tXz-

-tUr-

-(X)t-

Açıklama:

-(X)t-, -tUr-, -tXz-, -(X)z- ekleri Orhun Türkçesindeki ettirgen çatı ekleridir ancak -(X)ş- eki Orhun Türkçesindeki işteşlik çatı ekidir.

Doğru Cevap: B

Soru 50

Türkiye Türkçesindeki biçimi “tavşan” olan sözcüğün ses özellikleri dikkate alındığında Orhun Türkçesi’ndeki biçimi hangisidir?

tabışgan

dabışgan

davışgan

tayışkan

yayışgan

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde /v/’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 51

Türkiye Türkçesindeki ‘sarı’ sözcüğünün Orhun Türkçesindeki hali aşağıdakilerden hangisidir?

saru

sarug

sarıg

darıg

yarı

Açıklama:

Orhun Türkçesinde birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/’ler korunur.

Doğru Cevap: C

Soru 52

I. b-
II. ç-
III. k-
IV. s-
V. t-
VI. y-
VII. j-
Yukarıdakilerden hangileri Orhun Türkçesinde söz başı ünsüzleridir?

I, II, III, IV, VI, VII

II, III, IV, VI, VII

I, II, III, IV, V, VI

III, IV, V

IV, V, VI, VII

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki söz başı ünsüzleri b-, ç-, k-, s-, t-, y- ünsüzleridir. j- ünsüzü Türkçeye daha sonraki dönemlerde yabancı dillerin etkisiyle girmiş bir ünsüzdür.

Doğru Cevap: C

Soru 53

Aşağıdakilerin hangisinde öl- fiili III. tekil kişi ile Orhun Türkçesinde belirli geçmiş zamanda çekimlenmiştir?

ölti

öldi

ölmiş

öltü

ölzün

Açıklama:

Orhun Türkçesinde belirli geçmiş zaman eki -tı ekidir. Bu dönem Türkçesinde kalınlık incelik uyumu vardır ancak düzlük yuvarlaklık uyumu çok az örnekte görülmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 54

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi isimden isim yapma ekiyle oluşturulmuştur?

kısıl ‘kanyon, dağ geçidi’

edgü ‘iyi, yarar, kazanç’

yana ‘yine’

erig ‘erişilen yer’

takı ‘daha’

Açıklama:

Seçeneklerdeki kısıl, yana, erig ve takı sözcüklerinin üzerinde fiilden isim yapma eki vardır. Edgü sözcüğünün üzerinde ise < ed ‘mal, değerli şey’ köküne getirilmiş isimden isim yapma eki vardır.

Doğru Cevap: B

Soru 55

I. Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /v/ sesi, Türkiye Türkçesinde /b/’dir.
II. Türkiye Türkçesinde söz başında /d/’li ve /g/’li söylenen Türkçe kökenli tüm sözler Orhun Türkçesinde de /t/’li ve /k/’lidir.
III. Birden fazla heceli sözlerin sonunda bulunan /g/’ler korunur.
IV. Orhun Türkçesinde ikinci ve daha sonraki hecelerin başında bulunan /g/’ler korunur.
V. Söz içi ve sonundaki /d/ sesi korunur.
Yukarıdaki ses özelliklerinden hangileri Orhun Türkçesine aittir?

I, II, III, IV, V

I, III, IV, V

I, IV, V

II, III, IV, V

III, IV, V

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesi, Türkiye Türkçesinde /v/’dir. I. maddede verilen ses değişiminin tam tersi Orhun Türkçesine ait bir ses özelliğidir. Örneğin, eb (> ev), seb- (> sev-), sebin- (> sevin-) biçimindedir.
Türkiye Türkçesinde söz başında /d/’li ve /g/’li söylediğimiz Türkçe kökenli tüm sözler, diğer pek çok Türk lehçesinde (Kazakça, Özbekçe, Tatarca, Başkurtça, Yeni Uygurca, Kırgızca ...) olduğu gibi Orhun Türkçesinde de /t/’li ve /k/’lidir.
teg- (> değ-), tirig (> diri), tabışgan (> tavşan), tag (> dağ), kel- (> gel-), kök (> gök ‘mavi’), köŋül (> gönül)

Doğru Cevap: D

Soru 56

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiilden isim yapma ekiyle oluşturulmuştur?

aşsız ‘aşsız, yemeksiz’

ıgaç ‘ağaç’

erdem ‘erdem, yiğitlik’

yaşıl ‘yeşil’

emgek ‘sıkıntı, dert’

Açıklama:

Emgek sözcüğü, < emge- ‘eziyet çekmek, acı çekmek’ kökünün üzerine gelen -(U)k fiilden isim yapma ekiyle türetilmiş bir sözcüktür.

Doğru Cevap: E

Soru 57

Aşağıdaki grupların hangisinde b, m, p ünsüzleri yer alır?

Dudak ünsüzleri

Diş ve diş eti ünsüzleri

Ön damak ünsüzleri

Art damak ünsüzleri

Söz başı ünsüzleri

Açıklama:

Bugün Türkiye Türkçesinde bulunan c, f, ğ, h, j, v sesleri Orhun Türkçesinde yoktur. Yazı dilimizde yer almayan fakat ağız ve lehçelerde bulunan damak genizsili /ŋ/ (nazal n) sesi Orhun Türkçesinde mevcuttur. Ayrıca bugün sadece Yakutçada (Saha Türkçesi) yer alan ön damak genizsili /ń/ (palatal n) sesi de Orhun Türkçesinde bulunur. Bu ünsüz fonemler boğumlanma yerlerine göre şu şekilde gruplandırılabilir: Dudak ünsüzleri: b, m, p Diş ve diş eti ünsüzleri: ç, d, l, n, r, s, ş, t, z Ön damak ünsüzleri: g2, k2 ń, y Art damak ünsüzleri: g1, k1, ŋ söz başı ünsüzleri: b-, ç-, k-, s-, t-, y-

Doğru Cevap: A

Soru 58

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki alıntı sözcüklerden biridir?

Lagzın

Tabışgan

Katıg

Edgü

Yadag

Açıklama:

Orhun Türkçesinde d, g, m, n, ŋ, ń, r, z ünsüzleri söz başında yer almasa da bu kuralın aşağıda göreceğiniz üzere istisnaları vardır. l, p,ş ünsüzleri yalnız alıntı sözcüklerde söz başında bulunur. g-: gü / gu ‘soru edatı’ l-: lagzın ‘domuz’ (<Çince) m-: mag ‘övgü, alkış’

Doğru Cevap: A

Soru 59

Aşağıdakilerin hangisinde belirsiz geçmiş zaman eki kullanılmıştır?

ol yergerü barsar türük bodun ölteçi sen

kişi oglı kop ölgeli törümiş

bodunı kop kelti yükünti

türük bodun yok bolmazun bodun bolçun tiyin

beglik urı oglin kul boltı

Açıklama:

Yön gösterme eki: ol yer+gerü barsar türük bodun ölteçi sen KT G8 “o yere doğru gidersen Türk halkı öleceksin” Belirsiz geçmiş zaman eki: kişi oglı kop ölgeli törümiş KT K10 “insanoğlu hep ölümlü yaratılmış”, 3. tekil ve çoğul belirli geçmiş zaman eki: bodunı kop kel-ti yükün-ti T 43 “halkı hep geldi, boyun eğdi”, 3. tekil kişi emir eki:türük bodun yok bolma-zun bodun bol-çun tiyin … KT D11 “Türk halkı yok olmasın, (yeniden) halk olsun diye …”3. tekil kişi iyelik eki: beglik urı ogl+i+n kul boltı KT D7 “bey olmaya lâyık erkek evladı ile kul oldu”

Doğru Cevap: B

Soru 60

Aşağıdakilerden hangisi yön zarfları yapan sözcükler türetir?

+dem

+dXn

+gaç

+daş

+kIńA

Açıklama:

+dem: Çok az örnekte yer alır. er+dem ‘erdem, yiğitlik, cesaret’ (Küli Çor B4) < er ‘erkek’ (BK D11), +dXn: Yön zarfları yapan sözcükler türetir., +gaç: Küçültme eki. ı+gaç ‘ağaç’ (T 25) < ı ‘orman’ (T 4), +daş: Kan bağı olan kişileri belirtmek için kullanılan sözcükler türetir. Ka+daş ‘kardeş, yakın akraba’ (Uyuk-Turan 1) < *ka ‘akraba, aile’ , +kIńA: Küçültme isimleri yapar. az+kıńa ‘azıcık, pek az’ (KT D34, T9) < az ‘az’ (KT G10)

Doğru Cevap: B

Soru 61

+lXg ekinin işlevi nedir?

Renk adları yapar.

‘sahip, sahip olan’ anlamında sıfatlar yapar.

Soyut adlar yapar.

Yokluk sıfatları türetir.

Zarflar türetir.

Açıklama:

+Il: Renk adları yapar. yaş+ıl ‘yeşil’ (KT D17, BK D15) < yaş ‘yaş, taze, yeşil ot’ (Irk Bitig 18, 54) +lXg: ‘sahip, sahip olan’ anlamında sıfatlar yapar. el+lig ‘devletli, devlet sahibi’ (BK D24) < el ‘devlet; memleket’ (KT D4), +lXk: Soyut adlar yapar. eşi+lik ‘eş olmaya layık, hanım olası’ (KT D24) < eşi ‘hanım, soylu kadın’, +sXz: Yokluk sıfatları türetir..buŋ+suz ‘bunsuz, dertsiz, tasasız’ (BK K12) < buŋ ‘dert, sıkıntı, sıkıntı’ (KT G3), +DI: Zarflar türetir. katıg+tı ‘sıkıca’ (Irk Bitig 33), katıg+dı (KT G2) < katıg ‘katı, sıkı’

Doğru Cevap: B

Soru 62

Aşağıdakilerden hangisi "ordu sevk etmek" anlamına gelir?

süle-

tagık-

biti-

içger-

buŋad-

Açıklama:

+lA-: Sık kullanılan isimden fiil türetme ekidir. sü+le- ‘ordu sevk etmek’ (BK D40) < sü ‘ordu, asker’ (KT K5), +(I)k-: Geçişsiz fiiller türetir. tag+ık- ‘dağa çıkmak’ (KT D12) < tag ‘dağ’ (BK G7), +I-: Genelde geçişsiz fiiller türetir. bit+i- ‘yazmak’ (KT G13) < Çince pi ‘yazı fırçası’ < piet ‘fırça’, +gAr-: Geçişli fiiller türetir. iç+ger- ‘bağımlı kılmak, tabi kılmak’ (BK D25) < iç ‘iç’ (KT G14), +Ad-: Geçişsiz fiiller türetir. buŋ+ad- ‘bunalmak, sıkılmak’ (T 26) < buŋ ‘bun, sıkıntı, dert’ (KT G3)

Doğru Cevap: A

Soru 63

Türkiye Türkçesinde ‘yas tutmak’ ifadesinin Orhun Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Yogla-

Tıŋla-

Yarlıgka-

Kük-

Taşık-

Açıklama:

yog+la- ‘yas tutmak’ (BK D5) < yog ‘cenaze töreni’ (BK G10), tıŋ+la- ‘dinlemek’ (Irk Bitig 58) < tıŋ ‘ses, nefes’, yarlı(g)+ka- ‘buyurmak, hükmetmek, (tanrı) lutfetmek’ (KT G9)

Doğru Cevap: A

Soru 64

Aşağıdakilerden hangisinde fiilin sonucunu bildiren adlar türeten bir ek vardır?

yana

kısga

bilig

ögsüz

bagış

Açıklama:

- -(X)g: Fiilin sonucunu bildiren adlar türetir: bil-ig ‘bilgi’ (KT G7) < bil- ‘bilmek’

Doğru Cevap: C

Soru 65

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi isimden isim yapma ekiyle oluşturulmuştur?

içiçim

kulad-

bulgak

barım

biti-

Açıklama:

İsimden İsim Yapım Ekleri +(X)ç: Ulandığı söze küçültme ve sevgi anlamı katar. içi+ç+im ‘ağabeyciğim’ (Uybat III 6) < eçi ~ içi ‘ağabey’ (BK D20), İsimden Fiil Yapım Ekleri +Ad-: Geçişsiz fiiller türetir. kul+ad- ‘kul olmak’ (KT D13) < kul ‘kul, köle’ (KT D21), +gAr-: Geçişli fiiller türetir. iç+ger- ‘bağımlı kılmak, tabi kılmak’ (BK D25) < iç ‘iç’ (KT G14) taş+gar- ‘dışarı çıkarmak’ (Moyun Çor D10) < taş ‘dış’ (KT G12), +I-: Genelde geçişsiz fiiller türetir. bit+i- ‘yazmak’ (KT G13) < Çince pi ‘yazı fırçası’ < piet ‘fırça’

Doğru Cevap: A

Soru 66

Kalıplaşmış zarf-fiil eki alan kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Kalı

Yaylag

Kagansıra

Sansız

Başlıg

Açıklama:

-I: Kalıplaşmış zarf-fiil ekidir: kal-ı ‘artık, kalıntı’ (T 33) < kal- ‘kalmak’ (BK D14), -(X)g: Fiilin sonucunu bildiren adlar türetir: yayla-g ‘yaz geçirilecek yer’ (Irk Bitig 51) < yayla- ‘yazı geçirmek’, +sIrA-: Bir şeyden yoksun olmak anlamında fiiller türetir. kagan+sıra- ‘hakansız kalmak’ (KT D13) < kagan ‘kağan’ (KT G1), +sXz: Yokluk sıfatları türetir. san+sız ‘sayısız’ (BK G12) < san ‘sayı’, +lXg: ‘sahip, sahip olan’ anlamında sıfatlar yapar. baş+lıg ‘başı olan, gururlu, mağrur’ (BK D3) < baş ‘baş’ (KT D33)

Doğru Cevap: A

Ünite 6

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi "erkek kardeşlerim" anlamına gelir?

iniygünüm

keliŋünüm

taygunuŋuz

öglerim

kunçuylarım

Açıklama:

iniygünüm

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi tamlayan durumu için söylenemez?

Bu ek düzlük-yuvarlaklık uyumuna girer.

Ünsüzle biten kelimelere +Iŋ biçiminde gelir.

Ünlüyle biten kelimelere +nIŋ biçiminde gelir.

Bu ek kalınlık-incelik uyumuna uyar.

Oğuzca dışındaki diğer Türk lehçelerinde ünsüzle biten kelimelere de +nIŋ olarak eklenir.

Açıklama:

Bu ek kalınlık-incelik uyumuna uysa da düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmez. Ünsüzle biten kelimelere +Iŋ, ünlüyle biten kelimelere +nIŋ biçiminde gelir. Bu özelliği bakımından Oğuzca ile paralellik göstermektedir. Çünkü diğer Türk lehçelerinde ünsüzle biten kelimelere de +nIŋ olarak eklenmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi 80 (seksen) sayısını ifade eder?

sekiz on

on sekiz

sekiz tümen

sekiz yigirmi

sekiz biŋ

Açıklama:

sekiz on ‘80’

Doğru Cevap: A

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi otuz artukı bir ya da bir kırk sayısıdır?

Açıklama:

otuz artukı bir ‘31’ BK G9 (Bu sayı KT K2’de bir kırk olarak geçmektedir)

Doğru Cevap: A

Soru 5

Aşağıdaki eklerden hangisini alan kelime yer zarfı olarak kullanılmaz?

+DA

+DXn

+gArU

+rA

+çA

Açıklama:

Orhun Türkçesinde +A, +DXn, +gArU, +rA, +rU, +DA eklerini almış sözcükler yer zarfı olarak kullanılır.

Doğru Cevap: E

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi miktar zarfı olarak kullanılan sözcüklerden biri değildir?

ança

üküş

amtı

antag

neŋ

Açıklama:

Orhun Türkçesinde miktar zarfı olarak şu sözcükler kullanılır: ança ‘o kadar, onca’, kop ‘hep, tümüyle’, bunça ‘bu kadar, bunca’, sansız ‘sayısız’, üküş ‘çok’, antag ‘o kadar’, neŋ ‘hiç’, idi ‘hiç’, kalısız ‘eksiksiz, pek çok’, kergeksiz ‘gereğinden çok’, nençe ‘nice, ne çok’.
Orhun Türkçesinde kün ‘gün’, tün ‘gece’, küntüz ‘gündüz’, amtı ‘şimdi’ ve araç durumu ekini almış kışın, yazın ‘ilkbaharda’, yayın ‘yazın’, küzün ‘güzün’ gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılır.

Doğru Cevap: C

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi "yoksa" anlamına gelen bir bağlaçtır?

takı

azu

ulayu

tiyin

ök

Açıklama:

Orhun Türkçesinde bağlaç olarak azu ‘veya, yoksa, yahut’, takı ‘ve, dahi’, ulayu ‘ve’, yeme ‘ve, dahi, … da’, yan cümle bağlacı
olarak tiyin ‘diye, için’ ve tip ‘diye’ sözleri kullanılır.

Doğru Cevap: B

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi "oglıtı kagan bolmış erinç" cümlesindeki koyu ile dizilmiş kelimenin türüdür?

olasılık edatı

pekiştirme edatı

zaman zarfı

miktar zarfı

sontakı

Açıklama:

Olasılık Edatı
(erinç)
Türkçeye “herhalde, muhakkak, şüphesiz ki” olarak çevrilen ve kuvvetli bir olasılık bildiren edattır. Çoğunlukla -mIş ekli geçmiş
zamanla kullanılır.
anta kisre inisi kagan bolmış erinç oglıtı kagan bolmış erinç “ondan sonra erkek kardeşleri kağan olmuşlar şüphesiz, oğlanları kağan olmuşlar şüphesiz” KT D4-5

Doğru Cevap: A

Soru 9

I. +lAr
II. +gUn
III. +(I)ŋ
IV. +(X)t
V. +An
Yukarıdaki eklerden hangileri Orhun Türkçesindeki çokluk ekleridir?

I, II, III, IV, V

I, II, IV, V

II, III, IV, V

IV, V

I, II, IV

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki çokluk ekleri +lAr, +gUn, +(X)t ve +An ekidir. +(I)ŋ eki Orhun Türkçesindeki tamlayan (genitif, ilgi) durumu ekidir.

Doğru Cevap: B

Soru 10

I. +cA
II. +gArU
III. +qArU
IV. +ArU
V. +rA
Yukarıdaki eklerden hangileri Orhun Türkçesindeki yön gösterme (direktif) ekleridir?

I, II, III, IV, V

I, II, IV, V

II, III, IV, V

IV, V

I, II, IV

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki yön gösterme (direktif) ekleri +gArU, +qArU, +ArU ve +rA ekleridir. +cA eki Orhun Türkçesindeki eşitlik durumu (ekvatif) ekidir.

Doğru Cevap: C

Soru 11

Orhun Türkçesinde “bir tümen artukı yeti biŋ” biçiminde yazı ile ifade edilen sayının rakamla gösterimi hangisidir?

17.000

13.000

23.000

1.700

107.000

Açıklama:

“bir tümen artukı yeti biŋ” sayısının rakamla gösterimi 17.000’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 12

“ok+un urdı” biçimindeki ifadenin Türkiye Türkçesindeki karşılığı nedir?

oku vurdu

okla vurdu

oktan vurdu

okçu vurdu

okunu vurdu

Açıklama:

“ok” sözcüğünün üzerindeki +un eki Orhun Türkçesindeki araç durumu (intrumental) ekidir. Bu ek Türkiye Türkçesindeki “ile” yapısıyla karşılanmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 13

I. tün udısıkım kelmedi küntüz olursıkım kelmedi
II. yazın tatabı tapa süledim
III. illig bodun ertim ilim amtı kanı
IV. edgüti eşid katıgdı tıŋla
Yukarıdaki cümlelerin hangisinde ya da hangilerinde tarz zarfı kullanılmıştır?

I, II, III, IV

I, II, III

II, III, IV

Açıklama:

tün udısıkım kelmedi küntüz olursıkım kelmedi “gece uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım gelmedi”, yazın tatabı tapa süledim “ilkbaharda Tatabılara doğru sefer ettim”, illig bodun ertim ilim amtı kanı “devleti olan halk idim, devletim şimdi nerede?” cümlelerinde zaman zarfları kullanılmıştır. edgüti eşid katıgdı tıŋla “iyice işit, sıkıca dinle” cümlesinde ise iyice ve sıkıca biçiminde iki adet tarz zarfı kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 14

I. azu
II. takı
III. teg
IV. ulayu
V. yeme
Yukarıdaki sözcüklerden hangileri Orhun Türkçesinin bağlaçlarıdır?

I, II, III, IV, V

I, II, IV

II, III, IV, V

IV, V

I, II, IV, V

Açıklama:

Orhun Türkçesinde bağlaç olarak azu ‘veya, yoksa, yahut’, takı ‘ve, dahi’, ulayu ‘ve’, yeme ‘ve, dahi, ... da’ sözleri kullanılır. “Teg” Orhun Türkçesinde, gibi anlamına gelen bir son takıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 15

I. keliŋünüm
II. oglanım
III. agısı
IV. kunçuylarım
V. tarkat
Yukarıdaki sözcüklerin hangileri çokluk eki almıştır?

I, II, III

I, II, IV

I, II, IV, V

I, II, III, IV, V

II, IV, V

Açıklama:

Keliŋünüm, oğlanım, kunçuylarım ve tarkat sözcüklerinin çözümü şöyledir: keliŋünüm KT K9 ‘gelinlerim’ < kelin+gün ogl+an+ım BK K1 ‘oğullarım’ < ogul+an, kunçuy+lar+ım KT K9 ‘prenseslerim, kadınlarım’, tarkat KT G1 ‘tarkanlar’ < Tarkan. Agısı sözcüğünün çözümü ise şu şekildedir: agı+sı ‘ipekli kumaşları’. Bu sözcüğün üzerinde sadece III. tekil kişi iyelik eki olup herhangi bir çokluk eki yoktur.

Doğru Cevap: C

Soru 16

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinin üzerinde 2. Çoğul kişi iyelik eki vardır?

apam

iliŋin

yagısı

kaŋıŋız

edgüg

Açıklama:

apa+m ‘atalarım’ sözcüğünün üzerinde I. tekil kişi iyelik eki, il+iŋ+in ‘ülkeni’ sözcüğünün üzerinde II. tekil kişi iyelik eki, yagı+sı ‘düşmanı’ sözcüğünün üzerinde III. tekil kişi iyelik eki, edgü+g ‘kazancın’ sözcüğünün üzerinde II. tekil kişi iyelik eki vardır. kaŋ+ıŋız ‘babanız’ sözcüğünün üzerinde II. çoğul kişi iyelik eki vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 17

Aşağıdakilerden hangisi I. çoğul kişi zamiri üzerine yönelme durumu ekinin gelmiş biçimidir?

bizine

bizni

bizne

bize

bizin

Açıklama:

I. çoğul kişi zamiri üzerine yönelme durumu ekinin gelmiş biçimi bizine biçimidir.

Doğru Cevap: A

Soru 18

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık edatı kullanılmıştır?

barduk yirde edgüg ol erinç “Gittiğin yerde kazancın o şüphesiz”

özüm ök kagan kışdım “(onu) ben kendim kağan yaptım”

arkış ıdmaz tiyin süledim “kervan göndermiyor diye sefer ettim”

kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti “Hakanları öldü, kumandanları, beyleri de öldü”

ilgerü şantur yazıka tegi süledim “doğuda Şantung ovasına kadar sefer ettim

Açıklama:

özüm ök kagan kışdım “(onu) ben kendim kağan yaptım”, arkış ıdmaz tiyin süledim “kervan göndermiyor diye sefer ettim”, kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti “Hakanları öldü, kumandanları, beyleri de öldü” ve ilgerü şantur yazı+ka tegi süledim “doğuda Şantung ovasına kadar sefer ettim” cümlelerinde bir olasılık edat yoktur. barduk yirde edgüg ol erinç “Gittiğin yerde kazancın o şüphesiz” cümlesinde geçen “erinç” Türkiye Türkçesine “herhalde, muhakkak, şüphesiz ki” olarak çevrilen ve kuvvetli bir olasılık bildiren edattır.

Doğru Cevap: A

Soru 19

Yönelme durumu çoğunlukla hangi ek ile yapılır?

+kA

+(X)g

+nIŋ

+lI

+dA

Açıklama:

+kA: Yönelme durumu çoğunlukla bu ek ile yapılır: kırkızıg u+ka basdımız T 27 “Kırgızları uykuda bastık”, Belirtme Durumu (Yükleme, Akuzatif): +(X)g, +(I)n, +nI , +(X)g: Yalın hâldeki isimler üzerine gelir. kagan at+ıg bunta birtimiz BK D17 “kağan adını burada verdik” Tamlayan Durumu (İlgi, Genitif): +Iŋ / +nIŋ bayırku+nıŋ ak adgırıg KT D36 “Bayırkuların ak aygırını”, Orhun Türkçesinde aynı yapı ve görevde iki sözcük +lI eki ile bağlanır. Bu ek, her iki isme ulanır, ancak durum ekleri ikinci isim üzerine eklenir. toruk buka+lı semiz buka+lı T 5 “zayıf boğalar ve semiz boğalar”, ekin sü eb+de erti BK D32 “ikinci ordu yurtta idi”.

Doğru Cevap: A

Soru 20

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde belirtme eki kullanılmıştır?

Atıg ıka bayur ertimiz

Temir kapıgka tegi süledim

Yazıŋa oguzgaru sü taşıkdımız

Sekiz yegirmi yaşıma tegi

Tabgaçgaru kunı seŋügüg ıdmış

Açıklama:

Belirtme Durumu (Yükleme, Akuzatif): +(X)g, +(I)n, +nI ekleri kullanılır. Yönelme Durumu (Verme-bulunma, Datif): +kA, +ŋA, +A ekleri kullanılır. (A,B,C,D şıklarında yönelme durumu vardır.)

Doğru Cevap: E

Soru 21

Köktürkçede aşağıdaki sayıların hangisi "bir yegirmi" şeklinde ifade edilir?

Açıklama:

bir yegirmi ’11, yeti yegirmi ‘17’, biş yigirmi ’15, sekiz otuz ’28, bir kırk ‘31’

Doğru Cevap: A

Soru 22

Orhun Türkçesinde ‘bir yılka tört yolı süŋüşdüm’ cümlesinin Türkiye Türkçesine aktarımı aşağıdakilerden hangisidir?

Bir yılda dört kez savaştım.

Bir yıla dört tatil sığdırdım.ettim

Kırk yedi kez ordu sevk etmiş.

Üç kez dolandı.

Halk ve hükümdar iki parça olduğunda.

Açıklama:

Asıl sayı + yolı (< yol “yol, sefer” + 3. kişi iyelik eki):bir yılka tört yolı süŋüşdüm BK D30 “bir yılda dört kez savaştım”bir yılka biş yolı süŋüşdümüz KT K4 “bir yılda beş kez savaştık” kırk artukı yeti yolı sülemiş KT D15 “kırk yedi kez ordu sevk etmiş”Asıl sayı + kata (< kat- “katmak, ilave etmek” + -a zarf-fiil eki):üç kata tegzinti Uybat II 4 “üç kez dolandı” Orhun Türkçesinde topluluk sayıları +AgU(n) eki ile yapılır.Bodun ilig ikegü (< iki+egü) boltukınta KT K3 “halk ve hükümdar iki parça olduğunda”

Doğru Cevap: A

Soru 23

Aşağıdaki kelimelerin hangisi miktar zarfı olarak kullanılır?

Öndün

Küntüz

Edgüti

Katıdgı

Kergeksiz

Açıklama:

Yer Zarfları Orhun Türkçesinde +A, +DXn, +gArU, +rA, +rU, +DA eklerini almış sözcükler yer zarfı olarak kullanılır. Zaman Zarfları Orhun Türkçesinde kün ‘gün’, tün ‘gece’, küntüz ‘gündüz’, amtı ‘şimdi’ ve araç durumu ekini almış kışın, yazın ‘ilkbaharda’, yayın ‘yazın’, küzün ‘güzün’ gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılır. Orhun Türkçesinde +çA eşitlik durumu ekini almış ança ‘öyle, öylece’, +DI ekini almış edgüti ‘iyice’, katıgdı ‘iyice, sıkıca’, yegdi ‘daha iyi’ ve +(X)n araç durum ekini almış yadagın ‘yayan, yaya olarak’ gibi sözcükler tarz zarfı olarak kullanılmıştır. Miktar Zarfları Orhun Türkçesinde miktar zarfı olarak şu sözcükler kullanılır: ança ‘o kadar, onca’, kop ‘hep, tümüyle’, bunça ‘bu kadar, bunca’, sansız ‘sayısız’, üküş ‘çok’, antag ‘o kadar’, neŋ ‘hiç’, idi ‘hiç’, kalısız ‘eksiksiz, pek çok’, kergeksiz ‘gereğinden çok’, nençe ‘nice, ne çok’.

Doğru Cevap: E

Soru 24

İsim, isim soylu sözler ve sıfat-fiilerden sonra gelerek bağlı olduğu bu türden sözler ile cümlenin öteki öğeleri arasında zaman, mekân, yön, tarz, benzerlik, başkalık vb. gibi bakımlardan çeşitli ilgiler kuran sözcüklere ne ad verilmektedir?

Zamir

Sıfat

Zarf

Nesne

Sontakı

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 25

Aşağıdakilerden hangisi yönelme durumuyla kullanılan sontakılara örnek verilebilir?

Bunça yirke tegi yorıtdım.

Yagru kontukda kisre ańıg bilig anta öyür ermiş.

Teŋri yir bulgakıın üçün.

Ol sub kudı bardımız.

Üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oglı kılınmış.

Açıklama:

Yönelme Durumuyla Kullanılan Sontakılar (tegi), bunça yir+ke tegi yorıtdım “bunca yere kadar (orduyu) yürüttüm”KT G4, Bulunma-Çıkma Durumuyla Kullanılan Sontakılar (kisre, üze, ötrü) kisre: yagru kontuk+da kisre ańıg bilig anta öyür ermiş yaklaşıp yerleştikten sonra kötülükleri o zaman düşünürmüş” KT G5, Bu sontakı, kişi zamirleri ile iyelik gövdelerinin nesne durumunu yönetir: teŋri yir bulgak+ı+n üçün “gök (ve) yer karıştığı için” BK D29, Bu sontakı, aynı zamanda 3. kişi iyelik eki almış adların nesne durumu (belirtme durumu eki) ile kullanılır: kudı: ol sub kudı bardımız “o ırmak boyunca aşağı gittik” T 27, Yalın Durumla Kullanılan Sontakılar (ara, birle, kudı, sayu, tapa, teg, üçün, üze) ara: üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oglı kılınmış“yukarıda mavi gök aşağıda yagız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış” KT D1.

Doğru Cevap: A

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki pekiştirme edatı kullanımına bir örnektir?

Bilgesi Çabışı Ben Ök Ertim

Üze Teŋri Iduk Yer Sub Eçim Kağan Kutı Taplamadı Erinç

Anı Ayıtayın Tip Süledim.

Kaganı Ölti, Buyrukı Begleri Yeme Ölti.

İçre Aşsız Taşra Tonsuz Yabız Yablak Bodunta Üze Olurtum.

Açıklama:

Orhun türkçesinde pekiştirme edatı ok/ök ile yapılır. Ok/ök edatı ile bir zamir, bir zarf ya da bir eylem pekiştirilir. Bilgesi çabışı ben ök ertim “onun danışmanı ve kumandanı bizzat ben idim” t 7, bulunma-çıkma durumuyla kullanılan sontakılar (kisre, üze, ötrü), üze: içre aşsız taşra tonsuz yabız yablak bodun+ta üze olurtum “karnı aç, sırtı çıplak, yoksul ve sefil bir halk üzerine hükümdar oldum” kt d 26, yan cümle bağlaçları (tiyin, tip) anı ayıtayın tip süledim “onu sorayım diye sefer ettim” bk d41, bağlaç orhun türkçesinde bağlaç olarak azu ‘veya, yoksa, yahut’, takı ‘ve, dahi’, ulayu ‘ve’, yeme ‘ve, dahi, … da’, yan cümle bağlacı olarak tiyin ‘diye, için’ ve tip ‘diye’ sözleri kullanılır. Kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti “hakanları öldü, kumandanları, beyleri de öldü” bk d16 bulunma-çıkma durumuyla kullanılan sontakılar (kisre, üze, ötrü), içre aşsız taşra tonsuz yabız yablak bodun+ta üze olurtum “karnı aç, sırtı çıplak, yoksul ve sefil bir halk üzerine hükümdar oldum” kt d 26.

Doğru Cevap: A

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki kişi zamirlerindendir?

Men

Küntüz

Yegdi

Neŋ

Açıklama:

Zamirler/ 1. Kişi Zamirleri: 1. tekil: ben/men; 2. tekil: sen ; 1. çoğul: biz; 2. çoğul: siz 2. İşaret Zamirleri: bu, ol, *a(n)+, Zaman Zarfları: Orhun Türkçesinde kün ‘gün’, tün ‘gece’, küntüz ‘gündüz’, amtı ‘şimdi’ ve araç durumu ekini almış kışın, yazın ‘ilkbaharda’, yayın ‘yazın’, küzün ‘güzün’ gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılır. Tarz Zarfları: Orhun Türkçesinde +çA eşitlik durumu ekini almış ança ‘öyle, öylece’, +DI ekini almış edgüti ‘iyice’, katıgdı ‘iyice, sıkıca’, yegdi ‘daha iyi’ ve +(X)n araç durum ekini almış yadagın ‘yayan, yaya olarak’ gibi sözcükler tarz zarfı olarak kullanılmıştır. Miktar Zarfları: Orhun Türkçesinde miktar zarfı olarak şu sözcükler kullanılır: ança ‘o kadar, onca’, kop ‘hep, tümüyle’, bunça ‘bu kadar, bunca’, sansız ‘sayısız’, üküş ‘çok’, antag ‘o kadar’, neŋ ‘hiç’, idi ‘hiç’, kalısız ‘eksiksiz, pek çok’,kergeksiz ‘gereğinden çok’, nençe ‘nice, ne çok’.

Doğru Cevap: A

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesindeki çokluk (topluluk) eklerinden değildir?

+lAr

+gUn

+An

+gArU

+(X)t

Açıklama:

Orhun Türkçesinde çokluk (topluluk) ekleri de vardır: +lAr, +gUn, +An, +(X)t

Doğru Cevap: D

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisinde araç durumu eki kullanılmıştır?

oguzgaru sü taşıkdımız

taşra yorıyur tiyin kü eşidip

okun urdı

köŋlüŋçe uduz

kaganı ölti

Açıklama:

Araç Durumu: +(X)n ok+unurdı KT D36 “okla vurdu”

Doğru Cevap: C

Soru 30

Aşağıdaki sayıların hangisi Orhun Türkçesinde "üç yegirmi" şeklinde ifade edilir?

223

320

Açıklama:

bir yegirmi‘11’ eki yegirmi‘12’, üç yegirmi ‘13’

Doğru Cevap: E

Soru 31

Orhun yazıtlarında hangi sayıdan sonraki sayılara artukı sözcüğü getirilerek sayı yapılır?

Açıklama:

Orhun yazıtlarında 30’dan sonraki sayılar artukı ‘fazlası, artı’ sözcüğü getirilerek de yapılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 32

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde zaman zarfı kullanılmıştır?

öŋdün kagangaru sü yorılım

ança yagutır ermiş

ança kazganmış ança etmiş ilimiz törümiz erti

bunça kazganıp

ol yıl küzün ilgerü yorıdım

Açıklama:

Orhun Türkçesinde kün‘gün’, tün‘gece’, küntüz ‘gündüz’, amtı ‘şimdi’ ve araç durumu ekini almış kışın, yazın‘ilkbaharda’, yayın‘yazın’, küzün‘güzün’ gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılır.

Doğru Cevap: E

Soru 33

Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde yalın durumla kullanılan sontakı vardır?

ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim

bunça yirke tegi yorıtdım

inim köl tegin birle sözleşdimiz

yagru kontukda kisre ańıg bilig anta öyür ermiş

anta ötrü kaganıma ötüntüm

Açıklama:

Yalın Durumla Kullanılan Sontakılar (ara, birle, kudı, sayu, tapa, teg, üçün, üze) birle: inim köl tegin birle sözleşdimiz“

Doğru Cevap: C

Soru 34

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesinde bağlaç değildir?

azu

ança

takı

ulayu

yeme

Açıklama:

Orhun Türkçesinde bağlaç olarak azu, takı, ulayu yeme kullanılır.

Doğru Cevap: B

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisinde pekiştirme edatı kullanılmıştır?

tonyukuk buyla baga tarkan ulayu buyruk

kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti

arkış ıdmaz tiyin süledim

özüm ök kagan kışdım

begler kopın yanalım tedi

Açıklama:

Orhun Türkçesinde pekiştirme edatı ok/ök ile yapılır. ok/ökedatı ile bir zamir, bir zarf ya da bir eylem pekiştirilir.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisinde olasılık edatı kullanılmıştır?

barduk yirde edgüg ol erinç

bilgesi çabışı ben ök ertim

bodunug igideyin tiyin

yaguk el erser, ança takı erig yirde irser

anı ayıtayın tip süledim

Açıklama:

(erinç) Türkçeye “herhalde, muhakkak, şüphesiz ki” olarak çevrilen ve kuvvetli bir olasılık bildiren edattır. Çoğunlukla -mIş ekli geçmiş zamanla kullanılır.

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesinde çokluk (topluluk) eklerinden biri değildir?

+lAr

+(X)m

+gUn

+An

+(X)t

Açıklama:

+(X)m çokluk ( topluluk) eklerinden değil, iyelik eklerindendir. Doğru yanıt B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisi 2. çoğul kişi iyelik ekidir?

+(X)m

+(X)mXz

+(X)ŋ

+(X)ŋXz

+(X)g

Açıklama:

+(X)m 1. tekil, +(X)mXz 1. çoğul, +(X)ŋ ve +(X)g 2. tekil, +(X)ŋ Xz 2. çoğul iyelik ekleridir. Doğru yanıt D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 39

Aşağıda verilenlerden hangisi yön gösterme ekleriyle ilgili doğru bir bilgidir?

+ŋA yalın durumdaki isim gövdelerine ulanır.

+ArU üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılmıştır.

+ŋArU (<+n+garu) tekil birinci kişi iyelik ekinden sonra kullanılmıştır.

+rA yalın durumdaki isim gövdelerine ulanır.

+gArU üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılır.

Açıklama:

+gArU Yalın durumdaki isim gövdelerine ulanır,
+ŋArU (<+n+garu): üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılmıştır,
+ArU tekil birinci kişi iyelik ekinden sonra kullanılmıştır,
+rA yalın durumdaki isim gövdelerine ulanır,
+ŋA üçüncü kişi iyelik ekinden sonra gelen ektir ve bu ek yön gösterme eki değil yönelme durumu ekidir.
D seçeneğinde verilen bilgi doğrudur.

Doğru Cevap: D

Soru 40

Orhun Türkçesinde topluluk sayıları hangi ek ile yapılır?

+AgU(n)

+ yolı

+ kata

+n , +nti

+nç

Açıklama:

Orhun Türkçesinde topluluk sayıları +AgU(n) eki ile yapılır.
+ yolı ve + kata katlama sayıları eklerinden, +n , +nti ve +nç sıra sayı eklerindendir.
Doğru yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 41

Aşağıdakilerden hangisi yer zarflarındandır?

Amtı

Ança

Üze

Neŋ

Üküş

Açıklama:

Orhun Türkçesinde +A, +DXn, +gArU, +rA, +rU, +DA eklerini almış sözcükler yer zarfı olarak kullanılır.
Amtı zaman zarfı, ança tarz zarfı, neŋ ve üküş miktar zarfı iken üze yer zarfıdır. Doğru yanıt C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 42

Katıgdı sözcüğünün anlamı ve türü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Kuzeyde - yer zarfı

Şimdi - zaman zarfı

Geride - yer zarfı

Sıkıca - tarz zarfı

Gereğinden çok - miktar zarfı

Açıklama:

Ünitede verilen bilgiye baktığımızda doğru yanıtın D seçeneğinde verildiğini görürüz: "Orhun Türkçesinde +DI ekini almış edgüti ‘iyice’, katıgdı ‘iyice, sıkıca’, yegdi ‘daha iyi’ gibi sözcükler tarz zarfı olarak kullanılmıştır."

Doğru Cevap: D

Soru 43

Aşağıdakilerden hangisi yönelme durumuyla kullanılan sontakılardandır?

Birle

Tapa

Kisre

Ötrü

Tegi

Açıklama:

Birle ve tapa yalın durumuyla kullanılan sontakılardan, kisre ve ötrü bulunma-çıkma durumuyla kullanılan sontakılardan, tegi ise yönelme durumuyla kullanılan sontakılardandır. Doğru yanıt E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 44

Tip yan cümle bağlacı ne anlama gelmektedir?

Diye

Veya

Dahi

Yoksa

Açıklama:

Orhun Türkçesinde bağlaç olarak azu ‘veya, yoksa, yahut’, takı ‘ve, dahi’, ulayu ‘ve’, yeme ‘ve, dahi, … da’, yan cümle bağlacı olarak tiyin ‘diye, için’ ve tip ‘diye’ sözleri kullanılır. Doğru yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisi edatlar ile ilgili doğru bir ifade değildir?

ok/ök edatı ile bir zamir, bir zarf ya da bir eylem pekiştirilir.

Ünlü ile biten bir sözcüğe ulandığında ok/ök edatının başındaki ünlü düşer.

Pekiştirmeli yapılar üzerine bir daha ok/ök edatı gelebilir.

erinç Türkçeye “muhakkak” olarak çevrilen bir edattır.

erinç sadece -dI ekli geçmiş zamanla kullanılır.

Açıklama:

erinç çoğunlukla -dI ekli değil, -mIş ekli geçmiş zamanla kullanılır. Doğru yanıt E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 46

“öglerim” ve “eren” kelimelerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Şahıs eki almış olmaları

Birleşik kelime olmaları

Çokluk eki almış olmaları

Birden çok ek almış olmaları

Fiilden isim yapma eki almış olmaları

Açıklama:

ög+ler+im KT K9 “(üvey) annelerim” (+lAr çokluk eki)
er+en BK G1 “adamlar” (+An çokluk eki)
Bu kelimelerin ortak özelliği, her ikisinin de çokluk eki almış olmalarıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 47

I. kagan atıg bunta birtimiz
II. sebdükümin yiyür men
Kalın yazılan kelimelerin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Yönelme durumu eki almış olmaları

Birliktelik eki almış olmaları

Yalın durumda olmaları

Teklik 1. şahıs eki almış olmaları

Belirtme durumu eki almış olmaları

Açıklama:

kagan at+ıg bunta birtimiz “kağan adını burada verdik”
seb-dük+üm+in yiyür men “sevdiğimi yiyorum”
Bu kelimelerin ortak özelliği; ilkinin +(X)g, ikincisinin ise +(I)n şeklinde belirtme durumu eki almış olmalarıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 48

“yergerü” (yere) ve “subıŋaru” kelimelerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

İlgi eki almış olmaları

Yön gösterme eki almış olmaları

İsimden fiil yapma eki almış olmaları

Belirtme durumu eki almış olmaları

Eşitlik durumu eki almış olmaları

Açıklama:

yer+gerü (yere) ve sub+ı+ŋaru kelimelerinin ortak özelliği, her ikisinin de yön gösterme eki almış olmalarıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 49

Köktürkçede “üç otuz” şeklinde ifade edilen sayı aşağıdakilerden hangisidir?

Açıklama:

Köktürkçede “üç otuz” şeklinde ifade edilen sayı “23”tür.
sayı sözü + onluk hane : Sayı sözü 3’tür.
Sayı ifadesi 20’yi aştığı için 3. onluk haneye geçilmiştir ve kalıptaki onluk hane yerine 30 yazılmıştır.
T.T. yirmi üç = Orh. T. üç otuz

Doğru Cevap: A

Soru 50

Aşağıdakilerden hangisinde topluluk sayısı kullanılmıştır?

törtünç

eŋ ilk

ekinti

üçegün

bir yegirminç

Açıklama:

Orhun Türkçesinde topluluk sayıları +AgU(n) eki ile yapılır.
üçegün (< üç+egün) kabışıp sülelim “(biz) üçümüz birleşip ordu sevk edelim”

Doğru Cevap: D

Soru 51

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde yer zarfı bulunmaktadır?

üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta

ańıg yablak ol

bir yılka tört yolı süŋüşdüm

üç kata tegzinti

oglın yutuzın yılkısın barımın anta altım

Açıklama:

üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta “yukarıda mavi gök, aşağıda kara toprak yaratıldığında …” (üze: yer zarfı)
ańıg yablak ol “kötü felakettir”
bir yılka tört yolı süŋüşdüm “bir yılda dört kez savaştım”
üç kata tegzinti “üç kez dolandı”
oglın yutuzın yılkısın barımın anta altım “çocuklarını, kadınlarını, at sürülerini (ve) mallarını orada aldım”

Doğru Cevap: A

Soru 52

Aşağıdaki kalın yazılan kelimelerden hangisi tarz zarfıdır?

tört buluŋ kop yagı ermiş

katıgdı tıŋla

ol yıl küzün ilgerü yorıdım

bunça kazganıp

altun kümüş kergeksiz kelürti

Açıklama:

tört buluŋ kop yagı ermiş: dört taraf hep düşman imiş (miktar zarfı)
katıgdı tıŋla (tarz zarfı)
ol yıl küzün ilgerü yorıdım: o yıl güzün doğuya doğru yürüdüm (zaman zarfı)
bunça kazganıp: bu kadar kazanıp (miktar zarfı)
altun kümüş kergeksiz kelürti: altın (ve) gümüş, gereğinden çok getirdi (miktar zarfı)

Doğru Cevap: B

Soru 53

“eki otuz yaşıma tabgaç ….……. süledim” (yirmi iki yaşımda Çin’e doğru sefer ettim) cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki sontakılardan hangisi getirilmelidir?

üçün

teg

birle

tapa

ötrü

Açıklama:

“eki otuz yaşıma tabgaç tapa süledim” = yirmi iki yaşımda Çin’e doğru sefer ettim

Doğru Cevap: D

Soru 54

“özüm ök kagan kışdım” ifadesindeki “ök” kelimesinin türü aşağıdakilerden hangisidir?

olasılık edatı

yer zarfı

pekiştirme edatı

sıra sayı

zaman zarfı

Açıklama:

“özüm ök kagan kışdım” [(onu) ben kendim kağan yaptım] ifadesindeki “ök” kelimesi pekiştirme edatıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 55

“bir tümen artukı biş biŋ” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

500

150

15000

115

Açıklama:

Bir tümen “10.000” Orhun yazıtlarında 30’dan sonraki sayılar artukı "fazlası, artı" sözcüğü getirilerek de yapılmıştır. 15000 = bir tümen artukı biş biŋ

Doğru Cevap: C

Soru 56

Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde Orhon Türkçesindeki çokluk (topluluk) eklerine örnek bulunmaktadır?

Yılpagut

İlteriş

Börü

Alpagu

Kunçuy

Açıklama:

Orhon Türkçesinde çokluk (topluluk) ekleri bulunmaktadır. Bunlardan birisi de "+(X)t" ekidir.
A seçeneğindeki Yılpagut sözcüğü "Yılpagu+t" şeklinde çekimlenmiş ve "alpler, yiğitler" anlamı kazanmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Orhon Türkçesinde "kunçuy" sözcüğünün iyelik eki ile çekimlenmiş hali hangi seçenekte yer almaktadır?

kunçuylar

kunçuylı tiginli

kunçuyuŋuz

kunçuynı

kunçuyda

Açıklama:

C seçeneğindeki "kunçuy" sözcüğü 2. çoğul iyelik eki ile "kunçuy+uŋuz" şeklini almıştır ve "prensesiniz" anlamı taşır.

Doğru Cevap: C

Soru 58

Tünli künli ifadesindeki +lı ... +li ekinin işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

İyelik Eki

İsimden sıfat yapma

İsimden fiil yapma

Yön gösterme

Aynı yapı ve görevde iki sözcüğü bağlama

Açıklama:

Orhun Türkçesinde aynı yapı ve görevde iki sözcük +lI eki ile bağlanır. Bu ek, her iki isme ulanır, ancak durum ekleri ikinci isim üzerine eklenir.

Doğru Cevap: E

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisinde ek ile sağlanmış bulunma-çıkma durumuna örnek yoktur?

Közde yaş kelser tıda köŋülte sıgıt kelser yanturu

Ben ebgerü tüşeyin

Tabgaç kaganta bedizçi kelürtüm

Ekin sü ebde erti

İlte buŋ yok

Açıklama:

Bulunma-Çıkma durumu "+dA (r, l, n harflerinden sonra +tA)" eki ile sağlanır.
A seçeneğindeki; köz+de, köŋülte
C seçeneğindeki; kagan+ta
D seçeneğindeki; eb+de
E seçeneğindeki; il+te
bu bulunma çıkma durumunu sağlayan eklere örnektir.
B seçeneğinde ise "eb+gerü" sözcüğünde yön gösterme ekine örnek görülmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 60

Orhon yazıtlarından yola çıkarak Orhon Türkçesinde aşağıdaki sayı yazımlarından hangisi rastlanmaz?

31: otuz artukı bir

7000: yeti biŋ

17: on yeti

31: bir kırk

500: biş yüz

Açıklama:

Yukarıda sıralanan iki haneli sayılar şu kalıba göre ifade edilirdi: {Sayı Sözü + Onluk Hane}. Örneğin, ‘28’ sayısını söylemek için önce sayı sözü yerine 8’i koyarız. Sonra da sayı ifadesi 20’yi aştığı için 3. onluk haneye geçilmiş olduğunu anlarız ve kalıptaki onluk hane yerine 30’u koyarız.
Böylece, T. Tü. yirmi sekiz = Orh. Tü. sekiz otuz denkliğini kolayca bulabiliriz.
Orhun yazıtlarında 30’dan sonraki sayılar artukı ‘fazlası, artı’ sözcüğü getirilerek de yapılmıştır:
Örneğin Köl Tigin Anıtında "bir kırk" olarak geçen 31 sayısının Bilge Kağan Anıtında"otuz artukı bir" şeklinde ifade edildiği de görülmektedir.
C seçeneğindeki 17 sayısının ise Türkiye Türkçesindeki karşılığı "on yedi" olarak geçerken, Orhon Türkçesinde "yeti yegirmi" şeklindedir.

Doğru Cevap: C

Soru 61

Bilge Kağan Anıtında geçen "bir tümen artukı yeti biŋ" ifadesinin karşılığı hangi sayıdır?

7010

10007

17000

70000

Açıklama:

Bir tümen, 10000 sayısını temsil etmektedir. Bilge Kağan Anıtında (BK G1) geçen "bir tümen artukı yeti biŋ" ifadesi de 17000 sayısını ifade eder.

Doğru Cevap: D

Soru 62

Orhon Türkçesinde 1. kişi zamirinin yön gösterme durumundaki haliyle çekimi aşağıdakilerden hangisidir?

beniŋ

baŋaru

bini

maŋa

meniŋ

Açıklama:

Orhon Türkçesinde 1. kişi zamirinin yön gösterme durumundaki haliyle çekimi: baŋaru

Doğru Cevap: B

Soru 63

Aşağıdakilerden hangisinde pekiştirme edatı bulunmaktadır?

türük bodun yook bolmazun tiyin bodun bolçun tiyin kaŋım ilteriş kaganıg ögüm ilbilge katunug teŋri töpüsinte tutup yüggerü kötürdi erinç

anta kisre inisi eçisin teg kılınmaduk erinç oglı kaŋın teg kılınmaduk erinç

çıgań bodunug bay kıltım az bodunug üküş kıltım azu bu sabımda igid bar gu

eki otuz yaşıma tabgaç tapa süledim

bilgesi çabışı ben ök ertim

Açıklama:

Orhun Türkçesinde pekiştirme edatı ok/ök ile yapılır. ok/ök edatı ile bir zamir, bir zarf ya da bir eylem pekiştirilir.
E şıkkındaki "bilgesi çabışı ben ök ertim" örneği; "onun danışmanı ve kumandanı bizzat ben idim” anlamındadır ve pekiştirme edatı içermektedir.

Doğru Cevap: E

Soru 64

Aşağıdakilerden hangisinde yönelme durumu ile kullanılan bir sontakı vardır?

ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim

at üze bintüre karıg sökdüm

körür közüm körmez teg bilir biligim bilmez teg boltı

inim köl tegin birle sözleşdimiz

üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oglı kılınmış

Açıklama:

Yönelme durumu ile kullanılan sontakı "tegi" sontakısıdır.
A seçeneğinde "ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim" cümlesinde yönelme durum eki alan "yazı+ka" sözcüğünün ardından "tegi" sontakısı kullanılmıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 65

"çıgań bodunug bay kıltım az bodunug üküş kıltım ......... bu sabımda igid bar gu" (yoksul halkı zengin kıldım, az halkı çoğalttım. ......... bu sözümde yalan var mı!) cümlesinde boş bırakılan yere aşağıdaki bağlaçlardan hangisi getirilmelidir?

takı

azu

ulayu

tiyin

yeme

Açıklama:

Orhun Türkçesinde bağlaç olarak azu ‘veya, yoksa, yahut’, takı ‘ve, dahi’, ulayu ‘ve’, yeme ‘ve, dahi, … da’, yan cümle bağlacı olarak tiyin ‘diye, için’ ve tip ‘diye’ sözleri kullanılır.
Soru kökünde verilen cümlenin aslı Köl Tigin Yazıtında;
"çıgań bodunug bay kıltım az bodunug üküş kıltım azu bu sabımda igid bar gu“ (yoksul halkı zengin kıldım, az halkı çoğalttım. Yoksa bu sözümde yalan var mı!)
şeklinde geçmektedir. Diğer şıklarda yer alan bağlaçlar görüldüğü üzere cümleye anlam bütünlüğü açısından uymamaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 66

Orhun Türkçesinde çokluk (topluluk) ekleri de vardır. Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesine göre çoğul eki almamıştır?

kunçuylarım

iniygünüm

eren

yılpagut

kan

Açıklama:

Orhun Türkçesinde çokluk (topluluk) ekleri de vardır:
+lAr, +gUn, +An, +(X)t
-kan tekil bir isimdir.

Doğru Cevap: E

Soru 67

Orhun Türkçesinde aynı yapı ve görevde iki sözcük +lI eki ile bağlanır. Bu
ek, her iki isme ulanır, ancak durum ekleri ikinci isim üzerine eklenir. Hangisi bu duruma örnektir?

yagısı agısı

tünli künli

beglerim kunçuyum

apamız sümüz

ilinin edgüg

Açıklama:

Birliktelik (Bağlama) Eki
Orhun Türkçesinde aynı yapı ve görevde iki sözcük +lI eki ile bağlanır. Bu
ek, her iki isme ulanır, ancak durum ekleri ikinci isim üzerine eklenir.
toruk buka+lı semiz buka+lı T 5 “zayıf boğalar ve semiz boğalar”
beg+li bodun+lı+g KT D6 “beyleri ve boyları”
tün+li kün+li BK GD “gece ve gündüz”

Doğru Cevap: B

Soru 68

Hangisinde Eşitlik Durumu (Ekvatif) vardır?

Yüzçe erin ilgerü tezip

Ol yergerü barsar

Birgerü kün ortusıŋaru

Okun urdı

Basmıl yagıdıp ebimerü bardı

Açıklama:

Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA
süsi bolçuda ot+ça bor+ça kelti KT D37 “ordusu Bolçu’da ateş gibi
kasırga gibi geldi”
köŋl+üŋ+çe uduz T 15 “(orduyu) gönlünce sevk et”
yüz+çe erin ilgerü tezip BK D37 “yüz kadar adamla doğuya doğru
kaçıp”

Doğru Cevap: A

Soru 69

Hangisinden Yön Gösterme (Direktif) yoktur?

oguzgaru sü taşıkdımız

birgerü kün ortusıŋaru

basmıl yagıdıp ebimerü bardı

Usın süŋügün açdımız

taşra yorıyur tiyin kü eşidip

Açıklama:

7. Yön Gösterme (Direktif): +gArU, +ŋArU, +ArU, +rA
a. +gArU: Yalın durumdaki isim gövdelerine ulanır:
oguz+garu sü taşıkdımız KT K8 “Oğuzlara doğru sefere çıktık”
ben eb+gerü tüşeyin T 30 “ben karargâha ineyim”
ol yer+gerü barsar KT G8 “o yere giderse”
b. +ŋArU (< +n + +garu): Üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılmıştır:
birgerü kün ortu+sı+ŋaru BK K2 “güneyde gün ortasına”
yer+i+ŋerü sub+ı+ŋaru kontı BK D40 “kendi topraklarına (ve)
sularına kondu”
c. +ArU: Tekil birinci kişi iyelik ekinden sonra kullanılmıştır:
basmıl yagıdıp eb+im+erü bardı MÇ 4 “Basmıllar düşman hâle
gelerek yurduma doğru gittiler.”
d. +rA: Yalın durumdaki isim gövdelerine ulanır:
taş+ra yorıyur tiyin kü eşidip KT D11 “dışarıya gidiyor diye haber
alıp”
tarduş şad+ra udı yańdımız T 41 “Tarduş Şad’a doğru kovalayarak
bozguna uğrattık”
"D" ise ; Araç durumu vardır; Usın süŋügün açdımız

Doğru Cevap: D

Soru 70

Hangisi Araç Durumu (Instrumental) için bir örnektir?

taşra yorıyur tiyin kü eşidip

usın süŋügün

basmıl yagıdıp ebimerü bardı

oguzgaru sü taşıkdımız

süsi bolçuda otça borça kelti

Açıklama:

Araç Durumu (Instrumental): +(X)n
ok+un urdı KT D36 “okla vurdu”
usın süŋüg+ün açdımız T 28 “uykularını mızrakla açtık”
elig+in tutdı KT D38 “elle tuttu”

Doğru Cevap: B

Soru 71

Eki yegirmi hangi sayıdır?

Açıklama:

eki yegirmi ‘12’ KT D28

Doğru Cevap: B

Soru 72

Üç otuz hangi sayıdır?

Açıklama:

üç otuz ‘23’ T 19

Doğru Cevap: C

Soru 73

Hangisi 1.tekil yön gösterme kişi zamiridir?

baŋaru T 3

saŋa T 32

biziŋe KT

baŋa T 31

beniŋ T 21,

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 74

Hangisi nesne durumunda işaret zamirlerindendir?

anın T2

bunı KT G10

aŋaru T 20

anta KT G7

aŋar KT G11

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 75

"çıgań bodunug bay kıltım az bodunug üküş kıltım azu bu sabımda igid
bar gu “yoksul halkı zengin kıldım, az halkı çoğalttım. Yoksa bu
sözümde yalan var mı!” KT G10" Hangisi Bağlaçtır?

igid

azu

yoksa

sabımda

Açıklama:

BAĞLAÇ
Orhun Türkçesinde bağlaç olarak azu ‘veya, yoksa, yahut’, takı ‘ve, dahi’,
ulayu ‘ve’, yeme ‘ve, dahi, … da’, yan cümle bağlacı olarak tiyin ‘diye,
için’ ve tip ‘diye’ sözleri kullanılır.
azu: çıgań bodunug bay kıltım az bodunug üküş kıltım azu bu sabımda igid
bar gu “yoksul halkı zengin kıldım, az halkı çoğalttım. Yoksa bu
sözümde yalan var mı!” KT G10

Doğru Cevap: B

Ünite 7

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kiplerinden değildir?

Geniş ve şimdiki zaman

-mIş ekli geçmiş zaman

-DAçI ekli gelecek zaman

-çI ekli gelecek zaman

-DI ekli geçmiş zaman

Açıklama:

Kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kipleri şunlardır:
1.1.1. Geniş ve şimdiki zaman
1.1.2. -mIş ekli geçmiş zaman
1.1.3. -DAçI ekli gelecek zaman
1.1.4. -çI ekli gelecek zaman

Doğru Cevap: E

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi iyelik kaynaklı çekime girer?

-çI ekli gelecek zaman

-mIş ekli geçmiş zaman

-DAçI ekli gelecek zaman

-sIK ekli gelecek zaman

Emir Kipi

Açıklama:

Bu yapıyla kullanılan zaman ve kip ekleri şunlardır:
1.2.1. -DI ekli geçmiş zaman
1.2.2. -sIK ekli gelecek zaman

Doğru Cevap: D

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi emir kipinin III. tekil kişi çekim ekidir?

-(I)ŋ

-gIl

-zU(n) / -çUn

-(A)lIm

-(A)yIn

Açıklama:

-zU(n) / -çUn

Doğru Cevap: C

Soru 4

Aşağıdakilerden hnagisi Orhun Türkçesi'nde "gidiyorum" anlamına gelir?

tir men

bar-ır men

tezer biz

sebinür

Kazganur men

Açıklama:

barır men: gidiyorum

Doğru Cevap: B

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi sokmak fiilinin -dI ekli geçmiş zamanda II. tekil kişi çekimidir?

kigürtüg

ölti

içikdiŋ

ötündüm

yüküntürtümüz

Açıklama:

kigürtüg: soktun

Doğru Cevap: A

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisinde geniş zamanın rivayeti kullanılmıştır?

ańıg bilig anta öyür ermiş

yanıgma yagıg kelürür ertim

inisi eçisin bilmez erti

yok boltaçı erti

adıglı toŋuzlı art üze sokuşmış ermiş

Açıklama:

ańıg bilig anta öyür ermiş “(Çinliler) kötülüğü o zaman düşünürler imiş” KT G7

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisinde gelecek zamanın hikâyesi kullanılmıştır?

bu yolun yorısar yaramaçı

türük bodun adak kamşattı yablak boltaçı erti

edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş

ol ödke kul kullug küŋ küŋlüg bolmış erti

ırak bodunug ança yagutır ermiş

Açıklama:

türük bodun adak kamşattı yablak boltaçı erti “Türk halkının ayakları titredi, (neredeyse) kötü olacak idi” BK D30-31

Doğru Cevap: B

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisinde sıfat-fiil eki eylemi yapanı ifade eder?

il tutsıkıŋın bunta urtum

barduk yirde edgüg ol erinç

üküş ölteçi anta tirildi

ol bilmedükügin üçün

açsar tosık ömez sen

Açıklama:

üküş ölteçi anta tirildi: pek çok ölecek (kişi) orada hayatta kaldı” BK D31

Doğru Cevap: C

Soru 9

Aşağıdaki zarf-fiil eklerinde hangisi asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen bir eylemi anlatır?

-sAr

-gInçA

-(X)p

-(y)U

-gAlI

Açıklama:

-A, -I ve -(y)U ekli fiil zarfları, asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen bir eylemi anlatır.

Doğru Cevap: D

Soru 10

Aşağıdaki birleşik fiillerden hangisi "ölmek" anlamına gelir?

yok kış-

karı bol-

yagı bol-

yok bol-

kergek bol-

Açıklama:

kergek bol- “vefat etmek, ölmek"

Doğru Cevap: E

Soru 11

I. Geniş ve şimdiki zaman
II. -mIş ekli geçmiş zaman
III. -DI ekli geçmiş zaman
IV. -DAçI ekli gelecek zaman
V. -çI ekli gelecek zaman
Yukarıdaki fiil zaman ve kiplerinden hangileri ile çekimlenme kişi zamirleri kullanılarak yapılmaktadır?

I, II, III, IV, V

I, II, IV, V

II, III, IV, V

IV, V

I, II, IV

Açıklama:

Kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kipleri şunlardır:
Geniş ve şimdiki zaman, -mIş ekli geçmiş zaman, -DAçI ekli gelecek zaman ve -çI ekli gelecek zaman. -DI ekli geçmiş zaman İyelik Eklerine Benzer Kişi Eklerinin Geldiği Fiil Çekimleri grubuna girmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 12

Aşağıdaki eklerin hangisi I. tekil kişi emir kipi ekidir?

-(A)yIn

-gIl

-(A)lIm

-(I)ŋ

-çUn

Açıklama:

Orhun Türkçesindeki emir kipi çekimi kişi ekleri tabloda gösterilmiştir.

Buna göre I. tekil kişi emir kipi çekimi kişi eki “-(A)yIn”dır.

Doğru Cevap: A

Soru 13

“açsar tosık ömez sen bir todsar açsık ömez sen”
Yukarıdaki cümlede altı çizili olarak gösterilen “ömez” sözcüğünün çekimi hangisidir?

Geniş zaman çekimi

Emir kipi çekimi

Gelecek zaman çekimi

Uzak geçmiş zaman çekimi

Gerçekleşmeyen Gelecek Zaman çekimi

Açıklama:

açsar tosık ömez sen bir todsar açsık ömez sen “acıkırsan doyacağını düşünmezsin, bir (de) doyarsan acıkacağını düşünmezsin” cümlesindeki ömez sen 2. Tekil kişi için geniş zaman çekimidir.

Doğru Cevap: A

Soru 14

Aşağıdakilerin hangisinde yorı- “yürü-“ eylemi III. tekil kişi ile geniş zamanın rivayetinde çekimlenmiştir?

yorımaz erti

yorımış erti

yorısık

yorıyur ermiş

yorıtaçı sen

Açıklama:

Orhun Türkçesinde geniş zamanın rivayet çekimi -(X)r / -Ar ermiş biçimleriyle yapılmaktadır. Sözcüğün içinde geçtiği cümle şöyledir: azkına türük bodun yorıyur ermiş “azıcık Türk halkı ilerliyormuş”.

Doğru Cevap: D

Soru 15

Aşağıdaki eylemlerin hangisine -DI Ekli Geçmiş Zaman eki getirilirken ek başı unsuzu /t/ olur?

içik-

aç-

kork-

bol-

süle-

Açıklama:

Orhun Türkçesinde hangisine -DI Ekli Geçmiş Zaman çekiminde /l/, /n/, /r/ ünsüzleri ile sonlanan fiillerde ek başı unsuzu /t/ olur. Dolayısıyla bol- eylemi çekimlenirken boltı biçiminde ek başı ünsüzü /t/ ünsüzü yapılmaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 16

I. -DUk
II. -mIş
III.-tAçI
IV. -gU
V. -(X)pAn
Yukarıdaki eklerin hangileri Orhun Türkçesindeki sıfat-fill eklerindendir?

IV, V

I, II, IV, V

I, II, IV

II, III, IV, V

I, II, III, IV

Açıklama:

-DUk, -mIş, -tAçI ve -gU ekleri Orhun Türkçesindeki sıfat-fill eklerinden bazılarıdır. Ancak -(X)pAn eki Orhun Türkçesindeki zarf-fiil eklerinden biridir.

Doğru Cevap: E

Soru 17

Aşağıdaki sıfat-fiil eklerinin hangisi Türkiye Türkçesindeki -AcAK sıfat-fiil eki ile aynı anlama gelmektedir?

-sIk

-gAlI

-(X)p

-mIş

-(X)gmA

Açıklama:

-gAlI zarf-fiil eki, asıl eylemin başlangıcını ve eylemin amacını ifade eder. Günümüz Türkçesindeki -AlI eki, bu ekten gelişmiştir. -(X)p fiil zarfı, asıl eylemden önce işlenmiş bir eylemi gösterir. -mIş sıfat-fiil eki, geçmiş zaman eylem sıfatı ve aynı zamanda eylem adı yapar. -(X)gmA sıfat-fiil eki, ulandığı eyleme “yapan, eden” anlamı verir. -sIk gelecek zaman sıfat-fiil ekidir. açsar tosık ömez sen “aç kaldığında doyacağını düşünmezsin”.

Doğru Cevap: A

Soru 18

Türkiye Türkçesinde -(y)IncAyA kadar ekinin görevini üstlenen zarf-fiil eki aşağıdakilerin hangisidir?

-çA

-mAtI(n)

-gAlI

-(X)pAn

-gInçA

Açıklama:

-gInçA zarf-fiil eki, Türkiye Türkçesinde -(y)IncAyA kadar ekinin görevini üstlenmiştir. tokuz kat üçürgür topul-gınça teritzün “Dokuz kat keçen delininceye kadar terlesin”.

Doğru Cevap: E

Soru 19

Aşağıdaki tasvirî fiillerden hangisi bir işi yapabilme, bir işe gücü yetme, muktedir olma anlamı taşımaktadır?

ıd-

kal-

kel-

bar-

Açıklama:

ıd- tasviri fiilleri, asıl eylemin kolayca gerçekleştiğini anlatır. kal- ve kel- tasviri fiilleri, asıl eylemin sürüp gittiğini anlatır. bar- tasviri fiili ile kurulan birleşik fiiller, asıl eylemin tamamlandığını gösterir. u- tasviri fiili ise bir işi yapabilme, bir işe gücü yetme, muktedir olmayı anlatır.

Doğru Cevap: B

Soru 20

İsim ya da Sıfat + Yardımcı Fiil yapısıyla kurulmuş eylemlerden hangisi Türkiye Türkçesinde “yaşlanmak, ihtiyarlamak” anlamına gelmektedir?

yok bol-

kergek bol

küŋ kıl-

karı bol-

baz kıl-

Açıklama:

yok bol- “yok olmak”, kergek bol- “vefat etmek, ölmek”, küŋ kıl- “cariye yapmak”, baz kıl- “bağımlı kılmak” anlamına gelmektedir. karı bol- “yaşlanmak, ihtiyarlamak” anlamında kullanılan bir birleşik eylemdir.

Doğru Cevap: D

Soru 21

Aşağıdaki ifadelerin hangisi Orhun Türkçesi'nin Geniş Zaman ve Şimdiki Zamanın 3.Tekil kişi çekimine örnektir?

Sebinür

Barırmen

Kazganur men

Tezer biz

Bilir siz

Açıklama:

1. tekil kişi -(X)r men bar-ır men ‘gidiyorum’ Irk Bitig 42, işig küçük bir-ür men ‘işi gücü veriyorum’ KT D9, Kazgan-ur men ‘kazanırım’ KT D9, ti-r men ‘derim’ T 10 2. tekil kişi -(X)r sen, 3. tekil kişi -(X)r / sebin-ür ‘sevinir’ Irk Bitig 15, olur-ur ‘tahta oturur’ T 62, anta er-ür ‘orada olur’ T 21 1. çoğul kişi -(X)r biz tez-er biz ‘kaçıyoruz’ T 38, kork-ur biz ‘korkuyoruz’ T 38 2. çoğul kişi -(X)r siz bil-ir siz ‘bilirsiniz’ KT D34 3. çoğul kişi -(X)r.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Aşağıdakilerin hangisi geniş zamanın olumsuzunu örnekler?

Açsar tosık ömez sen bir todsar açsık ömez sen

Üze kök teŋri asra yagız yer kılıntukda ekin ara kişi oglı kılınmış

Terilip yetmiş er bolmış

Bunça bodun kelipen yoglamış sıgtamış

Kişi oglı kop ölgeli törümiş

Açıklama:

Geniş zamanın olumsuzu -mAz eki ile yapılır. 2. tekil kişi için: açsar tosık ö-mez sen bir todsar açsık ö-mez sen “acıkırsan doyacağını düşünmezsin, bir (de) doyarsan acıkacağını düşünmezsin” BK K6 /-mIş Ekli Geçmiş Zaman Bu geçmiş zaman, anlatanın görmediği eylemler için kullanılır. Orhun Türkçesinde öznenin 3. kişi olduğu örnekler vardır.üze kök teŋri asra yagız yer kılıntukda ekin ara kişi oglı kılın-mış “yukarıda mavi gök, aşağıda kara toprak yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış” KT D1 terilip yetmiş er bol-mış “toplanıp yetmiş er (kişi) olmuş” BK D11 kişi oglı kop ölgeli törü-miş “insanoğlu hep ölümlü yaratılmış” KT K10 bunça bodun kelipen yogla-mış sıgta-mış “bunca halk gelerek yas tutmuşlar, ağlamışlar” KT D4

Doğru Cevap: A

Soru 23

Aşağıdakilerden hangisi 2. tekil kişi iyelik eki ile çekimlenmişir?

Türük bodun ölsikiŋ

Kaltaçı biz

Biligsiz kagan olurmış erinç

Yok kışalım

Yorımazun

Açıklama:

sIk Ekli Gelecek Zaman / Gelecekte mutlak olarak yapılacak veya olacak eylemlerle kullanılır. İyelik kökenli kişi ekleri ile çekimlenir. 2. tekil kişi çekimine örnekler vardır:türük bodun öl-sik-iŋ “Türk halkı öleceksin!” BK K5 - 2.3. Gelecek Zaman Çekimleri 2.3.1. -DAçI Ekli Gelecek Zaman Zamir kökenli kişi ekleri ile çekimlenir. 1.çoğul kişi / -DaçI Biz/ kal-taçı biz ‘kalacağız’ T 13 / Geçmiş Zamanın olumsuzu -mA-mIş şeklinde değil de -mAdUk şeklinde çekimlenmektedir. biligsiz kagan olurmış erinç / Emir Kipi Çekimi- 1. çoğul kişi- -(A)lIm- yok kışalım‘yok edelim’ T 11 - Emir Kipi Çekimi- 3. tekil kişi- -zU(n) /-çUn yorıma-zun‘yürümesin, ilerlemesin’ T 11,

Doğru Cevap: A

Soru 24

Aşağıdakilerden hangisi sürekli geçmiş zamanı tanımlamaktadır?

Geniş-şimdiki zaman ekleri ve er- yardımcı fiili üzerine belirli geçmiş zaman eki -DI getirilerek yapılır.

Geniş-şimdiki zaman eylem sıfatları ve er- yardımcı fiili üzerine, belirsiz geçmiş zaman eki -mIş getirilerek yapılır.

-mIş ekli anlatılan geçmiş zaman eki üzerine er- yardımcı fiili getirilerek yapılır.

-tAçI ekli gelecek zaman eylem sıfatı üzerine er- yardımcı fiilinin belirli geçmiş zaman eki getirilerek yapılır.

Anlatanın görmediği eylemler için kullanılır.

Açıklama:

Sürekli Geçmiş Zaman 1. -(X)r / -Ar er-ti (geniş zamanın hikâyesi) Geniş-şimdiki zaman ekleri ve er- yardımcı fiili üzerine belirli geçmiş zaman eki -DI getirilerek yapılır: yanıgma yagıg kelür-ür er-tim “dönen (kaçan) düşmanı getirir idim” T 53 - 2. -(X)r / -Ar ermiş (geniş zamanın rivayeti) Geniş-şimdiki zaman eylem sıfatları ve er- yardımcı fiili üzerine, belirsiz geçmiş zaman eki -mIş getirilerek yapılır: azkıńa türük bodun yorı-yur er-miş “azıcık Türk halkı ilerliyormuş” T 9-10 , Uzak Geçmiş Zaman mIş ekli anlatılan geçmiş zaman eki üzerine er- yardımcı fiili getirilerek yapılır: 1. -mIş erti (belirsiz geçmiş zamanın hikâyesi) ol ödke kul kullug küŋ küŋlüg bol-mış er-ti “O zamanda köleler köle sahibi, cariyeler hizmetçi sahibi olmuş idi” BK D18 Gerçekleşmeyen Gelecek Zaman -tAçI ekli gelecek zaman eylem sıfatı üzerine er- yardımcı fiilinin belirli geçmiş zaman eki getirilerek (gelecek zamanın hikâyesi) yapılır: türük bodun adak kamşattı yablak bol-taçı er-ti “Türk halkının ayakları titredi, (neredeyse) kötü olacak idi” BK D30-31 , 2. Zaman ve Kip Çekimleri: 2.2.2. -mIş Ekli Geçmiş Zaman Bu geçmiş zaman, anlatanın görmediği eylemler için kullanılır. Orhun Türkçesinde öznenin 3. kişi olduğu örnekler vardır. üze kök teŋri asra yagız yer kılıntukda ekin ara kişi oglı kılın-mış “yukarıda mavi gök, aşağıda kara toprak yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış” KT D1

Doğru Cevap: A

Soru 25

Aşağıdakilerin hangisinde zarf fiil eki kullanılmıştır?

Sü sülepen tört bulundakı bodunug kop almış

Köl tigin bir kırk yaşayur erti

Bu sabımın edgüti eşid katıgdı tınla

Bu yolun yorısar yaramaçı

Bödke körügme begler gü yanıltaçı siz

Açıklama:

Sü sülepen tört bulundakı bodunug kop almış(zarf fiil eki kullanılmıştır. -(X)pAn zarf-fiil eki, -(X)p ekinin genişletilmiş şeklidir:), Köl tigin bir kırk yaşayur erti (geniş zaman ve şimdiki zamanın hikayesi vardır.) Bu sabımın edgüti eşid katıgdı tınla ( 2.tekil kişi çekimi vardır) Bu yolun yorısar yaramaçı ( gelecek zaman eki kullanılmıştır.) Bödke körügme begler gü yanıltaçı siz ( sıfat- fiil eki kulanılmıştır)

Doğru Cevap: A

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisi "bir işi yapabilme, bir işe gücü yetme, muktedir olmayı" anlatan tasvir fiilidir?

U-

-(X)pAn

-(X)yIn

-çA

-gU

Açıklama:

u- tasvirî fiili ise bir işi yapabilme, bir işe gücü yetme, muktedir olmayı anlatır. -(X)pAn zarf-fiil eki, -(X)p ekinin genişletilmiş şeklidir. -(X)yIn zarf-fiil eki, diğer fiil zarflarına göre daha az geçer. Bu zarf-fiil eki, asıl eylem ile aynı zamanda meydana gelen eylemi gösterir. -çA zarf-fiil eki tek örnektedir. Asıl eylemden önce işlenen bir eylemi belirtir. -gU sıfat-fiil eki, eylem adları yapar.

Doğru Cevap: A

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisinde 2.tekil kişi emir kipi çekimi kullanılmıştır?

Eşid

Barzun

Yorılım

Biliŋ

Tüşeyin

Açıklama:

1. tekil kişi- -(A)yIn- tüş-eyin ‘ineyim’ T 30,/ 2. tekil kişi- -Ø / -gIl-eşid ‘(sen) işit’ BK K1,/ 3. tekil kişi- -zU(n) /-çUn- bar-zun ‘gitsin’ T 31,/ 1. çoğul kişi - -(A)lIm- yorı-lım ‘yürüyelim’ T 29,/ 2. çoğul kişi- -(I)ŋ / -Ø - bil-iŋ ‘bilin, öğrenin’ BK D33,

Doğru Cevap: A

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi Orhun Türkçesine göre geniş zamanda çekimlenmiştir?

kigürtüg

kazganur men

tedeçi

açdımız

ölteçi ertigiz

Açıklama:

Geniş Zaman ve Şimdiki Zaman: -(X)r. Zamir kökenli kişi ekleri ile çekimlenir. Hem geniş zamanı hem de şimdiki zamanı ifade edebilir.

Doğru Cevap: B

Soru 29

Aşağıdakilerin hangisinde olumsuz çekimlenmiş fiil yoktur?

yok boltı

açsar tosık ömezsen

tegmeçi men

bu yolun yorısar yaramaçı

yorımazun

Açıklama:

Geniş zamanın olumsuzu -mAz eki ile yapılır. Geniş zamanın olumsuzu dışı nda diğ er zaman çekimlerinin olumsuzu fiil kök ve gövdelerine -mA eki getirilerek yapılır.

Doğru Cevap: A

Soru 30

Aşağıdaki fiillerden hangisi emir kipinde çekimlenmemiştir?

yoglatayın

teg

yarlıkazu

yorılım

tedeçi

Açıklama:

1. tekil kiş i
-(A)yIn
tüş-eyin ‘ineyim’ T 30, yoglatayın
‘cenaze töreni yaptı rayı m’ T
31
2. tekil kiş i
-Ø / -gIl
eşid ‘(sen) iş it’ BK K1, teg
‘saldı r’ T 11, eşid-gil KT G1, urgıl
‘vur, savaş ’ T 34
3. tekil kiş i
-zU(n) /
-çUn
bar-zun ‘gitsin’ T 31, yarlıka-zu
‘bağış lası n’ T 53, yorıma-zun
‘yürümesin, ilerlemesin’ T 11,
bol-çun ‘olsun’ KT D11 (BK D10)
1. çoğ ul kiş i
-(A)lIm
yorı-lım ‘yürüyelim’ T 29, yok kışalım
‘yok edelim’ T 11, yan-alım
‘dönelim’ T 37
2. çoğ ul kiş i -(I)ŋ / -Ø
bil-iŋ ‘bilin, öğ renin’ BK D33,
olur-uŋ ‘oturun’ T 31, unama-ŋ
‘onaylamayı n’ T 35
3. çoğ ul kiş i
-zU(n) /
-çUn

Doğru Cevap: E

Soru 31

Aşağıdakilerden hangisi birleşik zamanlı fiil çekimlerinden değildir?

Geçmiş zamanın hikayesi

Geniş zamanın rivayeti

-DAçI ekli gelecek zaman

Belirsiz geçmiş zamanın hikayesi

Belirsiz geçmiş zamanın rivayeti

Açıklama:

Fiillerin Birleşik Çekimleri:
Sürekli Geçmiş Zaman
1. -(X)r / -Ar er-ti (geniş zamanın hikâyesi)
2. -(X)r / -Ar ermiş (geniş zamanın rivayeti)
Uzak Geçmiş Zaman
1. -mIş erti (belirsiz geçmiş zamanın hikâyesi)
2. -mış ermiş (belirsiz geçmiş zamanın rivayeti)
Gerçekleş meyen Gelecek Zaman

Doğru Cevap: C

Soru 32

Aşağıdakilerden hangisi tutsak etmek anlamına gelir?

bulun kılmak

yok bolmak

karı bolmak

baz kılmak

yok kışmak

Açıklama:

bulun kıl- “tutsak etmek” Küli Çor B5

Doğru Cevap: A

Soru 33

'Bunça yeme tirigi kün boltaçı erti ölügi yurtda yolta yatu kaltaçı ertigiz.'
Yukarıdaki cümlede nasıl bir anlam vardır?

Tezlik

Kesinlik

Tamamlanmışlık

Sürerlik

Çaba

Açıklama:

kel- ve kal- tasvirî fiilleri, asıl eylemin sürüp gittiğini anlatır.
bunça yeme tirigi kün boltaçı erti ölügi yurtda yolta yat-u kal-taçı
ertigiz “bunca hayatta kalanları cariye olacak idi, ölenleri yazıda yabanda yatıp kalacak idiniz.

Doğru Cevap: D

Soru 34

Aşağıdaki fiillerden hangisi 3. tekil kişi olarak çekimlenmiştir?

ötündüm

tedeçi

kigürtüg

tüşeyin

yorılım

Açıklama:

3. tekil kişi
-DAçI: te-deçi ‘diyecek’

Doğru Cevap: B

Soru 35

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf fiil yoktur?

Kızıl kanım töküti kara terim yügürti işig küçüg berdim

Bilig bilmez kişi ol sabı galıp yagru barıp üküş kişi öltüg

sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış kop baz kılmış

Körür közüm körmez teg bilir biligim bilmez teg boldı

Açsar tosık ömez sen bir todsar açsık ömez sen

Açıklama:

Bu cümlede sıfat-fiil kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Aşağıdaki fiillerden hangisi Orhun Türkçesinde kullanılan bir tasvir fiilidir?

ber-

ut-

it-

aç-

al-

Açıklama:

Asıl fiil üzerine ulanan -A / -U /-I zarf-fiil ekinden sonra ber-, bar-, kel-,kal-, elt-, ıd-, kör- ve u- tasvirî fiilleri getirilerek yapılır. Tasvirî eylemlerin her birinin ayrı işlevi vardır.

Doğru Cevap: A

Soru 37

Türk dilinde fiil zaman ve kip çekimleri kişi eklerinin geliş şekillerine göre kaç kategoride toplanır?

Açıklama:

Türk dilinde fiil zaman ve kip çekimleri kişi eklerinin geliş şekillerine göre üç kategoride toplanır.(Tekil;men-sen-o , Çoğul; biz-siz-o) Doğru cevap ''C'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 38

Aşağıdaki hangi şıkta kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kipleri doğru verilmiştir?

Geniş ve şimdiki zaman
-mIş ekli geçmiş zaman
-DAçI ekli gelecek zaman
-çI ekli gelecek zaman

-DI ekli geçmiş zaman
-sIK ekli gelecek zaman

-DAçI ekli gelecek zaman
-çI ekli gelecek zaman

Geniş ve şimdiki zaman
-mIş ekli geçmiş zaman

-mIş ekli geçmiş zaman
-DAçI ekli gelecek zaman

Açıklama:

Kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kipleri şunlardır:
Geniş ve şimdiki zaman
-mIş ekli geçmiş zaman
-DAçI ekli gelecek zaman
-çI ekli gelecek zaman
Doğru cevap ''A'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 39

Geniş zaman sıfat-fiili ekinin olumsuzu hangi şıkta doğru verilmiştir?

-Ar

-mAz

-DUk

-(I)glI

-mA

Açıklama:

-mAz sıfat-fiil eki, geniş zaman sıfat-fiili ekinin olumsuzudur. Doğru cevap ''B'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 40

Hangi sıfat-fiil eki, geçmiş zaman eylem sıfatı yapar?

-DUk

-(X)r / -Ar

-mAz

-(X)gmA

-(I)glI

Açıklama:

-DUk sıfat-fiil eki, geçmiş zaman eylem sıfatı yapar.Doğru cevap ''A'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 41

Hangi sıfat-fiil eki, eylem adları yapar?

-mIş

-tAçI

-sIk

-gU

-(X)gmA

Açıklama:

-gU sıfat-fiil eki, eylem adları yapar.Doğru cevap ''D'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 42

Zarf olarak kullanılan fiil biçimlerine ne ad verilir?

İsim-fiiller

Sıfat-fiiller

Zarf-fiiller

Birleşik fiiller

Fiiller

Açıklama:

Zarf-fiiller, zarf olarak kullanılan fiil biçimleridir.Doğru cevap ''C'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 43

Asıl eylemin başlangıcını ve eylemin amacını ifade eden ek hangisidir?

-(X)p fiil zarfı

-gAlI zarf-fiil eki,

-(X)pAn zarf-fiil eki,

-(X)yIn zarf-fiil eki,

-sAr zarf-fiil eki,

Açıklama:

-gAlI zarf-fiil eki, asıl eylemin başlangıcını ve eylemin amacını ifade eder. Günümüz Türkçesindeki -AlI eki, bu ekten gelişmiştir.Doğru cevap ''B'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 44

Hangi zarf-fiil eki, bugünkü Türkçede -(y)IncAyA kadar ekinin görevini üstlenmiştir?

-gInçA zarf-fiil eki,

-çA zarf-fiil eki

-mAtI(n) zarf-fiil eki,

erkli “iken” zarfı,

-gAlI zarf-fiil eki

Açıklama:

-gInçA zarf-fiil eki, bugünkü Türkçede -(y)IncAyA kadar ekinin görevini üstlenmiştir yani asıl eylemin gerçekleşmesi için geçecek zaman sınırını belirtir.Doğru cevap ''A'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisinde asıl eylemin sürüp gittiği anlaşılır?

tuta birmiş

uça barmış

yatu kaltaçı

süre eltdi

yelü kör

Açıklama:

kel- ve kal- tasvirî fiilleri, asıl eylemin sürüp gittiğini anlatır.Doğru cevap ''C'' şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi -DI ekli geçmiş zamanın 2. tekil kişi çekimine örnektir?

bilir siz

yüküntürtümüz

ölteçi sen

öltüg

tedeçi

Açıklama:

bilirsiz -> bil-ir siz -> bilirsiniz; 2. çoğul kişi, geniş-şimdiki zaman
yüküntürtümüz -> yüküntür-tümüz -> baş eğdirdik; 1. çoğul kişi, -DI ekli geçmiş zaman
ölteçi sen -> öl-teçi sen -> öleceksin; 2. tekil kişi, -DAçI ekli gelecek zaman
öltüg -> öldün; 2. tekil kişi, -DI ekli geçmiş zaman
tedeçi -> te-deçi -> diyecek; 2. tekil kişi, -DAçI ekli gelecek zaman

Doğru Cevap: D

Soru 47

Aşağıdakilerin hangisinde gelecek zaman eki kullanılmıştır?

işig küçük birür men

bu yolun yorısar yaramaçı

bunça bodun kelipen yoglamış sıgtamış

türük bodun ölüreyin urugsıratayın tir ermiş

anta kalmışı yir sayu kop toru ölü yorıyur ertig

Açıklama:

bu yolun yorısar yara-ma-çı = bu yol ile gidildiğinde yaramayacak (iyi olmayacak).
-çI ekli gelecek zaman ifadesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Aşağıdaki emir kipi ile çekimlenmiş fiillerden hangisi kişi bakımından diğerlerinden farklıdır?

yarlıkazu

bolçun

tüşeyin

yorımazun

barzun

Açıklama:

yarlıka-zu (bağışlasın) -> 3. tekil kişi
bol-çun (olsun) -> 3. tekil kişi
tüş-eyin (ineyim) -> birinci tekil kişi
yorıma-zun (yürümesin, ilerlemesin) -> 3. tekil kişi
bar-zun (gitsin) -> 3. tekil kişi

Doğru Cevap: C

Soru 49

Aşağıdaki ifadelerden hangisinde sıfat-fiil eki kullanılmamıştır?

bödke körügme begler gü yaŋıltaçı siz

udıgmag odguru yatıglıg turguru yorır men

kaganı alp ermiş ayguçısı bilge ermiş

küregüŋün üçün igidmiş bilge kaganıŋın ermiş barmış edgü iliŋe kentü yaŋıldıg

kızıl kanım töküti kara terim yügürti işig küçüg berdim

Açıklama:

kızıl kanım töküt-i kara terim yügürt-i işig küçüg berdim “kızıl kanımı dökerek, kara terimi akıtarak hizmet ettim”
E seçeneğinde belirtilen fiiller zarf-fiil ekleri ile çekimlenmiştir. Diğer örneklerde sıfat-fiil çekim ile çekimlenmiş fiiller bulunmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 50

"körür közüm ......... teg"
ifadesinde boş bırakılan yeri "geniş zamanın olumsuz sıfat-fiili" ile tamamlamak için aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

körmez

körügme

barduk

körmedük

ölteçi

Açıklama:

-mAz sıfat-fiil eki, geniş zaman sıfat-fiili ekinin olumsuzudur:
körür közüm kör-mez teg “gören gözüm görmez gibi”

Doğru Cevap: A

Soru 51

Aşağıdaki ifadelerin hangisinde tasvirî fiil yoktur?

türük bodunıŋ ilin törüsin tuta birmiş iti birmiş

kaŋ yorıp ilteriş kaganka adrılmaduk yaŋılmaduk

türük bodun iliŋin törügin kem artatı udaçı erti

yaraklıg kantan kelip yaña eltdi süŋüglüg kantan kelipen süre eltdi

bunça yeme tirigi kün boltaçı erti ölügi yurtda yolta yatu kaltaçı ertigiz

Açıklama:

Asıl fiil üzerine ulanan -A / -U /-I zarf-fiil ekinden sonra ber-, bar-, kel-, kal-, elt-, ıd-, kör- ve u- tasvirî fiilleri getirilerek yapılır. Tasvirî eylemlerin her birinin ayrı işlevi vardır.
"tut-a bir-miş" "it-i bir-miş"
"artat-ı u-daçı erti"
"yañ-a elt-di" "sür-e elt-di"
"yat-u kal-taçı ertigiz"
ifadelerinin tamamı tasvirî fiil içermekte iken, B seçeneğinde tasviri fiil bulunmamaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 52

-(X)gmA
-tAçI
-(X)r / -Ar
-mAz
-DUk

geniş zaman sıfat-fiil eki “yapar, eder” anlamı katar
sıfat-fiil eki, ulandığı eyleme “yapan, eden” anlamı verir
sıfat-fiil eki, geçmiş zaman eylem sıfatı yapar. Ayrıca ulandığı sözcük, cümle içerisinde eylem adı olarak görev görür
gelecek zaman sıfat-fiil eki, eylem sıfatı yapar ve eylemi yapanı gösterir
sıfat-fiil eki, geniş zaman sıfat-fiili ekinin olumsuzudur

Yukarıda bazı ekler ve açıklamaları verilmiştir. Buna göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

[I-a], [2-b], [3-c], [4-d], [5-e]

[I-a], [2-c], [3-d], [4-e], [5-d]

[I-b], [2-c], [3-a], [4-d], [5-e]

[I-c], [2-a], [3-e], [4-b], [5-d]

[I-b], [2-d], [3-e], [4-a], [5-c]

Açıklama:

-(X)r / -Ar geniş zaman sıfat-fiil eki “yapar, eder” anlamı katar
-(X)gmA sıfat-fiil eki, ulandığı eyleme “yapan, eden” anlamı verir
-DUk sıfat-fiil eki, geçmiş zaman eylem sıfatı yapar. Ayrıca ulandığı sözcük, cümle içerisinde eylem adı olarak görev görür
-tAçI gelecek zaman sıfat-fiil eki, eylem sıfatı yapar ve eylemi yapanı gösterir
-mAz sıfat-fiil eki, geniş zaman sıfat-fiili ekinin olumsuzudur

[I-c], [2-a], [3-e], [4-b], [5-d]

Doğru Cevap: D

Soru 53

Aşağıdaki fiillerden hangisi 1. tekil kişiye göre çekimlenmiştir?

tezer biz

yok boltı

içikdiŋ

yorılım

tüşeyin

Açıklama:

Emir kipinde 1. tekil kişi çekimi "-(A)yIn" şeklinde yapılır. tüş-eyin (ineyim) buna örnektir. Diğer seçekler ise:
tezer biz 1. çoğul
yok boltı: 3. tekil
içikdiŋ: 2. tekil
yorılım: 1. çoğul

Doğru Cevap: E

Soru 54

türük bodun adak kamşattı yablak boltaçı erti
ol ödke kul kullug küŋ küŋlüg bolmış erti
adıglı toŋuzlı art üze sokuşmış ermiş
katun yok bolmış erti anı yoglatayın tedi
bir kişi yaŋılsar uguşı bodunı bişükiŋe tegi kıdmaz ermiş
türük bodun atı yok bolu barmış erti
azkıńa türük bodun yorıyur ermiş
yanıgma yagıg kelürür ertim
adıglı toŋuzlı art üze sokuşmış ermiş
tün yeme udısıkım kelmez erti kün yeme olursıkım kelmez erti

Yukarıda verilen ifadelerden kaç tanesinde belirsiz geçmiş zamanın hikâyesine göre çekimlenmiş fiil bulunmaktadır?

Açıklama:

Uzak Geçmiş Zaman: "-mIş" ekli anlatılan geçmiş zaman eki üzerine "er-" yardımcı fiili getirilerek yapılır;
"-mIş erti" şeklinde çekimlenen haline belirsiz geçmiş zaman hikayesi,
"-mış ermiş" şeklinde çekimlenen haline ise belirsiz geçmiş zaman rivayeti denir.
Buna göre "-mIş erti" şeklinde çekimlenen ifadeler;

ol ödke kul kullug küŋ küŋlüg bol-mış er-ti
katun yok bol-mış er-ti anı yoglatayın tedi
türük bodun atı yok bolu bar-mış er-ti

olmak üzere toplam 3 tanedir.

Doğru Cevap: B

Soru 55

Aşağıdakilerden hangisi isim ya da sıfat+yardımcı fiil" yapısına uygun bir örnektir?

ança olurur erkli oguzduntan küreg kelti

bödke körügme begler gü yaŋıltaçı siz

beglik urı ogulin kuul kıltı eşilik kıız ogulin küŋ kıltı

kaŋ yorıp ilteriş kaganka adrılmaduk yaŋılmaduk

olurupan türük bodunıŋ ilin törüsin tuta birmiş iti birmiş

Açıklama:

BİRLEŞİK FİİLLER
1. İsim ya da Sıfat + Yardımcı Fiil
Bu tür birleşik fiiller, isim ya da sıfattan sonra "bol- ya da kıl- / kış" yardımcı
fiillerinden oluşur
"beglik urı ogulin kuul kıltı eşilik kıız ogulin küŋ kıltı" ifadesindeki "küŋ kıl-" sözü, "kıl-" yardımcı fiili ile birlikte oluşmuş bir birleşik fiildir.

Doğru Cevap: C

Soru 56

Hangisi kişi zamirleri kullanılarak çekimlenen fiil zaman ve kiplerinden biri değildir?

Geniş ve şimdiki zaman

-mIş ekli geçmiş zaman

-DAçI ekli gelecek zaman

-çI ekli gelecek zaman

-sIK ekli gelecek zaman

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 57

Aşağıdakilerden hangisi geniş zamanın hikâyesini örnekler?

ilerletmez imiş

der imiş

karşılaşmış imiş

getirir idim

olmuş idi

Açıklama:

Fiillerin Birleşik Çekimleri
Sürekli Geçmiş Zaman
1. -(X)r / -Ar er-ti (geniş zamanın hikâyesi)
Geniş-şimdiki zaman ekleri ve er- yardımcı fiili üzerine belirli geçmiş
zaman eki -DI getirilerek yapılır:
yanıgma yagıg kelür-ür er-tim “dönen (kaçan) düşmanı getirir idim” T
53

Doğru Cevap: D

Soru 58

Aşağıdakilerden hangisi belirsiz geçmiş zamanın hikâyesini örnekler?

olmuş idi

kıymaz imiş

düşünürler imiş

gelmez idi

getirir idim

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisi sıfat fiil eki değildir?

-(X)r / -Ar

-mAz

-(X)gmA

-DUk

-(X)pAn

Açıklama:

3. -(X)pAn zarf-fiil eki, -(X)p ekinin genişletilmiş şeklidir:
tabgaçgı begler tabgaç atın tut-upan tabgaç kaganka körmiş “Çin’deki
(Türk) beyleri, Çin adını (unvanını) alarak Çin Kağanı’na tabi
olmuşlar” KT D7-8

Doğru Cevap: E

Soru 60

-(X)r / -Ar geniş zaman sıfat-fiil eki “yapar, eder” anlamı katar. Hangisi buna örnektir?

kör-ür közüm körmez teg bil-ir biligim bilmez teg boldı “gören gözüm
görmez gibi, bilen aklım bilmez gibi oldu” KT K10

körür közüm kör-mez teg “gören gözüm görmez gibi” KT K10

bödke kör-ügme begler gü yaŋıltaçı siz “Bu dönemde tabi olan beyler,
(siz) yanılacak mısınız” KT G11

udıgmag odguru yat-ıglı+g turguru yorır men “uyuyanları uyandırıp
yatanı ayağa kaldırıp yürürüm” IB 20

bar-duk yirde edgüg ol erinç “vardığın yerde (senin) kazancın o
şüphesiz” KT D24

Açıklama:

-(X)r / -Ar geniş zaman sıfat-fiil eki “yapar, eder” anlamı katar:
kör-ür közüm körmez teg bil-ir biligim bilmez teg boldı “gören gözüm
görmez gibi, bilen aklım bilmez gibi oldu” KT K10
üze teŋri köbürgesi et-er+çe “yukarıda gök davulu gümbürder gibi”
BK B4

Doğru Cevap: A

Soru 61

Uzak geçmiş zaman -mIş ekli anlatılan geçmiş zaman eki üzerine er- yardımcı fiili getirilerek yapılır. Hangisi buna bir örnektir?

edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıt-maz er-miş “iyi akıllı kişiyi, iyi alp
kişiyi ilerletmez imiş” BK K4

ol ödke kul kullug küŋ küŋlüg bol-mış er-ti “O zamanda köleler köle
sahibi, cariyeler hizmetçi sahibi olmuş idi” BK D18

yok bol-taçı er-ti “yok olacaktı” BK D28

türük bodun adak kamşattı yablak bol-taçı er-ti “Türk halkının ayakları
titredi, (neredeyse) kötü olacak idi” BK D30-31

adıglı toŋuzlı art üze sokuş-mış er-miş “ayı ile domuz dağ geçidinde
(sırtta) karşılaşmış imiş” IB 6

Açıklama:

Uzak Geçmiş Zaman
mIş ekli anlatılan geçmiş zaman eki üzerine er- yardımcı fiili getirilerek
yapılır:
1. -mIş erti (belirsiz geçmiş zamanın hikâyesi)
ol ödke kul kullug küŋ küŋlüg bol-mış er-ti “O zamanda köleler köle
sahibi, cariyeler hizmetçi sahibi olmuş idi” BK D18
katun yok bol-mış er-ti anı yoglatayın tedi “Hatun vefat etmişti, onun
cenaze törenini yaptırayım, dedi” BK D18
türük bodun atı yok bolu bar-mış er-ti “Türk halkının adı yok
olup gitmiş idi” Ongin ön 3

Doğru Cevap: B

Soru 62

Zarf-fiiller, zarf olarak kullanılan fiil biçimleridir. 1. -A, -I ve -(y)U ekli fiil zarfları, asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen bir eylemi anlatır. Bu zarf-fiil eki, birleşik fiillerde tasvirî fiili asıl fiile bağlayan ektir. Bugün olduğu gibi Orhun Türkçesinde de en işlek zarffiil ekidir. Hangisi buna bir örnektir?

aç-sar tosık ömez sen bir tod-sar açsık ömez sen “(ey Türk halkı)
acıktığında doyacağını düşünmezsin, bir (de) doyarsan acıkacağını
düşünmezsin” BK K6

türk bodun kılın-galı türk kagan olur-galı şantuŋ balıkka taloy ügüzke
tegmiş yok ermiş “Türk halkı yaratılalı, Türk kağanı tahta oturalı
Şantung şehrine (ve) büyük denize kadar gittiği hiç olmamış” T 18

ötüken yerig konmış te-yin eşidip “(Türk kağanı) Ötüken ülkesine
yerleşmiş diye işitip” T 17

inim köl tigin birle eki şad birle öl-ü yit-ü kazgantım “kardeşim Köl
Tigin ile, iki şad ile (birlikte) öle (ölesiye) yite (yitesiye) kazandım
(çabaladım)” KT D27

bilig bilmez kişi ol sabıg al-ıp yagru bar-ıp üküş kişi öltüg “cahil kişiler
o sözü alıp, (Çin’e) yakın gidip, pek çok kişi öldünüz” KT G7

Açıklama:

ZARF-FİİLLER
Zarf-fiiller, zarf olarak kullanılan fiil biçimleridir.
1. -A, -I ve -(y)U ekli fiil zarfları, asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen
bir eylemi anlatır. Bu zarf-fiil eki, birleşik fiillerde tasvirî fiili asıl fiile
bağlayan ektir. Bugün olduğu gibi Orhun Türkçesinde de en işlek zarffiil
ekidir:
inim köl tigin birle eki şad birle öl-ü yit-ü kazgantım “kardeşim Köl
Tigin ile, iki şad ile (birlikte) öle (ölesiye) yite (yitesiye) kazandım
(çabaladım)” KT D27
kızıl kanım töküt-i kara terim yügürt-i işig küçüg berdim “kızıl kanımı
dökerek, kara terimi akıtarak hizmet ettim” T 52

Doğru Cevap: D

Soru 63

İsim ya da Sıfat + Yardımcı Fiil, Bu tür birleşik fiiller, isim ya da sıfattan sonra bol- ya da kıl- / kış yardımcı fiillerinden oluşur. Hangisi buna bir örnektir?

türük bodunıŋ ilin törüsin tut-a bir-miş it-i bir-miş “Türk halkının
devletini (ve) törelerini tutmuş, düzenlemiş” BK D3, KT D1

bunça yeme tirigi kün boltaçı erti ölügi yurtda yolta yat-u kal-taçı
ertigiz “bunca hayatta kalanları cariye olacak idi, ölenleri yazıda
yabanda yatıp kalacak idiniz” KT K9

begli bodunlıg yoŋaşurtukın üçün türük bodun illedük ilin ıçgın-u ıdmış
kaganladuk kaganın yitür-ü ıd-mış “beylerle halkı birbirine
düşürdüğü için Türk halkı il yaptığı ilini elden çıkarıvermiş, kağan
yaptığı kağanını kaybedivermiş” KT D6-7

bulun kıl- “tutsak etmek” Küli Çor B5

türük bodun iliŋin törügin kem artat-ı u-daçı erti “Türk halkı, senin
devletini ve yasalarını kim bozabilecek idi?” BK D19

Açıklama:

BİRLEŞİK FİİLLER
1. İsim ya da Sıfat + Yardımcı Fiil
Bu tür birleşik fiiller, isim ya da sıfattan sonra bol- ya da kıl- / kışyardımcı
fiillerinden oluşur:
yok bol- “yok olmak” BK D36
yagı bol- “düşman olmak” KT K2
karı bol- “yaşlanmak, ihtiyarlamak” T 56
kergek bol- “vefat etmek, ölmek” KT D4
baz kıl- “bağımlı kılmak” KT D15
yok kış- “birlikte yok etmek” KT D32
küŋ kıl- “cariye yapmak” KT D7
bulun kıl- “tutsak etmek” Küli Çor B5

Doğru Cevap: D

Ünite 8

Soru 1

"to͡͡kuz og(u)z b(e)gl(e)ri bod(u)nı bu s(a)b(ı)m(i)n (e)dgüti (e)şid k(a)t(ı)gdı tıŋla"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beyi ve halkı, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle.

Bütün Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkları, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işitin (ve) sağlamca dinleyin.

Açıklama:

Soru kökünde verilen cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı "Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle" şeklindedir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 2

"t(e)ŋri t(e)g t(e)ŋride bolm(ı)ş türü̮k bilge k(a)g(a)n bu ödke ol(u)rt(u)m"
Yukarıda verilen cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Tanrı gibi gökte doğmuş Türk Bilge Kağan, bu zamanda oturdum.

Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağan, bu zamanda oturdum.

Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağan, bu zamanda doğdum.

Tanrı gibi gökte oturan Türk Bilge Kağan, bu zamanda geldim.

Türk gibi gökte olmuş Tanrı Bilge Kağan, bu zamanda oturdum.

Açıklama:

Soru kökünde verilen cümlenin Günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı "Tanrı gibi gökte olmuş (yaratılmış) Türk Bilge Kağan, bu zamanda oturdum (tahta çıktım)"dır. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 3

"türü͡ k k(a)g(a)n ötü͡ k(e)n yış ol(u)rs(a)r ilte buŋ yo͡k"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilmiştir?

Türk Kağanı Ötüken yaylasında beklerse ülkede sıkıntı olmaz.

Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı çıkmaz.

Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz.

Eğer Kağan Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz.

Türk Kağanı Ötüken şehrinde oturursa ülkede sıkıntı olmaz.

Açıklama:

Soru kökünde verilen cümlenin tam ve doğru karşılığı "Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz"dır. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 4

"ilg(e)rü ş(a)n͡ tuŋ y(a)zıka t(e)gi sül(e)d(i)m t(a)luyka kiç(i)g t(e)gm(e)d(i)m"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Batıda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum.

Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, ovaya pek az kala durdum.

Batıda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum.

Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum.

Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, ovaya pek az kala durdum.

Açıklama:

Soru kökünde verilen cümlenin tam ve doğru karşılığı "Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum" şeklindedir. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 5

"bun͡ ça yirke t(e)gi yor(ı)td(ı)m ötü͡ k(e)n yışda yig idi yo͡k (e)rm(i)ş"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Bunca yere kadar sefer ettim, Ötüken yaylasından daha güzeli hiç yok imiş.

Bunca yere kadar yürüdüm, Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş.

Bunca yerlere kadar sefer ettim, Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş.

Bunca yere kadar sefer ettim, Ötüken şehrinden daha iyisi hiç yok imiş.

Bunca yere kadar sefer ettim, Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş.

Açıklama:

Soru kökündeki cümlenin günümüz Türkçesinde tam ve doğru karşılığı "Bunca yere kadar sefer ettim, Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş" şeklindedir. Bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 6

"t(a)bg(a)ç bod(u)n s(a)bı süçig (a)gısi yimşak (e)rm(i)ş"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş.

Çin halkının sözü şeker, ipekli kumaşları yumuşak imiş.

Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları kaliteli imiş.

Çin ülkesinin sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş.

Çin halkının sözleri tatlı, ipekli kumaşı yumuşak imiş.

Açıklama:

Soru kökündeki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı "Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş" şeklindedirç Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 7

"bir kişi y(a)ŋ(ı)ls(a)r ug(u)şı bod(u)nı bişü͡ kiŋe t(e)gi k͡ııdm(a)z (e)rm(i)ş"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Bir kişi hata yaptığında soyu-sopu halkının beşikteki çocuğuna kadar acımazmış.

Bir kişi yanıldığında soyu-sopu halkının beşikteki çocuğuna kadar acımazmış.

Bir kişi yanıldığında soyu-sopu halkının beşikteki bebeklerine kadar acımazmış.

Bir kişi yanıldığında soyu-sopu halkının beşikteki çocuğuna kadar öldürürmüş.

Birileri yanıldığında soyu-sopu halkının beşikteki çocuğuna kadar acımazmış.

Açıklama:

Soru kökündeki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı "Bir kişi yanıldığında soyu-sopu halkının beşikteki çocuğuna kadar acımazmış" şeklindedir. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 8

"ötü͡ k(e)n yış ol(u)rs(a)r b(e)ŋgü il tuta ol(u)rt(a)çı s(e)n"
Yukarıdaki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Ötüken şehrinde oturursan ebedî ülke tutarak oturacaksın.

Ötüken yaylasında kalırsan ebedî ülke tutarak oturacaksın.

Ötüken yaylasında oturursan ebedî ülke tutarak oturacaksın.

Ötüken yaylasında oturursan ebedî şehir tutarak oturacaksın.

Ötüken yaylasında oturursan kalıcı ülke tutarak oturacaksın.

Açıklama:

Soru kökündeki cümlenin günümüz Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı "Ötüken yaylasında oturursan ebedî ülke tutarak oturacaksın" şeklindedir. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 9

"Sabımın tüketi eşidgil" cümlesinde aşağıdakilerden hangisi yoktur?

1. tekil kişi iyelik eki

Kalıplaşmış zarf-fiil eki

2. tekil kişi emir eki

Bulunma durumu eki

Fiilden isim yapım eki

Açıklama:

* sab “söz” +ım [1. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durumu eki]
* tüketi “tamamıyla” < tü- “tükenmek” [krş. tü-m, tü-men] -k [fiilden isim yapım eki] +e [isimden fiil yapım eki] -t “tüketmek” [fiilden fiil yapım eki, ettirgenlik eki] -i [kalıplaşmış zarf-fiil eki]
* eşid- “işitmek” -gil [2. tekil kişi emir eki]
Yukarıdaki bilgiler dahilinde bakıldığı zaman doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 10

"edgüti eşid katıgdı tıŋla" cümlesinde aşağıdakilerden hangisi yoktur?

İsimden isim -zarf- yapım eki

2. tekil/çoğul kişi emir eki

Fiilden isim yapım eki

İsimden isim -sıfat- yapım eki

Fiilden fiil yapım eki

Açıklama:

* edgüti “iyice” < ed “mal, mülk” +gü “iyi” [isimden isim -sıfat yapım eki] +ti [isimden isim -zarf- yapım ek]
* eşid- “işitmek” - Ø [2. tekil/çoğul kişi emir eki]
* katıgdı “sağlamca” < kat- “katmak, katılaştırmak” -(ı)g “katı” [fiilden isim yapım eki] +tı [isimden isim -zarf- yapım eki]
* tıŋla- “dinlemek” - Ø [2. tekil/çoğul kişi emir eki]
Yukarıdaki bilgiler dahilinde bakıldığı zaman doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 11

tüz(ü)lt(ü)m ifadesinin Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Barış yaptım.

Savaştım.

Dinledim.

İnandım.

Yürüttüm.

Açıklama:

tüz(ü)lt(ü)m:barış yaptım (ilişkileri düzelttim). Doğru yanıt A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 12

͡ yok çıg(a)ń bod(u)n(u)g k͡ oop k͡ uubr(a)td(ı)m ifadesinin Tükçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Yoksul fakir halkı bir araya getirdim.

Yoksul fakir halkı hep derleyip topladım.

Yoksul fakir halk bir araya toplandı.

Yoksul fakir halk artık isyan etti.

Yoksul fakir halk kendini savundu.

Açıklama:

͡ yok çıg(a)ń bod(u)n(u)g k͡ oop k͡ uubr(a)td(ı)m: yoksul fakir halkı hep derleyip topladım. Doğru yanıt B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 13

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde durum eki kullanılmamıştır?

tengride boldemış

ödke

tarkat

sabım(ı)n

bir(i)(y)e

Açıklama:

teŋride bol- “gökyüzünde yaratılmak” +de [bulunma-çıkma durumu eki] -mış
[geçmiş zaman sıfat-fiil eki]
öd “zaman” + ke [yönelme durumu eki]
sab “söz” +ım [1. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durumu eki]
bir(i) “güney” +(y)e [yönelme durumu eki]
tarkan “yüksek bir unvan” +t [çokluk eki] (/n/ ile sonlanan adlara bu ek ulanırken
/n/ düşer ve onun yerine ek ünsüzü /t/ gelir).
Doğru yanıt C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 14

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde sıfat fiil eki kullanılmıştır?

keçe

tegi

buyruk

katıgdı

tugsıkka

Açıklama:

keç- “geçmek” -e [zarf-fiil eki]
tegi “kadar” < teg- “değmek, ulaşmak” -i [kalıplaşmış zarf-fiil eki, fiilden zarf türeten ek]
katıgdı “sağlamca” < kat- “katmak, katılaştırmak” -(ı)g “katı” [fiilden isim yapım
eki] +tı [isimden isim -zarf- yapım eki]
tug- “doğmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +ka [yönelme durumu eki]
Doğru yanıt E seçeneğidir.

Doğru Cevap: E

Soru 15

ırak-bodun(u)g-kontukda kelimelerinde sırasıyla kullanılan ekler aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru bir şekilde verilmiştir?

bulunma durumu eki-belirtme durumu eki-fiilden isim yapım eki-dönüşlülük eki-geçmiş zaman sıfat-fiil eki

fiilden isim yapım eki-bulunma durumu eki-belirtme durumu eki-dönüşlülük eki-geçmiş zaman sıfat-fiil eki

bulunma durumu eki-fiilden isim yapım eki-dönüşlülük eki-belirtme durumu eki-geçmiş zaman sıfat-fiil eki

fiilden isim yapım eki-dönüşlülük eki-belirtme durumu eki-bulunma durumu eki-geçmiş zaman sıfat-fiil eki

fiilden isim yapım eki-belirtme durumu eki-dönüşlülük eki-geçmiş zaman sıfat-fiil eki-bulunma durumu eki

Açıklama:

ırak “uzak” < ır- “uzaklaşmak” -ak [fiilden isim yapım eki]
bodun “halk” +(u)g [belirtme durumu eki]
kon- “konmak, yerleşmek” < ko- “komak, koymak” -n [dönüşlülük eki] -tuk [geçmiş zaman sıfat-fiil eki] +da [bulunma-çıkma durumu eki]
Doğru yanıt E seçeneğidir.

Doğru Cevap: E

Soru 16

t(e)ŋri k͡ üüç birtü͡ k üç(ü)n k(a)ŋ(ı)m k(a)g(a)n süsi böri t(e)g (e)rm(i)ş ifadesinin Türkçe karşılığı aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

Tanrı'nın verdiği güçle babamın kağanın askeri kurt gibi imiş.

Tanrı güç verdiği için babamın askerleri sanki kurt gibi imiş.

Tanrı güç verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş.

Tanrı'nın gücüyle kağanın askerleri kurt gibi
olmuş.

Açıklama:

t(e)ŋri k͡ üüç birtü͡ k üç(ü)n k(a)ŋ(ı)m k(a)g(a)n süsi böri t(e)g (e)rm(i)ş: Tanrı güç verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş.

Doğru Cevap: D

Soru 17

I. itin: dönüşlülük eki
II. sakın: fiilden isim yapım eki
III. iş(i)g: yönü gösterme eki
Yukarıda bazı kelimelerde kullanılan ekler verilmiştir. Bunlardan hangisi ya da hangileri yanlıştır?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

itin- “kendini düzene sokmak” < it- “düzenlemek” -(i)n [dönüşlülük eki] -ü [zarffiil eki]
iş “iş” +(i)g [belirtme durumu eki]
sakın- “düşünmek” < sa- “hesap etmek, saymak” -k “düşünen, tedbirli” [fiilden
isim yapım eki] +ı [isimden fiil yapım eki] -n [dönüşlülük eki] -matı [olumsuz zarf-fiil eki]
Doğru yanıt C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 18

Aşağıda verilen kelimelerden hangisinin Türkçe karşılığı doğru olarak verilmiştir?

sakın: vermek

balık:şehir

bir: düşünmek

içik: yine

ti: konuşmak

Açıklama:

sakın- “düşünmek” < sa- “hesap etmek, saymak” -k “düşünen, tedbirli” [fiilden
isim yapım eki] +ı [isimden fiil yapım eki] -n [dönüşlülük eki] -matı
[olumsuz zarf-fiil eki]
balık “şehir” +da [bulunma durumu eki] +kı [aidiyet eki]
bir- “vermek” -tük [sıfat-fiil eki] +gerü [yön gösterme eki]
içik- “bağımlı olmak” < iç “iç” +(i)k [isimden fiil yapım eki] -miş [3. tekil kişi
belirsiz geçmiş zaman]
ti- “demek, söylemek” -yin [zarf-fiil eki]
Doğru yanıt B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 19

Aşağıdaki kelimelerden hangisinde fiilden isim yapan bir ek kullanılmıştır?

yokad

bolçun

katun(u)g

tagık

tiril

Açıklama:

yokad- “yok olmak” < yo- “yok olmak” -k “yok” [fiilden isim yapım eki] +ad
[isimden fiil yapım eki] -u [zarf-fiil eki: yokadu barır ermiş “yok olmaya
doğru gidermiş”]
bol- “olmak” -çun [3. tekil kişi emir eki]
katun “hatun, kadın” +(u)g [belirtme durumu eki]
tagık- “dağa çıkmak” < tag “dağ” +(ı)k [isimden fiil yapım eki] -mış [3. tekil kişi
belirsiz geçmiş zaman eki]
tiril- “toplanmak” < tir- “toplamak” -(i)l [edilgenlik eki] -(i)p [zarf-fiil eki]
Doğru yanıt A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 20

Aşağıdakilerden hangisi "gökyüzünde yaratılmak" anlamına gelir?

teŋride bol-

tıŋla-

yagut-

kubrat-

urugsırat-

Açıklama:

teŋride bol- “gökyüzünde yaratılmak” +de [bulunma-çıkma durumu eki] -mış
[geçmiş zaman sıfat-fiil eki]

Doğru Cevap: A

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisinde iyelik eki bulunmaz?

biriki

agısı

uguşum

sabımın

inigünüm

Açıklama:

biriki “birleşik” < bir “bir (1)” +ik “birikmek” [isimden fiil yapım eki] -i [kalıplaşmış
-yapım eki görevini üstlenmiş- zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: A

Soru 22

"tög(ü)lt(ü)n y(a)zı k͡oon(a)yin tis(e)r türü͡ k bod(u)n öls(i)k(i)g" cümlesinde "ova" anlamına gelen kelime aşağıdakilerden hangisidir?

tög(ü)lt(ü)n

y(a)zı

tis(e)r

öls(i)k(i)g

bod(u)n

Açıklama:

tög(ü)lt(ü)n y(a)zı k͡oon(a)yin tis(e)r türü͡ k bod(u)n öls(i)k(i)g
Tögültün Ovasına konayım der isen Türk halkı öleceksin.

Doğru Cevap: B

Soru 23

"bir tods(a)r açs(ı)k öm(e)z s(e)n" ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımı aşağıdakilerden hangisidir?

Acıkacağını doyacağını düşünmezsin.

Tibet’e ulaşmama az kaldı.

Bir defa doyarsan acıkacağını düşünmezsin

Orada kötü kişi öylece öğretirmiş.

Memleket edinilecek yer Ötüken yaylası imiş.

Açıklama:

bir tods(a)r açs(ı)k öm(e)z s(e)n
Bir defa doyarsan acıkacağını düşünmezsin

Doğru Cevap: C

Soru 24

Aşağıdakilerden hangisinde yönelme eki yoktur?

ilgerü

yırıgaru

tugsıkka

edgüti

biriye

Açıklama:

edgüti “iyice” < ed “mal, mülk” +gü “iyi” [isimden isim -sıfat yapım eki] +ti [isimden isim -zarf- yapım ek]

Doğru Cevap: D

Soru 25

"t(e)ŋri k͡üüç birtü͡ k üç(ü)n k(a)ŋ(ı)m k(a)g(a)n süsi böri t(e)g (e)rm(i)ş y(a)gısi k͡ooń t(e)g (e)rmiş" cümlesinde asker aşağıdakilerden hangisine benzetilmiştir?

koyun

tilki

aslan

kaplan

kurt

Açıklama:

t(e)ŋri k͡üüç birtü͡ k üç(ü)n k(a)ŋ(ı)m k(a)g(a)n süsi böri t(e)g (e)rm(i)ş y(a)gısi k͡ooń t(e)g (e)rmiş
Tanrı güç verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş.

Doğru Cevap: E

Soru 26

Aşağıdaki fiillerden hangisi "düzenlemek" anlamına gelir?

it-

yarat-

ti-

bir-

yan-

Açıklama:

itin- “kendini düzene sokmak” < it- “düzenlemek” -(i)n [dönüşlülük eki] -ü [zarffiil
eki]

Doğru Cevap: A

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi "urugsırat-" kelimesinin anlamıdır?

yok olmak

nesilsiz bırakmak

düşünmek

örgütlenmek

muktedir olmak

Açıklama:

urugsırat- “nesilsiz bırakmak” < urug “kabile” +sıra “çocuksuz bırakmak” [isimden
fiil yapım eki] -t [ettirgenlik eki] -ayın [1. tekil kişi emir eki]

Doğru Cevap: B

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisinde "ettirgenlik eki" vardır?

içikmiş

tagıkmış

sülep

kubratmış

tirilip

Açıklama:

kubrat- “toplamak, bir araya getirmek” < kubra- “toplamak” -t [ettirgenlik eki]
-mış [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]

Doğru Cevap: D

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisinde "belirtme durumu" eki vardır?

ögüm

taşra

balıkdakı

erin

katunug

Açıklama:

katun “hatun, kadın” +(u)g [belirtme durumu eki]

Doğru Cevap: E

Soru 30

“ur(u)gs(ı)r(a)t(a)yın” sözcüğünün çözümlemesi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

urug (isim kökü)+sıra (isimden fiil yapım eki)-t (ettirgenlik eki)-ayın (1. Tekil kişi emir eki)

urug (fiil kökü)+sıra (fiilden fiil yapım eki)-t (ettirgenlik eki)-ayın (1. Tekil kişi emir eki)

urug (isim kökü)+sıra (isimden fiil yapım eki)-t (ettirgenlik eki)-ayın (2. Tekil kişi emir eki)

urug (fiil kökü)+sıra (isimden fiil yapım eki)-t (ettirgenlik eki)-ayın (I. Tekil kişi emir eki)

urug (isim kökü)+sıra (isimden fiil yapım eki)-t (ettirgenlik eki)-ayın (I. Tekil kişi geçmiş zaman eki)

Açıklama:

urugsırat- “nesilsiz bırakmak” < urug “kabile” +sıra “çocuksuz bırakmak” [isimden fiil yapım eki] - t [ettirgenlik eki] -ayın [1. tekil kişi emir eki].

Doğru Cevap: A

Soru 31

Aşağıdakilerin hangisinde cümle içerisinde birden çok III. Tekil kişi iyelik eki kullanılmıştır?

ol yergerü barsar

tokuz oguz begleri bodunı

yok çıgan bodunug koop kuubratdım

yazı koonayin tiser

sabımın tüketi eşidgil

Açıklama:

tokuz oguz begleri bodunı “Dokuz Oğuz beyleri ve halkı” +ler [çoğul eki] +i [3. tekil/çoğul kişi iyelik eki]. Begleri ve bodunı sözcükleri üzerinde 3. Tekil kişi iyelik eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 32

“ötüken yış olursar beŋgü il tuta olurtaçı sen” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Ötüken yaylasında oturursan ebedî ülke tutarak oturacaksın.

Ötüken ormanında kalırsan bey olursun.

Ötüken yaylasındaki ülkenden ayrılırsan ebedi devlet kuracaksın.

Ötüken yaylasında her zaman olursan mutlu olacaksın.

Ötüken dağlarında olursan ebedi bey olursun.

Açıklama:

“ötüken yış olursar beŋgü il tuta olurtaçı sen” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı “Ötüken yaylasında oturursan ebedî ülke tutarak oturacaksın.” Şeklindedir.

Doğru Cevap: A

Soru 33

“teŋri teg teŋride bolmış” ifadesinde hangi isim çekim eki bulunmaktadır?

İyelik eki

Bulunma durumu eki

Araç durumu eki

Eşitlik durumu eki

Çıkma durumu eki

Açıklama:

“teŋri teg teŋride bolmış”Tanrı gibi gökte olmuş (yaratılmış) ifadesinde “teŋride” sözcüğünün üzerinde bulunma durumu eki kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 34

I. -sık eki gelecek zaman sıfat-fiili ekidir.
II. +(ı)ŋ eki 2. tekil kişi iyelik ekidir.
III. +(ı)n eki ilgi durumu ekidir.
türük [bodun ti]rip il tutsıkıgıŋın bunta urtum cümlesindeki “tutsıkıgıŋın” sözcüğü ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

I, III

III

I, II

I, II, III

II, III

Açıklama:

tut- “tutmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiili eki] +(ı)ŋ [2. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durumu eki]. III. cümlede verilen +(ı)n eki ilgi durumu eki değildir, belirtme durumu ekidir.

Doğru Cevap: C

Soru 35

“teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmiş” ifadesinde altı çizili sözcüğün aldığı ekler sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

3. Tekil kişi iyelik eki, araç durumu eki

2. Tekil kişi iyelik eki, zamir n’si, bulunma durumu eki

1. Tekil kişi iyelik eki, 2. Tekil kişi iyelik eki

Bulunma durumu eki

3. Tekil kişi iyelik eki, zamir n’si, bulunma-çıkma durumu eki

Açıklama:

töpüsinte sözcüğünün tahlili şu şekildedir: töpü “tepe” (> tope > tepe) +si [3. tekil kişi iyelik eki] +n [zamir n’si] +te [bulunma-çıkma durumu eki].

Doğru Cevap: E

Soru 36

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil eki vardır?

teŋri teg teŋride bolmış

tokuz oguz begleri bodunı bu sabımin edgüti eşid

ol amtı aŋıg yok

igidmiş kaganıŋın sabın almatın yir sayu bardıg

birigerü tokuz ersinke tegi süledim

Açıklama:

al- “almak” -matın olumsuz zarf-fiil ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 37

Aşağıdakilerin hangisinde Türkiye Türkçesinde “ve” anlamında kullanılan bir bağlaç vardır?

keçe temir kapıgka tegi süledim

yırıgaru yir bayırkuu yiriŋe tegi süledim

sabımın tüketi eşidgil ulayu iniygünüm oglanım bir iki uguşum

altun kümüş işgiti kuutay buŋsuz ança birür

edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş

Açıklama:

“ulayu” sözcüğü ul “temel, esas” +a “ulamak, eklemek” [isimden fiil yapım eki] -(y)u [kalıplaşmış zarf-fiil eki] biçiminde ekler alarak kalıplaşmış ve Orhun Türkçesinde “ve” anlamında kullanılan bir bağlaçtır.

Doğru Cevap: C

Soru 38

“teŋri küç birtük üçün kaŋım kagan süsi böri teg ermiş yagısi koń teg ermiş” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Göklerde küçükler olduğu için kağanlar süsü çok severmiş ve yağlı gibi görünürlermiş.

Tanrı güçlükler verdiği için kanlarını düşmanlara kurt gibi döktürürmüş.

Tanrı güç verdiği için babam Hakanın askerleri kurt gibi imiş, düşmanları koyun gibi imiş.

Tanrı güçlü birlikleri sevdiği için kağanlar süslü gibiymiş ve düşmanları çok zayıfmış.

Tanrı güç verdiği için aynı kandan olan kağanlar kurt gibi hızlı koşarmış.

Açıklama:

“tenri küç birtük üçün kaŋım kagan süsi böri teg ermiş yagısi koń teg ermiş” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı “Tanrı güç verdiği için babam Hakanın askerleri kurt gibi imiş, düşmanları koyun gibi imiş.” Biçimindedir.

Doğru Cevap: C

Soru 39

I. türük bodun
II. tabgaç
III. taluyka
IV. yinçü ügüz
V. tokuz ersin
Yukarıdaki ifadelerden hangileri Orhun Yazıtlarında geçen özel adlardandır?

I, II, III, IV, V

I, II, IV, V

II, III, IV, V

IV, V

I, II, IV

Açıklama:

türük bodun “Türk halkı”, tabgaç “Çin”, yinçü ügüz “İnci (Sır Derya) ırmağını”, Tokuz Ersin “yer adı” anlamında kullanılan özel adlarken taluyka sözcüğü taluy “deniz” +ka [yönelme durumu eki] anlamında kullanılmış bir cins adıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 40

"to͡kuz og(u)z b(e)gl(e)ri bod(u)nı bu s(a)b(ı)m(i)n (e)dgüti (e)şid k(a)t(ı)gdı tıŋla"
Yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit ve sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beylerinin halkı, bu sözlerimi iyice işit ve sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, sözlerimi iyice işit ve dinle.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi sağlamca işit ve sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beylerinin halkı, bu sözlerimi sağlamca işit ve dinle.

Açıklama:

"to͡kuz og(u)z b(e)gl(e)ri bod(u)nı bu s(a)b(ı)m(i)n (e)dgüti (e)şid k(a)t(ı)gdı tıŋla" cümlesinin tam karşılığı "Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit ve sağlamca dinle"dir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 41

"çıg(a)ń bod(u)n(u)g b(a)y kıl͡tım az bod(u)n(u)g üküş kıl͡t(ı)m (a)zu bu s(a)b(ı)mda ig(i)d b(a)rgu"
Yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Yoksul halkı zengin yaptım, az halkı çoğalttım. Bu sözüm yalan mı?

Yoksul halkı zengin yaptım, az halkı çoğalttım. Acaba bu sözümde yalan var mı?

Yoksul halk zenginleşti , az olan halk çoğaldı. Acaba bu sözümde yalan var mı?

Yoksul halkı zengin ettim, az olan halkı çoğalttım. Acaba bu sözümde yalan var mı?

Yoksulları zengin yaptım, azları çoğalttım. Acaba bu sözüm yalan mı?

Açıklama:

"Çıg(a)ń bod(u)n(u)g b(a)y kıl͡tım az bod(u)n(u)g üküş kıl͡t(ı)m (a)zu bu s(a)b(ı)mda ig(i)d b(a)rgu" cümlesinin tam ve doğru karşılığı "Yoksul halkı zengin yaptım, az halkı çoğalttım. Acaba bu sözümde yalan var mı?"dır. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 42

"türü͡k k(a)g(a)n ötü͡k(e)n yış ol(u)rs(a)r ilte buŋ yo͡k ilg(e)rü ş(a)ntu͡ ŋ y(a)zıka t(e)gi sül(e)d(i)m t(a)luyka kiç(i)g t(e)gm(e)d(i)m"
Yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa sıkıntı olmaz. Doğuda Şantun'a kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum.

Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz. Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum.

Kağan Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz. Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum.

Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz. Doğuda ovaya kadar asker sevk ettim, denize az kala durdum.

Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa sıkıntı olmaz. Doğuda Şantun ovasına kadar asker gönderdim, denize az kala durdum.

Açıklama:

"türü͡k k(a)g(a)n ötü͡k(e)n yış ol(u)rs(a)r ilte buŋ yo͡k ilg(e)rü ş(a)ntu͡ ŋ y(a)zıka t(e)gi sül(e)d(i)m t(a)luyka kiç(i)g t(e)gm(e)d(i)m" cümlesinin tam karlışığı "Türk Kağanı Ötüken yaylasında oturursa ülkede sıkıntı olmaz. Doğuda Şantun ovasına kadar asker sevk ettim, denize pek az kala durdum"dur. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 43

"yır(ı)g(a)ru y(i)r b(a)y(ı)rk͡uu yiriŋe t(e)gi sül(e)d(i)m bunça yirke t(e)gi yor(ı)td(ı)m ötü͡k(e)n yışda yig idi yo͡k (e)rm(i)ş"
Yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Kuzeyde Yir Bayırku yerine (ülkesine) kadar asker sevk ettim. Bunca yere kadar sefer ettim (ordu yürüttüm), Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş.

Kuzeyde Yir Bayırku yerine (ülkesine) kadar asker göndedim. Bunca yere sefer ettim (ordu yürüttüm), Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş.

Kuzeyde Yir Bayırku yerine (ülkesine) asker sevk ettim. Bunca yere kadar sefer ettim (ordu yürüttüm), Ötüken'den daha iyisi hiç yok imiş.

Yir Bayırku yerine (ülkesine) asker sevk ettim. Bunca yere sefer ettim (ordu yürüttüm), Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiş.

Kuzeyde Yir Bayırku yerine (ülkesine) asker sevk ettim. Bunca yere sefer ettim (ordu yolladım), Ötüken yaylasından iyisi yok imiş.

Açıklama:

"yır(ı)g(a)ru y(i)r b(a)y(ı)rk͡uu yiriŋe t(e)gi sül(e)d(i)m bunça yirke t(e)gi yor( ͡ ı)td(ı)m ötü͡k(e)n yışda yig idi yo͡k (e)rm(i)ş" cümlesinin tam karşılığı "Kuzeyde Yir Bayırku yerine (ülkesine) kadar asker sevk ettim. Bunca yere kadar sefer ettim (ordu yürüttüm), Ötüken yaylasından daha iyisi hiç yok imiştir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 44

Altın, gümüş, ipekli kumaşı öylece verir. Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekli kumaşla uzak(ta bulunan) halkı öylece yaklaştırır imiş.

Altın, gümüş, ipekli kumaşı sıkıntısız öylece verir. Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekli kumaşla aldatıp uzak(ta bulunan) halkı öylece yaklaştırır imiş.

Altın, ipekli kumaşı sıkıntısız verir. Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekli kumaşla aldatıp uzak(ta bulunan) halkı öylece yaklaştırır imiş.

Altın, gümüş, ipekli kumaşı sıkıntısız öylece verir. Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekli kumaşla uzak(ta bulunan) halkı yaklaştırır imiş.

Altın, gümüş, ipekli kumaşı sıkıntısız öylece verir. Halkın sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekli kumaşla aldatıp halkı öylece yaklaştırır imiş.

Açıklama:

"(a)ltun küm(ü)ş işg(i)ti k͡uut(a)y buŋs(u)z (a)nça birür t(a)bg(a)ç bod(u)n s(a)bı süçig (a)gısi yimşak (e)rm(i)ş süçig s(a)b(ı)n y(i)mş(ak) (a)gın (a)r(ı)p ır(a)k bod(u)n(u)g ança y(a)gutir ͡(e)rm(i)ş" cümlesinin tam karşılğı "Altın, gümüş, ipekli kumaşı sıkıntısız öylece verir. Çin halkının sözü tatlı, ipekli kumaşları yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekli kumaşla aldatıp uzak(ta bulunan) halkı öylece yaklaştırır imiş"tir. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 45

Aşağıdaki Köl Tigin yazıtının güney yüzünde geçen kelimelerden hangisinin çözümlemesi yanlış verilmiştir?

Öd "zaman" +ke [yönelme durum eki]

Eşid- "işitmek" -gil [2. tekil kişi emir kipi]

İni(y) "kız kardeş" +gün [çokluk eki] +üm [1. tekil kişi iyelik eki]

Sab "söz" +ım [1. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durum eki]

Olur- "oturmak" -tum [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman]

Açıklama:

İni(y) C şeçeneğinde geçtiği gibi "kız kardeş" değil "erkek kardeş" dermektir. Bu nedenle de aradığımız yanlış C seçeneğindedir.

Doğru Cevap: C

Soru 46

Aşağıdaki Köl Tigin yazıtının güney yüzünde geçen kelimelerden hangisinin çözümlemesi yanlış verilmiştir?

Olur- "oturmak" -tum [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman]

İni(y) "erkek kardeş" +gün [çokluk eki] +üm [1. tekil kişi iyelik eki]

Sab "söz" +ım [1. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durum eki]

Eşid- "işitmek" -gil [2. çoğul kişi emir kipi]

Öd "zaman" +ke [yönelme durum eki]

Açıklama:

D şıkkında geçen -gil eki "2. çoğul kişi emir kipi" değil "2. tekil kişi emir kipi"dir. 2. çoğul kişi emir kipi Orhun Türkçesinde "-Ing" şeklindedir. Kişilere göre emir çekimleri kitabımızın 117. sayfasında verilmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 47

Aşağıdaki Köl Tigin yazıtının güney yüzünde geçen kelimelerden hangisinin çözümlemesi yanlış verilmiştir?

ulayu “ve” < ul “temel, esas” +a “ulamak, eklemek” [isimden fiil yapım eki] -(y)u [kalıplaşmış zarf-fiil eki]

biriki “birleşik” < bir “bir (1)” +ik “birikmek” [isimden fiil yapım eki] -i [kalıplaşmış -yapım eki görevini üstlenmiş- zarf-fiil eki]

bir(i) “kuzey” +(y)e [yönelme durumu eki]

uguş “soy-sop” +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki]

bodun “ulus, halk” +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki]

Açıklama:

C şıkkında bulun bir(i) "kuzey" değil "güney" anlamına gelmektedir. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 48

Aşağıdaki Köl Tigin yazıtının güney yüzünde geçen kelimelerden hangisinin çözümlemesi yanlış verilmiştir?

bir(i) “güney” +(y)e [yönelme durumu eki]

bodun “ulus, halk” +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki]

uguş “soy-sop” +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki]

ulayu “ve” < ul “temel, esas” +a “ulamak, eklemek” [fiilden fiil yapım eki] -(y)u [kalıplaşmış zarf-fiil eki]

biriki “birleşik” < bir “bir (1)” +ik “birikmek” [isimden fiil yapım eki] -i [kalıplaşmış -yapım eki görevini üstlenmiş- zarf-fiil eki]

Açıklama:

D şıkkındaki +a "fiilden fiil yapım eki" değil "isimden fiil yapım eki"dir. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 49

Aşağıdaki Köl Tigin yazıtının güney yüzünde geçen kelimelerden hangisinin çözümlemesi yanlış verilmiştir?

buyruk “kumandan, vezir” < buy(u)r- “buyurmak, emir vermek” -uk [isimden fiil yapım eki]

edgüti “iyice” < ed “mal, mülk” +gü “iyi” [isimden isim -sıfat yapım eki] +ti [isimden isim -zarf- yapım ek]

katıgdı “sağlamca” < kat- “katmak, katılaştırmak” -(ı)g “katı” [isimden isim yapım eki] +tı [isimden isim -zarf- yapım eki]

tug- “doğmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +ka [yönelme durumu eki]

bat- “batmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +ıŋa < +ınga < +ınka +ı [3. tekil kişi iyelik eki] +n+ [zamir n’si] +ka [yönelme durumu eki]

Açıklama:

C şıkkında geçen -(ı)g eki "isimden isim yapım eki" değil "fiilden isim yapım eki"dir. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 50

"bu ödke olurtum" ifadesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Yön gösterme eki

Belirtme durum eki

Çıkma durum eki

Bulunma durum eki

Yönelme durum eki

Açıklama:

"ödke" sözcüğündeki +ke eki yönelme durum ekidir. bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 51

"sabımin edgüti eşid" ifadesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

İsimden isim yapım eki

İsimden fiil yapım eki

Fiilden isim yapım eki

Fiilden fiil yapım eki

3. tekil/çoğul kişi emir kipi

Açıklama:

Edgüti sözcüğündeki -gü ve -ti ekleri isimden isim yapım ekleridir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 52

"tabgaç bodun sabı süçig" ifadesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Yönelme durum eki

Çıkma durum eki

Bulunma durum eki

Belirtme durum eki

Araç durum eki

Açıklama:

Söz anlamına gelen "sab" kelimesi araç durum eki olan +(ı)n ekiyle birleşmiştir. Bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 53

"edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş" ifadesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Ettirgenlik eki

Edilgenlik eki

Fiilden isim yapım eki

Geniş zamanın rivayeti

Araç durum eki

Açıklama:

Yürütmek anlamına gelen "yorıt" sözcüğündeki -t eki ettirgenlik ekidir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 54

"yanılsar uguşı bodunı" ifadesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

İsimden isim yapan ek

Fiilden fiil yapan ek

İsim-fiil eki

Sıfat-fiil eki

Zarf-fiil eki

Açıklama:

Yanılmak anlamına genel "yaŋ" sözcüğüne edilgenlik eki olan -(ı)l ve zarf-fiil eki olan -sar getirilmiştir. Bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 55

"igidmiş kaganıŋın sabin almatin" ifadesinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Olumsuz zarf-fiil eki

Bulunma durum eki

1. tekil kişi iyelik eki

Şimdiki zaman sıfat-fiil eki

Çıkma durum eki

Açıklama:

Almak anlamına gelen -al sözcüğüne olumsuz zarf-fiil eki olan -matın eklenmiştir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 56

"teŋri teg teŋride bolmış türü̮k bilge kagan bu ödke olurtum" ifadesinde "teŋride bolmış" sözcüklerindeki ekler aşağıdakilerden hangisinde sırayla ve doğru olarak verilmiştir?

Yönelme durum eki / 1. tekil kişi belirli geçmiş zaman eki

Bulunma-çıkma durum eki / Geçmiş zaman sıfat-fiil eki

Çokluk eki / 2. tekil kişi emir eki

Yönelme durum eki / Geçmiş zaman sıfat-fiil eki

Bulunma-çıkma durum eki / 1. tekil kişi belirli geçmiş zaman eki

Açıklama:

teŋride bol- “gökyüzünde yaratılmak” +de [bulunma-çıkma durumu eki] -mış [geçmiş zaman sıfat-fiil eki]. Bu çözümlemeden de görüleceği üzere doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 57

"ilgerü kün tugsıkka birigerü kün ortusıŋaru k͡uurıgaru kün batsı͡kıŋa yırıgaru tün ortusıŋaru anta içreki bodun k͡oop maŋa körür" ifadesinde "tugsıkka" ve "batsı͡kıŋa" sözcüklerindeki ekler aşağıdakilerden hangisinde sırayla ve doğru olarak verilmiştir?

Gelecek zaman sıfat-fiil eki / yönelme durumu eki / gelecek zaman sıfat-fiil eki / 2. tekil kişi iyelik eki / zamir n'si / çıkma durumu eki

Gelecek zaman sıfat-fiil eki / bulunma durumu eki / şimdiki zaman sıfat-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / zamir n'si / yönelme durumu eki

Gelecek zaman sıfat-fiil eki / yönelme durumu eki / gelecek zaman sıfat-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / zamir n'si / yönelme durumu eki

Gelecek zaman zarf-fiil eki / yönelme durumu eki / geçmiş zaman sıfat-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / zamir n'si / yönelme durumu eki

Gelecek zaman zarf-fiil eki / bulunma durumu eki / gelecek zaman sıfat-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / zamir n'si / yönelme durumu eki

Açıklama:

tug- “doğmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +ka [yönelme durumu eki]
bat- “batmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +ıŋa < +ınga < +ınka +ı [3. tekil kişi iyelik eki] +n+ [zamir n’si] +ka [yönelme durumu eki]
Bu çözümlemelerden yola çıkarsak doğru cevabın C şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: C

Soru 58

"türü͡k kagan ötü͡ken yış olursar ilte buŋ yo͡k" ifadesinde "olursar ilte" sözcüklerindeki ekler aşağıdakilerden hangisinde sırayla ve doğru olarak verilmiştir?

zarf-fiil eki / yönelme durumu eki

3. tekil şahıs şart eki / bulunma-çıkma durumu eki

Sıfat-fiil eki / eşitlik durum eki

Gelecek zaman sıfat-fiil eki / zarf-fiil eki

Yönelme durum eki / aidiyet eki

Açıklama:

olur- “oturmak” -sar [zarf-fiil eki veya 3. tekil şahıs şart eki]
il “memleket, ülke” +te [bulunma-çıkma durumu eki]
Sözcük çözümlemelerinden de anlaşılacağı üzere doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 59

"temir kapıgka tegi süledim yırıgaru yir bayırk͡uu yiriŋe tegi süledim" ifadesinde "temir kapıgka" sözcüklerindeki ekler aşağıdakilerden hangisinde sırayla ve doğru olarak verilmiştir?

Fiilden isim yapım eki / bulunma-çıkma durum eki

İsimden isim yapım eki / zarf-fiil eki

Fiilden isim yapım eki / yönelme durum eki

Fiilden fiil yapım eki / yönelme durum eki

İsimden isim yapım eki / bulunma-çıkma durum eki

Açıklama:

kapıg “kapı” (temir kapıg “Demir Kapı”) < kapa- “kapamak, örtmek” -g [fiilden isim yapım eki- ikinci hecede ünlü daralması ile > kapıg] +ka [yönelme durum eki]
Bu çözümlemeden de anlaşılacağı üzere doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 60

"tabgaç bodun sabı süçig agısi yimşak ermiş" ifadesinde "sabı süçig" sözcüklerindeki ekler aşağıdakilerden hangisinde sırayla ve doğru olarak verilmiştir?

Zarf-fiil eki / isimden fiil yapım eki

Araç durumu eki / isimden isim yapım eki

3. tekil şahıs iyelik eki / yönelme durum eki

Ettirgenlik eki / geniş zamanın rivayeti

Aitlik eki / bulunma-çıkma durum eki

Açıklama:

sab “söz” +(ı)n [araç durumu eki]
süçig “tatlı” < süt “süt” +sig [isimden isim -sıfat- yapım eki. Sözcük kökünün son sesi /t/ ile ek başı /s/ seslerinin kaynaşmasından dolayı hece başı ünsüzü /ç/’dir]
Bu çözümlemelerden yola çıkarak doğru cevabın B şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: B

Soru 61

"bir kişi yaŋılsar uguşı bodunı bişü͡kiŋe tegi k͡ııdmaz ermiş" ifadesinde "yaŋılsar" ve "bişü͡kiŋe" sözcüklerindeki ekler aşağıdakilerden hangisinde sırayla ve doğru olarak verilmiştir?

Edilgenlik eki / sıfat-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / yönelme durumu eki

Ettirgenlik eki / zarf-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / yönelme durumu eki

Edilgenlik eki / zarf-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / yönelme durumu eki

Edilgenlik eki / zarf-fiil eki / 2. tekil kişi iyelik eki / yönelme durumu eki

Edilgenlik eki / zarf-fiil eki / 3. tekil kişi iyelik eki / bulunma-çıkma durumu eki

Açıklama:

yaŋıl- “yanılmak” < yaŋ- “yanılmak” -(ı)l [edilgenlik eki] -sar [zarf-fiil eki]
bişük “beşik” +i [3. tekil kişi iyelik eki] +ŋe [yönelme durumu eki]
Bu çözümlemelerden de anlaşılacağı üzere doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 62

"yagı bolup itinü yaratunu umadu͡k yana içikmiş" cümlesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

+(i)k isimden fiil yapım ekidir.

yan- “dönmek” anlamına gelmektedir.

-(u)n dönüşlülük ekidir.

-ü sıfat-fiil ekidir.

it- “düzenlemek” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

itin- “kendini düzene sokmak” < it- “düzenlemek” -(i)n [dönüşlülük eki] -ü [zarf-fiil eki]
yaratun- “örgütlenmek” < yarat- “yapmak, düzenlemek” -(u)n [dönüşlülük eki] -u [zarf fiil eki]
u-- “yapabilmek, muktedir olmak, gücü yetebilmek” (yeterlilik fiili) -ma [olumsuzluk eki] -duk [olumsuz tabanlarda 1. çoğul kişi belirsiz geçmiş zaman eki: itinü yaratunu umaduk “kendini düzene sokup örgütlenememiş”]
yana “yine, yeniden, tekrar” < yan- “dönmek” -a [kalıplaşmış zarf-fiil eki]
içik- “bağımlı olmak” < iç “iç” +(i)k [isimden fiil yapım eki] -miş [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman]
Bu bilgiler ışığında doğru cevabın D şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: D

Soru 63

"bunça ͡işig küçüg birtü͡kgerü sakınmatı türü͡k bodun ölüreyin urugsıratayin tir ermiş" cümlesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

+(i)g belirtme durumu ekidir.

sak “düşünen, tedbirli” anlamına gelmektedir.

-tük sıfat-fiil ekidir.

-ür ettirgenlik ekidir.

urug “aile” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

iş “iş” +(i)g [belirtme durumu eki]
küç “güç, kuvvet” +(ü)g [belirtme durumu eki]
bir- “vermek” -tük [sıfat-fiil eki] +gerü [yön gösterme eki]
sakın- “düşünmek” < sa- “hesap etmek, saymak” -k “düşünen, tedbirli” [fiilden isim yapım eki] +ı [isimden fiil yapım eki] -n [dönüşlülük eki] -matı [olumsuz zarf-fiil eki]
ölür- “öldürmek” < öl- “ölmek” -ür “öldürmek” [ettirgenlik eki] -eyin [1. tekil kişi emir eki]
urugsırat- “nesilsiz bırakmak” < urug “kabile” +sıra “çocuksuz bırakmak” [isimden fiil yapım eki] -t [ettirgenlik eki] -ayın [1. tekil kişi emir eki]
Yukarıdaki bilgiler ışığında bakıldığı zaman doğru cevabın E şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: E

Soru 64

"türü͡k bodun yoo͡k bolmazun tiyin bodun bolçun tiyin kaŋım ilteriş kaganıg ögüm ilbilge katunug teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmiş" cümlesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

kötür- “yukarıya kaldırmak, yüceltmek” anlamlarına gelmektedir.

-(y)in zarf-fiil ekidir.

kaŋ “baba” anlamına gelmektedir.

+(u)g bulunma durumu ekidir.

ti- “demek” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

bol- “olmak” -ma [olumsuzluk eki] -zun [3. tekil kişi emir eki]
ti- “demek” -(y)in [zarf-fiil eki]
bol- “olmak” -çun [3. tekil kişi emir eki]
kaŋ “baba” +(ı)m [1. tekil kişi iyelik eki]
ög “anne” +(ü)m [1.tekil kişi iyelik eki]
katun “hatun, kadın” +(u)g [belirtme durumu eki]
töpü “tepe” (> töpe > tepe) +si [3. tekil kişi iyelik eki] +n [zamir n’si] +te [bulunma-çıkma durumu eki]
kötür- “yukarıya kaldırmak, yüceltmek” -miş [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]
Bu bilgiler ışığında bakıldığı zaman doğru cevabın D şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: D

Soru 65

"kaŋım kagan yiti yegirmi erin taşıkmış taşra yorıyur tiyin kü eşidip balı͡kdakı tagı͡kmış tagdakı inmiş tirilip yetmiş er bolmış" cümlesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

+kı aidiyet ekidir.

tir- “toplamak” anlamına gelmektedir.

-(i)l edilgenlik ekidir.

balık “şehir” anlamına gelmektedir.

-(y)ur 3. tekil kişi şimdiki zaman ekidir.

Açıklama:

er “adam, erkek” +(i)n [araç durumu eki]
taşık- “dışarı çıkmak, baş kaldırmak” < taş “dış, dışarı” +(ı)k [isimden fiil yapım eki] -mış [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]
taş “dış, dışarı” +ra [yön gösterme eki]
yorı- “yürümek” -(y)ur [3. tekil kişi geniş zaman eki]
ti- “demek, söylemek” -yin [zarf-fiil eki]
balık “şehir” +da [bulunma durumu eki] +kı [aidiyet eki]
tagık- “dağa çıkmak” < tag “dağ” +(ı)k [isimden fiil yapım eki] -mış [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]
tag “dağ” +da [bulunma durumu eki] +kı [aidiyet eki]
in- “inmek” -miş [3.tekil kişi belirsiz geçmiş zaman]
tiril- “toplanmak” < tir- “toplamak” -(i)l [edilgenlik eki] -(i)p [zarf-fiil eki]
Bu bilgiler doğrultusunda bakıldığı zaman doğru cevabın E şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: E

Soru 66

"teŋri k͡üüç birtü͡k üçün kaŋım kagan süsi böri teg ermiş yagısi k͡ooń teg ermiş" cümlesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

kaŋ “baba” anlamına gelmektedir.

+si 3. tekil kişi iyelik ekidir.

-tük geçmiş zaman sıfat-fiil ekidir.

sü “komutan” anlamına gelmektedir.

yagı “düşman” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

bir- “vermek” -tük [geçmiş zaman sıfat-fiil eki]
kaŋ “baba” +(ı)m [1. tekil kişi iyelik eki]
sü “asker” +si [3. tekil kişi iyelik eki]
yagı “düşman” +si [3. tekil kişi iyelik eki]
Bu bilgiler ışığında bakıldığı zaman doğru cevabın D şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: D

Soru 67

"ilgerü k͡uurıgaru sülep tirmiş kubratmış kamagı..." cümlesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

süle- “ordu sevk etmek, asker göndermek” anlamlarına gelmektedir.

+le isimden fiil yapım ekidir.

tir- “toplamak” anlamına gelmektedir.

+garu yön gösterme ekidir.

kubrat- “ayırmak, dağıtmak” anlamlarına gelmektedir.

Açıklama:

il “ileri, doğu” +gerü [yön gösterme eki]
kurı “batı” +garu [yön gösterme eki]
süle- “ordu sevk etmek, asker göndermek” sü “ordu, asker”, +le [isimden fiil yapım eki] -p [zarf-fiil eki]
tir- “toplamak” -miş [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]
kubrat- “toplamak, bir araya getirmek” < kubra- “toplamak” -t [ettirgenlik eki] -mış [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]
Bu bilgiler doğrultusunda bakıldığı zaman doğru cevabın E şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: E

Soru 68

“To͡kuz oguz begleri bodunı bu sabımin edgüti eşid katıgdı tıŋla” ifadesinin türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, Onca halkı hep düzene soktum.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, kağanın sözünü dinlemeden her yere gittin.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, dinlemeden o yere doğru gittin.

Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, dinleyin, yoksul fakir halkı hep derleyip topladım.

Açıklama:

G2 To͡kuz og(u)z b(e)gl(e)ri bod(u)nı bu s(a)b(ı)m(i)n (e)dgüti (e)şid k(a)t(ı)gdı tıŋla ilg(e)rü kün tugs(ı)k(k)a bir(i)g(e)rü kün ortusıŋ(a)ru k͡uurıg(a)ru kün b(a)tsı͡kıŋa yır(ı)g(a)ru tün ortusıŋ(a)ru (a)n͡ta içr(e)ki bod(u)n k͡oo[p] m[aŋ]a kör[ür (a)n͡ç]a bod(u)n (Dokuz Oğuz beyleri ve halkı, bu sözlerimi iyice işit (ve) sağlamca dinle. Doğuda (ileride) güneşin doğacağı yere, güneyde gündüz ortasına, batıda güneşin battığı yere, kuzeyde gece ortasına kadar orada (bu sınırlar) içindeki halk hep bana tâbidir.)

Doğru Cevap: A

Soru 69

“Üçün igidmiş kaganıŋın sabin almatin yir sayu ba)rdıg k͡oop anta alkın͡tıg arıltıg"” ifadesinin türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Yoksul halkı zengin yaptım, az halkı çoğalttım. Acaba bu sözümde yalan var mı?

Tanrı buyurduğu için kendim bahtım olduğu için kağan (olarak tahta) oturdum.

İçin (seni) beslemiş kağanının sözünü almadan (dinlemeden) her yere gittin, hep oralarda tükendin, zayıfladın.

Ötüken yaylasında oturup kervan kafile gönderirsen asla sıkıntın olmaz.

Bir kişi yanıldığında soyu-sopu halkının beşikteki çocuğuna kadar acımazmış.

Açıklama:

G9 Üçün ig(i)dm(i)ş k(a)g(a)n(ı)ŋ(ı)n s(a)bin (a)lm(a)tin yir s(a)yu b(a)rd(ı)g k͡oop (a)nta (a)lk(ı)n͡t(ı)g (a)r(ı)lt(ı)g (a)n͡ta k(a)lm(ı)şı yir s(a)yu k͡oop toru ölü yor(ı)yur (e)rt(i)g t(e)ŋri y(a)rl(ı)kadu͡kin üçün [ö]z(ü)m k͡uutum b(a)r üçün k(a)g(a)n ol(u)rt(u)m k(a)g(a)n ol(u)r(u)p ( için (seni) beslemiş kağanının sözünü almadan (dinlemeden) her yere gittin, hep oralarda tükendin, zayıfladın. Orada (sağ) kalmış olanları(nız) her yönde hep mahvolarak ölerek yürür idin(niz). Tanrı buyurduğu için kendim bahtım olduğu için kağan (olarak tahta) oturdum. Kağan (olarak tahta) oturup.)

Doğru Cevap: C

Soru 70

Aşağıdakilerden hangisi “teŋride bol” sözcüğünün çözümlemesidir?

[1. tekil kişi iyelik eki] + [belirtme durumu eki]

[çokluk eki] + [1. tekil kişi iyelik eki]

[1. tekil kişi iyelik eki] + [belirtme durumu eki]

[fiilden isim yapım eki] +e [isimden fiil yapım eki]

[bulunma-çıkma durumu eki] - [geçmiş zaman sıfat-fiil eki]

Açıklama:

teŋri “1. gök, gökyüzü; 2. tanrı” teŋri teg “tanrı gibi” teŋride bol- “gökyüzünde yaratılmak” +de [bulunma-çıkma durumu eki] -mış [geçmiş zaman sıfat-fiil eki]

Doğru Cevap: E

Soru 71

Aşağıda verilen sözcüklerden hangisi [1. tekil kişi iyelik eki] almıştır?

Uguşum

Tarkan

Buyruk

Edgüti

Katıgdı

Açıklama:

uguş “soy-sop” +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki], tarkan “yüksek bir unvan” +t [çokluk eki] (/n/ ile sonlanan adla, buyruk “kumandan, vezir” < buy(u)r- “buyurmak, emir vermek” -uk [isimden fiil yapım eki], edgüti “iyice” < ed “mal, mülk” +gü “iyi” [isimden isim -sıfat yapım eki] +ti [isimden isim -zarf- yapım ek], katıgdı “sağlamca” < kat- “katmak, katılaştırmak” -(ı)g “katı” [fiilden isim yapım eki] +tı [isimden isim -zarf- yapım eki].

Doğru Cevap: A

Soru 72

Aşağıda verilen sözcüklerden hangisi yönelme durum eki almıştır?

Biriye

Biriki

Ulayu

Tıŋla

buŋsuz

Açıklama:

bir(i) “güney” +(y)e [yönelme durumu eki], biriki “birleşik” < bir “bir (1)” +ik “birikmek” [isimden fiil yapım eki] -i [kalıplaşmış -yapım eki görevini üstlenmiş- zarf-fiil eki], ulayu “ve” < ul “temel, esas” +a “ulamak, eklemek” [isimden fiil yapım eki] - (y)u [kalıplaşmış zarf-fiil eki], tıŋla- “dinlemek” - Ø [2. tekil/çoğul kişi emir eki], buŋsuz “bunsuz, sıkıntısız” < buŋ “sıkıntı” +suz [isimden isim yapım eki, yokluk eki].

Doğru Cevap: A

Soru 73

Aşağıdakilerden hangisi “yinçü ügüz keçe” ifadesi için doğru bir açıklamadır?

Zarf-fiil ekleri kalıplaşarak ulandıkları sözcüğü isimleştirir.

Bulunma-çıkma durumu ek almıştır.

Yönelme durumu eki kullanılmıştır

Belirtme durumu eki vardır.

Özel adlarla kurulan tamlamalarda genellikle iyelik ekleri kullanılmaz.

Açıklama:

Biriki “birleşik” < bir “bir (1)” +ik “birikmek” [isimden fiil yapım eki] -i[kalıplaşmış -yapım eki görevini üstlenmiş- zarf-fiil eki] Bu dönemde zarf-fiil ekleri kalıplaşarak ulandıkları sözcüğü isimleştirebiliyorlardı./ il “memleket, ülke” +te [bulunma-çıkma durumu eki] / Tüpüt “yer adı” +ke [yönelme durumu eki / bodun “halk” +(u)g [belirtme durumu eki]/ Bu dönemde, özel adlarla kurulan tamlamalarda genellikle iyelik ekleri kullanılmaz. türük bodun “Türk halkı” KT G6, türük begler “Türk beyleri” KT G10, tabgaç kaganta “Çin hakanından” KT G11, yinçü ügüz keçe “İnci (Sır Derya) ırmağını geçerek” gibi. tokuz oguz begleri bodunı ifadesinde olduğu gibi iyelik eklerinin kullanımı ise nadirdir.

Doğru Cevap: E

Soru 74

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde [isimden isim -sıfat yapım eki] ve [isimden isim -zarf- yapım eki] kullanılmıştır?

Katıgdı

Buyruk

Edgüti

Biriki

Sabın

Açıklama:

Katıgdı “sağlamca” < kat- “katmak, katılaştırmak” -(ı)g “katı” [fiilden isim yapım eki] +tı [isimden isim -zarf- yapım eki], buyruk “kumandan, vezir” < buy(u)r- “buyurmak, emir vermek” -uk [isimden fiil yapım eki], edgüti “iyice” < ed “mal, mülk” +gü “iyi” [isimden isim -sıfat yapım eki] +ti [isimden isim -zarf- yapım ek], biriki “birleşik” < bir “bir (1)” +ik “birikmek” [isimden fiil yapım eki] -i [kalıplaşmış -yapım eki görevini üstlenmiş- zarf-fiil eki], sab “söz” +(ı)n [araç durumu eki].

Doğru Cevap: C

Soru 75

Aşağıdakilerden hangisi “Süçig, Yagur, Yanılsar” sözcüklerinin türkçe anlamları doğru olarak verilmiştir?

Tatlı- Yaklaşmak- Yanmak

Yaklaşmak- Yanılmak- Tatlı

Tatmak- Yaklaşmak- Yanılmak

Süt - Yakın- Yanmak

Tatlı- Yaklaşmak- Yanılmak

Açıklama:

süçig “tatlı” < süt “süt” +sig [isimden isim -sıfat- yapım eki. Sözcük kökünün son sesi /t/ ile ek başı /s/ seslerinin kaynaşmasından dolayı hece başı ünsüzü /ç/’dir], yag(u)r- (< yakur-) “yaklaşmak” < ya- “yaklaşmak” -k “yakın” [fiilden isim yapım eki] +u “yaklaşmak” [isimden fiil yapım eki: > yagu-] -r [ettirgenlik eki] -u [zarf-fiil eki], yaŋıl- “yanılmak” < yaŋ- “yanılmak” -(ı)l [edilgenlik eki] -sar [zarf-fiil eki].

Doğru Cevap: E

Soru 76

Aşağıda verilen sözcüklerden hangisi ‘doğmak’ Orhun Türkçesinde anlamına gelmektedir?

Kurı

Eşid

Ortu

Biri

tug

Açıklama:

Kurı “batı” +garu [yön gösterme eki], eşid- “işitmek” - Ø [2. tekil/çoğul kişi emir eki], ortu “orta” (> orta) +sı [3. tekil kişi iyelik eki], bir(i) “güney” +(y)e [yönelme durumu eki], tug- “doğmak” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +ka [yönelme durumu eki]

Doğru Cevap: E

Soru 77

Aşağıda verilen kelimelerden hangisi eşitlik durumu eki almıştır?

Bunça

Yirine

Yışda

Tutsık

Olurup

Açıklama:

Bu “işaret zamiri, bu” +n [zamir n’si] +ça [eşitlik durumu eki], yir “yer, memleket” +i [3. tekil kişi iyelik eki] +ŋe [yönelme durumu eki], yış “yayla” +da [bulunma-çıkma durumu eki], tut- “tutmak, edinmek” -sık [gelecek zaman sıfat-fiil eki], olur- “oturmak” -(u)p [zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: A

Soru 78

I. “Sab” söz demektedir.
II. Cümlenin eylemi şimdiki zaman 2. teklik kişi çekimindedir.
III.”Sabımın” sözcüğündeki +(ı)n belirtme durumu ekidir.
“sabımın tüketi eşidgil” ifadesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, III

II, III

Açıklama:

“sabımın tüketi eşidgil” ifadesi Türkiye Türkçesine “Sözümü tamamıyla işit.” şeklinde aktarılmaktadır. Dolayısıyla “eşidgil” eylemini karşılığı “işitiyorsun” şeklinde değildir.
sab “söz” +ım [1. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durumu eki] eşid- “işitmek” -gil [2. tekil kişi emir eki]

Doğru Cevap: D

Soru 79

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde “zarf-fiil eki” kullanılmıştır?

ulayu

ödke

uguşum

buyruk

kurıgaru

Açıklama:

ulayu “ve” < ul “temel, esas” +a “ulamak, eklemek” [isimden fiil yapım eki] -
(y)u [kalıplaşmış zarf-fiil eki]
öd “zaman” + ke [yönelme durumu eki]
uguş “soy-sop” +(u)m [1. tekil kişi iyelik eki]
buyruk “kumandan, vezir” < buy(u)r- “buyurmak, emir vermek” -uk [isimden fiil yapım eki]
kurı “batı” +garu [yön gösterme eki]

Doğru Cevap: A

Soru 80

Aşağıdakilerden hangisi birden fazla ek almıştır?

begler

yirke

içreki

bilge

işig

Açıklama:

beg “bey” +ler [çokluk eki]
yir “yer” +ke [yönelme durumu eki]
iç “iç” +re [yön gösterme eki] +ki [aidiyet eki]
bilge “bilen, bilgili” < bil- “bilmek” -ge [fiilden isim -sıfat- yapım eki]
iş “iş” +(i)g [belirtme durumu eki]

Doğru Cevap: C

Soru 81

Aşağıdakilerden hangisinde “gelecek zaman eki” kullanılmıştır?

igidmiş kagan

ölteçi sen

arıltıg

ölüreyin

bolmazun

Açıklama:

igid- “beslemek, doyurmak” -miş [geçmiş zaman sıfat-fiil eki: igidmiş kağan “besleyip doyurmuş kağan”]
öl- “ölmek” -teçi sen [2. tekil kişi gelecek zaman]
arıl- “zayıflamak” < ar- “zayıf düşmek -(ı)l [dönüşlülük eki] -tıg [2. tekil kişi belirli geçmiş zaman, ŋ ~ g nöbetleşmesi ile]
ölür- “öldürmek” < öl- “ölmek” -ür “öldürmek” [ettirgenlik eki] -eyin [1. tekil kişi emir eki]
bol- “olmak” -ma [olumsuzluk eki] -zun [3. tekil kişi emir eki]

Doğru Cevap: B

Soru 82

katıgdı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Fiilden isim yapım eki, belirtme durumu eki

Fiilden isim yapım eki, ilgi (tamlayan) durumu eki

Fiilden isim yapım eki, isimden isim -zarf- yapım eki

İsimden fiil yapım eki, sıfat-fiil eki

İsimden fiil yapım eki, geçmiş zaman eki

Açıklama:

katıgdı “sağlamca” < kat- “katmak, katılaştırmak” -(ı)g “katı” [fiilden isim yapım eki] +tı [isimden isim -zarf- yapım eki]

Doğru Cevap: C

Soru 83

türük bodun ölüreyin cümlesinin eylemindeki ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Ettirgenlik eki, 1. tekil kişi emir eki

Geniş zaman eki, 1. tekil kişi eki

Sıfat-fiil eki, . 3 tekil kişi iyelik eki

Ettirgenlik eki, 2. tekil kişi emir eki

Geniş zaman eki, 3. tekil kişi eki

Açıklama:

Sorudaki türük bodun ölüreyin cümlesinin eylemi “ölüreyin”dir.
ölür- “öldürmek” < öl- “ölmek” -ür “öldürmek” [ettirgenlik eki] -eyin [1. tekil kişi emir eki]

Doğru Cevap: A

Soru 84

Sırasıyla “isimden fiil yapım eki, zarf-fiil eki” alan sözcük aşağıdakilerden hangisidir?

tirilip

tagdakı

küçüg

işig

sülep

Açıklama:

tiril- “toplanmak” < tir- “toplamak” -(i)l [edilgenlik eki] -(i)p [zarf-fiil eki]
tag “dağ” +da [bulunma durumu eki] +kı [aidiyet eki]
küç “güç, kuvvet” +(ü)g [belirtme durumu eki]
iş “iş” +(i)g [belirtme durumu eki]
süle- “ordu sevk etmek, asker göndermek” sü “ordu, asker”, +le [isimden fiil yapım eki] -p [zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: E

Soru 85

Aşağıdakilerden hangisinde “yön gösterme eki” kullanılmıştır?

ögüm

subı

ısar

taşra

kişig

Açıklama:

ög “anne” +(ü)m [1.tekil kişi iyelik eki]
sub “su” +ı [3. tekil kişi iyelik eki]
ı- “göndermek” -sar [zarf-fiil eki veya şart eki]
taş “dış, dışarı” +ra [yön gösterme eki]
kişi “kişi, insan” +g [belirtme durumu eki]

Doğru Cevap: D

Soru 86

Aşağıdakilerden hangisinde “olumsuz zarf-fiil eki” kullanılmıştır?

edgüti

tegmedim

almatın

yışda

buŋsuz

Açıklama:

edgüti “iyice” < ed “mal, mülk” +gü “iyi” [isimden isim -sıfat yapım eki] +ti [isimden isim -zarf- yapım ek]
tegme- “ulaşmamak” < teg-“ulaşmak” -me [olumsuzluk eki] -dim [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman]
al- “almak” -matın [olumsuz zarf-fiil eki]
yış “yayla” +da [bulunma-çıkma durumu eki]
buŋsuz “bunsuz, sıkıntısız” < buŋ “sıkıntı” +suz [isimden isim yapım eki, yokluk eki]

Doğru Cevap: C

Soru 87

Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

teg “gibi” anlamına gelmektedir.

bir- “bilmek” anlamına gelmektedir.

tıŋla- “dinlemek” anlamına gelmektedir.

keç- “geçmek” anlamına gelmektedir.

to- “doymak” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

teg “gibi” , tıŋla- “dinlemek” , keç- “geçmek” ve to- “doymak” anlamına gelmektedir. Ancak bir- “vermek” anlamına gelmektedir.

Doğru Cevap: B

Ünite 9

Soru 1

Orhun türkçesine göre "üze" ne demektir?

“yukar, yukarda”

"aşağı"

"aşağı-aşağıda"

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

üze “yukar, yukarda” Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 2

Orhun türkçesine göre "asra" ne demektir?

asra “aúa÷, aúa÷da” (< * as “aúa÷” +ra [yön gösterme eki])

asra “yörük÷, aúa÷da” (< * as “aúa÷” +ra [yön gösterme eki])

asra “azra÷, aúa÷da” (< * as “aúa÷” +ra [yön gösterme eki])

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

asra “aúa÷, aúa÷da” (< * as “aúa÷” +ra [yön gösterme eki]) Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 3

Orhun türkçesine göre "kln-" ne demektir?

“yaratlmak” < kl- “klmak, yaratmak” -()n [edilgenlik eki]

“yoketmek” < kl- “klmak, yoketmek” -()n [edilgenlik eki]

“yokolmak” < kl- “klmak, yokolmak” -()n [edilgenlik eki]

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

kln- “yaratlmak” < kl- “klmak, yaratmak” -()n [edilgenlik eki] Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 4

Orhun Türkçesine göre"eki" ne demektir?

“iki, 2” +n [araç durumu eki]

“iki, 3” +n [araç durumu eki]

“iki, 4” +n [araç durumu eki]

“iki, 5” +n [araç durumu eki]

“iki, 6” +n [araç durumu eki]

Açıklama:

“iki, 2” +n [araç durumu eki]

Doğru Cevap: A

Soru 5

Orhun türkçesine göre "og(u)l" ne demektir?

“o÷ul” + [3. tekil kiúi iyelik eki: orta hece düúmesi ile ogl] +n [zamir

“o÷ul” + [1. tekil kiúi iyelik eki: orta hece düúmesi ile ogl] +n [zamir

“o÷ul” + [2. tekil kiúi iyelik eki: orta hece düúmesi ile ogl] +n [zamir

“o÷ul” + [3. çoğul kiúi iyelik eki: orta hece düúmesi ile ogl] +n [zamir

hiçbiri

Açıklama:

og(u)l “o÷ul” + [3. tekil kiúi iyelik eki: orta hece düúmesi ile ogl] +n [zamir
n’si] +ta [bulunma-çkma durumu eki] Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 6

Orhun türkçesine göre "eçü" ne demektir?

“ata dede, ced” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

“arkadaş dede, ced” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

“düşman dede, ced” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

eçü “ata dede, ced” +m [1. tekil kiúi iyelik eki] Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 7

Orhun türkçesine göre "apa" ne demektir?

“”ata, ecdat” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

“”biricik, ” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

“”düşman, savaş” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

apa “”ata, ecdat” +m [1. tekil kiúi iyelik eki] Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 8

Orhun türkçesine göre "il" ne demektir?

“memleket, ülke” +i [3. tekil kişi iyelik eki]

“köy” +i [3. tekil kiúi iyelik eki]

“ev” +i [3. tekil kişi iyelik eki]

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

il “memleket, ülke” +i [3. tekil kiúi iyelik eki
il “memleket, ülke” +i [3. tekil kişi iyelik eki Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 9

Orhun türkçesine göre "bodun" ne demektir?

“halk, millet” +()ƾ [ilgi durumu eki]

“araba” +()ƾ [ilgi durumu eki]

“ev” +()ƾ [ilgi durumu eki]

hepsi

hiçbiri

Açıklama:

bodun “halk, millet” +()ƾ [ilgi durumu eki] Cevap:A

Doğru Cevap: A

Soru 10

............... üze kök t(e)ri (a)s[ra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oğlı kılınmış], metnin türkçe çevrisi hangisidir?

Yukarıda mavi gök, aşağıda kara yer yaratıldığnda ikisi arasında insanoğlu yaratılmış.

İnsanoğlunun üzerine atam dedem Bumin Kaan, İştemi Kaan tahta oturmuş.

İki (sınır) arasında pek dağınık (yaşayan) Köktürkleri düzene sokarak öylece hükmeder imiş.

ülkeyi elinde tutup yasayı düzenlemiş.

Ondan sonra küçük kardeşi kaan olmuş şüphesiz.

Açıklama:

............... üze kök t(e)ri (a)s[ra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oğlı kılınmış],
Yukarıda mavi gök, aşağıda kara yer yaratıldığnda ikisi arasında insanoğlu yaratılmış.

Doğru Cevap: A

Soru 11

it- “düzenlemek” -i ifadesinde, aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Edilgenlik eki

Yön gösterme eki

Zarf-fiil eki

Belirtme durumu eki

Bulunma-çıkma durumu eki

Açıklama:

it- “düzenlemek” -i [zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: C

Soru 12

beg “bey” +leri ifadesinde, aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Sıfat-fiil

Zarf-fiil

İsimden fiil yapım eki

3. çoğul kişi iyelik eki

İsimden isim yapım eki

Açıklama:

beg “bey” +leri (3. çoğul kişi iyelik eki)

Doğru Cevap: D

Soru 13

ini “erkek kardeş” +si ifadesinde, aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

İsim çekim eki

Zarf-fiil

İsimden fiil yapım eki

İsimden isim yapım eki

3. tekil kişi iyelik eki

Açıklama:

ini “erkek karde” +si (3. tekil kişi iyelik eki)

Doğru Cevap: E

Soru 14

Id- “göndermek” < ı- “göndermek” -d sözcüğünde aşağıdaki eklerden hangisi vardır?

Fiilden fiil yapım eki, pekiştirme eki

İsimden isim (sıfat) yapım eki

İsimden fiil yapım eki

Fiilden isim yapım eki

Belirtme durumu eki

Açıklama:

Id- “göndermek” < ı- “göndermek” -d (Fiilden fiil yapım eki, pekiştirme eki)

Doğru Cevap: A

Soru 15

begli bodunlı “bey ve halk” +g sözcüğünde aşağıdaki eklerden hangisi vardır?

Fiilden isim yapım eki

İsimden isim (sıfat) yapım eki

İsimden fiil yapım eki

İkinci tekil şahıs iyelik eki

Belirtme durumu eki

Açıklama:

begli bodunlı “bey ve halk” +g [belirtme durumu eki]

Doğru Cevap: E

Soru 16

köö[l tigin bir]le sözl(e)şd(i)m(i)z k(a)n(ı)m(ı)z, cümlesinin Türkçe aktarımı hangisidir?

Prens iki ad ve kardeim Költigin ile anlaştık (konuştuk): Babamızın

Költigin ile anlaştık (konuştuk): Babamızın

Zengin (ve) müreffeh halkın üzerine hükümdar olmadım.

beni o Tanrı, kaan (olarak) tahta oturttu.

İçeride aşı olmayan, dışarıda giyeceği olmayan kötü durumdaki (bir)

Açıklama:

köö[l tigin bir]le sözl(e)şd(i)m(i)z k(a)n(ı)m(ı)z,
Költigin ile anlaştık (konuştuk): Babamızın

Doğru Cevap: B

Soru 17

ög “anne” +(ü)m ifadesinde, aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

1. tekil kişi iyelik eki

Sıfat-fiil

Zarf-fiil

İsimden fiil yapım eki

İsim çekim eki

Açıklama:

ög “anne” +(ü)m [1. tekil kii iyelik eki]

Doğru Cevap: A

Soru 18

buz- “bozguna uratmak, bozmak” -dum ifadesinde, aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Sıfat-fiil

1. tekil kişi belirli geçmiş zaman

İsimden fiil yapım eki

İsimden isim yapım eki

İsim çekim eki

Açıklama:

buz- “bozguna uratmak, bozmak” -dum (1. tekil kii belirli geçmiş zaman)

Doğru Cevap: B

Soru 19

kör- “itaat etmek, tâbi olmak” -ti İfadesinde, aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

1. tekil kişi iyelik eki

1. tekil kişi belirli geçmiş zaman

3. tekil kişi iyelik eki

3. tekil kişi belirli geçmiş zaman

belirtme durumu eki

Açıklama:

kör- “itaat etmek, tâbi olmak” -ti (3. tekil kişi belirli geçmiş zaman)

Doğru Cevap: D

Soru 20

"kiľi ogln˭ta üze (e)çüm (a)pam bum()n
k(a)g(a)n (i)ľt(e)mi k(a)g(a)n ol(u)rm()ľ
ol(u)r(u)p(a)n türü˭k [b]od(u)n()Ĭ ilin
törüsin tuta birm(i)ľ iti birm(i)ľ tört
bul(u)Ĭ k˭oop y(a)g (e)rm(i)ľ sü
sül(e)pen tört bul(u)Ĭd(a)k bod(u)n(u)g
[kop almľ kop baz klmľ] b(a)ľl()g()g
[yü]küntürmiľ tizlig[ig sökürmiľ ilgerü
kadrkan yľka tegi kirü]"
Yukarıdaki Bilge Kağan Yazıtından alınan metnin çevirisi hangisidir?

ønsano÷lunun üzerine atam dedem
Bumn Ka÷an, øútemi Ka÷an tahta
oturmú. Tahta oturarak Türk
milletinin ülkesine devletine hakim
olmuú (ve) düzenlemiú. Dört taraf hep
düúman imiú. Asker sevk ederek dört
taraftaki milleti hep almú hep
ba÷ml klmú, baú olana baú
e÷dirmiú, dizi olana diz çöktürmüú.
Do÷uda Kingan da÷larna kadar
batda

Demir Kap’ya kadar (kendi insann)
yerleútirmiú. øki (snr) arasnda pek
da÷nk (yaúayan) Köktürkleri düzene
sokarak öylece hükmeder imiú. Bilgili
ka÷an imiú, yi÷it ka÷an imiú, veziri de
bilgili imiú úüphesiz, yi÷it imiú
úüphesiz. Beyleri de milleti de itaatli
(düzgün) imiú. Onun için ülkeyi öylece elinde tutmuútur, ülkeyi elinde
tutup yasay düzenlemiú. Kendisi
öylece vefat etmiú.

Yu÷ (yas) töreni yapc (ve) a÷layc
(olarak) do÷uda gün do÷usundaki
Bükli Çöl halk, Çin, Tibet, Avar,
Rum (Bizans), Krgz, Üç Kurkan,
Otuz Tatar, Ktay, Tatab.... bunca
halklar gelerek a÷lamú, yu÷ töreni
yapmú. Öylesine úöhretli ka÷anmú.
Ondan sonra küçük kardeúi ka÷an olmuú úüphesiz, çocuklar ka÷an olmuú
úüphesiz. Ondan sonra kardeúi
a÷abeyi gibi

birbirinin aleyhine çevirdi÷i için Türk
milleti vatan hâline getirdi÷i ülkesini
elden çkarmú, tahta oturttu÷u
ka÷ann kaybetmiú. Çin halkna, bey
olmaya lâyk erkek evlâdn kul kld,
hanm olmaya lâyk kz çocu÷unu
cariye yapt. Türk beyleri Türk adn
brakt, Çin’e tâbi olan beyler Çin
adlarn alarak Çin hakanna tâbi
olmuú, elli yl

iúi gücü vermiúler (hizmet etmiúler).
Do÷uda, gün do÷usunda Bükli
ka÷anna kadar sefer etmiúler, batda
Demir Kap’ya kadar sefer etmiúler,
Çin ka÷an için (baúkalarnn)
ülkesini devletini (töresini) almúlar.
Türk avam (cahil) halk úöyle demiú:
“Vatan olan millet idim, vatanm
úimdi nerede? Kime (kim için) vatan
kazanrm (fetih yaparm)?” der imiú.

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 21

"ög(ü)m k(a)tun(u)g köt(ü)r(ü)gme
t(e)Ĭri il b(e)r(i)g[me t](e)Ĭri türü˭k
bod(u)n (a)t küsi yo˭k bolm(a)zun
tiy(i)n öz(ü)m(i)n ol t(e)Ĭri k(a)g(a)n
ol(u)rtd [neĬ y]ls()g bod(u)nta üze ˭
ol(u)rm(a)d()m içre (a)ľs()z t(a)ľra
tons(u)z y(a)b()z y(a)bl(a)k bod(u)n˭ta
[üze olurtum t]ig(i)n (e)ki ľ(a)d in(i)m
k˭öö[l tigin bir]le sözl(e)ľd(i)m(i)z
k(a)Ĭ()m()z"
Metnin çevirisi aşağıdakilerden hangisidir?

annem hatunu yücelten (yukar
kaldran) Tanr, vatan veren Tanr
Türk halknn ad san yok olmasn
diye beni o Tanr, ka÷an (olarak)
tahta oturttu. Zengin (ve) müreffeh
halkn üzerine hükümdar olmadm.
øçeride aú olmayan, dúarda giyece÷i olmayan kötü durumdaki (bir)
halk üzerine hükümdar oldum. Prens
iki úad ve kardeúim Költigin ile
anlaútk (konuútuk): Babamzn

Halk besleyip doyuraym diye
kuzeyde O÷uz halkna do÷ru, do÷uda
Ktay (ve) Tatab halkna do÷ru,
güneyde Çin’e do÷ru on iki (kez)
sefer ettim, savaútm. Ondan sonra
Tanr (öyle) buyurdu÷u için bahtm
(ve) ksmetim oldu÷u için ölecek
halk diriltip doyurdum, çplak halk
giyimli yaptm, fakir halk zengin
ettim,

az halk çok yaptm, güçlü devleti
olandan, güçlü ka÷an olandan daha
iyi yaptm. Dört taraftaki halk hep
kendime tabî ettim, (halkm)
düúmansz hâle getirdim, (bu
halklarn) hepsi bana ba÷ml oldu.
On yedi yaúmda Tangut tarafna
do÷ru asker sevk ettim, Tangut halkn bozguna u÷rattm, çocuklarn,
kadnlarn, at sürülerini, (ve tüm)
varlklarn o zaman aldm. On sekiz
yaúmda Alt bölge Sogdak(larna)

do÷ru asker sevk ettim, halk
orada bozguna u÷rattm.
Çinli Ong Totok elli bin
(kiúilik) ordu (ile) geldi. Iduk
Baú’ta savaútm, o orduyu
orada yok ettim. Yirmi
yaúmda, Basml Iduk Kut’u
akraba kavim idi, “Kervan
göndermiyor” diye sefer ettim
……………….. ba÷ml kldm,
harac ………………… çevirip
getirdim. Yirmi iki yaúmda
Çin

“Ka÷anl millet idim, ka÷anm hani?
Hangi ka÷ana iúi gücü veriyorum
(hizmet ediyorum)?” dermiú. Böyle
deyip Çin ka÷anna düúman olmuú,
düúman olup kendini düzene sokup
örgütlenememiú, yine (Çinlilere)
ba÷ml olmuú.(Çin halk) bunca iúi
gücü vermesini (hizmet etti÷ini) düúünmeden “Türk halkn öldüreyim,
neslini yok edeyim” dermiú. Yukarda

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 22

kl()nm(a)du˭k (e)r(i)nç ogl k(a)Ĭin
t(e)g kl()nm(a)du˭k (e)r(i)nç bil(i)gs(i)z ˭
k(a)g[an ol](u)rm()ľ (e)r(i)n˭ç y(a)bl(a)k
k(a)g(a)n ol(u)rm()ľ (e)r(i)nç buyruk ˭
y(e)me bil(i)gs(i)z (e)rm(i)ľ (e)r(i)n˭ç
y(a)bl(a)k (e)rm(i)ľ (e)r(i)nç b(e)gl(e)ri ˭
bod(u)n tüzs(ü)z üç(ü)n t(a)bg(a)ç
bod(u)n t(e)bl[igin] kürl(ü)gin [üçün
armakç]sin üç(ü)n in(i)li (e)çili
kikľürt(ü)kin üçün b(e)gli bod(u)nlg
Metnin çevirisi hangisi olabilir?

yaratlmamútr, o÷lu babas gibi
yaratlmamútr. Bilgisiz ka÷an
(olarak) tahta çkmú úüphesiz, kötü
ka÷an (olarak) tahta çkmú úüphesiz.
Veziri de bilgisiz imiú úüphesiz, kötü
imiú úüphesiz. Beyleri (ve) halk
itaatsiz oldu÷u için Çin milleti
hilekâr ve sahtekâr oldu÷u için,
aldatc oldu÷u için küçük ve büyük
kardeúi birbirine düúürdü÷ü için bey
ve halk

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 23

(e)ç(i)m(i)z kazg(a)nm()ľ bod(u)n (a)t
küsi yo˭k bo[lmazun] tiy(i)n türü˭k
bod(u)n üç(ü)n tün udm(a)d()m
kün˭t(ü)z ol(u)rm(a)d()m in(i)m k˭ööl
t[igin] birle [eki ľad] birle ölü yitü
k(a)zg(a)nt()m (a)nça k(a)zg(a)n()p ˭
bir(i)ki bod(u)n(u)g ot sub klm(a)dm
[men özüm kagan olurtu˭kuma] yir
s(a)yu b(a)rm()ľ bod(u)n [yadagn
yalaĬn] ölü yitü [yana]
Metninin çevirisi hangisi olabilir?

amcamzn kazanmú olduklar halkn
ad san yok olmasn diye Türk halk
için gece uyumadm, gündüz oturmadm. Kardeúim Köl Tigin ile, iki úad
ile (birlikte) ölesiye yitesiye çabaladm. Öylece çabalayp birleúik halk
ateú (ile) su etmedim (birbirine düúman etmedim). Ben kendim ka÷an
(olarak) oturdu÷umda her yere gitmiú (olan) halk yayan yapldak öle
yite dönüp

geldi. Halk besleyip doyuraym diye
kuzeyde O÷uz halkna do÷ru, do÷uda
Ktay (ve) Tatab halkna do÷ru,
güneyde Çin’e do÷ru on iki (kez)
sefer ettim, savaútm. Ondan sonra
Tanr (öyle) buyurdu÷u için bahtm
(ve) ksmetim oldu÷u için ölecek
halk diriltip doyurdum, çplak halk
giyimli yaptm, fakir halk zengin
ettim,

On yedi yaúmda Tangut tarafna
do÷ru asker sevk ettim, Tangut halkn bozguna u÷rattm, çocuklarn,
kadnlarn, at sürülerini, (ve tüm)
varlklarn o zaman aldm. On sekiz
yaúmda Alt bölge Sogdak(larna)

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 24

kelti bodunug igideyin tiyin yırgaru oguz bodun tapa ilgerü kıtany tatabı bodun tapa birigerü tabgaç tapa eki yegirmi süledim süngüşdüm anta kisre tengri yarlıkaduk üçün kutum ülügüm bar üçün ölteçi bodunug tirgürü igittim yalang bodunug tonlug kıltım çıgany bodunug bay kıltım
Metnin çevirisi hangisidir?

geldi. Halk besleyip doyurayım diye
kuzeyde Oğuz halkna doğru, doğuda
Kıtay (ve) Tatabı halkına doğru,
güneyde Çin’e doğru on iki (kez)
sefer ettim, savaştım. Ondan sonra
Tanrı (öyle) buyurduğu için bahtım
(ve) kısmetim olduğu için ölecek
halk diriltip doyurdum, çıplak halkı
giyimli yaptım, fakir halk zengin
ettim.

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 25

"…………… üze kök t(e)Ĭri (a)s[ra yagz yer
klndukta ekin ara kiľi ogl klnmľ] "
Metnin çeviris hangisi olabilir?

Yukarda mavi gök, aúa÷da kara yer
yaratld÷nda ikisi arasnda insano÷-
lu yaratlmú.

ønsano÷lunun üzerine atam dedem
Bumn Ka÷an, øútemi Ka÷an tahta
oturmú.

Demir Kap’ya kadar (kendi insann)
yerleútirmiú. øki (snr) arasnda pek
da÷nk (yaúayan) Köktürkleri düzene
sokarak öylece hükmeder imiú.

Yu÷ (yas) töreni yapc (ve) a÷layc
(olarak) do÷uda gün do÷usundaki
Bükli Çöl halk, Çin, Tibet, Avar,
Rum (Bizans), Krgz, Üç Kurkan,
Otuz Tatar, Ktay, Tatab....

Veziri de bilgisiz imiú úüphesiz, kötü
imiú úüphesiz. Beyleri (ve) halk
itaatsiz oldu÷u için Çin milleti
hilekâr ve sahtekâr oldu÷u için,
aldatc oldu÷u için küçük ve büyük
kardeúi birbirine düúürdü÷ü için bey
ve halk

Açıklama:

Yukarda mavi gök, aúa÷da kara yer
yaratld÷nda ikisi arasnda insano÷-
lu yaratlmú.

Doğru Cevap: A

Soru 26

"t(a)pa sül(e)d(i)m bod(u)n(u)g (a)nta
buzd(u)m t(a)b[g(a)ç o]Ĭ toto˭k b(e)ľ
tüm(e)n sü k(e)lti du˭k b(a)ľda
süĬ(ü)ľd(ü)m ol süg (a)nta yoo ˭ ˭k
kľd()m y(e)g(i)rmi y(a)ľ()ma
b(a)sm()l du˭k k˭ut ug(u)ľ(u)m bod(u)n
(e)rti (a)rk()ľ dm(a)z tiy(i)n
sül(e)d(i)m ………………………….
i˭çg(e)rt(i)m k(a)l()Ĭ ………………..
(e)b(i)rü kelürtüm (e)ki ot(u)z
y(a)ľ()ma t(a)bg(a)ç"
Metnin çevirisi hangisidir?

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 27

Resimdeki kitabe Orhun Abidelerinin hangi cephesi olabilir?

Doğu Cephesi

Batı Cephesi

Güney Cephesi

Kuzey Cephesi

hiçbirisi

Açıklama:

Doğu cephesi

Doğru Cevap: A

Soru 28

"sünüş-" sözcüğünün çözümlemesi hangisi olabilir?

“savaúmak” -düm [1. tekil kiúi belirli geçmiú zaman]

“küçük erkek kardeú” +m [1. tekil kiúi iyelik eki]

“kaybolmak, yitmek” -ü [zarf-fiil eki]

“baht, talih” +um [1. tekil kiúi iyelik eki]

“yaúatmak” < tir- “yaúamak” -gür [ettirgenlik eki] -ü [zarf-fiil eki]

Açıklama:

“savaúmak” -düm [1. tekil kiúi belirli geçmiú zaman]

Doğru Cevap: A

Soru 29

üze kök t(e)ŋri (a)s[ra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oglı kılınmış] ifadesindeki zarf fiil aşağıdakilerden hangisidir?

üze

kılınmış

ekin

kişi oglı

kılındukta

Açıklama:

kılındukta

Doğru Cevap: E

Soru 30

t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka t(e)gi k͡oon͡t(u)rm(ı)ş ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımı aşağıdakilerden hangisidir?

Dört taraf hep düşman imiş.

Öylesine şöhretli kağanmış.

Bumın Kağan, İştemi Kağan tahta oturmış.

Demir Kapı’ya kadar (kendi insanını) yerleştirmiş.

İkisi arasında insanoğlu yaratılmış.

Açıklama:

Demir Kapı’ya kadar (kendi insanını) yerleştirmiş.

Doğru Cevap: D

Soru 31

b(e)gl(e)ri y(e)me bod(u)nı [y(e)me tüz (e)rm(i)ş ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımı aşağıdakilerden hangisidir?

Bilgili kağan imiş, yiğit kağan imiş.

Veziri de bilgili imiş şüphesiz, yiğit imiş şüphesiz.

Beyleri de milleti de itaatli (düzgün) imiş.

Onun için ülkeyi öylece elinde tutmuştur.

Kendisi öylece vefat etmiş.

Açıklama:

Beyleri de milleti de itaatli (düzgün) imiş.

Doğru Cevap: C

Soru 32

Aşağıdakilerin hangisinde yön gösterme eki bulunmaz?

üze

iti

asra

kirü

önre

Açıklama:

iti: it- “düzenlemek” -i [zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: B

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisinde zarf-fiil eki yoktur?

tabgaçgı

sülepen

kelipen

iti

tip

Açıklama:

tabgaç “Çin” +gı [aidiyet eki]

Doğru Cevap: A

Soru 34

çıg(a)ń bod(u)n(u)g b(a)y kıl͡t(ı)m ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımı aşağıdakilerden hangisidir?

İki (kez) sefer ettim, savaştım.

Hepsi bana bağımlı oldu.

Az halkı çok yaptım.

Çıplak halkı giyimli yaptım.

Fakir halkı zengin ettim.

Açıklama:

Fakir halkı zengin ettim.

Doğru Cevap: E

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisinde sıfat-fiil eki yoktur?

kötürügme

berigme

yitü

kazganmış bodun

kikşürtükin

Açıklama:

yit- “kaybolmak, yitmek” -ü [zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: C

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisi "elden çıkarmak, kaybetmek" anlamına gelir?

sökür-

kel-

yogla-

yoŋşur-

ıçgın-

Açıklama:

ıçgın- “elden çıkarmak, kaybetmek”

Doğru Cevap: E

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi bağımlı kılmak anlamına gelir?

ıd-

içger-

kış-

ebir-

buz-

Açıklama:

içger- “bağımlı kılmak” < iç “iç” +ger [isimden fiil yapım eki] -tim [1. tekil kişi
belirli geçmiş zaman]

Doğru Cevap: B

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisi "kör-" fiilinin anlamıdır?

yaşatmak

beslemek

göndermek

itaat etmek

çevirmek

Açıklama:

kör- “itaat etmek, tâbi olmak”

Doğru Cevap: D

Soru 39

“üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oglı kılınmış” cümlesindeki “kılındukta” sözcüğünün aldığı ekler hangi seçenekte verilmiştir?

-(ı)n dönüşlülük eki, -dukta zarf-fiil eki

-(ı)n araç durumu eki, -dukta sıfat-fiil eki

-(ı)n 2. Tekil kişi iyelik eki, -dukta zarf-fiil eki

-(ı)n Edilgenlik eki, -dukta sıfat-fiil eki

-(ı)n Edilgenlik eki, -dukta zarf-fiil eki

Açıklama:

kılın- “yaratılmak” < kıl- “kılmak, yaratmak” -(ı)n [edilgenlik eki] -dukta [zarf-fiil ekidir.

Doğru Cevap: E

Soru 40

bunça bodun kelipen sıgtamış yoglamış antag külüg kagan ermiş” ifadesinde zarf-fiil ekini alan sözcük hangisidir?

kelipen

yoglamış

antag

külüg

ermiş

Açıklama:

Türkiye Türkçesindeki karşılığı “Bunca halklar gelerek ağlamış, yuğ töreni yapmış. Öylesine şöhretli kağanmış.” olan “bunça bodun kelipen sıgtamış yoglamış antag külüg kagan ermiş” ifadesindeki kelipen sözcüğü üzerindeki ek şöyledir. kel- “gelmek” -(i)pen [zarf-fiil eki]. Bu sözcüğün üzerinde Türkiye Türkçesinde -ArAk biçimine karşılık gelen bir zarf-fiil eki vardır.

Doğru Cevap: A

Soru 41

“Biligsiz kagan olurmış erinç yablak kagan olurmış.” İfadesindeki sözcüklerin hangisi ya da hangileri sıfat olarak kullanılmıştı?

biligsiz, yablak

kağan

erinç, kağan

erinç

kağan, olurmuş

Açıklama:

“Biligsiz kagan olurmış erinç yablak kagan olurmış.” İfadesindeki biligsiz “bilgisiz”, yablak “kötü, fena” anlamında kullanılan sıfatlardır.

Doğru Cevap: A

Soru 42

I. kıtań
II. tatabı
III. köl tigin
IV. tabgaç
V. kadırkan yış
VI. törüg
Yukarıdaki ifadelerden hangileri Bilge Kağan Yazıtı’nda geçen özel adlardandır?

I, II, III, IV

II, III, IV, V, VI

I, II, III, IV, V

III, IV, V, VI

IV, V, VI

Açıklama:

kıtań “Kıtay”, tatabı “Tatabı”, köl tigin “Köl Tigin, Kül Tügin”, tabgaç “Çin”, kadırkan yış “Kingan dağları” anlamına gelen özel adlardır. Ancak törüg sözcüğü törü “tore, yasa” +g [belirtme durumu eki] biçiminde tahlil edilen bir cins adıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 43

“kişi oglınta üze eçüm apam bumın kagan iştemi kagan olurmış.” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

İnsanoğlu üzerinde büyük dedem Bumin Kağan, İştemi Kağan tahta oturmuş.

İnsanoğlunun üzerine atam dedem Bumin Kağan, İştemi Kağan tahta oturmuş.

İnsanoğlu atam dedem Bumin Kağan, İştemi Kağan ile savaşlar yapmış.

İnsanoğlu üzerindekileri ataları Bumin Kağan, İştemi Kağan’ın olmasını istemiştir.

İnsan oğullarının atam dedem Bumin Kağan, İştemi Kağan’ın yaptığı işlerden daha üstün işler beklemiş.

Açıklama:

“kişi oglınta üze eçüm apam bumın kagan iştemi kagan olurmış.” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı “İnsanoğlunun üzerine atam dedem Bumin Kağan, İştemi Kağan tahta oturmuş.” Biçimindedir.

Doğru Cevap: B

Soru 44

“bunça işig küçüg birtükkerü sakınmatı türük bodunug ölüreyin urugsıratayin tir ermiş.” ifadesinde zarf-fiil eki almış sözcük hangisidir?

birtükkeri

bodunug

ölüreyin

urugsıratayin

sakınmatı

Açıklama:

Türkiye Türkçesindeki karşılığı “Bunca işi gücü vermesini (hizmet ettiğini) düşünmeden ‘Türk halkını öldüreyim, neslini yok edeyim’ dermiş.” Biçiminde olan ifadede zarf-fiil eki alan sözcük “sakınmatı” sözcüğüdür. Bu ifadedeki -matı eki Türkiye Türkçesinde -madan biçiminde kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 45

“Sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış kop baz kılmış.” İfadesindeki altı çizili sözcüğün aldığı ek aşağıdakilerin hangisidir?

Belirtme durumu eki

III. tekil kişi iyelik eki

Araç durumu eki

Fiilden isim yapım eki

İsimden fiil yapım eki

Açıklama:

Yukarıdaki ifadede geçen “bodunug” sözcüğü “milleti” anlamına gelmektedir. “Asker sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep bağımlı kılmış.”. bodun sözcüğünün üzerindeki ek belirtme durumu ekidir.

Doğru Cevap: A

Soru 46

I. kuz
II. yırıya
III. böri
IV. öŋre
V. birdin
Yukarıdaki sözcüklerden hangileri Orhun Türkçesindeki yön adlarındandır?

I, II, III, IV, V

I, II, IV, V

II, III, IV, V

IV, V

I, II, IV

Açıklama:

Yukarıda verilen sözcüklerin anlamları şöyledir: Kuz “kuzey”, yırıya “kuzeyde”, öŋre “doğu”, Birdin “güney”. Bu sözcükler Orhun Türkçesinde kullanılan yön adlarıdır. Ancak Böri sözcüğü “kurt” anlamında kullanılan bir sözcüktür.

Doğru Cevap: B

Soru 47

"ol(u)r(u)p(a)n türü͡k [b]od(u)n(ı)ŋ ilin törüsin tuta birm(i)ş iti birm(i)ş"
Bilge Kağan Yazıtının doğu yüzünde geçen yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Tahta oturarak Türk milletinin ülkesine devletine hakim olmuş (ve) düzenlemiş.

Tahta oturarak Türk milletinin ülkesine hakim olmuş (ve) düzenlemiş.

Tahta oturarak Türk milletinin devletine hakim olmuş (ve) düzenlemiş.

Tahta oturarak Türk milletinin ülkesine devletine hakim olmuş.

Tahta oturarak Türk milletinin ülkesine devletine hakim olmuş (ve) korumuş.

Açıklama:

"ol(u)r(u)p(a)n türü͡k [b]od(u)n(ı)ŋ ilin törüsin tuta birm(i)ş iti birm(i)ş" cümlesinin tam karşılığı "tahta oturarak Türk milletinin ülkesine devletine hakim olmuş (ve) düzenlemiş"tir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 48

"sü sül(e)pen tört bul(u)ŋd(a)kı bod(u)n(u)g [kop almış kop baz kılmış] b(a)şl(ı)g(ı)g [yü]küntürmiş tizlig[ig sökürmiş"
Bilge Kağan Yazıtının doğu yüzünde geçen yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Asker sevk ederek her taraftaki milleti hep almış hep bağımlı kılmış, başı olana baş eğdirmiş, dizi olana diz çöktürmüş.

Asker sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış hep bağımlı kılmış, başı olana baş eğdirmiş, dizi olana diz çöktürmüş.

Asker sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, bağımlı kılmış, başı olana baş eğdirmiş, dizi olana diz çöktürmüş.

Asker sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış hep fethetmiş, başı olana baş eğdirmiş, dizi olana diz çöktürmüş.

Asker sevk ederek hep taraftaki milleti hep almış hep bağımlı kılmış, baş eğdirmiş, diz çöktürmüş.

Açıklama:

"sü sül(e)pen tört bul(u)ŋd(a)kı bod(u)n(u)g [kop almış kop baz kılmış] b(a)şl(ı)g(ı)g [yü]küntürmiş tizlig[ig sökürmiş" cümlesinin tam karşılığı "asker sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış hep bağımlı kılmış, başı olana baş eğdirmiş, dizi olana diz çöktürmüş"tür. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 49

"bilge k(a)g(a)n (e)rmiş (a)lp k(a)g(a)n (e)rmiş buyrukı bilge (e)rm(i)ş (e)r(i)n͡ç alp (e)rm(i)ş (e)r(i)nç"
Bilge Kağan Yazıtının doğru yüzünde geçen yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Bilgili kağan imiş, yiğit kağan imiş, veziri de bilgili imiş şüphesiz, yiğit imiş şüphesiz.

Bilgili ve yiğit bir kağan imiş, veziri de bilgili imiş şüphesiz, yiğit imiş şüphesiz.

Bilgili kağan imiş, yiğit kağan imiş, veziri de bilgili ve yiğit imiş şüphesiz.

Bilgili kağan imiş, yiğit kağan imiş, vezirleri de bilgili imiş, yiğit imiş şüphesiz.

Bilgili ve yiğit bir kağan imiş, veziri de bilgili ve yiğit imiş şüphesiz.

Açıklama:

"bilge k(a)g(a)n (e)rmiş (a)lp k(a)g(a)n (e)rmiş buyrukı bilge (e)rm(i)ş (e)r(i)n͡ç alp (e)rm(i)ş (e)r(i)nç" cümlesinin tam karşılığı "bilgili kağan imiş, yiğit kağan imiş, veziri de bilgili imiş şüphesiz, yiğit imiş şüphesiz"dir. Bu nedenle doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 50

"elig yıl] iş(i)g küç(ü)g birm(i)ş ilg(e)rü kün tugs(ı)kka bükli [k](a)g(a)nka t(e)gi sül(e)yü birm(i)ş k͡uur(ı)g(a)ru t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka sül(e)yü birm(i)ş"
Bilge Kağan yazıtının doğru yüzünde geçen yukarıdaki cümlenin tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Elli yıl işlerini güçlerini vermişler. Gün doğusunda Bükli kağanına kadar sefer etmişler, batıda Demir Kapı’ya kadar sefer etmişler.

Elli yıl işi gücü vermişler. Doğuda, gün doğusunda Bükli kağanına kadar sefer etmişler, batıda Demir Kapı’ya kadar sefer etmişler.

Elli yıl işi gücü vermişler. Doğuda, gün doğusunda Bükli kağanına kadar gitmişler, batıda Demir Kapı’ya kadar gitmişler.

Elli yıl işlerini güçlerini vermişler. Doğuda, gün doğusunda Bükli kağanına kadar gitmişler, batıda Demir Kapı’ya kadar sefer etmişler.

Elli yıl işi gücü vermişler. Doğuda Bükli kağanına kadar, batıda ise Demir Kapı’ya kadar sefer etmişler.

Açıklama:

"elig yıl] iş(i)g küç(ü)g birm(i)ş ilg(e)rü kün tugs(ı)kka bükli [k](a)g(a)nka t(e)gi sül(e)yü birm(i)ş k͡uur(ı)g(a)ru t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka sül(e)yü birm(i)ş" cümlesinin tam karşılığı "elli yıl işi gücü vermişler. Doğuda, gün doğusunda Bükli kağanına kadar sefer etmişler, batıda Demir Kapı’ya kadar sefer etmişler"dir. Bu nedenle doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 51

Bilge Kağan yazıtında geçen sözcüklerden hangisinin çözümlemesi aşağıda yanlış olarak verilmiştir?

eçü “ata dede, ced” +m [1. tekil kişi iyelik eki]

bodun “halk, millet” +(ı)ŋ [ilgi durumu eki]

asra “yukarı, yukarıda” (< * as “üst, yukarı” +ra [yön gösterme eki])

olur- “(tahta) oturmak” -(u)pan [zarf-fiil eki]

il “memleket, ülke” +i [3. tekil kişi iyelik eki] +n [belirtme durumu eki]

Açıklama:

C şıkkında "asra “yukarı, yukarıda” (< * as “üst, yukarı” +ra [yön gösterme eki])" olarak verilen bilginin doğrusu "asra “aşağı, aşağıda” (< * as “aşağı” +ra [yön gösterme eki])"dir. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 52

Bilge Kağan yazıtında geçen sözcüklerden hangisinin çözümlemesi aşağıda yanlış olarak verilmiştir?

törü “töre, yasa” +si [3. tekil kişi iyelik eki] +n [belirtme durumu eki]

it- “düzenlemek” -i [zarf-fiil eki]

bir- “kesinlik anlamı katan yardımcı fiil” -miş [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman]

başlıg “başlık” < baş “baş” +lıg [isimden isim yapım eki] +(ı)g [belirtme durumu eki]

baz “bağımlı, tâbi” < ba- “bağlamak” -z [fiilden isim yapım eki]

Açıklama:

D şıkkında geçen "başlıg “başlık” < baş “baş” +lıg [isimden isim yapım eki] +(ı)g [belirtme durumu eki]" bilgisinin doğrusu "başlıg “başlı, başı olan; başında lideri olan” < baş “baş” +lıg [isimden isim - sıfat- yapım eki] +(ı)g [belirtme durumu eki]"dir. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 53

Bilge Kağan yazıtında geçen sözcüklerden hangisinin çözümlemesi aşağıda yanlış olarak verilmiştir?

süle- “asker sevk etmek” -pen [zarf-fiil eki]

baz “bağımlı, tâbi” < ba- “bağlamak” -z [fiilden isim yapım eki]

kirü “doğu” (ki [arka, sonra] +rü [yön gösterme eki])

tiz “diz” +lig [isimden isim yapım eki] +(i)g [belirtme durumu eki]

sök- “çökmek” -ür [ettirgenlik eki] -miş [3. tekil kişi belirli geçmiş zaman]

Açıklama:

C şıkkında geçen "kirü “doğu” (ki [arka, sonra] +rü [yön gösterme eki])" bilgisinin doğrusu "kirü “batı” (ki [arka, sonra] +rü [yön gösterme eki])"dır. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 54

Bilge Kağan yazıtında geçen sözcüklerden hangisinin çözümlemesi aşağıda yanlış olarak verilmiştir?

il “memleket, ülke” +(i)g [belirtme durumu eki]

törü “töre, yasa” +g [belirtme durumu eki]

ok “boy örgütü” +suz [isimden isim -sıfat- yapım eki, yokluk eki]

ini “kız kardeş” +si [3. tekil kişi iyelik eki]

yo- “yok olmak” -g “yok olan şey” [fiilden isim yapım eki] +çı [isimden isim yapım eki, meslek eki]

Açıklama:

D şıkkındaki "ini “kız kardeş” +si [3. tekil kişi iyelik eki]" bilgisinin doğrusu "ini “erkek kardeş” +si [3. tekil kişi iyelik eki]"dir. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 55

"iş(i)g küç(ü)g birm(i)ş" ifadesinde "birm(i)ş" sözcüğünde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Zarf-fiil eki

Fiilden isim yapım eki

Bulunma-çıkma durum eki

Belirtme durum eki

3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki

Açıklama:

bir- “kesinlik anlamı katan yardımcı fiil” -miş [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman]
Yukarıdaki çözümlemeye göre doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 56

"bil(i)gs(i)z k(a)g[an ol](u)rm(ı)ş (e)r(i)n͡ç" ifadesinde "bil(i)gs(i)z" sözcüğünde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Fiilden isim yapım eki

Fiilden fiil yapım eki

İsimden fiil yapım eki

Zarf-fiil eki

Yön gösterme eki

Açıklama:

biligsiz “bilgisiz” < bil- “bilmek” -(i)g “bilgi” [fiilden isim yapım eki] +siz [isimden isim -sıfat- yapım eki, yokluk eki]
Yukarıdaki çözümleme incelendiğinde doğru cevabın A şıkkı olduğu görülecektir.

Doğru Cevap: A

Soru 57

"t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka t(e)gi k͡oon͡t(u)rm(ı)ş" ifadesinde "k(a)p(ı)gka" sözcüğünde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

Bulunma durum eki

Zarf-fiil eki

Bulunma-çıkma durum eki

3. tekil kişi geniz zaman eki

Fiilden isim yapım eki

Açıklama:

kapa- “kapamak, örtmek” -g [fiilden isim yapım eki- ikinci hecede ünlü daralması ile > kapıg] +ka [yönelme durum eki]
Bu çözümlemeden de anlaşılacağı üzere doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 58

"kimke ilig kazganur men" ifadesinde "kazganur men" sözcüklerinde aşağıdaki eklerden hangisi kullanılmıştır?

1. tekil kişi geniş zaman eki

1. tekil kişi iyelik eki

1. tekil kişi belirli geçmiş zaman

1. tekil kişi emir eki

1. tekil şahıs zamiri

Açıklama:

kazgan- “kazanmak” -ur men [1. tekil kişi geniş zaman]
Bu çözümlemeden de anlaşılacağı üzere doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 59

Bilge Kağan Yazıtının doğu yüzünde geçen "ögüm katunug kötürügme" sözcüklerindeki ekler aşağıdaki seçeneklerden hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

1. tekil kişi iyelik eki / belirtme durumu eki / zarf-fiil eki

1. tekil kişi iyelik eki / belirtme durumu eki / sıfat-fiil eki

1. tekil kişi iyelik eki / yönelme durumu eki / sıfat-fiil eki

1. tekil kişi belirsizlik eki / belirtme durumu eki / sıfat-fiil eki

1. tekil kişi iyelik eki / bulunma durumu eki / zarf-fiil eki

Açıklama:

ög “anne” +(ü)m [1. tekil kişi iyelik eki]
katun “hatun” +(u)g [belirtme durumu eki]
kötür- “yüceltmek” -(ü)gme [sıfat-fiil eki]
Bu çözümlemelerden yola çarsak doğru cevabın B şıkkı olduğu görülecektir.

Doğru Cevap: B

Soru 60

Bilge Kağan Yazıtının doğu yüzünde geçen "küsi yok bolmazun" sözcüklerindeki ekler aşağıdaki seçeneklerden hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

3. tekil kişi belirsizlik eki / olumsuzluk eki / 3. tekil kişi emir eki

2. tekil kişi iyelik eki / isimden isim yapım eki / 2. tekil kişi emir eki

3. tekil kişi iyelik eki / olumsuzluk eki / 3. tekil kişi emir eki

3. çoğul kişi iyelik eki / olumsuzluk eki / 3. çoğul kişi emir eki

3. tekil kişi iyelik eki / isimden isim yapım eki / 3. tekil kişi emir eki

Açıklama:

kü “şan, şöhret” +si [3. tekil kişi iyelik eki]
bol- “olmak” -ma [olumsuzluk eki] -zun [3. tekil kişi emir eki]
Bu çözümlemelerden yola çıkarsak doğru cevabın C şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: C

Soru 61

Bilge Kağan Yazıtının doğu yüzünde geçen "taşra tonsuz yabız" sözcüklerindeki ekler aşağıdaki seçeneklerden hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Aitlik eki / zarf-fiil eki

Yön gösterme eki / yokluk eki

Bulunma durum eki / yönelme durum eki

3. tekil kişi emir eki / 1. tekil kişi geçmiş zaman eki

İsimden isim yapım eki / isimden isim yapım eki

Açıklama:

taş “dış, dışarı” +ra [yön gösterme eki]
tonsuz “elbisesiz, giyeceksiz” < ton “elbise” +suz [yokluk eki]
yabız “kötü, fena”
Bu çözümlemeler dolayısıyla doğru cevap B şıkkıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 62

Bilge Kağan Yazıtının doğu yüzünde geçen "sözleşdimiz kaŋımız eçimiz" sözcüklerindeki ekler aşağıdaki seçeneklerden hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

İşteşlik eki / 1. tekil kişi belirli geçmiş zaman eki / 1. tekil kişi iyelik eki / 1. tekil kişi iyelik eki

İşteşlik eki / 3. çoğul kişi belirli geçmiş zaman eki / 3. çoğul kişi iyelik eki / 3. çoğul kişi iyelik eki

İşteşlik eki / 1. çoğul kişi belirli geçmiş zaman eki / 1. çoğul kişi iyelik eki / 1. çoğul kişi iyelik eki

İşteşlik eki / 1. çoğul kişi belirsiz geçmiş zaman eki / 1. çoğul kişi iyelik eki / 1. çoğul kişi iyelik eki

İşteşlik eki / 1. çoğul kişi belirli geçmiş zaman eki / 1. çoğul kişi aitlik eki / 1. çoğul kişi aitlik eki

Açıklama:

sözleş- “anlaşmak” < sözle- “konuşmak” -ş [işteşlik eki] -dimiz [1. çoğul kişi belirli geçmiş zaman eki]
kaŋ “baba” +(ı)mız [1. çoğul kişi iyelik eki]
eçi “amca” +miz [1. çoğul kişi iyelik eki]
Bu çözümlemeler doğrultusunda doğru cevabın C şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: C

Soru 63

"t(a)pa sül(e)d(i)m bod(u)n(u)g (a)nta buzd(u)m" cümlesiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

tap- “bulmak” anlamına gelmektedir.

+(u)g belirtme durumu ekidir.

buz- “bozguna uğratmak, bozmak” anlamlarına gelmektedir.

+le fiilden fiil yapım ekidir.

süle- “asker sevk etmek, sefer etmek” anlamlarına gelmektedir.

Açıklama:

D şıkkındaki "+le fiilden fiil yapım ekidir" bilgisinin doğrusu "+le isimden fiil yapım ekidir" olmalıdır. Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 64

"süŋ(ü)şd(ü)m ol süg (a)n͡ta yoo͡k kışd(ı)m" cümlesiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

süg "ordu" anlamına gelmektedir.

-düm 1. tekil kişi belirli geçmiş zaman ekidir.

süŋüş- “savaşmak” anlamına gelmektedir.

kış- "kılmak" anlamına gelmektedir.

-dım 1. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman ekidir.

Açıklama:

E şıkkındaki "-dım 1. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman ekidir" ifadesinin doğrusu "-dım 1. tekil kişi belirli geçmiş zaman ekidir" olmalıdır. Bu nedenle doğru cevap E şıkkıdır.

Doğru Cevap: E

Soru 65

"bodun yadagın yalaŋın" ifadesi için aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır?

bodun “halk, millet” anlamlarına gelmektedir.

+(ı)n araç durumu ekidir.

yalaŋ “çıplak” anlamına gelmektedir.

+(u)n yönelme durum ekidir.

yadag “yaya” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

bodun “halk, millet”
yadag “yaya” +(ı)n [araç durumu eki]
yalaŋ “çıplak” +(ı)n [araç durumu eki]
Bu çözümlemelerden yola çıkılırsa doğru cevabın D şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: D

Soru 66

"ölteçi bodunug tirgürü" ifadesiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

+(u)g belirtme durumu ekidir.

öl- “ölmek” anlamına gelmektedir.

-teçi gelecek zaman sıfat-fiil ekidir.

tir- “yaşamak” anlamına gelmektedir.

-gür edilgenlik ekidir.

Açıklama:

öl- “ölmek” -teçi [gelecek zaman sıfat-fiil eki]
bodun “halk” +(u)g [belirtme durumu eki]
tirgür- “yaşatmak” < tir- “yaşamak” -gür [ettirgenlik eki] -ü [zarf-fiil eki]
Bu çözümlemelerden yola çıkarsak doğru cevabın E şıkkı olduğu anlaşılacaktır.

Doğru Cevap: E

Soru 67

"+rü" ekinin türü aşağıdakilerden hangisidir ?

Ettirgenlik eki

Yön gösterme eki

Yokluk eki

Belirtme durumu eki

Zarf-fiil eki

Açıklama:

+rü eki yön gösterme eki olarak kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: B

Ünite 10

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi "bilge ton͡yu͡ku͡k b(e)n öz(ü)m t(a)bg(a)ç il(i)ŋe k͡ııl(ı)n͡tım" ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımıdır?

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum.

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketine gönderildim.

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinden gönderildim.

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde yaşadım.

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde öle yazdım.

Açıklama:

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi "çog(a)y kuzin k(a)ra kum(u)g ol(u)rur (e)rt(i)m(i)z" ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımıdır?

Çogay (ovasının) kuzeyinde Karakum’a gider idik.

Çogay (dağlarının) kuzeyinde Karakum’da oturur idik.

Çogay (dağlarının) güneyinde Karakum’da oturur idik.

Çogay (dağlarının) batısında Karakum’da oturur idik.

Çogay (dağlarının) doğusunda Karakum’da oturur idik.

Açıklama:

Çogay (dağlarının) kuzeyinde Karakum’da oturur idik.

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi "bilge ton͡ yu͡ ku͡ k buyla b(a)ga t(a)rk(a)n birle ilt(e)r(i)ş k(a)g(a)n bol(u)y(ı)n b(i)rye t(a)bg(a)ç(ı)g öŋre kıt(a)n͡ y(ı)g yırya og(u) z(u)g ük(ü)ş ö͡k öl(ü)rti" ifadesine göre Oğuzlar nerede öldürülmüştür?

doğuda

güneyde

kuzeyde

batıda

ortada

Açıklama:

Bilge Tonyukuk Buyla Baga Tarkan ile İlteriş Kağan olarak güneyde Çinlileri, doğuda Kıtayları, kuzeyde Oğuzları pek çok öldürdü.

Doğru Cevap: C

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisinde iyelik eki bulunmaz?

ilinke

kanın

kanıŋın

boluyın

kalmışı

Açıklama:

bol- “olmak” -(u)yın [zarf-fiil eki “olarak”]

Doğru Cevap: D

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisinde belirtme durumu eki yoktur?

kuzın

Kara kumug

kişig

kanıŋın

özüm

Açıklama:

özüm “kendim” öz+(ü)m [1. tekil kişi iyelik eki]

Doğru Cevap: E

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi "y(a)g(ı)m(ı)z t(e)gre oçu͡ k t(e)g (e)rti biz aş (e)g (e)rt(i)m(i)z" ifadesinde düşmanın benzetildiği nesnedir?

ocak

yemek

sofra

köpek

akarsu

Açıklama:

Düşmanımız çepeçevre ocak gibi idi, biz (ortadaki) aş gibi idik.

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi "t(a)bg(a)ç b(i)rd(i)ny(a)n t(e)g" ifadesinin Türkiye Türkçesi'ne aktarımıdır?

Kıtaylar doğu tarafından saldırın.

Çinliler güney tarafından saldırın.

Çinliler kuzey tarafından saldırın.

Ben kuzey tarafından saldırayım.

Elimizden gelirse tümüyle yok edelim.

Açıklama:

Çinliler güney tarafından saldırın.

Doğru Cevap: B

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisinde çıkma durumu eki vardır?

seŋünüg

erikli

oguzduntan

ölürteçik

yırdınta

Açıklama:

oguz “Oğuz” +dun [isimden isim yapım eki] +tan [çıkma durumu eki]

Doğru Cevap: C

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisinde isimden fiil yapan ek bulunur?

kölekin

topulguluk

ötrü

udısıkım

küreg

Açıklama:

udı- “uyumak” u “uyku”, +dı- [isimden fiil yapan ek] -sık [gelecek zaman sıfat-fiili eki] +(ı)m [1. tekil kişi iyelik eki]

Doğru Cevap: D

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi "delmek" anlamına gelir?

kal-

teg-

udı-

ötün-

topul-

Açıklama:

topul- “delmek”

Doğru Cevap: E

Soru 11

“Yeti yüz kişig uduzugma ulugı şad erti aygıl tidi.” ifadesinde sıfat-fiil eki almış sözcük hangisidir?

kişig

uduzugma

şad

aygıl

tidi

Açıklama:

Türkçe karşılığı “Yedi yüz kişiyi sevk eden üstleri ‘şad’ idi. ‘Söyle!’dedi.” olan bu ifadedeki uduzugma sözcüğünün tahlili şöyledir: uduz- “sevk etmek” -(u)gma [geniş zaman sıfat-fiil eki]. Sözcüğün üzerinde -(u)gma eki Türkiye Türkçesinde -An sıfat-fiil eki anlamında kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 12

“Ol sabıg eşidip tün udısıkım kelmedi küntüz olursıkım kelmedi.” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Bu sözü işitip gece uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım gelmedi.

Bu sözü işitenlerin gece uyuyacağı gelmedi, gündüz oturacağı gelmedi.

Bu sözü işitenler gece uyumayacak, gündüz oturmayacak.

Bu düşünceleri duyanlar gece uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım gelmedi, dedi.

Olacak sözünü işitip gece uyumadık, gündüz oturmadık.

Açıklama:

“Ol sabıg eşidip tün udısıkım kelmedi küntüz olursıkım kelmedi.” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı “Bu sözü işitip gece uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım gelmedi.” biçimindedir.

Doğru Cevap: A

Soru 13

“Yuyka erkli topulgalı uçuz ermiş.”. ifadesinde altı çizili sözcüğün aldığı ek hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Sıfat-fiil eki

Zarf-fiil eki

İsimden isim yapım eki

Emir kipi eki

Gelecek zaman eki

Açıklama:

Türkiye Türkçesindeki karşılığı “(Bir şey) yufka (ince) iken delmek kolay imiş.” biçiminde olan ifadedeki topulgalı sözcüğünün tahlili şöyledir: topul- “delmek” -galı [zarf-fiil eki].

Doğru Cevap: B

Soru 14

“kıtaŋgaru toyra eşimig ıdmiş sab ança ıdmiş azkına türk [bodun]” ifadesinde isimden isim yapan küçültme eki almış sözcük hangisidir?

kıtaŋgaru

ıdmiş

ança

azkına

toyra

Açıklama:

İfade içinde küçültme eki alan sözcük “azkına”dır. Sözcüğün tahlili şöyledir: az “az” +kına [isimden isim yapan ek, küçültme eki].

Doğru Cevap: D

Soru 15

“ölürteçik” sözcüğünün çözümlemesi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Ölür- (fiil kökü) -teçik (3. Tekil kişi gelecek zaman çekimi)

öl- (fiil kökü)-ür (fiilden fiil yapım eki, ettirgenlik eki)-teçik (3. Tekil kişi emir kipi çekimi)

ölü- (fiil kökü)-r (fiilden fiil yapım eki, ettirgenlik eki)-teçik (3. Tekil kişi gelecek zaman çekimi)

öl- (fiil kökü)-ü (fiilden isim yapım eki)-r (isimden fiil yapım eki, ettirgenlik eki)-teçik (3. Tekil kişi gelecek zaman çekimi)

öl- (fiil kökü)-ür (fiilden fiil yapım eki, ettirgenlik eki)-teçik (3. Tekil kişi gelecek zaman çekimi)

Açıklama:

Türkiye Türkçesinde “öldürecektir” anlamına gelen “ölürteçik” sözcüğünün tahlili şöyledir: ölür- “öldürmek” < öl- “ölmek” -ür [ettirgenlik eki] -teçik [-teçi 3. tekil kişi gelecek zaman çekimi ve ök pekiştirme edatının birleşmesi ile oluşmuş].

Doğru Cevap: E

Soru 16

I. keyik
II. tabışgan
III. ayguçı
IV. buka
V. çıgań
Yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri Tonyukuk Yazıtı’nda geçen hayvan adlarındandır?

I, II, III, IV

II, III, IV, V

I, II, III, IV, V

I, II, IV

IV, V, VI

Açıklama:

Yukarıdaki sözcüklerin anlamları şöyledir: keyik, “geyik”, tabışgan “tavşan”, ayguçı “sözcü”, buka “boğa”, çıgań “fakir, yoksul”. Bunlardan keyik, tabışkan ve buka Tonyukuk Yazıtı’nda geçen hayvan adlarındandır.

Doğru Cevap: D

Soru 17

“birle ilteriş kagan boluyın birye tabgaçıg öŋre kıtanyıg yırya oguzug üküş ök ölürti” ifadesinde zarf-fiil eki almış sözcük hangisidir?

birle

üküş

boluyın

ök

öŋre

Açıklama:

Türkiye Türkçesindeki karşılığı “ile İlteriş Kağan olarak güneyde Çinlileri, doğuda Kıtayları, kuzeyde Oğuzları pek çok öldürdü.” Biçiminde olan ifadedeki “boluyın” sözcüğünün tahlili şöyledir: bol- “olmak” -(u)yın [zarf-fiil eki “olarak”].

Doğru Cevap: C

Soru 18

“Tabgaç oguz kııtań buçegü kabışsar kaltaçı biz.” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü savaşırsa çaresiz kalırız.

Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü birleşirse çaresiz kalırız.

Moğol, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü birleşirse çaresiz kalırız.

Çin, Oğuz, Kıtaylılar bunları birleştirirse çaresiz kalırız.

Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü birleşirse daha çok güçleniriz.

Açıklama:

“Tabgaç oguz kııtań buçegü kabışsar kaltaçı biz.” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki tam ve doğru karşılığı “Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü birleşirse çaresiz kalırız.” Biçimindedir.

Doğru Cevap: B

Soru 19

“Türk bodun tabgaçka körür erti.” Cümlesindeki yüklemin aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Üçüncü tekil kişi, geniş zamanın rivayeti

Üçüncü tekil kişi, geniş zamanın hikâyesi

Ettirgenlik eki, üçüncü tekil kişi belirli geçmiş zaman

Ettirgenlik eki, geniş zaman

Ettirgenlik eki, birinci tekil kişi belirli geçmiş zaman

Açıklama:

Türkiye Türkçesindeki karşılığı “Türk milleti Çin’e tâbi idi.” Biçiminde olan ifadedeki “körür erti” sözcüğünün tahlili şöyledir: kör- “tabi olmak” -ür erdi [3. tekil kişi geniş zamanın hikâyesi].

Doğru Cevap: B

Soru 20

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi “çıgań” sözcüğünün karşıt anlamlısıdır?

taş

çabış

yır

bay

ötünç

Açıklama:

Seçeneklerdeki sözcüklerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları şöyledir: taş “taş, dış”, çabış “kumandan”, yır “kuzey”, ötünç “rica, maruzat”. Fakir anlamına gelen Çıgań sözcüğü ise “çıgań bodunug bay kıltım” “fakir halk ı zengin kıldım” biçiminde kullanılmıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 21

“Bilge ton͡yu͡ku͡k ben özüm tabgaç iliŋe k͡ıılın͡tım türk bodun tabgaçka k͡öörür erti” ifadesinin türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum. (O zaman) Türk milleti Çin’e tâbi idi.

Bilge Tonyukuk Çin de Doğdun. (O zaman) Türk milleti Çin’e tâbi idi.

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum. (O zaman) Çin Türk Milletine tâbi idi.

Bilge Tonyukuk ben Çin de Doğdum. (O zaman) Türk milleti Çin’e tâbi değildi.

Bilge Tonyukuk ben kendim Çin de Doğmadım. (O zaman) Çin Türk Milletine tâbi idi.

Açıklama:

Bilge ton͡yu͡ku͡k b(e)n öz(ü)m t(a)bg(a)ç il(i)ŋe k͡ııl(ı)n͡tım türk bod(u)n t(a)bg(a)çka k͡öör(ü)r (e)rti( Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum. (O zaman) Türk milleti Çin’e tâbi idi.

Doğru Cevap: A

Soru 22

“Uduzugma ulugı şad erti aygıl Tidi” cümlesinde geçen türkçe karşılığı ‘Söyle’ olan sözcük aşağıdakilerden hangisidir?

Uduzugma

Ulugı

Şad

Aygıl

Erti

Açıklama:

Sevk eden üstleri ‘şad’ idi. “Söyle!” dedi; Söyle ( Aygıl).

Doğru Cevap: D

Soru 23

“Bilser semiz buu͡ka toru͡k bu͡ka teyin bilmez ermiş teyin an͡ça sakın͡tım an͡ta kisre teŋri bilig bertü͡k üçün özüm ö͡k kagan kışdım bilge ton͡yu͡ku͡k buyla baga tarkan” tonyukuk metninin türkçe çevirisinde “......, (hangisi) semiz boğa, (hangisi) zayıf boğa diye bilmezmiş” diye öylece düşündüm. Ondan sonra Tanrı bilgi (akıl) verdiği için, ben kendim (onu) ........... Bilge Tonyukuk Buyla Baga Tarkan” boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

Bilmelisiniz ki - Kağan oldum

Bilemedim- Kağan Yaptım.

Bilirse - Kağan Yaptım

Bilmez ki - Kağandım

Bilmiyordu - Kağanlık Yaptım

Açıklama:

“Bilirse, (hangisi) semiz boğa, (hangisi) zayıf boğa diye bilmezmiş” diye öylece düşündüm. Ondan sonra Tanrı bilgi (akıl) verdiği için, ben kendim (onu) kağan yaptım. Bilge Tonyukuk Buyla Baga Tarkan

Doğru Cevap: C

Soru 24

“Birle ilteriş kagan boluyın birye tabgaçıg öŋre kıtan͡yıg yırya oguzug üküş ö͡k ölürti “ Yukarıda verilen cümlede yön adlarını ‘Güney, Doğu, Kuzey’ olarak doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?

Birye- öŋre- Yırya

Yırya- Birye- öŋre

Öŋre- Yırya- Birye

Yırya- Öŋre- Birye

Birye- Yırya- Öŋre

Açıklama:

Birle ilt(e)r(i)ş k(a)g(a)n bol(u)y(ı)n b(i)rye t(a)bg(a)ç(ı)g öŋre kıt(a)n͡y(ı)g yırya og(u)z(u)g ük(ü)ş ö͡k öl(ü)rti b(i)lg(e)si ç(a)b(ı)şi b(e)n ö͡k (e)rt(i)m çog(a)y kuzin k(a)ra kum(u)g ol(u)rur (e)rt(i)m(i)z. (ile İlteriş Kağan olarak güneyde Çinlileri, doğuda Kıtayları, kuzeyde Oğuzları pek çok öldürdü. Danışmanı (ve) kumandanı bizzat ben idim. Çogay (dağlarının) kuzeyinde Karakum’da oturur idik.).

Doğru Cevap: A

Soru 25

Aşağıda verilen sözcüklerin hangisinde [sıfat-fiil eki] kullanılmıştır?

Kışdım

Boluyın

Çabış

Birtük

Özüm

Açıklama:

kış- “kılmak” - dım [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman], bol- “olmak” -(u)yın [zarf-fiil eki “olarak”], çabış “kumandan” +ı [3. tekil kişi iyelik eki], bir- “vermek” -tük [sıfat-fiil eki], özüm “kendim” öz+(ü)m [1. tekil kişi iyelik eki.

Doğru Cevap: D

Soru 26

“Küreg sabi an͡tag tokuz oguz bodun üze kagan olurtı tir.” Yukarıda verilen yazıtta kullanılan sözcüklerin hangisinde ‘fiilden isim yapım eki’ kulanılmıştır?

Sabi

Üze

Olurtı

Küreg

antag

Açıklama:

Sab “söz” +(ı)m [1. tekil kişi iyelik eki] +da [bulunma durumu eki], sab “söz” +ı [3. tekil kişi iyelik eki] +n [belirtme durumu eki], üze “yukarı, yukarıda” (< * üz “üst, yukarı” +e [yön gösterme eki]), olur- “oturmak” -ur ertimiz [1. çoğul kişi geniş zamanın hikâyesi], küre- “kaçmak” -g [fiilden isim yapım eki], antag (< anı teg) “onun gibi, öyle” +(ı)ŋ [2. tekil kişi iyelik eki] +(ı)n [belirtme durumu eki].

Doğru Cevap: D

Soru 27

Aşağıda verilen sözcüklerin hangisinde [isimden isim -sıfat yapım eki] kullanılmıştır?

Kişig

Ayıgması

Kodup

Kışayın

Atlıg

Açıklama:

kişi “kişi” +g [belirtme durumu eki], ay- “söylemek” -(ı)gma [geniş zaman sıfat-fiil eki] +sı [3. tekil kişi iyelik eki], kod- “bırakmak” < ko- “koymak, bırakmak” -d [fiilden fiil yapım eki, pekiştirme eki] -(u)p [zarf-fiil eki], kış- “kılmak, yapmak” -ayın [1. tekil kişi emir eki], at “at” +lıg [isimden isim -sıfat yapım eki].

Doğru Cevap: E

Soru 28

“hesap etmek, saymak” anlamına gelen orhun türkçesindeki sözcük aşağıdakilerden hangisidir?

Alkıntı

Kanlantı

Kılıntım

Uduzugma

Sakıntım

Açıklama:

alkın- “mahvolmak” -tı [3. tekil kişi belirli geçmiş zaman], kanlan- “han sahibi olmak” < kan “han” +la [isimden fiil yapım eki] -n [dönüşlülük eki] -tı [3. tekil kişi belirli geçmiş zaman], kılın- “yaratılmak” < kıl- “kılmak” -(ı)n [dönüşlülük eki] -tım [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman], uduz- “sevk etmek” -(u)gma [geniş zaman sıfat-fiil eki], sakın- “düşünmek” < sa- “hesap etmek, saymak” -k “düşünen, tedbirli” [fiilden isim yapım eki] +ı [isimden fiil yapım eki] -n [dönüşlülük eki] -tım [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman].

Doğru Cevap: E

Soru 29

Aşağıda verien sözcüklerden hangisi [ettirgenlik eki] - [3. tekil kişi gelecek zaman çekimi ve pekiştirme edatı] ‘nın birleşmesi ile oluşmuştur?

Ayguçısı

Azkıńa

Seŋünüg

Birdin

Ölürtecik

Açıklama:

ay- “söylemek” -guçı [gelecek zaman sıfat-fiil eki] +sı [3. tekil kişi iyelik eki], az “az” +kıńa [isimden isim yapan ek, küçültme eki], seŋün “<Çin. General” +(ü)g [belirtme durumu eki], bir “güney” +din [isimden isim yapım eki], ölür- “öldürmek” < öl- “ölmek” -ür [ettirgenlik eki] -teçik [-teçi 3. tekil kişi gelecek zaman çekimi ve ök pekiştirme edatının birleşmesi ile oluşmuş].

Doğru Cevap: E

Soru 30

“Yogun bolsar üzgülü͡k alp ermiş”, “ yoğun olursa (onu) ..... zor imiş.” Cümlesindeki boşluğa aşağıdaki sözcüklerden hangisi gelmelidir?

Görmek

Bulmak

Delmek

Kırmak

Tutmak

Açıklama:

Yog(u)n bols(a)r üzg(ü)lü͡k (a)lp (e)rm(i)ş.
( yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş.).

Doğru Cevap: D

Soru 31

bod k(a)lm(a)dı ıda t(a)şda k(a)lm(i)şi
k͡uubr (a)n(ı)p y(e)ti yüz bol͡tı (e)ki
ül(ü)gi (a)tl(ı)g (e)rti bir ül(ü)gi
y(a)d(a)g (e)rti y(e)ti yüz kişig
Yukardaki cümlenin Türkçe doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

boy kalmadı taş (da) kalmış olanlar yediyüz kişi. İki bölüğü geldi bir bölüğü getti yedi yüz kişi.

boy kalmadı. Dağda bayırda kalmış olanları toplanıp yedi yüz(kişi)oldu.(Bunların) iki bölüğü atlı idi, bir bölüğü yaya idi. Yedi yüz kişiyi.

boş kalmadı, dağda bayırda toplanıp yedi yüz oldu. İki bölüğü atlı etti bir bölüğü yaya etti. Yedi yüz kişi.

boş kalmadı. Taş kaldı toplananlar yediyüz vardı. İki bölük atlı bir bölük yaya arttı.

boy kalmadı taş kalmış. Toplanıp yedi yüz atlı arttı bir bölük yada arttı yediyüz kişi.

Açıklama:

Soru kökünnde verilen Orhun Türkçesine ait metnin günümüz türkçesinde karşılığı, "boy kalmadı. Dağda bayırda kalmış olanları toplanıp yedi yüz(kişi)oldu.(Bunların) iki bölüğü atlı idi, bir bölüğü yaya idi. Yedi yüz kişiyi" dir.

Doğru Cevap: B

Soru 32

Ben özüm tabgaç iline kılıntım
Ben kendim Çin memleketinde .... .
Cümlesinde boşluğu aşağıdakilerden hangisi uygun şekilde tamamlar.

Kılındım

Yazıldım

Katıldım

Gittim

Doğdum

Açıklama:

"Ben kendim Çin memleketinde doğdum" cümlenin tamamıdır. Doğru cevap "doğdum" dur.

Doğru Cevap: E

Soru 33

Bilgesi çabışı ben ök ertim
Danışmanı ve ................. bizzat ben idim.
Cümlesindeki boşluğu aşağıdakilerden hangisi uygun şekilde gelir?

Elçisi

Sahibi

Milleti

Kumandanı

Kölesi

Açıklama:

Bilgesi çabışı ben ök erttim
Danışmanı ve kumandanı bizzat ben idim.

Doğru Cevap: D

Soru 34

"Ulug" sözcüğündeki ekler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

3.tekil kişi, iyelik eki

3.tekil kişi, belirtme durumu

Belirtme durum eki

İsimden isim, iyelik eki

3.tekil kişi, geniş zaman rivayeti

Açıklama:

Ulug sözcüğündeki ek 3.Tekil kişi iyelik ekidir.

Doğru Cevap: A

Soru 35

"Bilge tonyukuk ben özüm tabgaç iline kılıntım"
Yukarıdaki cümlede geçen kılın sözcüğündeki ekler aşağıdakilerden hangisi sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Dönüşlülük eki, 3.tekil kişi, geniş zaman

3.Tekil kişi, geniş zaman hikâyesi

1.tekil kişi, emir kipi

3.tekil kişi, iyelik kişi

Dönüşlülük eki,1.tekil kişi, belirli geçmiş zaman

Açıklama:

Kılın: Dönüşlülük eki,1.tekil kişi, belirli geçmiş zaman

Doğru Cevap: E

Soru 36

"Semiz buka toruk buka" cümlesinde geçen toruk sözcüğündeki ekler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

3.tekil kişi iyelik eki

Geniş zaman sıfat fiil eki

Zarf fiil eki

Fiilden isim yapım eki

2.tekil kişi emir kipi

Açıklama:

Toruk: Fiilden isim yapım ekidir.

Doğru Cevap: D

Soru 37

Özüm sözcüğünün çözümlemesi aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru verilmiştir?

Özüm "Ben" öz+(ü)m[1.tekil kişi]

Özüm "Benim" öz+üm 1.tekil kişi

Özüm "kendim"öz+(ü)m [1.tekil kişi iyelik eki ]

Özüm "kendim"öz+üm [1.tekil kişi]

Özüm kendim öz+üm [1.tekil kişi belirtme durumu]

Açıklama:

Özüm sözcüğü, "kendim"öz+(ü)m[ 1.tekil kişi iyelik eki]

Doğru Cevap: C

Soru 38

"Tabgacıg önre kıtariyıg" cümlesinde ön sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Doğu

İlk

Birinci

Son

Açıklama:

Ön : Doğu

Doğru Cevap: A

Soru 39

"Yogun bolsar üzgülük alpermiş"
Yukarıdaki cümlenin Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

yoğun olursa üzüntüsünü alırmış

yoğun olsa üzgünlük artarmış

yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş

yoğun olsa vakti az imiş.

yorgun olsa kırarmış

Açıklama:

yoğun olursa (onu)kırmak zor imiş.

Doğru Cevap: C

Soru 40

"Kağanıma ötündüm"
Yukarıdaki cümlenin Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Kağanıma götürdüm

Kağanıma arz ettim

Kağanıma örttüm

Kağanıma gücendim

Kağanıma aldım

Açıklama:

Ötündüm:Kağanıma arz ettim anlamındadır.

Doğru Cevap: B

Soru 41

I. “Bod” millet demektedir.
II. Cümlede zarf-fiil bulunmaktadır.
III. Fiil geniş zaman eki almıştır.
“türk bodun kanin bulmayin tabgaçda adrıl͡tı” ifadesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II

I, III

Açıklama:

“türk bodun kanin bulmayin tabgaçda adrıl͡tı” ifadesi Türkiye Türkçesine “Türk milleti (kendi) hükümdarını bulmayınca Çin’den ayrıldı.” şeklinde aktarılmaktadır. “Bod” millet demektedir.
tabgaç “Çin” +da [bulunma-çıkma durumu eki] bul- “bulmak” -mayin [olumsuz zarf-fiil eki] Cümlede zarf-fiil bulunmaktadır.
adrıl- “ayrılmak” < *ad- “ayrı olmak” (Bu sözcüğün kökü, adın “başka, diğer” sözcüğünden dolayı *ad- olmalı.) -(ı)r “ayırmak” [ettirgenlik eki: orta hece düşmesiyle adr-] -(ı)l [edilgenlik eki] -tı [3.tekil kişi belirli geçmiş zaman] Fiil geniş zaman eki almamıştır.

Doğru Cevap: D

Soru 42

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde “belirtme durumu eki” kullanılmıştır?

kişig

ıda

özüm

yiyü

öŋre

Açıklama:

kişi “kişi” +g [belirtme durumu eki]
ı “orman, ağaçlık” +da [bulunma-çıkma durumu eki]
özüm “kendim” öz+(ü)m [1. tekil kişi iyelik eki]
yi- ~ ye- “yemek” -(y)ü [zarf-fiil eki]
öŋ “ön, doğu” +re [yön gösterme eki]

Doğru Cevap: A

Soru 43

Aşağıdakilerden hangisi birden fazla ek almıştır?

bilser

aygıl

kodup

atlıg

taşda

Açıklama:

bil- “bilmek” - ser [şart eki]
ay- “söylemek” -gıl [2. tekil kişi emir eki]
kod- “bırakmak” < ko- “koymak, bırakmak” -d [fiilden fiil yapım eki, pekiştirme eki] -(u)p [zarf-fiil eki]
at “at” +lıg [isimden isim -sıfat yapım eki]
taş “dış, dışarı” +da [bulunma-çıkma durumu eki]

Doğru Cevap: C

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisinde “zarf-fiil eki” kullanılmıştır?

çabışi

boluyın

kuzin

kışayın

ança

Açıklama:

çabış “kumandan” +ı [3. tekil kişi iyelik eki]
bol- “olmak” -(u)yın [zarf-fiil eki “olarak”]
kuz “kuzey” +ı [3. tekil kişi iyelik eki] +n [belirtme durumu eki]
kış- “kılmak, yapmak” -ayın [1. tekil kişi emir eki]
a “3. tekil kişi zamiri ol’un çekime girmiş hâli” +n [zamir n’si] +ça [eşitlik durumu eki: “öylece, şöyle”]

Doğru Cevap: B

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisinde “gelecek zaman eki” kullanılmıştır?

uduz

topulgalı

kaltaçı biz

sümüz

tir men

Açıklama:

uduz- “sevk etmek” < ud- “uymak, takip etmek”-uz [ettirgenlik eki] -Ø [2. tekil kişi emir eki]
topul- “delmek” -galı [zarf-fiil eki]
kal- “kalmak” -taçı biz [1. çoğul kişi gelecek zaman]
sü “asker, ordu” +müz [1. çoğul kişi iyelik eki]
ti- “demek” -r [geniş zaman eki] -men [1. tekil kişi eki]

Doğru Cevap: C

Soru 46

Olurur ertimiz ifadesindeki ekler aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

1. çoğul kişi geniş zamanın hikâyesi

Ettirgenlik eki, 1. tekil kişi emir eki

2. tekil kişi gelecek zaman eki

2. çoğul kişi geçmiş zaman eki

Geniş zaman eki, 3. tekil kişi eki

Açıklama:

olur- “oturmak” -ur ertimiz [1. çoğul kişi geniş zamanın hikâyesi]

Doğru Cevap: A

Soru 47

“yogun bolsar üzgülü͡k alp ermiş” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

yorgun olursa üzülmek yok imiş

yoğun olsa üzülmek yok imiş

yok olursa bulmak zor imiş

yok olan üzüntülü adam imiş

yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş

Açıklama:

“yogun bolsar üzgülü͡k alp ermiş” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı “yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş” şeklindedir.

Doğru Cevap: E

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisi “dedim” kelimesinin Orhon Türkçesindeki karşılığıdır?

aydaçı men

aygıl

tir men

tedim

aygıl men

Açıklama:

“Dedim” kelimesinin karşılığı “tedim” şeklindedir.

Doğru Cevap: D

Soru 49

“eki ülügi atlıg erti bir ülügi yadag erti” ifadesindeki “yadag” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

yasak

yaylı

yaya

adak

yatak

Açıklama:

“eki ülügi atlıg erti bir ülügi yadag erti” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı “iki bölüğü atlı idi, bir bölüğü yaya idi.” şeklindedir. yadag: yaya

Doğru Cevap: C

Soru 50

“teŋri bilig bertük üçün” ifadesindeki “bertük” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

bir tek

bilecek

verdiği

verecek

bildiği

Açıklama:

“teŋri bilig bertük üçün” ifadesinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı “tanrı bilgi verdiği için” şeklindedir. bertük: verdiği

Doğru Cevap: C

Soru 51

"bilge ton͡yu͡ku͡k b(e)n öz(ü)m t(a)bg(a)ç il(i)ŋe k͡ııl(ı)nt͡ım türk bod(u)n t(a)bg(a)çka k͡öör(ü)r (e)rti."
Tonyukuk yazıtında geçen yukarıdaki cümlenin Türkiye Türkçesi olarak tam karşılığı aşağıdakilerden hangidir?

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum. o zaman çok idim.

Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin memleketinde doğdum. (O zaman) Türk milleti Çin’e tâbi idi.

Bilge Tonyukuk, ben kendim. Türk milleti (kendi) hükümdarını bulmayınca Çin’den ayrıldı, hükümdar sahibi oldu.

Bilge Tonyukuk, ben kendim Çin eyaletinde yaşar idim.

Çin memleketinde doğdum. (O zaman) Türk milleti Çin’e tâbi idi. Bilge Tonyukuk'un oğlu idim.

Açıklama:

"Bilge Tonyukuk, ben kendim, Çin
memleketinde doğdum. (O zaman)
Türk milleti Çin’e tâbi idi."

Doğru Cevap: B

Soru 52

Orhun Türkçesi metinlerinde geçen "kod-" sözcüğünün Türkiye Türkçesi anlamı hangisidir?

Bırakmak

Koşmak

Tabi olmak

Kovalamak

Ayrılmak

Açıklama:

kod- “bırakmak” < ko- “koymak, bırakmak” -d [fiilden fiil yapım eki,
pekiştirme eki] -(u)p [zarf-fiil eki]

Doğru Cevap: A

Soru 53

"birle ilt(e)r(i)ş k(a)g(a)n bol(u)y(ı)n
b(i)rye t(a)bg(a)ç(ı)g öŋre kıt(a)n͡y(ı)g
yırya og(u)z(u)g ük(ü)ş ö͡k öl(ü)rti
b(i)lg(e)si ç(a)b(ı)şi b(e)n ö͡k (e)rt(i)m
çog(a)y kuzin k(a)ra kum(u)g ol(u)rur
(e)rt(i)m(i)z"
Yukarıdaki metnin tam çözümlemesi hangisidir?

İlteriş Kağan olarak güneyde
Çinlileri, Oğuzları pek çok öldürdü.
Danışmanı (ve) kumandanı bizzat
ben idim.

İlteriş Kağan olarak bilirse,
(hangisi) zayıf boğa diye bilmezmiş”
diye öylece düşündüm. Ondan sonra
Tanrı bilgi (akıl) verdiği için, ben
kendim (onu) kağan yaptım.

ile İlteriş Kağan olarak güneyde
Çinlileri, doğuda Kıtayları, kuzeyde
Oğuzları pek çok öldürdü.
Danışmanı (ve) kumandanı bizzat
ben idim. Çogay (dağlarının) kuzeyinde
Karakum’ da oturur idik.

ile İlteriş Kağan olarak güneyde
Çinlileri, doğuda Kıtayları, kuzeyde
Oğuzları pek çok öldürdü. Dağda bayırda kalmış
olanları toplanıp yedi yüz (kişi) oldu.
(Bunların) iki bölüğü atlı idi, bir
bölüğü yaya idi.

ile İlteriş Kağan olarak güneyde
Çinlileri, doğuda Kıtayları, kuzeyde
Oğuzları pek çok öldürdü. Bilge
Tonyukuk. “(Bunu) kağan mı yapayım?”
dedim. Düşündüm: “(İnsan)
zayıf boğa ile semiz boğayı uzaktan

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 54

Çabış sözcüğünün anlamı nedir?

Çabalamak

Kumandan

Kendim

Çavuş

Çalışmak

Açıklama:

çabış “kumandan” +ı [3. tekil kişi iyelik eki]

Doğru Cevap: B

Soru 55

Toruk sözcüğünün anlamı nedir?

Torun

Turan

Zayıf, cılız

Lider

Güçlü, kuvvetli

Açıklama:

toruk “zayıf, cılız” < toru- “zayıflamak” -k [fiilden isim yapım eki]

Doğru Cevap: C

Soru 56

"k(e)y(i)k yiyü t(a)b(ı)şg(a)n y(e)yü ol(u)rur (e)rt(i)m(i)z bod(u)n bog(u)zi to͡k (e)rti y(a)g(ı)m(ı)z t(e)gre oçu͡k t(e)g (e)rti biz aş (e)g (e)rt(i)m(i)z (a)nça ͡ ol(u)r(u)r (e)rkli og(u)zd(u)n͡t(a)n kür(e)g k(e)lti" TONYUKUK YAZITI (GÜNEY YÜZÜ 8-15).
Yukarıdaki metnin tam çözümlemesi hangisidir?

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Halkın boğazı tok
idi. Düşmanımız çepeçevre ocak gibi
idi, biz (ortadaki) aş gibi idik. Öylece
oturur iken Oğuzdan kaçak geldi.

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Öylece
oturur iken Oğuzdan kaçak geldi.

Kaçağın sözü şöyle: Tokuz Oğuz
halkı üzerine kağan tahta oturdu”
der. (Bu kağan) Çin’e General Ku’yu
göndermiş, Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Öylece
oturur iken Oğuzdan kaçak geldi.

ilerliyormuş, kağanı alp imiş, sözcüsü
bilge imiş. O iki kişi var oldukça seni
(sizi) (ve) Çinlileri öldürecek, derim;
Doğuda Kıtay’ı öldürecek, derim;
beni (bizi) Oğuz’u

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik.
Çinliler güney tarafından saldırın,
Kıtaylar doğu
tarafından saldırın, ben kuzey
tarafından saldırayım. Türk Sir halkı
yerinde asla ilerlemesin. Elimizden
gelirse tümüyle yok edelim,

Açıklama:

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Halkın boğazı tok
idi. Düşmanımız çepeçevre ocak gibi
idi, biz (ortadaki) aş gibi idik. Öylece
oturur iken Oğuzdan kaçak geldi.

Doğru Cevap: A

Soru 57

"teg" sözcüğünün karşılığı hangisidir?

kaçmak

saldırmak

uyumak

tekmelemek

dua etmek

Açıklama:

teg- “saldırmak, hücum etmek” -Ø [2. tekil kişi emir eki]

Doğru Cevap: B

Soru 58

"yog(u)n bols(a)r üzg(ü)lü͡k (a)lp
(e)rm(i)ş öŋre k͡ııt(a)ńda b(i)rye
t(a)bg(a)çda kurya kur(ı)d(ı)nta yırya
og(u)zda (e)ki üç biŋ süm(ü)z
k(e)lte͡çim(i)z b(a)r mu ne (a)nça ͡
öt(ü)nt(ü)m" TONYUKUK YAZITI (GÜNEY YÜZÜ 8-15)
Yukarıdaki metnin tam çözümlemesi hangisidir?

Çinliler güney
tarafından saldırın, Kıtaylar doğu
tarafından saldırın, ben kuzey
tarafından saldırayım. Türk Sir halkı
yerinde asla ilerlemesin. Elimizden
gelirse tümüyle yok edelim,

yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş.
Doğuda Kıtay’dan, güneyde Çin’den,
batıda batıdan, kuzeyde Oğuz’dan
(gelecek) iki üç bin askerimiz var mı
ne?” Öylece arz ettim.

yoğun olmak zor imiş.
Doğuda Kıtay’dan, batıda batıdan, kuzeyde Oğuz’dan
(gelecek) iki üç bin askerimiz var mı
ne?”

çaresiz kalırız. (Bir şeyin) içi, dışını
tutmuş (kaplamış) gibiyiz. (Bir şey)
yufka (ince) iken delmek kolay imiş,
ince olanı kırmak kolay, yufka kalın
olursa delmek zor imiş, ince

Kağanım ben kendim Bilge Tonyukuk’un
arz ettiğim ricamı dinledi,
Kök Öng (ırmağın)’ı geçerek Ötüken
dağlarına doğru sevk ettim. İngek
gölcüğü ile Tola (ırmağın)dan Oğuzlar
(üzerimize) geldi.

Açıklama:

yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş.
Doğuda Kıtay’dan, güneyde Çin’den,
batıda batıdan, kuzeyde Oğuz’dan
(gelecek) iki üç bin askerimiz var mı
ne?” Öylece arz ettim.

Doğru Cevap: B

Soru 59

"tir m(e)n ol s(a)b(ı)g (e)ş(i)d(i)p tün
ud(ı)sık(ı)m k(e)lm(e)di künt(ü)z
ol(u)rs(ı)k(ı)m k(e)lm(e)di (a)nta ötrü ͡
k(a)g(a)n(ı)ma öt(ü)nt(ü)m (a)n͡ça
öt(ü)nt(ü)m t(a)bg(a)ç og(u)z k͡ııtań
buç(e)gü k(a)b(ı)şs(a)r"
Yukarıdaki metnin tam çözümlemesi hangisidir?

Bu sözü işitip gece
uyuyacağım gelmedi. Şöylece arz
ettim: “Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü
birleşirse, Kağanım ben kendim Bilge Tonyukuk’un
arz ettiğim ricamı dinledi. İngek
gölcüğü ile Tola (ırmağın)dan Oğuzlar
(üzerimize) geldi.

Bu sözü işitip gece
uyuyacağım gelmedi. Şöylece arz
ettim: “Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü
birleşirse

(Bir şeyin) içi, dışını
tutmuş (kaplamış) gibiyiz. (Bir şey)
yufka (ince) iken delmek kolay imiş,
ince olanı kırmak kolay, yufka kalın
olursa delmek zor imiş,

derim.” Bu sözü işitip gece
uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım
gelmedi. Ondan sonra
kağanıma arz ettim. Şöylece arz
ettim: “Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü
birleşirse

yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş.
Doğuda Kıtay’dan, güneyde Çin’den,
batıda batıdan, kuzeyde Oğuz’dan
(gelecek) iki üç bin askerimiz var mı
ne?

Açıklama:

derim.” Bu sözü işitip gece
uyuyacağım gelmedi, gündüz oturacağım
gelmedi. Ondan sonra
kağanıma arz ettim. Şöylece arz
ettim: “Çin, Oğuz, Kıtaylılar bu üçü
birleşirse

Doğru Cevap: D

Soru 60

yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş.
Doğuda Kıtay’dan, güneyde Çin’den,
batıda batıdan, kuzeyde Oğuz’dan
(gelecek) iki üç bin askerimiz var mı
ne?” Öylece arz ettim.

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Halkın boğazı tok
idi. Düşmanımız çepeçevre ocak gibi
idi, biz (ortadaki) aş gibi idik. Öylece
oturur iken Oğuzdan kaçak geldi.

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Halkın boğazı tok
idi. öldürecektir, derim. Türk Sir halkı
yerinde asla ilerlemesin. Elimizden
gelirse tümüyle yok edelim,

ilerliyormuş, kağanı alp imiş, sözcüsü
bilge imiş. O iki kişi var oldukça seni
(sizi) (ve) Çinlileri öldürecek, derim;
Doğuda Kıtay’ı öldürecek, derim;
beni (bizi) Oğuz’u

Kaçağın sözü şöyle: Tokuz Oğuz
halkı üzerine kağan tahta oturdu”
der. (Bu kağan) Çin’e General Ku’yu
göndermiş, Kıtay’a Tongra Eşim’i
göndermiş. (Bunlarla) şöyle haber
(söz) göndermiş: “Azıcık Türk halkı

Açıklama:

Yaban hayvanı yiyerek, tavşan
yiyerek yaşar idik. Halkın boğazı tok
idi. Düşmanımız çepeçevre ocak gibi
idi, biz (ortadaki) aş gibi idik. Öylece
oturur iken Oğuzdan kaçak geldi.

Doğru Cevap: B

Orhon Türkçesi - Tüm Sorular

Ünite 1

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler