Genel Dilbilim II - Türk Dili ve Edebiyatı

Ünite 1

Soru 1

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde yüklemcil ad öbeği vardır?

Bu, doğru bir karardı.

Düşündüm ve bir karara vardım.

Düşünmekten tüm gece uyuyamadım.

Bu konuda uzun uzun düşündüm.

Bir kenara geçip düşünüyor ama bir karara varamıyor.

Açıklama:

Doğru yanıt (A)'dır. Doğru bir karar AÖ'dir ve yüklemcildir.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdaki eylemlerden hangisinin yanulamlama çerçevesi şu şekildedir?
[AÖ/T__ ]

koş-

yüz-

söyle-

ye-

çık-

Açıklama:

söyle- [AÖ/T__ ] Adını söyledi. Bugün geleceğini söyledi

Doğru Cevap: C

Soru 3

Ayşe'nin doğum günü pastasını sınıftaki öğrenciler hep birlikte afiyetle yediler.
Aşağıdakilerden hangisi tümce ögesi DEĞİLDİR?

Ayşe'nin doğum günü pastasını

sınıftaki öğrenciler

afiyetle yediler

sınıftaki öğrenciler afiyetle

hep birlikte

Açıklama:

Tümcenin ögelerini bulmak için sorulan sorulardan yola çıkarak:
Öge
Kim? [Sınıftaki öğrenciler]
Ne yapıyordu? [afiyetle yediler]
Nerede? [Sınıfta]
Neyi?[Ayşe'nin doğum günü pastasını]
Nasıl?[hep birlikte]sınıftaki öğrenciler afiyetle
Bu durumda "sınıftaki öğrenciler afiyetle" yapısal ve anlamsal bir bütün oluşturmadığı için doğru yanıt (D)'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 4

Seçeneklerden hangisinde araç gösteren İÖ belirtecisimsi vardır?

Ahmet Nermin ile dans ediyor.

Ben kapıyı anahtarla açtım.

Adana’ya endişeyle gittim.

Deniz mutlulukla gülümsedi.

Seyirciler coşkuyla alkışlıyorlardı.

Açıklama:

İlgeç öbekleri (İÖ) başı ilgeç olan öbeklerdir. İlgeçler, zorunlu öge olarak bir Ad Öbeği ya da ad tümceciği seçen sözcüklerdir. İÖ, tümcedeki başka bir öbekle anlamsal bir ilişki gösterir. Örneğin, Eylem Öbeğini niteleyebilir. Eylemin araçla yapıldığını bildiren İÖ B şıkkında bulunmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 5

Aşağıdaki ögelerin hangisi eklenti-baş yapısı içerir?

denize düşkün

kitabı yazdı

kardeş gibi

okul için

çok akıllı

Açıklama:

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi tümleç -baş yapılarında, baş tümlecine ad durumu verebilir. Öte yandan eklenti - baş yapılarında böyle bir şey söz konusu değildir. Bu yüzden, Chomsky’nin (1983) yönetim-bağlama kuramına göre baş, tümleci yönetir. Bu nedenle, tümleç ve baş arasındaki ilişki, eklenti baş arasındaki ilişkiden daha yakındır. Ayrıca, tümleç - baş gerek anlamsal olarak gerek yapısal olarak daha bağlantılıdır

Doğru Cevap: E

Soru 6

Aşağıdaki örneklerden hangisi adlardan türemiş sıfat değildir?

Şapkalı çocuk

Masadaki kitap

Umutlu bir insan

Siyahlaşmış deri

Gururlu öğretmen

Açıklama:

İlk bakışta Türkçede ad ve eylemlerden türemiş sıfatlar olduğu gibi sıfattan türemiş eylemler de bulunmaktadır:
44. a. Şapkalı çocuk
b. Masadaki kitap
c. Umutlu bir insan
d. Gururlu öğretmen
e. Sarsıcı haberler
f. Yünlü elbise
Yukarıdaki örneklerdeki sıfatlar, adlardan türemiştir; aşağıdaki eylemler ise sıfatlardan türemiştir:
45. a. Beyazlaşmak
b. Siyahlaşmak

Doğru Cevap: D

Soru 7

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde koşaç bulunmaktadır?

Nurcan öğretmen tatile gitti.

Bu kitabı sana aldım.

Selim çok başarılı bir iş adamıdır.

Kertenkele sevimli bir hayvan olarak bilinir.

Geçen yıl yaz tatilinde Ayvalik'a gittim.

Açıklama:

Daha önce de belirttiğimiz gibi tümcenin mutlaka bir yüklem, yüklemin de eylem içermesi gereklidir. Aşağıdaki tümcelere baktığımızda eylemi olmadığı gibi bir izlenim edinilebilir:
Bu kitap senin için.
Bu tümcelerin tümünün yükleminde görünmese bile bir eylem vardır. Bu eyleme koşaç denir.

Doğru Cevap: C

Soru 8

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde bütün tümceyi niteleyen bir Belirteç Öbeği bulunmaktadır?

Senin için her şeyi yaparım.

Yalnızca yeni öğrenciler geldi.

Çok güzel giyinir.

Maalesef Hasan sınıfta kaldı.

Hasan çok akıllı.

Açıklama:

[Yalnızca] yeni öğrenciler geldi. BÖ AÖ (yeni öğrenciler) niteleyicisi
[Senin için] her şeyi yaparım. İÖ EÖ (her şeyi yaparım) niteleyicisi
[Çok güzel] giyinir. BÖ EÖ (giyinir) tümleci
[Maalesef] Hasan sınıfta kaldı. BÖ Tümce niteleyicisi
Hasan [çok] akıllı. BÖ Derece bildiren Sıfat (akıllı) niteleyicisi

Doğru Cevap: D

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi yanulamlama özelliğine göre çift geçişli bir eylemdir?

Koşuyor.

Kitabı okudu.

Ali’ye mektubu yolladı.

Çikolatadan hoşlanır.

Aynaya baktı.

Açıklama:

Eylem
Geçişsiz
(koş, yürü, uyu, dinlen, gez, yüz, vs) Koşuyor
Geçişli
(oku, anla, yaz, pişir, sırala, vs.) kitabı okudu
Çift Geçişli
(yolla, gönder, anlat, vs.) Ali’ye mektubu yolladı.
Nesnelerine
-e, -den durum eki atayan eylemler
(bak, hoşlan, nefret et, vs.)
Aynaya baktı
Çikolatadan hoşlanır
Ütüden nefret etti.

Doğru Cevap: C

Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi SÖ’dür?

Deniz kadar

Koyu mavi

Portakal ve diğer vitaminli meyveler

Bir genç

Orman gibi

Açıklama:

Boyut uzun, kısa, dar, geniş
Yaş Eski, yeni, yaşıl, genç
Değer iyi, kötü, değerli, mükemmel
Renk kırmızı, siyah, mor
Fiziksel özellik ağır, haifif
İnsan özellikleri kıskanç, dışa dönük,
Hız hızlı, yavaş
Zaman gösteren
sıfatlar
önceki araba
yeni araba
eski sevgili
Olasılık olası, muhtemel, mümkün, kesin

Doğru Cevap: B

Soru 11

‘Ben pastayı yedim’ örneğinde ad öbeği yapısında bir nesne gerektirmektedir. Bu durumu aşağıdakilerden hangisi ile açıklayabiliriz?

Araç

Kılıcı

Etkilenen

Yanulamlama

Deneyimleyen

Açıklama:

Araç: Bir işi yapabilmek için kullanılacak alettir. Kılıcı: Özne, tümcedeki eylemde gösterilen işi yapan kişi olarak tanımlanabilir. Yine evrensel olarak tipik bir özne genelde bir Ad Öbeği’dir. Bir işi bilerek ve isteyerek yapan kişiye kılıcı denir. Etkilenen: Yapılan iş ya da olaydan etkilenen kişi ya da varlığa verilen anlamsal rol. Yanulamlama: Bazı sözcükler öbek oluşturmak için başka ögelere gerek duyarlar. Bir sözcük-örneğin bir eylem geçişli ise mutlaka bir nesne alır. Öyleyse geçişli eylemler Ad Öbeği ya da yan tümcecik olan nesneleri seçerler ya da yanulamlar. Deneyimleyen: Psikolojik durum deneyimleyen ögedir.

Doğru Cevap: D

Soru 12

Yanulam çerçevesi Eylem Öbeği koş - __ Koştu ye - __ Pastayı yedi söyle - AÖ/T__ Adını söyledi. Bugün geleceğini söyledi “koş”, “ye”, ve “söyle” eylemlerinin yanulam çerçeveleri, sağda ise eylem öbeği örnekleri verilmiştir. Geleneksel olarak sözdizimde yanulam çerçevesi hangi işaret içinde temsil edilir?

koş- ( ), ye- ( ), söyle- ( )

koş- [ ], ye- [ ], söyle- [ ]

koş- { }, ye- { }, söyle- { }

koş- / /, ye- / /, söyle- / /

koş- “ “, ye- “ “, söyle- “ “

Açıklama:

Geleneksel olarak sözdizimde yanulam çerçevesi köşeli ayraç içinde koş- [ __ ] , koş- [ __ ] , söyle- [AÖ/T__] temsil edilir. İçindeki çizgi söz konusu sözcüğü, buradaki örneklerdeki eylemleri, AÖ ad öbeğini, T ise (yan) tümceyi göstermektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 13

Tümcenin değişik dilbilgisi kitaplarında çeşitli tanımları yapılmıştır. Bu tanımlar “tümce yargı bildiren sözcük dizileridir” tanımını kabul ederler. Oysa bu tanımda sorunlu olan bir kelime vardır. Bu kelime aşağıdakilerden hangisidir?

Yargı

Tümce

Sözcük

Bildiren

Dizileridir

Açıklama:

Tümcenin değişik dilbilgisi kitaplarında çeşitli tanımları yapılmıştır (Ergin 1993: 376, Ediskun 1999: 322). Bu tanımlar “tümce yargı bildiren sözcük dizileridir” tanımını kabul ederler. Oysa yargı terimi sorunludur, çünkü ‘Dikkat!’ gibi tek bir sözcük yargı belirtir ama tümce değildir. Tümce, tüm dillerde bir özne ve bir yüklemden oluşan bir dilbilgisi birimi olarak tanımlanabilir. Bir başka deyişle, her dilde bir tümcede özne ve yüklem bulunduğu gözlenmiştir. Özne ya da yüklemin yeri bir dilden diğerine değişse de bu iki öge tümcede mevcuttur.

Doğru Cevap: A

Soru 14

Aşağıdaki tümcelerin hangisinde duygusal durum deneyimlenmektedir?

Sedat hasta oldu.

Erhan ders çalıştı.

Ahmet yere düştü.

Ahmet Ayşe’yi seviyor.

Nermin arabasını yıkıyor.

Açıklama:

Özne, ruhsal durum deneyimleyen bir öge de olabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 15

Öznelerin hangi anlamsal rollerde bulunabileceğine baktıktan sonra özneyi belirlemek için kullanılabilecek ölçütleri sıralayabiliriz: Adın yalın durumu, Kim/Ne soru sözcükleri, Özne-Eylem uyumu, Gizli Özne, Özne olarak adıl kullanımı. Bu bağlamda “Ben geldi.” tümcesi bu ölçütlerden hangisi ile ilgilidir?

Gizli Özne

Adın yalın durumu

Özne-Eylem uyumu

Kim/Ne soru sözcükleri

Özne olarak adıl kullanımı

Açıklama:

Türkçe gibi bazı dillerin zengin çekim ekleri vardır ve tümcedeki eylem özne ile uyumlu çekim ekleri taşır. Özne ve eylem arasındaki uyum tekillik / çoğulluk gibi sayı ile birinci, ikinci ve üçüncü kişi ekleri şeklindedir. Aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi öznedeki kişi ve sayıyı çok iyi ayırt eden uyum ekleri kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 16

“Akın trafik kazası geçirdi.” tümcesinde yüklemin gösterdiği anlam aşağıdakilerden hangisidir?

Oluş

Hareket, İş

Zihinsel işlem

Ruhsal durum

Özneyi etkileyen

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 17

“Kadın doktora tahlilleri gösterdi.” tümcesi bulanık anlamlıdır. Tümcedeki bu bulanıklığı gidermek için hangi noktalama işareti kullanılmalıdır?

;

Açıklama:

Bu tümce konuşma dilinde vurgu ve ezgi gibi ses özellikleri sayesinde, yazılı dilde ise virgül gibi noktalama işaretleri sayesinde anlamlandırılabilir. “Kadın, doktora tahlilleri gösterdi.” “Kadın doktora tahlilleri gösterdi.” İkincisinde erkek olan değil kadın olan doktora tahlilleri gösterdi.

Doğru Cevap: A

Soru 18

“pek akıllıca” dediğimizde “akıllıca” kelimesini aşağıdakilerden hangisi tanımlar?

Ad Öbeği

Sıfat Öbeği

İlgeç Öbeği

Eylem Öbeği

Belirteç Öbeği

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 19

“Denize doğru yürüyüş yaptık.” tümcesinde “doğru” kelimesi hangi anlama gelmektedir?

Zamanda sürerlilik

Aidiyet/ilişkili olma

Benzerlik/ yaklaşıklık

Yön/zamanda yaklaşma

Beklentiyi olumsuzlama

Açıklama:

Zamanda sürerlik Kirpiler [kış boyunca] uyurlar. Aidiyet, ilişkili olma [Çocuklara dair] endişelerimi belirteceğim. Benzerlik / yaklaşıklık [Ali gibi] davranıyor. Yön / zamanda yaklaşma [Denize doğru] yürüyüş yaptık. Beklentiyi olumsuzlama Ali Bey [yaşına karşın] çok iyi koşuyor.

Doğru Cevap: D

Soru 20

Yükleminde AÖ (Ad Öbeği), İÖ (İlgeç Öbeği), SÖ (Sıfat Öbeği) olan tümcelerde bulunan bazen -İmEk eylemi ile ifade edilen bazen de açıkça görülmeyen eyleme ne denir?

Üye

Koşaç

Eklenti

Tümleç

Belirtecimsi

Açıklama:

Üye: Eylemin nesne ve öznesi eylemin üyesidir. Üye yapısı özne ve nesne üzerine olan sözlükçe ve dilbilgisel bilgidir (sayfa 22). Koşaç: Yükleminde AÖ, İÖ, SÖ olan tümcelerde bulunan bazen -İmEk eylemi ile ifade edilen bazen de açıkça görülmeyen eylem (sayfa 23). Eklenti: Bir öbekte bulunması zorunlu olmayan, seçimlik ve niteleyici ögedir ( sayfa 11). Tümleç: Bir öbekte başın yanulamladığı zorunlu ögedir (sayfa 11). Belirtecimsi: Belirteç öbeğinin de içinde bulunduğu işlev olarak belirteç işlevi gören her öge belirtecimsidir: Ad Öbeği, İlgeç Öbeği, Belirteç tümcecikleri de belirteç işlevleri olduğu zaman belirtecimsi adıyla anılırlar ( sayfa 21).

Doğru Cevap: B

Soru 21

Dilbilimde bir dilin sözcük varlığına ve ana dili konuşucularının içsel/bilişsel sözcük dağarcığına _____ adı verilir.

sözlükçe

kütük

yanulamlama

budak

sözlük

Açıklama:

Dilbilimde bir dilin sözcük varlığına ve ana dili konuşucularının içsel / bilişsel sözcük dağarcığına sözlükçe adı verilir. Sözlük ise geleneksel dil bilgisinde kullanılan bir kavramdır. Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Bir sözcüğe ait bilgileri göz önünde bulundurduğumuzda, çeşitli ses, biçimbilimsel, yapısal ve anlamsal özellikleri sözlükçe kütüğünde yer alır. Buna göre Türkçede gör sözcüğünün sözlükçe kütüğünde aşağıdaki bilgilerden hangisi BULUNMAMAKTADIR?

/gœɾ/

"gör" sözcüğü bu şekilde yazılır: "GÖR"

eylem

‘Göz yardımıyla bir şeyin varlığını algılamak’

[AÖ __ ]

Açıklama:

Dilbilimde bir dilin sözcük varlığına ve ana dili konuşucularının içsel / bilişsel sözcük dağarcığına sözlükçe adı verilir. Sözlükçede o dilin bir sözlük listesinin yanı sıra her sözcüğün bir sözcüksel kütüğü bulunmaktadır. Bu kütükte o sözcüğe ait sözcük türü bilgisinin yanı sıra, sesbilgisel, biçimbirimsel, yapısal ve anlamsal özelliklerine ilişkin bilgi bulunur. Benzer şekilde, her sözcüğün sözdizimsel konum ve işlevleri ile anlamsal ve sesbilimsel bilgisi ana dili konuşucusunun zihninde bulunmaktadır. Sözlüksel kütük içerisinde ayrıca yanulamlama bilgileri de yer almaktadır. Verilen örnekte, A şıkkı sözcüğü oluşturan sesleri, C şıkkı sözcük türü bilgisini, D şıkkı anlamsal özelliklerini ve E şıkkı ise yanulamlama bilgisini içermektedir. Bunlar sözlükçenin bir parçası olduğu halde, sözcüğün nasıl yazıldığı bu kütükte yer almaz. Öyleyse, sözlüğün yazılışını gösteren B şıkkı doğru cevaptır.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Aşağıdaki örnekler doğrultusunda bilmek eyleminin yanulamlama çerçevesi hangisidir?
Bunu bilmiyordum.
Geldiğini bilmiyordum.

bil- [(AÖ/T) __ ]

bil- [AÖ/T __ ]

bil- [AÖ __ ]

bil- [T __ ]

bil- [ __ ]

Açıklama:

Sözdizimde yanulam çerçevesi köşeli ayraç içinde temsil edilir. İçindeki çizgi söz konusu sözcüğü, buradaki örneklerdeki eylemleri, AÖ ad öbeğini, T ise (yan) tümceyi göstermektedir. AÖ ve T’ye göre eylemin sağda yer alması gerektiği çizgi ile de belirtilmiştir. Ayraç ise öbek oluştururken bu eylemin nesnesinin seçimlik olduğunu gösterir. Yani, bir eylem hem geçişli hem de geçişsiz olarak kullanılabiliyorsa AÖ, T veya her ikisi de ayraç içinde gösterilir. Örneklerde verilen bilmek eylemi geçişli olup zorunlu olarak AÖ (bunu bilmiyordum /cevabı bilmiyordum) ve T (geldiğini bilmiyordum) biçiminde nesne almaktadır. Öyleyse doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 24

Aşağıdaki örneğe ilişkin olarak seçeneklerden hangisi doğrudur?
Çok iyisin.

Tümce değildir çünkü eylemi yoktur.

Tümce değildir çünkü öznesi yoktur.

Koşaç tümcesidir.

Sıfat öbeğidir.

Yüklemcil ad öbeğidir.

Açıklama:

Özne ve Yüklem: Evrensel olarak her tümcede özne ve yüklem bulunur. Özneyi çıkardıktan sonra geri kalan bölümü yüklem olarak adlandıracağız. Buradaki yüklem kavramı, geleneksel dilbilgisindeki yüklem kavramından farklıdır. Geleneksel dilbilgisinde yüklem tümcedeki eylem ile eşdeğer olarak görülür. Oysa burada yüklem, tümcede özne dışında kalan tüm bölümdür. Bu tanımıyla da yüklem, her zaman evrensel olarak bir eylem içerir. Yüklemcil Ad Öbeği, Sıfat Öbeği gibi ögeler taşıyan tümceler de gizil bir eylem (koşaç) içerir. Verilen örnekte de sen sözcüğü özneve geriye kalan çok iyisin de yüklemcil sıfat öbeğidir. Yani, bu örnek, gizil eylem içeren bir koşaç tümcesidir. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Aşağıdaki tümcenin yüklemi seçeneklerden hangisidir?
Toksinlerden arınma, vücudun savunma sistemini güçlendirerek hücre yenilenmesini hızlandırır.

hızlandırır

hücre yenilenmesini hızlandırır

güçlendirerek hızlandırır

vücudun savunma sistemi güçlendirerek

vücudun savunma sistemini güçlendirerek hücre yenilenmesini hızlandırır

Açıklama:

Özne ve Yüklem: Evrensel olarak her tümcede özne ve yüklem bulunur. Özneyi çıkardıktan sonra geri kalan bölümü yüklem olarak adlandıracağız. Buradaki yüklem kavramı, geleneksel dilbilgisindeki yüklem kavramından farklıdır. Geleneksel dilbilgisinde yüklem tümcedeki eylem ile eşdeğer olarak görülür. Oysa burada yüklem, tümcede özne dışında kalan tüm bölümdür. Bu tanımıyla da yüklem, her zaman evrensel olarak bir eylem içerir. Verilen tümcenin öznesi toksinlerden arınma olduğuna göre bundan arta kalan kısım yüklem olacaktır. Öyleyse, doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 26

Aşağıdaki öznelerden hangisi diğerlerinden farklı bir anlamsal rolün taşıyıcısıdır?

Bu fırın yemekleri yakıyor.

Bu makine iyi yıkıyor.

Bu makine iyi kurutuyor.

Bu maşa çok güzel tutuyor.

Bu arabanın fiyatı düşmüş.

Açıklama:

Özneler, kılıcı, etkilenen, deneyimleyen, araç gibi anlamsal rollerin taşıyıcısı olabilirler.
Kılıcı : Bir eylemi bilinçli olarak yapandır.
Etkilenen: Yapılan iş ya da olaydan etkilenen kişi ya da varlığa verilen anlamsal roldür.
Deneyimleyen: Psikolojik durum deneyimleyen ögedir.
Araç: Bir işi yapabilmek için kullanılacak alettir.
Arabanın fiyatı bilerek bir iş yapmamış ancak olaya maruz kalmıştır. Zaten fiyat cansız bir özne olarak bir eylemi gerçekleştirebilme yetisine sahip değildir. Öyleyse, söz konusu olaydan etkilenendir. Diğer şıklarda yer alan öznelerin hepsi araç rolündedir: fırın yemek pişirmek için, makine yıkamak ve kurutmak için, maşa da tutmak için kullanılan gereçlerdir. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 27

Aşağıdaki gösterimlere ilişkin olarak seçeneklerden hangisi doğrudur?

Yalnız (i) doğrudur.

Yalnız (ii) doğrudur.

(i) 'kapağı açık olan sarı kitap' anlamındadır.

(i) 'rengi açık sarı olan kitap' anlamındadır.

(ii) 'rengi açık sarı olan kitap' anlamındadır.

Açıklama:

Açık sarı kitap iki anlam taşımaktadır ve her biri verilen gösterimlerde modellenmektedir. Yani, her iki çözümleme de doğru olup farklı anlamları ifade etmektedir. Açık sarı (renkli) kitap anlamı (i)’ deki, (kapağı) açık, sarı (renkli) kitap anlamı ise (ii)’ deki gösterimde modellenmiştir. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisinde eklenti-baş ilişkisi vardır?

ilginç soru

bana göre

seni gördü

müziğe düşkün

iyi davrandı

Açıklama:

Tümleç ve baş arasındaki ilişki, eklenti-baş arasındaki ilişkiden daha yakındır. Ayrıca, tümleç-baş gerek anlamsal olarak gerek yapısal olarak daha bağlantılıdır. Tümleç atılırsa ya kuralsız yapı elde edilir ya da anlam tamamen değişir. B ve C şıklarındaki örneklerde tümleç atıldığı zaman yalnızca baş içeren bir öbek oluşturulamaz: *göre, *gördü. Bunun yanı sıra D ve E şıklarında olduğu gibi, kimi durumlarda da tümleç atılabilir, ancak anlam değişir: düşkün, davrandı. ‘Müziğe düşkün’ öbeğinde ‘müziğe olan bir tutku’ söz konusudur; oysa ‘düşkün’, ‘sağlık ya da maddi açıdan zayıflık, çökkünlük’ anlamına gelir. ‘İyi davrandı’ öbeğinde davranmak ‘tavır takınmak’ anlamındayken, eylem yalnız başına kullanıldığında ‘acele etmek’ anlamına gelir. Oysa eklentilerin hepsi öbekten atılabilir ve öbek yine de kurallı olur: hem ilginç soru, hem de yalnız başına soru da kurallıdır. Öyleyse, ilginç sözcüğü eklenti, sor sözcüğü ise baştır. Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 29

Aşağıdaki öbek yapı kuralı seçeneklerden hangisini türetir?
İÖ --> AÖ İ

tam karşıda

hemen arkasında

oldukça yakınında

arkadaşlarıyla

hep beraber

Açıklama:

Verilen öbek yapı kuralı, ilgeç öbeklerinin yapısını genellemektedir. Buna göre, ilgeç öbekleri bir ad öbeği ve onu takip eden bir ilgeçle kurulmaktadır. Bu tanıma uyan arkadaşlarıyla örneğidir: İÖ --> AÖ (arkadaşları) İ (ile). Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi ad öbeğidir?

oraya kadar

çok çalışkan

hızlı tren

kaskatı kesildi

çok hızlıca

Açıklama:

Öbekler baş merkezli oldukları için başın sözcük türü öbeğin türünü belirler. Öyleyse, başı ad olan bir öbek Ad Öbeği (hızlı tren), başı ilgeç olan bir öbek ilgeç öbeği (oraya kadar), başı sıfat olan sıfat öbeği (çok çalışkan), başı eylem olan eylem öbeği (kaskatı kesildi) ve başı zarf olan zarf öbeği (çok hızlıca) olur. Türkçe baş sonlu bir dil olduğundan bu öbeklerdeki son sözcüklerin baş konumunda olduğunu hatırlayalım. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 31

Aşağıdaki tümcelerden hangisi kılıcı türünden bir özne içerir?

Hava çok güzel oldu.

Ayşe utançtan kızardı.

Sezen hiç iyi hissetmiyor.

Ahmet merdivenleri hızla çıktı.

Balık fiyatları arttı.

Açıklama:

Bir eylemi bilinçli olarak yapan, bir işi bilerek ve isteyerek yapan kişiye kılıcı denir. Yukarıdaki tümcelerde Ayşe ve Sezen bilerek bir iş yapmamışlardır. Hava ve balık fiyatları cansız bir özne olarak bir eylemi gerçekleştirebilme yetisine sahip değildir. Ahmet ise bilerek ve isteyerek merdivenleri çıkmıştır. Doğru yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 32

Seçeneklerdeki tümcelerden hangisinin öznesi, türü ile doğru eşleştirilmiştir?

I - c

II - d

III - e

IV - a

V - b

Açıklama:

Kılıcı: Bir eylemi bilinçli olarak yapandır.
Etkilenen: Yapılan iş ya da olaydan etkilenen kişi ya da varlığa verilen anlamsal roldür.
Deneyimleyen: Psikolojik durum deneyimleyen ögedir.
Araç: Bir işi yapabilmek için kullanılacak alettir.
Adıl: Gizli öznedir ve eylemdeki uyumdan anlaşılır. Beşinci tümcenin gizli öznesi ‘Ben’dir.
Bu durumda doğru eşleştirilmiş özneler aşağıdaki gibidir:

Senem teknolojiden çok hoşlanıyor. - Deneyimleyen

Çocuk kapıyı yavaşça açtı. - Kılıcı

Bıçak ekmeği kesmiyor. - Araç

Annem aniden hastalandı. - Etkilenen

Ne demek istediğini biliyorum. - Adıl

Doğru eşleştirilen seçenek C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi geleneksel dilbilgisindeki yüklemi tanımlar?

Yüklem, tümcede eylem belirten ve genelde en sonda yer alan sözcüktür.

Yüklem, her zaman evrensel olarak bir eylem içerir.

Yüklem, tümcede özneyi çıkardıktan sonar geri kalan bölümdür.

Yüklem, tümcede tipik olarak ‘ne yaptı?’ sorusuna yanıt veren bölümdür.

Yapısal olarak yüklemler temelde Eylem Öbekleridir.

Açıklama:

Geleneksel dilbilgisinde yüklem tümcedeki eylem ile eşdeğer olarak görülür. Oysa günümüz dilbilimsel bakış açısıyla yüklem, tümcede özne dışında kalan tüm bölümdür. Örneğin, ‘Ahmet bu olaya çok sevindi’ tümcesinde, Ahmet (özne) çıktıktan sonra geriye kalan tümce bölümünün tamamı (bu olaya çok sevindi) yüklemdir. Doğru yanıt A’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 34

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde işlevi ilgeç nesnesi olan bir AÖ vardır?

Ali tatilde yeni kitaplar okudu.

Dün yaptığımız piknik çok eğlenceliydi.

Onun babası emekli bir öğretmen.

Matematik ödevlerinizi yarın mutlaka getirin.

Otel müdürü yeni konukları için hazırlık yaptı.

Açıklama:

E seçeneğindeki “Otel müdürü [[[_AÖyeni konukları]için] hazırlık yaptı.” tümcesindeki “yeni konukları için” AÖ, ilgeç nesnesi olan bir ad öbeğidir. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 35

Aşağıdaki tümcelerden hangisi bulanık anlamlıdır?

Hepimiz büyük bir iştahla yemekleri yedik.

Yabancı öğretmenin anlattıklarını anlamadı.

Dünkü filmden oldukça çok etkilendin.

Emre yine sonunda kendi bildiğini yaptı.

Hiç kimse doğru yanıtı bilemedi.

Açıklama:

B seçeneğindeki tümce konuşma dilinde vurgu ve ezgi gibi ses özellikleri sayesinde, yazılı dilde ise virgül gibi noktalama işaretleri sayesinde anlamlandırılabilirse de soyut düzeyde bulanık anlamlıdır ve iki farklı ayrıştırma söz konusu olabilir:
- [Yabancı] [öğretmenin anlattıklarını anlamadı]
- [adıl] [yabancı öğretmenin anlattıklarını anlamadı]
İlk ayrıştırmada öğretmenin anlattıklarını anlamayan ‘yabancı’ öznesi iken, ikinci ayrıştırmada gizli özne adıl, yabancı olan öğretmenin anlattıklarını anlamamış olarak yorumlanabilir.
Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 36

Şekildeki ağaç ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

yaz- eylemi bir AÖ yanulamlamıştır.

AÖ₂’deki ‘mektubu,’ tümcenin sonuncul ögesidir.

… ile boş bırakılan yere EÖ gelmelidir.

AÖ₁’deki Yusuf, Eylem Öbeğindeki iç üyedir.

AÖ₂ ile E kardeş budaklardır.

Açıklama:

Eylem Öbeği, Tümce olabilmek için Ad Öbeği olan bir özne gerektirir. Ağaca baktığımız zaman AÖ₁ ve AÖ₂ yaz- eyleminin üyeleridir. Bir başka deyişle, yaz- eylemi anlamı gereği yazılacak bir nesne ve yazacak bir özne ister. Eylem Öbeğinde yanulamlanan üye iç üye, özne ise dış üye olarak adlandırılır. Bu durumda AÖ₁’deki Yusuf iç değil, dış ögedir. Yanlış olan ifade D seçeneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 37

Aşağıdaki ögelerden hangisi tümleç-baş yapısı içerir?

siyah yün kazak

fizik öğretmeni

çok ilgili

dün gördüğümüz kırmızı araba

değerli misafirler

Açıklama:

Her öbekte bir sözcük öbek kurucudur, anlam ve yapı olarak öbekteki en önemli-merkezi- rolü olan sözcüktür. Buna öbekte baş denir. Baş olan bir sözcük, öbek oluşturmak için tümleç ya da eklenti alabilir. Tümleç tamamlayıcı ve zorunlu bir öge iken, eklenti bir öbekte bulunması zorunlu olmayan, seçimlik ve niteleyici ögedir. Bir eklenti, bir ögeden atıldığı zaman, o öge kuralsız olmaz. Eklentiler, arka arkaya dizilebilir. Yani birden fazla eklenti olabilir. Ancak tümleçler bu şekilde dizilemez. Seçeneklerdeki koyu renkli sözcükler atıldığında öbek yine anlamlı olur: (A) siyah yün kazak, (C) çok ilgili, (D) dün gördüğümüz kırmızı araba, (E) değerli misafirler. Oysa B seçeneğinde başın önündeki kısım atılırsa öbek kuralsız olur: (C) fizik öğretmeni → *öğretmeni. Bu yüzden ‘fizik’ sözcüğü tümleçtir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 38

Şekildeki AÖ ağacında A’1, A’2, A’3 şeklinde etiketlenen yansımalar, bir başka deyişle A’ içinde başka A’ bulunabilmesi, insan dillerinin hangi özelliğini yansıtmaktadır?

Özyineleme

Yönetim-bağlama

Üretici dilbilgisi

Ortaç

Belirtecimsi

Açıklama:

A’ (A üssü) sözcüksel olan A (ad) ile öbeksel olan AÖ (Ad Öbeği) arasında başka bir yansıma ulamı olduğunu belirtir. Yani bu ulam, sözcüksel ve sonuncul öge olmadığı gibi en üstteki tüm bileşenlerin ana budağı olan öge de değildir. Yani, X’in herhangi bir sözcük türü olduğu durumda baş sözcüksel öge olarak X’tir ve ağaçtaki en üst yansıma XÖ olarak etiketlenir. Ancak X ve XÖ arasındaki her tür yansıma X’ (X üssü) olarak etiketlenir. X’ içinde bir başka X’ bulundurabilir, yani özyinelemelidir yani A’ içinde A’ bulunabilir. Soruda verilen ağaçtaki yapı özyinelemelidir ve özyineleme insan dillerinde ortak bir özelliktir. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 39

Aşağıdaki tümcelerden hangisi yüklemi SÖ olan koşaç içerir?

Haydi eve gidelim.

Onur gelmek istiyor.

Evim denize karşı.

Bu fikir harika.

Flamingo bir kuş.

Açıklama:

Koşaç, yükleminde AÖ, İÖ, SÖ olan tümcelerde bulunan bazen -İmEk eylemi ile ifade edilen bazen de açıkça görülmeyen eylemdir. C, D ve E seçenekleri koşaç içermektedir. Ancak SÖ olan koşaç D’de (harika) vardır. C’deki koşaç İÖ, E’deki ise AÖ’dür. Doğru yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi tümce belirteci içerir?

Çocuklar akıllı akıllı oturdular.

Akşama kadar gezdiler.

Doğrusu, o haklı.

Ağaçları çok severim.

Selin için hediye aldım.

Açıklama:

Belirteçler genellikle tümce ve Eylem Öbeği (EÖ) belirteçleri olarak ikiye ayrılır. ‘Doğrusu’ tümce niteleyicisidir. Doğru yanıt C’dir

Doğru Cevap: C

Soru 41

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde değer bildiren sıfat kullanılmıştır?

Uzun sarı saçlarını taradı.

Mükemmel bir akşam yemeği düzenledi.

Kırmızı şişme montuna çay döktü.

Yeni arabasıyla kaza yaptı.

Muhtemelen, bu saatlerde Ankara'dadır.

Açıklama:

iyi, kötü, değerli, mükemmel sözcükleri değer bildiren sıfatlardandır.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Bir dilin tüm sözcükleriyle on- ların yapısal, anlamsal ve ses özelliklerini kapsayan envanterine ne ad verilir?

Sözlükçe

Yanumlama

Kaynakça

Öbek

Ad Öbeği

Açıklama:

Sözlükçe: Bir dilin tüm sözcükleriyle onların yapısal, anlamsal ve ses özelliklerini kapsayan envanteridir.

Doğru Cevap: A

Soru 43

Aşağıdaki eylemlerden hangisinin yanumlama çerçevesi
[ AÖ__ ] şeklindedir?

Bugün geleceğini söyledi.

Pastayı yedi.

Koştu.

Düşünüyor.

Onun haksız olduğunu düşünüyorum.

Açıklama:

'Pastayı yedi' cümlesi ye- [ AÖ__ ] çerçevesindedir.

Doğru Cevap: B

Soru 44

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kılıcı özne bulunmamaktadır?

Seçil yüzüyor.

Nermin arabasını yıkıyor.

Sedat hasta oldu.

Osman okula gitti.

Sedat, arkadaşıyla sinemaya gitti.

Açıklama:

'Sedat hasta oldu' cümlesinde özne, yüklemde dile getirilen olaydan etkilenendir.

Doğru Cevap: C

Soru 45

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne deneyimlenen bir ögedir?

Meral aldığı habere çok sevindi.

Seçil yüzüyor.

Nermin yemek yaptı.

Ahmet yere düştü.

Sebze fiyatları düştü.

Açıklama:

Deneyimleyen: Psikolojik durum deneyimleyen ögedir.
'Meral aldığı habere çok sevindi' cümlesinde olduğu gibi.

Doğru Cevap: A

Soru 46

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem oluş bildirmektedir?

Öğrenciler sınavda başarılı oldular.

Çocuklar oyun oynuyorlar.

Akın trafik kazası geçirdi.

Annesini görmek için Bursa' ya gitti.

Bebek, ağlamaya başladı.

Açıklama:

Başarılı olmak, oluş bildiren eylemdir.

Doğru Cevap: A

Soru 47

Aşağıdakilerden hangisi eklentiyi tümleçten ayıran bir özelliktir?
Eklenti.......

Zorunlu değil, seçimlik bir ögedir.

Baş tarafından yönetilir.

sözcük kütüğündeki zorunlu ögelerden gelir.

tümceden atılamaz.

başka bir ögeyi tamamlar.

Açıklama:

Tümleç - baş arasındaki yönetilen-yöneten ilişkisini ve tümlecin atılması durumunda ya kuralsız yapı oluştuğunu ya da anlamın değiştiğini gördük. Bu özelliklerin eklenti - baş arasında bulunmaması, bize tümleç ve baş ilişkisinin anlamsal ve yapısal olarak daha yakın bir bağ oluşturduğunu göstermektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 48

Aşağıdaki öbeklerin hangisinde eklenti bulunmaktadır?

Kıyafetlerini giydi

Odanın kapısını açtı.

Hep sağlıklı yaşadı.

Sebzeleri haşladı.

Çantamı getirdi.

Açıklama:

Hep sözcüğü bir belirteçtir ve "sağlıklı yaşamak" öbeğini niteler. Bu nedenle bir eklentidir.

Doğru Cevap: C

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisinde eklenti- baş yapısında sıfat- ad bulunmaktadır?

felsefe öğretmeni

kırmızı ev

benim güzel evim

tuğla ev

Açıklama:

doğru cevap B dir.

Doğru Cevap: B

Soru 50

Aşağıdaki cümlelerden hangisi çift geçişli eylem içermektedir?

Ali'ye mektubu yolladı.

Kitabı okudu.

Aynaya baktı.

Ütüden nefret ederim.

Çikolatadan hoşlanır.

Açıklama:

Çift Geçişli (yolla, gönder, anlat, vs.) eylemlerdir.

Doğru Cevap: A

Soru 51

Aşağıdakilerden hangisi sözlükçede bulunmaz?

Sözcük türü bilgisi

Sesbilgisel özellikler

Biçimbirimsel özellikler

Anlamsal özellikler

Örnek tümceler

Açıklama:

Sözlükçede bir dilin bir sözlük listesinin yanı sıra her sözcüğün bir sözcüksel kütüğü bulunmaktadır. Bu kütükte o sözcüğe ait sözcük türü bilgisinin yanı sıra, sesbilgisel, biçimbirimsel, yapısal ve anlamsal özelliklerine ilişkin bilgi bulunur. Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 52

Aşağıdaki tümcelerin hangisinde özne kılıcıdır?

Çocuk hastalandı.

Çok heyecanlanmış.

Kumanda çalışmıyor.

Yemek yedi.

Çiçekler açtı.

Açıklama:

Bir işi bilerek ve isteyerek yapan kişiye kılıcı denir. Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 53

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde eğik durum eki vardır?

Kadın aynaya baktı.

Kadın pastayı pişirdi.

Çocuk topu getirdi.

Çalışanlar komplo kurmuş.

Ahmet araba aldı.

Açıklama:

Eğik durum özne, nesne, dolaylı tümleç dışındaki adların eylemle ilişkisini gösteren durum türüdür.

Doğru Cevap: A

Soru 54

Aşağıdaki tümcelerden hangisi çift anlamlıdır?

Ali sınavı başarıyla geçti.

Genç öğretmene soru sordu.

Çocuklar seyir tepesine çıktı.

İşçiler grev kararı aldı.

Sana çay sevdiğimi söylemiştim.

Açıklama:

Genç öğretmene soru sordu tümcesi iki anlama gelebilir:
[Genç] [öğretmene soru sordu.]
[adıl] [genç öğretmene soru sordu.]
Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 55

Aşağıdakilerden hangisi bir ad öbeğidir?

Sarışın çocuk

Oldukça haylaz

Hızlıca uzaklaştı

Güldüğü için

Pek umursamadan

Açıklama:

Her öbekte bir sözcük öbek kurucudur, anlam ve yapı olarak öbekteki en önemli-merkezi- rolü olan sözcüktür. Buna öbekte baş denir. Türkçe eylem-sonlu ve baş sonlu bir dildir. Sarışın çocuk öbeğinde çocuk baştır ve bu sözcük ad olduğu için bu öbeği ad öbeği olarak adlandırırız. Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 56

Aşağıdaki öbeklerden hangisinde eklenti bulunmaktadır?

Rüzgardan dolayı

Ayranı içti

Benim gibi

Ödevini yaptı.

Sessizce uyudu.

Açıklama:

Tümleç, bir başın sözlükçede bulunan yanulamlamanın gerektirdiği koşulları yerine getirmek amacıyla kullanılan ögedir. Örneğin geçişli bir eylemin gerektirdiği dolaylı ya da dolaysız nesne, tümleçtir. Öte yandan zorunlu olmayan eklentiler, dilbilgisel bir tümce kurmak için bulunması mutlaka gerekli olmayan ögelerdir ve bu yüzden bir eklenti, bir ögeden atıldığı zaman, o öge kuralsız olmaz. Sessizce uyudu öbeğinde sessizce sözcüğü öbekten çıkarılsa bile öbek kuralsız olmaz, bundan dolayı bu sözcük eklentidir. Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 57

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koşaç vardır?

Bütün güllerin beyaz olduğunu sanıyor.

Beyaz güller bu dönemde güzel açtı.

Gülleri sevdiğini söyledi.

Bazı güller beyazdır.

Beyaz renkli boyası kalmamış.

Açıklama:

Yükleminde AÖ, İÖ, SÖ olan tümcelerde bulunan bazen -İmEk eylemi ile ifade edilen bazen de açıkça görülmeyen eyleme koşaç denir. Bazı güller beyazdır tümcesinin yükleminde Ad Öbeği vardır. Bundan dolayı bu seçenekte koşaç da vardır. Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 58

Aşağıdaki tümcelerin hangisinde boş koşaç yoktur?

Bu yaptıklarımın hepsi senin için.

Bu adamın anlattıklarının hepsi boş.

Karadeniz'in sahil kesmi genellikle yağmurlu olur.

Gördüğün sporcuların hepsi gayet yetenekli.

Ersin çok hareketli bir çocuk.

Açıklama:

Karadeniz'in sahil kesmi genellikle yağmurludur tümcesinin yüklemindeki yağmurludur sözcüğünde -dur eki açıkça görünmektedir. Bundan dolayı bu seçenekte boş koşaç yoktur. Doğru cevap C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 59

Aşağıdaki tümcelerin hangisinde özne tümleci vardır?

Hikmet uzun bir mesafeyi kısa bir sürede koşmuş.

En sevdiği yemek yaprak sarmasıymış.

Kar yağınca çocuklar gibi poşetle kaymış.

Bunca şeyin üstüne o da öyle yapmasaymış.

Çok önemli bir devlet sırrını yabancılara söylemiş.

Açıklama:

Koşaçlar ne geçişli ne de geçişsiz eylemlerdir. Tamamen farklı bir grup oluştururlar ve yüklemcil bir AÖ, SÖ, İÖ öge ile birlikte özneye ilişkin bir özellik belirtirler. Bu yüzden yüklemcil AÖ, SÖ, İÖ özneyi tamamlayan ögedir ve özne tümleci olarak bilinir. En sevdiği yemek yaprak sarmasıymış tümcesinde yüklemcil bir Ad Öbeği vardır. Bundan dolayı doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 60

'Bu adamın sayısız şampiyonlukları var.' tümcesindeki bu adamın öbeğinin bağlı olduğu budağın kardeş budağı aşağıdakilerden hangisidir?

sayısız şampiyonlukları var

sayısız

şampiyonlukları

sayısız şampiyonlukları

var

Açıklama:

Bir tümcenin temel ögeleri özne ve yüklemdir. 'Bu adamın sayısız şampiyonlukları var.' tümcesinin öznesi bu adamın, yüklemi ise sayısız şampiyonlukları var öbeğidir. Bundan dolayı bu iki budak, üst budak olan bütün cümleye bağlıdır ve kardeştirler. Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 61

Aşağıdakilerden hangisi sözlükçede yer ALMAZ?

Bir dilin sözcük varlığına ilişkin bilgi.

Anadil konuşucularının içsel/bilişsel sözcük dağarcığına ilişkin bilgi.

Her sözcüğün sözcüksel kütüğü.

Her sözcüğün oluşumuna, etimilojisine ilişkin tarihsel bilgi.

Her sözcüğün anlamsal ve sesbilimsel özellikleri.

Açıklama:

Sözlük ve Sözlükçe
Sözcüklerin kökenlerine, ortaya çıkış tarihine ilişkin bilgi sözlükçede yer ALMAZ.

Doğru Cevap: D

Soru 62

'Kitabı okudu.' tümcesinin yanulam çerçevesi aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

oku-[AÖ_]

oku-[T_]

oku-[_SÖ]

oku-[_ BÖ]

oku-[_AÖ/T]

Açıklama:

Yanulamlama
'Kitabı' bu tümcede bir Ad Öbeğidir (AÖ). Eylem ise onun sağ tarafında yer alır ve yanulam çerçevesinde alt çizgi olarak belirtilir. Dolayısıyla doğru seçenek [AÖ_] şeklinde olmalıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 63

Aşağıdakilerden hangisinde özne, araç rolündedir?

Derya'nın başı ağrıyor.

Babam ekmek aldı.

Su borusu patladı.

Apartmanın sigortaları attı.

Bu fırın güzel pişirmiyor.

Açıklama:

(A) seçeneğinde özne deneyimleyen, (B) seçeneğinde kılıcı, (C) ve (D) seçeneklerinde etkilenen, (E) seçeneğindeyse özne 'bir işi yapabilmek için kullanılacak alet' anlamında kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 64

Verilen tümcelerden hangisi yalnızca bir anlam taşımaktadır?

Çocuk doktoruna soru sordu.

Annemle alışverişe çıktık.

Sürücü hocasına 'Hazırım' dedi.

Terzi yamağından yardım istedi.

Genç kadın yardımcısını odaya çağırdı.

Açıklama:

Öğe Ayrıştırma ve Çözümleme
A, C, D ve E seçeneklerindeki tümceler soyut düzeyde çıft anlamlıdır. (B) tümcesiyse yalnızca bir anlama gelmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 65

Noam Chomsky'nin yönetim-bağlama kuramına göre BAŞ, hangisini yönetir?

Ad öbeğini

Tümleci

Yüklemi

Eklentiyi

Eylem öbeğini

Açıklama:

Baş, Tümleç, Eklenti
Tümleç - baş yapılarında, tümlecin ad durumu baş tarafından verilir. Eklenti - baş yapılarındaysa böyle bir şey söz konusu değildir. Chomsky’nin (1983) yönetim-bağlama kuramında belirttiği gibi baş, tümleci yönetir.

Doğru Cevap: B

Soru 66

Dilbilimdeki tümlecin tanımı geleneksel dilbilgisi kitaplarındaki tanımdan farklıdır. Bu dilbilimsel tanıma göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Tümleç, öbeğin en merkezi ögesidir.

Tümleç, zorunlu olmayan, seçimlik niteleyici ögedir.

Tümleç, tamamlayıcı ve zorunlu ögedir.

Tümleç, baştan anlamsal ve yapısal olarak bağımsızdır.

Tümleç atıldığında öge kuralsız olmaz.

Açıklama:

Baş, tümleç, eklenti
Dilbilgisel tanıma göre tümleç bir öbeğin zorunlu, tamamlayıcı, baş ile yapısal ve anlamsal ilişki içinde olan, tümceden atıldığında onu anlamsız ve kuralsız bırakan ögedir.

Doğru Cevap: C

Soru 67

'Benim küçük kardeşim' örneğinin yapısal ulamı ve öbekteki işlevleri hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Belirleyici sıfat - sıfat - ad/tamlayan - eklenti - baş

Ortaç - sıfat - ad/eklenti - eklenti - baş

Sıfat - sıfat - ad/eklenti - eklenti - baş

Belirleyici sıfat - ortaç - ad/tamlayan - eklenti - ad

Sıfat - belirleyici sıfat - ad/tümleç - eklenti - ad

Açıklama:

Ad Öbeği
Benim küçük kardeşim öbeğinde 'benim' belirleyici sıfat ve tamlayan, 'küçük' sıfat ve eklenti, 'kardeşim' ise ad ve baş.

Doğru Cevap: A

Soru 68

Zorunlu öge olarak bir Ad Öbeği ya da tümceciği seçen, ad durum ekleriyle ortak yönleri bulunan ve tümcedeki başka bir öbekle anlamsal bir bağlantı kuran öbek, aşağıdakilerden hangisidir?

Ad Öbeği

Sıfat Öbeği

Eylem Öbeği

İlgeç Öbeği

Belirteç Öbeği

Açıklama:

Belirtilen nitelikler İlgeç Öbeğinde bulunur.

Doğru Cevap: D

Soru 69

Verilen örneklerden hangisi belirtecimsi işlevini yerine getiren bir yapı içerir?

Çamurda bata çıka yürüdü.

Koşarak içeriye girdi.

Birden düşündü.

Belki yarın gelebilirim.

Ödevi bitirince çay içeriz.

Açıklama:

Belirteç Öbekleri
'Ödevi bitirince' yapısı sözcük türü olarak belirteç olmamakla birlikte tümcede belirteç işlevini yerine getirir, yani belirtecimsidir.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Verilen ağaç yapısı hangi tümceye uygundur?

Şükran öğretmen.

Hüseyin okuldaydı.

Çocuk hasta olmuş.

Merve eve döndü.

Çaylar içildi.

Açıklama:

Eylem Öbeği
Boş koşacı 'Şükran öğretmen' örneğinde görmekteyiz. Bu örnekte eylem yokmuş gibi bir izlenim oluşur.

Doğru Cevap: A

Soru 71

Aşağıdaki örenklerden hangisinde anlamsal rol olarak Etkilenen bir özne yer almaktadır?

Ali, Ayşe'ye hayran oldu.

Kedim balkondan kaçtı.

Kedim yerde zıpladı.

Kedim yere düştü.

Kaplanlar ormanda yaşar.

Açıklama:

Etkilenen: Yapılan iş ya da olaydan etkilenen kişi ya da varlığa verilen anlamsal rol

Doğru Cevap: D

Soru 72

Aşağıdaki örneklerden hangisinde kılıcı bir özne bulunmaktadır?

Komite yeni yönetmeliği onayladı.

Vazo sehpadan yere düştü.

Bu mermer heykel ziyaretçileri büyüledi.

Rüzgardan kapı kapandı.

Bu kalem yazmıyor.

Açıklama:

"Komite", yönetmeliği bilerek onaylamıştır. Kılıcı öznedir.

Doğru Cevap: A

Soru 73

Salih, yıllardan beri çok iyi bir tarih öğrencisi olarak bilinir.
Aşağıdakilerden hangisi bu örnekte bir tümleçtir?

yıllardan beri

çok iyi

bir

tarih

bilinir

Açıklama:

"öğrencisi" sözcüğünü tamamlayan "tarih" tir ve Ad Tümlecidir.

Doğru Cevap: D

Soru 74

Ahmet kitabı dün bitirdi.
Yukarıdaki tümcenin ilk ögeleri aşağıdakilerden hangisidir?

[[Ahmet] [kitabı dün bitirdi]]

[[Ahmet [kitabı] dün bitirdi]]

[[Ahmet [kitabı dün] bitirdi]]

[[Ahmet kitabı] dün] bitirdi]]

[[Ahmet] [kitabı] [dün] [bitirdi]]

Açıklama:

Bir tümceyi özne ve yüklem olarak tanımlarız. Bu durumda Özneyi çıkardıktan sonra geriye kalan kısım yüklemdir. Tümcenin ilk yani en büyük ögeleri Özne (Ad Öbeği) ve yüklem (Eylem Öbeği) dir. Doğru yanıt (A)'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 75

Aşağıdaki öbeklerin hangisinde eklenti bulunmaktadır?

bilim insanları

mevcut teoriler

hayrete düşürdü

bu keşif için

sınava başvurdu

Açıklama:

"mevcut teoriler" öbeğinde niteleyici bir eklenti bulunmaktadır.

Doğru Cevap: B

Ünite 2

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi yalın bir tümcedir?

Ali okulu bitirdi.

Ali okulu bitirdi ve işe başladı

Leyla çayını içip ödevlerini yapmaya başladı.

Babası dişlerini fırçalamadan yatan Osman'ı kaldırdı ve banyoya götürdü.

Kaçtıklarımız hep peşimizdeymiş!

Açıklama:

Yanıt A. Yalın cümleler uzunlukları ile değil bağlaç ve tümleyicilerle bağlanmış olup olmadıklarına göre belirlenirler. Buna göre bağlaç ve tümleyici içermeyen Ahmet okulu bitirdi tümcesi yalın tümcedir.

Doğru Cevap: A

Soru 2

yan tümcecik oluşturmak amacıyla İngilizce, Farsça gibi dillerde kullanılan (that, which, who... gibi) bağımsız sözcükler yerine hangisi Türkçe de kullanılan tümleyicilerdir?

-dık/dik eki

ve bağlacı

ile bağlacı

-lar/ler eki

ama edatı

Açıklama:

Tümleyici yan tümcecik oluşturmak ama- cıyla İngilizce, Farsça gibi dillerde kullanılan bağımsız sözcükler (İngilizcedeki that, who, which, vd. ve Farsçadaki ki gibi sözcükler). Türkçede ise yan tümcecik eyemine bitiştirilen -DIK gibi eklerdir.

Doğru Cevap: A

Soru 3

"Ahmet'in bu işi başaracağı zaten belliydi." tümcesindeki ad tümceciğinin ana tümcedeki işlevi nedir?

Özne

Nesne

Yüklem

Sıfat

Zarf

Açıklama:

"Ahmet'in bu işi başaracağı" yan tümceciği ana tümcenin öznesi konumundadır.

Doğru Cevap: A

Soru 4

Bir cümlede aynı kişiye/varlığa gönderimde bulunan iki Ad Öbeğinin ilişkisine ne denir?

Eş gönderim

Ortak nokta

Özne denetleme

Sıralı cümle

Bağlı Cümle

Açıklama:

Eş gönderim: Aynı kişiye/varlığa gönderimde bulunan iki Ad Öbeğinin ilişkisi eş gönderim olarak adlandırılır.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi nesne denetleme eylemlerinden biridir?

zorla-

becer-

başla-

unut-

vazgeç-

Açıklama:

A şıkkı dışındaki eylemler özne denetleme eylemleridirler.

Doğru Cevap: A

Soru 6

Hangi şıkta verilenlerden ikisi de özne denetleme eylemlerindendir?

başla- / unut-

başla- / zorla-

başla- / yasakla-

zorla- / hoşlan-

izin ver- / niyet et-

Açıklama:

izin ver-, yasakla-, zorla- nesne denetleme eylemleridir. Yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi ortaç oluşturma eklerinden değildir?

-en

-dık

-muş

-acak

-lar

Açıklama:

Ortaçlar da ad tümcecikleri gibi eyleme eklenen ek ile yan tümceciğe dönüştürülerek elde edilirler. En yaygın olarak bulunan ortaç ekleri -En ve -DIK’tır. Bunun yanı sıra -(y)AcAK ve -mIş ekleri de vardır. Bunlardan son ikisi olan ile birlikte kullanılabilir.
En yaygın ortaç ekleri şunlardır:
-En şiir okuyan çocuk
-Dık çocuğun okuduğu şiir
-AcAk (olan) şiir okuyacak (olan) çocuk
-mIş (olan) şiir okumuş olan çocuk
Yanıt E'dir

Doğru Cevap: E

Soru 8

Hangi şıkta tezlik anlamı içeren bir belirteç tümcesi vardır?

Yatağa yatar yatmaz uyudu.

Yatağa yatınca uyudu.

Odasına gidip gidip uyur.

Yattıkça güzelleşiyor.

Koşa koşa yatağa gitti.

Açıklama:

E şıkkı tarz bildirir ancak iyi bir çeldiricidir. Yanıt A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 9

Hangi şıkta sürerlik anlamı içeren bir belirteç tümcesi vardır?

Çayları içip içip uykumu kaçırdım.

Çayları içmesem uykum kaçmazdı.

Çayları içer içmez uykum kaçtı.

Çayımı içip gazetemi okudum.

Çaya gelince, o da uyku kaçırırmış.

Açıklama:

Yanıt A'dır

Doğru Cevap: A

Soru 10

"Aziz sınavda [ bir şey bilmediğini ] anladı." tümcesindeki ad tümceciği ana tümcede hangi işlevi üstlenmiştir?

Özne

Nesne

Zarf

Sıfat

Yüklem

Açıklama:

Yanıt B'dir. köşeli parantez içindeki ad tümceciği ana cümlenin nesnesi konumundadır.

Doğru Cevap: B

Soru 11

"Ayşe hesabı ödedi ve kasiyer ona bilgi fişi verdi."
şeklindeki cümle aşağıdaki tümce türlerinden hangisinin örneğidir?

Basit Tümce

Yan Tümce

Zincirleme Tümce

Birleşik Tümce

Karmaşık Tümce

Açıklama:

Verilen örnek iki bağımsız tümce içerdiği için birleşik tümce örneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 12

Yapı ve anlam açısından ana tümcenin bir parçası olan ve dilbilgisel özerkliği olmayan tümce türü aşağıdakilerden hangisidir?

Yan Tümce

Basit Tümce

Birleşik Tümce

Sıralı Tümce

Karmaşık Tümce

Açıklama:

Yan tümcecik, yapı ve anlam açısından ana tümcenin bir parçası olan ve dilbilgisel
özerkliği olmayan tümceciktir. Bir başka deyişle,
yan tümcecik ana tümceden bağımsız olarak bir
öğe oluşturamaz.

Doğru Cevap: A

Soru 13

Aynı kişiye/varlığa gönderimde bulunan iki Ad Öbeğinin ilişkisi nasıl adlandırılır?

Eş Sesletim

Eşleştirme

Adıllık

Yan Tümce

Eş Gönderim

Açıklama:

Eş gönderim: Aynı kişiye/varlığa gönderimde bulunan iki Ad Öbeğinin ilişkisi eş
gönderim olarak adlandırılır.

Doğru Cevap: E

Soru 14

Aşağıdakilerden hangisi özne denetleme eylemlerinden değildir?

başar-

dene-

reddet-

yasakla-

uğraş

Açıklama:

Özne
denetleme
eylemleri
başar-, başla-, becer-, dene- , bitir-,
hatırla-, hoşlan-, iste-, kalkış, kork-,
reddet-, söz ver-, tercih et-, ısrar et-,
nefret et-niyet et-, uğraş-, unut-, vazgeç-,
Nesne
denetleme
eylemleri
izin ver-, yasakla-, zorla

Doğru Cevap: D

Soru 15

mecbur et-
razı et
ikna ol-

Yukarıdakilerden hangisi/hangileri nesne denetleme eylemlerindendir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

I ve III

Açıklama:

Olmak ek eylemiyle
kullanılan
ikna ol-, mecbur ol-, razı ol- Özne denetleme
eylemleri
Etmek ek eylemiyle
kullanılan
ikna et-, mecbur et-, razı et- Nesne denetleme
eylemleri

Doğru Cevap: D

Soru 16

Aşağıdakilerden hangisi bir devinim tümceciği örneğidir?

Hasan parka gittiğini inkâr etti.

Toplantının Eskişehir’de olması kesinleşti.

Füsun’un parti vereceğini söylediler.

Yıllardır sağlıklı beslendiği gerçek.

Senin her gün bana destek oluşunu takdir ediyorum.

Açıklama:

Devinim tümceciği -mAk ve -mA ekleriyle elde edilen ad tümcecikleridir
ve önermedeki olayın gerçekleşmiş olma olasılığı değil, hareket / devinim
önemlidir. B seçeneğindeki tümcede böyle bir durum mevcuttur.

Doğru Cevap: B

Soru 17

Aşağıdakilerden hangisinde dolaylı bir aktarım vardır?

Kübra, Ramazan'ın işe gittiğini söyledi.

Kübra, Ramazan'ın işe gittiğini fark etti.

Kübra, Ramazan'dan bir bardak su getirmesini rica etti.

Kübra okuduğu kitabı bitirmeyi başardı.

Kübra misafirler için dört dörtlük bir sofra hazırladı.

Açıklama:

söyle- fiili dolaylı aktarım yaratmıştır ve doğru seçenek A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 18

Sıfat tümceciği içinde nitelenen adın boş izi yerine kullanılan adıla ne ad verilir?

Ad Öbeği

Sıfat Tümceciği

Ayrışık Gönderim

Soyut Adıl

Artık Adıl

Açıklama:

Artık adıl, sıfat tümceciği içinde nitelenen adın boş izi yerine kullanılan adıldır. Artık adıl, Türkçede basit sıfat tümceciklerinde bulunmaz. Ancak ilgeç öbeğinde ilgeç tamlayanı AÖ artık adıl olabilir. Türkçede artık adıl kendi olarak görülür

Doğru Cevap: E

Soru 19

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir amaç belirtecine yer verilmiştir?

Çalışırken hep kahve içer.

Çalıştıkça başarılı oluruz.

Geç kalmamak için erken kalkmak gerekli.

Artık tatile gittiklerine göre biraz dinlenebilirler.

Çayları içip içip uykumu kaçırdım.

Açıklama:

İlgili cümlede yer alan 'için' ifadesi, cümleye amaç anlamı katmaktadır

Doğru Cevap: C

Soru 20

Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir koşul içermektedir?

Yağmur yağmasaydı pikniğe gidecektik.

Odaya girip televizyonu açtı.

Çalışırken hep kahve içer.

Kitabı bitirdiğimde sana veririm.

Murat evden koşarcasına çıktı.

Açıklama:

Verilen ifadede yer alan -saydı eki koşul belirtmektedir.

Doğru Cevap: A

Soru 21

Aşağıdaki metinde geçen tümcelerden hangisi yalın tümcedir? 1944’te Lancaster’da ABD’li yetkililerle Kızılderili temsilciler arasında bir anlaşma görüşülüyor. ABD’li yetkililer, Kızılderililerin erkek çocuklarını üniversiteye göndermeleri halinde masrafları devletin üstleneceğini söylediler. Kızılderililer teşekkür ederek bu teklifi reddettiler ve şöyle dediler: “Biz gençlerin eğitimi konusunda sizden farklı düşünüyoruz. Bazı gençlerimiz kuzey eyaletlerinizde üniversite eğitimi gördü. Geri döndüklerinde onların iyi koşamadıklarını gördük. Avcılık ve savaşçılık konularında hiçbir şey bilmediklerine tanık olduk. Yani ABD’nin eğittiği erkekler Kızılderililer için hiçbir işe yaramıyor. Teşekkür ediyorlar ABD’lilere ve şükranlarımızın ifadesi olarak bazı Virginia’lı gençleri eğitim için bize göndermenizi öneriyoruz. Onlara bildiğimiz her şeyi öğretiriz. Birer erkek olarak sizlere geri göndeririz.”

Bazı gençlerimiz kuzey eyaletlerinizde üniversite eğitimi gördü.

Geri döndüklerinde onların iyi koşamadıklarını gördük.

Avcılık ve savaşçılık konularında hiçbir şey bilmediklerine tanık olduk.

ABD’nin eğittiği erkekler Kızılderililer için hiçbir işe yaramıyor.

Onlara bildiğimiz her şeyi öğretiriz.

Açıklama:

Yalın tümce tek başına kullanılan bir AÖ ve EÖ içerir. Birleşik tümcede iki ayrı bağımsız tümce vardır ve bunlar bir bağlaç ile bağlanırlar. Birleşik tümce içinde bileşen olarak yer alan tümcecikler aynı düzeyde yer alırlar ve anlamsal açıdan da eşit önemdedirler. Öte yandan, karmaşık tümceler, bir bağımsız tümcenin içinde en az bir bağımlı tümceden oluşurlar. Bu tür cümlelerde, yan tümcecik ana tümceciğinin içinde bulunur ve onun bir parçası olarak işlev görür. Bir diğer deyişle, yan tümce ana tümcenin içine yerleştirilmiş, yani altına dizinlenmiştir. Dilbilgisel olarak içe yerleştirilen yan tümce, ana tümcenin aşamalı yapısında daha aşağıda bulunur; anlamsal açıdan da ana tümcenin anlamına karşıt önerme yapmaz. Verilen örneklerde de B, C, D, E şıklarında yer alan tümceler karmaşık tümcedir ve aşağıda köşeli ayraçla gösterilen yan tümcecikleri içerirler:
[Geri döndüklerinde] [onların iyi koşamadıklarını] gördük.
[Avcılık ve savaşçılık konularında hiçbir şey bilmediklerine] tanık olduk.
[ABD’nin eğittiği] erkekler Kızılderililer için hiçbir işe yaramıyor.
Onlara [bildiğimiz] her şeyi öğretiriz.
Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 22

Hint-Avrupa dillerinde görülen ve aşağıdaki İngilizce örnekte kullanılan that gibi yan tümce kurucu sözcüklere ne ad verilir?
We know [that theworld is round].
biz bil- ki dünya ek eylem yuvarlak
‘Biz biliyoruz ki dünya yuvarlak(tır).”

Tümleç

Tümleyici

Eylemsi

Biçimbirimsel ek

Koşaç

Açıklama:

Yan Tümcecik Oluşturma: Her dilde farklı yan tümce oluşturma yöntemleri vardır. Hint-Avrupa dillerinde yan tümcecik, tümleyici denilen sözcük gruplarından birinin yalın tümcenin başına yerleştirilmesiyle oluşturulur. Örneğin, İngilizcede that, who gibi sözcükler tümleyicidir ve tümcenin önüne getirilerek yan tümce kurulur. Aşağıdaki örnekte that yan tümcecik oluşturan bir tümleyicidir:
We know [that the world is round].
Dünyanın yuvarlak olduğunu biliyoruz.
Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Türkçede yan tümcecik oluşturma süreci düşünüldüğünde aşağıdaki tümcede kullanılan eklenti yan tümceciği için aşağıdakilerden hangisi doğru olur? Annesi çocuk eve girer girmez hemen ellerini yıkamasını söyledi.

Tümleyici yoluyla oluşturulmuştur.

Eylemi zaman-görünüş-kiplik taşır.

Eylemi özne-yüklem uyumu taşır.

Öznesi yalın durumdadır.

Öznesi tamlayan durumdadır.

Açıklama:

Buradaki eklenti yan tümceciği, ardıllık bildiren [çocuk eve girer girmez]' dir.-IncE ve -ken ekleri ile elde edilmiş ve zaman belirteci işlevi olan eklenti tümceciklerinde olduğu gibi ekler yoluyla oluşturulmuştur, özne ve eylem uyumu yoktur, eylemi çekimli değildir, öznesi olan [çocuk] sözcüğü bağımsız tümce öznesi gibi yalın durumdadır. Öyleyse, doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 24

Aşağıdaki ad tümceciklerinden hangisinde denetleme ADILı vardır?

Sınavın test olması için talepte bulunduk.

Sınavın test olacağı duyuruldu.

Sınavın test olacağını duyduk.

Sınavların test olması önerisi kabul edildi.

Sınavı test yapmak istedi.

Açıklama:

Şıklardaki ad tümcecikleri ve özneleri şunlardır:
[Sınavın test olması] için talepte bulunduk.
[Sınavın test olacağı] duyuruldu.
[Sınavın test olacağı]nı duyduk.
[Sınavların test olması] önerisi kabul edildi.
adıl [ADIL Sınavı test yapmak] istedi.
Görüldüğü gibi, A, B, C, D şıklarında ad tümceciklerin açık özne (sınav/ların) bulunduğundan ADIL yoktur. E şıkkında ise temel tümcenin öznesi tarafından denetlenen bir özne denetleme ADILı vardır. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 25

Aşağıdaki ad tümceciklerinin hangisinde soyut ADIL vardır?

Su içmeye alışıyorum.

Su içmek istedim.

Su içtiğini görmedim.

Doktor bol su içmeyi tavsiye etti.

Doktor bana su içmeyi tavsiye etti.

Açıklama:

Verilen cümlelerdeki ad tümceciklerin özne türleri şöyledir:
adıl_i [ADIL_i Su içmeye] alışıyorum.
adıl_i [ADIL_i Su içmek] istedim.
adıl_i [adıl_j Su içtiğini] görmedim.
Doktor [ADIL_soy bol su içmeyi] tavsiye etti.
Doktor bana_i [ADIL_i su içmeyi tavsiye etti.
Görüldüğü üzere, verilen ad tümceciklerinin öznesi A ve B şıklarında temel tümcenin öznesiyle eş gönderimli olduğu için özne denetlemeli ADIL, E şıkkında ise temel tümcenin nesnesiyle eş gönderimli olduğu için nesne denetlemeli ADIL biçimindedir. C şıkkındaki ad tümceciğinin öznesi ise kişi ve sayı eki almış olduğundan küçük adıldır. D şıkkındaki ad tümceciğinin öznesi de denetlenmeyen ancak herhangi biri olarak yorumlanan soyut ADILdır. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisinde olgu tümceciği vardır?

İstanbul’a gitmek istedi.

İstanbul’a gitmeyi planladı.

İstanbul’a gittiğine pişman oldu.

İstanbul’a gitmeyi unuttu.

İstanbul’u çok sevdi.

Açıklama:

Olgu tümceciği, olgusal ad tümceciğidir. Yani bu tümcecikteki önerme doğrulanıp yanlışlanabilir. Gerçekleştiği ya da gerçekleşecek olması önemlidir. -DIK, -(y)AcAK, -(y)Iş ekleri ile oluşturulur. E şıkkındaki tümce yalın bir tümcedir ve içinde bir ad tümceciği barındırmaz. Diğer şıklardaki ad tümceciklerinin görünümleri ise şöyledir:
[İstanbul’a git-mek] istedi.
[İstanbul’a git-me-yi] planladı.
[İstanbul’a git-tiğ-ine] pişman oldu.
[İstanbul’a git-me-yi] unuttu.
Görüldüğü üzere, A şıkkı -mAK, B ve D şıkları -mA, C şıkkı ise -DIK ekiyle oluşturulmuş bir ad tümceciği içermektedir. Öyleyse, doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 27

Ad öbeği ulaşılabilirlik hiyerarşisine göre, Türkçe öğrenen birisi aşağıdakilerden hangisini en erken öğrenir?

Okuduğum kitap

Okunan kitap

Kitabı okunan yazar

hakkında konuşulan kitap

kitap verilen çocuk

Açıklama:

Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi: Keenan ve Comrie (1977) yaklaşık 50 dünya diline bakarak evrensel olarak ortaçlara ilişkin şu sonuca vardılar: Her dilde ortaç özneyi niteleyebilir. Yani evrensel olarak en yaygın ortaç özneyi niteleyendir. Bundan sonra sırasıyla dolaysız nesne, dolaylı nesne, ilgeç nesnesi ve iyelik yapılarıdır: Özne > Dolaysız Nesne > Dolaylı Nesne > İlgeç Nesnesi > İyelik tamlayanı >Diğer. Burada “>” işaretinin solundaki öge daha ulaşılabilir demektir. Yani özne, nesneye göre, dolaysız nesne ise dolaylı nesneye göre daha ulaşılabilirdir. Bu durumda Keenan ve Comrie’nin iddiasına göre iyelik en az ulaşılabilir ögelerden biridir. Keenan ve Comrie’nin Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi, birinci dil ediniminde ve yabancı dil öğreniminde de incelenmiştir. Her iki durumda da hiyerarşide soldaki ulamların sağdaki ulamlara göre daha erken edinildiği gözlenmiştir. Sorumuzda verilen örneklerdeki ortaçların başı olan adlar sırasıyla şu konumlardadır: dolaysız nesne, özne, iyelik, ilgeç nesnesi, dolaylı nesne. Bunlardan erişilebilirliği en sık ve en kolay olan özne olduğuna göre, doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 28

Aşağıdaki tümcelerden hangisi genişletici ortaç içerir?

Dün aldığım laleler umduğumdan çok pahalıydı.

Osmanlı’nın tutkusu olan lale bir devre adını vermiştir.

Anneme aldığım laleler uzun süre çok canlı kaldı.

Bahçeye diktiğim laleler kısa zamanda çok büyüdü.

Topladığım laleleri odalardaki vazolara yerleştirdim.

Açıklama:

Kısıtlayıcı ortaçlar gönderimi çok geniş olan bir kümenin üyesini daraltmak için kullanılır. Verilen örneklerde A, C, D ve E şıklarındaki ortaçlar (sırasıyla dün aldığım, anneme aldığım, bahçeye diktiğim, topladığım) kısıtlayıcıdır. Çünkü bir bitki sınıfı olan LALE içinden belli bir grubu ayırt etmemizi, yani kısıtlamamızı, sağlamaktadırlar. Bir insanın ya da bir varlığın bir grup içinde hangisi olduğunu belirlemek için onun bir şekilde diğerlerinden ayrılması gereklidir. Bu ayrım, işaret ederek yapılabileceği gibi, kısıtlayıcı bir sıfat ya da ortaç ile de olabilir. Oysa B şıkkındaki ortaç, LALE sınıfında her hangi bir kısıtlama yapmamakta, tüm laleleri kapsamaktadır. Yani, laleyi her hangi bir özelliği doğrultusunda daraltıp tanımlamamakta, bu ad hakkında daha fazla bilgi vermek için kullanılmaktadır. Öyleyse, bu örnekte genişletici ortaç kullanılmıştır. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 29

Başsız ortaçlara ilişkin olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Çoğul eki almazlar.

Durum eki almazlar.

Niteledikleri bir ad vardır.

Atfettikleri nitelik önemsizidir.

Baş ad belirginse kullanılırlar.

Açıklama:

Başsız ortaçlarda AÖ’ nin başı olan ad yoktur. Bunun yerine tümcecik adlaşmış gibi davranır, varsa çoğul eki ve durum ekleri alabilir. Baş ad ile gönderimde bulunulacak kişi ya da varlık belirli bir kişi değildir ve kim olduğu önemli değildir. Ortaç ile atfedilen nitelik baş adın belirlenmesinden daha önemliyse ya da baş ad daha önceden söz edilerek belirgin hale getirildiyse başsız ortaç kullanılır. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisinde belirteç tümceciğinin diğerlerinden farklı bir işlevi vardır?

Odadan çıkıp kapıyı kapattı.

Ahmet ıslık çalarak yürüyordu.

Etrafına baka baka yürüyordu.

Çocuk ağlayarak odadan çıktı.

Soru sorarcasına yüzüme baktı.

Açıklama:

B, C, D ve E şıklarındaki belirteç tümcecikleri tarz bildirirken (sırasıyla ıslık çalarak, etrafına baka baka, ağlayarak, soru soracasına), A şıkkındaki (odadan çıkıp) ardıllık bildirmektedir. Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 31

Aşağıdakilerden hangisi birleşik tümcedir?

Ben senin bu konuyu çok iyi anladığını düşünüyorum.

Biz ona bir sürü rengarenk oyuncak aldık.

Öğretmen dönemi bitirdi ve öğrenciler karnelerini aldı.

Herkes Selim’in Emine’yi sevdiğini biliyor.

Onlar bütün eski eşyalarını öğrencilere verdiler.

Açıklama:

A ve D seçenekleri karmaşık tümce, B ve E seçenekleri yalın tümce içerir. C seçeneğinde ise ‘ve’ bağlacı ile bağlanmış iki bağımsız tümce içeren birleşik tümce vardır. Doğru yanıt C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 32

Aşağıdaki yan tümceciklerden hangisi Belirteç işlevi görmektedir?

Karınca kışa hazırlık yaparken Ağustos Böceği bütün yaz yattı.

Garson müşterinin sipariş verdiği yemeği beğenmediğini anladı.

Öğretmen öğrencilerin sınavda kopya çekmediklerini biliyordu.

Bütün öğrencilerin başarıyla dönemi bitiremediği gerçeği öğretmeni üzdü.

Bazı ebeveynler çocuklarının her istediğini anında yapmaktadırlar.

Açıklama:

A seçeneğindeki -ken eki ile elde edilmiş, zaman belirteci işlevi olan ve burada köşeli ayraç içinde verilen yan tümcecik ‘[Karıncalar kışa hazırlık yaparken] Ağustos Böceği bütün yaz yattı’ eklendir. Bu yan tümceciklerde özne ve eylem uyumu yoktur. Bu örnekte özne de bağımsız tümce öznesi gibi yalın durumdadır. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 33

Hangi tümcede ADIL vardır?

Müdür tüm çalışanların maaşına zam yapacağını söyledi.

Ben bu hafta sonu erken kalkmak istemiyorum.

Kapıdaki adamın kim olduğunu anlayamadık.

Bugün yeğenimin karnesinin çok iyi olduğunu öğrendim.

Öğretmenin dersi akıcı işleyişi öğrencilerin hoşuna gitti.

Açıklama:

ADIL ya da büyük ADIL kişi ve sayı uyum eki almamış olan yan tümceciklerde belirtilmemiş ama anlaşılan öznedir. B seçeneğindeki tümce şu aşağıdaki gibidir:
Ben_i [ADIL_i bu hafta sonu erken kalkmak] istemiyorum.
-mAK’lı ad tümceciklerinin eyleminde özneye bağlı kişi ve sayı uyum ekleri yoktur. Bu tümcede ADIL, ana tümcenin öznesi ile aynı kişi olarak algılanır. Erken kalkmak istemeyen kişinin ‘Ben’ olduğu anlaşılmaktadır. Öte yandan, adıl ya da küçük adıl kişi ve sayı eki alarak özneyle kişi uyumu gösteren eylemin bulunduğu ana tümce ya da yan tümcecikteki öznedir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 34

'Ahmet [yeni bir araba almak] istiyor' tümcesinin içinde yer alan ad tümceciği hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Ana tümce ve yan tümcedeki öznelerde ayrışık gönderim bulunmaktadır.

Yan tümcenin öznesi özne denetleme ADILı’dır.

Köşeli ayraç içerisindeki yapı nesne denetleme yapısıdır.

Yan tümcenin içerisindeki eylemde kişi uyumu eki vardır.

Yan tümcecikteki özne, soyut ADIL olarak adlandırılabilir.

Açıklama:

Bu örnekte ayrışık gönderim söz konusu değildir. Mastarlı yan tümcenin öznesi özne denetlemeli ADIL'dır.
Ahmet_i [ADIL_i yeni bir araba almak] istiyor.

Doğru Cevap: B

Soru 35

Aşağıdakilerden hangi örnekte nesne denetleme ADIL'ı bulunmaktadır?

Sebzeyle beslenmeye ikna oldum.

Ayşe, buluşmaya zamanında gelmeye söz verdi.

Sercan, kapıyı kilitlemeyi unuttu.

Müdür, çalışanlara mesaiden önce çıkmayı yasakladı.

Serap, ütü yapmaktan nefret eder.

Açıklama:

Özne denetleme, yan tümcecikteki ADIL öznesinin üst tümcedeki özne ile aynı kişiye gönderimi olarak yorumlamasıdır. Nesne denetleme ise yan tümcecikteki ADIL öznesinin üst tümcedeki nesne ile aynı kişi olarak yorumlanmasıdır. Özne denetleme eylemlerinden bazıları, iste-, keyif al-, nefret et-, hoşlan-, memnun ol-, kork- gibi duygu durum belirten eylemler ile çaba ve emek gösteren çabala-, dene-, becer-, cebelleş-, uğraş-, razı ol- eylemleridir. Nesne denetleme eylemleri ise izin verme, yasaklama ve yükümlülük gösteren eylemlerdir. D seçeneği doğrudur. Nesne denetleme eylemine ayrıca aşağıdaki şekilde örnek verebiliriz:
Yönetim, çalışanlara_i [ADIL_i iş yerinde elektrikli soba kullanmayı] yasakladı.
Doğru yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Hangi tümcede soyut ADIL vardır?

Yeni bir eve taşınmaya ikna olduk.

Olaylar bizi anlaşmaya mecbur etti.

Ben sizin evlenmenize izin veriyorum.

Misafirlerin eve gelmesini istemiyorum.

Müzik dinlemek strese iyi gelir.

Açıklama:

‘[ADIL Müzik dinlemek] strese iyi gelir’ tümcesindeki ADIL denetlenmemektedir. Kim müzik dinleyecek sorusuna verilecek yanıt herhangi bir insandır. Bu tür denetlenmeyen ancak her hangi bir insan olarak yorumlanan ADIL, soyut ADIL olarak adlandırılır ve ADIL_soy olarak gösterilir. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisinde devinim tümceciği vardır?

Yolcular polise şoförün uyuduğunu söylediler.

Düzenli olarak ödevlerini yapmanı rica ediyorum.

Her sabah annesine özenle kahvaltı hazırlayışı övgüye değer.

Sebze fiyatlarında yeni bir düzenleme yapacaklarını duyurdular.

Emniyet kemerini bağlamadığın dikkatimi çekti.

Açıklama:

Olgu tümceciği, olgusal ad tümceciğidir. Yani bu tümcecikteki önerme doğrulanıp yanlışlanabilir. Gerçekleştiği ya da gerçekleşecek olması önemlidir. Devinim tümceciği -mAk ve -mA ekleriyle elde edilen ad tümcecikleridir ve önermedeki olayın gerçekleşmiş olma olasılığı değil, hareket / devinim önemlidir. Örneğin, A, C, D ve E tümcelerinde gerçek yüklemi kullanarak sınama yapabiliriz. Eğer yan tümcecik olgusal ise gerçek yüklemiyle kurallı bir tümce oluştururken, devinimsel tümce aynı yüklemle birlikte kuralsız olur:
Yolcular polise [şoförün uyuduğunu] söylediler.
[Şoförün uyuduğu] gerçek.
Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 38

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde dolaylı aktarım vardır?

Sedat Mehmet’in ev aldığını söyledi.

Sedat Mehmet’in ev aldığını zannetti.

Sedat Mehmet’i ev almaya zorladı.

Sedat Mehmet’in ev almasına mutlu oldu.

Sedat Mehmet’in ev aldığını fark etti.

Açıklama:

Dolaylı aktarım bir tümcenin başkasına aktarımında kullanılır. Örneğin Ali: Ben geldim ve Ali geldiğini söyledi tümcelerinden ikincisi birincisinin dolaylı aktarımıdır. Örnekte Mehmet: Ben ev aldım demiştir ve Sedat onun söylediğini aktarmıştır. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 39

'[İmparator Justinianos tarafından yaptırılmış olan] Ayasofya İstanbul’un en ilgi çeken yapılarından birisidir.' tümcesinde, köşeli ayraç içindeki tümceciğin türü nedir?

Başsız ortaç

Devinim tümceciği

Kısıtlayıcı ortaç

Belirteç tümceciği

Genişletici ortaç

Açıklama:

Genişletici ortaçlar, ortaç olmaksızın da baş adın ayırt edilebildiği durumlarda görülür. Örnekte, Ayasofya özel bir addır ve bu yapının İstanbul’da ilgi çeken bir yapı olduğunu hepimiz biliriz. Böyle özel adların gönderimlerinin daraltılmasına gerek yoktur. Ancak bu ad hakkında daha fazla bilgi vermek için sıfat tümceciği kullanılabilir. Örnekte, Ayasofya’nın kimin tarafından yaptırıldığı ek bir bilgidir. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisinde tarz gösteren belirteç tümceciği vardır?

Yağmur yağarsa piknik iptal.

Yağmur durmaksızın yağıyor.

Yağmur yağarken pencereden batık.

Yağmur yağmadan önce işimizi bitirelim.

Yağmur yağar yağmaz içeri kaçtık.

Açıklama:

A seçeneğinde (Yağmur yağarsa) koşul, C’de (Yağmur yağarken) eş zamanlılık, D’de (Yağmur yağmadan önce) öncelik, E’de (Yağmur yağar yağmaz) ardıllık (tezlik) gösteren belirteç tümcecikleri vardır. B seçeneğinde ise ‘durmaksızın yağıyor’ tarz belirtmektedir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 41

Aşağıdakilerden hangisi karmaşık tümce içerir?

Oraya bu yıl bir daha gitmeyeceğim.

Ne oraya gittim, ne onu gördüm.

Oraya gittim ve onu gördüm.

Oraya gittim ama onu görmedim.

Geldiğini duydum ama arayamadım.

Açıklama:

Karmaşık tümcede, ana tümce içinde bir yan tümcecik bulunur. Geldiğini duydum tümcesi içinde geldiğini bir yan tümceciktir. Öyleyse, geldiğini duydum bir karmaşık tümcedir. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 42

Aşağıdaki ağaç hangi tür bir tümcenin gösterimidir?

I: Yalın tümce
II: Birleşik tümce
III: Karmaşık tümce

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

II, III

I, II

Açıklama:

Yalın tümce tek başına kullanılan bir ad öbeği (AÖ) ve eylem öbeğini (EÖ) içerir. Birleşik tümcelerin dizim ağacında iki ayrı bağımsız tümce vardır ve bunlar bir bağlaç ile bağlanırlar. Birleşik tümcelerde yer alan ve bağlaçla bağlanan T1 ve T2 tümcecikleri aynı düzeyde yer alırlar. Bu iki tümce anlamsal açıdan da eşit önemde olur. Öte yandan, bir bağımsız tümcenin içinde en az bir bağımlı tümce varsa bu yapıyı karmaşık tümce olarak adlandırılır. T2 yan tümceciği, T1 ana tümceciğinin içinde bulunur ve onun bir parçası olarak işlev görür. Verilen dizim ağacı tek başına kullanılan bir ad öbeği ve eylem öbeğinden oluştuğuna göre, doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 43

Tümleyiciler aşağıdakilerden hangisi için kullanılır?

Basit tümce kurmak

Yan tümcecik kurmak

Birleşik tümce kurmak

Eylemcil çekim yüklemek

Yalın ad durumu yüklemek

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisi doğru bir gösterimdir?

adıl [Ali eve gitmek] istiyor.

Ali [adıl eve gitmek] istiyor.

Ali [ADIL_SOY eve gitmek] istiyor.

Ali [ADIL eve gitmek] istiyor.

ADIL [adıl eve gitmek] istiyor.

Açıklama:

Ad tümceciklerinde açık özne kullanılmaz (s. 40); A şıkkı yanlıştır. Uyum eki almayan bir eylemin öznesi adıl olamaz (s. 40); B şıkkı yanlıştır. Denetlenen bir özne ADIL_SOY olamaz (s. 42); C şıkkı yanlıştır. ADIL yalnızca yan tümce öznesi olabilir (s. 40); E şıkkı yanlıştır. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisi altı çizili yapının öznesidir?
Temiz olmak, temizliğe dikkat etmek bir terbiye, bir görgü, bir kültür ve bir eğitim meselesidir.

adıl

özne denetleme ADILı

nesne denetleme ADILı

ADIL_SOY

Ad tümceciği

Açıklama:

Örnekteki ADIL denetlenmemektedir. Ancak kim temiz olacak, kim temizliğine dikkat edecek sorularına verilecek yanıt, herhangi bir insandır. Bu tür denetlenmeyen ancak her hangi bir insan olarak yorumlanan ADIL soyut ADIL olarak adlandırılır ve ADILsoy olarak gösterilir. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi olgu tümceciği içerir?

Eski dostlarını unutmak ihanettir.

Eski dostlarını unuttuğunu söyledi.

Sızlanmayı unutup mutlu olmak gerek.

Eski sevgilisine “beni artık unut” dese bile kendisi onu hiç unutmadı.

Öğrenciler, ödevlerini evde unutmanın cezasını çekerler.

Açıklama:

Olgu tümceciği, olgusal ad tümceciğidir. Yani bu tümcecikteki önerme doğrulanıp yanlışlanabilir. Gerçekleştiği ya da gerçekleşecek olması önemlidir. Olgu tümcecikleri (-DIK, -(y)AcAK, (y)Iş) Eki alırlar. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 47

Ad öbeği ulaşılabilirlik hiyerarşisi aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?
I: Ortaçlar
II: Belirteç tümcecikleri
III: Ad tümcecikleri

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

II, III

I, III

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisi kısıtlayıcı ortaç içerir?

Ekonomik başarılarıyla ulusal sanayinin simgesi haline gelen Eskişehir, artık Anadolu aydınlanmasının da kültürel simgesi oluyor.

Yeniden evlenen Murat işinde son derece başarılı eşiyle mutlu bir yuva kurar.

Ölümü anlattığı sanılan Sessiz Gemi şiiri aslında ayrılığı anlatıyor.

Osmanlı İmparatorluğunun çöküşünün anlatıldığı bu kitapta çok nesnel açıklamalar bulmak mümkün.

Dün Marmaris Aksaz Deniz Üssüne giden Genelkurmay Başkanı’nın deniz altıyla daldığı belirtildi.

Açıklama:

Kısıtlayıcı ortaçlar gönderimi çok geniş olan bir kümenin üyesini daraltmak için kullanılır. Örneğin, [AÖ Kitap] iyi bir dosttur tümcesindeki kitap çok genel bir addır; belli bir kitaba gönderimde bulunmayıp konuşucu ve dinleyici tarafından paylaşılan belli bir kitap yorumu taşımamaktadır. Oysa belli bir kitap söz konusu ise o zaman bu nesnenin daraltılması için belli araçlar kullanmamız gerekir. Örneğin, masadaki kitap diyebiliriz. Ancak masada birden fazla kitap varsa masadaki kırmızı kitap diyebiliriz. Masada birden fazla kırmızı kitap varsa masadaki kırmızı kalın kitap diyebiliriz. Kısıtlayıcı ortaçlar da aynı işlevi görür. Dolayısıyla, aşağıdaki AÖ’de kısıtlayıcı bir ortaç vardır: [AÖ [T Dün aldığım] kitap] çok güzel. Bunun nedeni de dün aldığım tümceciğinin kitap adı verilen nesneler arasından bir tanesinin belirlenmesini sağlamasıdır. Osmanlı İmparatorluğunun çöküşünün anlatıldığı bu kitapta çok nesnel açıklamalar bulmak mümkün tümcesinde de benzer bir daraltma vardır. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi başsız ortaç içerir?

Steve Mc Queen kendi ahlak anlayışına göre yaşayan bir asiydi.

Filmleri gişe yapan saygın bir oyuncuydu.

Başarılı olanlar, başlarının çaresine bakabilenlerdi.

Karakterleri başlarının çaresine bakmasını bilen adamlardı.

Başarıları başlarının çaresine bakabilmelerindendi.

Açıklama:

Başsız ortaçlarda AÖ’nin başı olan ad yoktur. Bunun yerine tümcecik adlaşmış gibi davranır, varsa çoğul eki ve durum ekleri alabilir. Aşağıdaki köşeli partezlerle belirtilen yapılar başsız ortaçlardır: [Acıkan] doymam sanır; [Anlayana] sivrisinek saz, [anlamayana] davul zurna az; [Çok okuyan] mı [çok gezen] mi bilir?; [Denize düşen] yılana sarılır; [Tepebaşı’nda inecek] var. Benzer şekilde, [Başarılı olanlar], [başlarının çaresine bakabilenler]di tümcesinde yer alan köşeli parantezler, başsız ortaçları göstermektedir. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 50

Aşağıdakilerden hangisi tarz bildiren belirteç tümceciği içerir?

Kardeşleriyle bile helalleşmeden yola çıkmıştı.

Yağlı ellerini şalvarlarına sürerek temizliyorlardı.

Kuşlar, ılık yeller dünyaya çiçek kokuları saçtığında geri dönerlerdi.

Ahırdaki atlar iplerini koparıp kaçtı.

Sevdiklerinden ayrılmanın hüznü yüzünden okunuyordu.

Açıklama:

Tarz bildiren belirteç tümcecikleri aşağıdaki gibi sınıflandırılır: Ayhan koşa koşa gitti, Serap ölesiye çalışır, Bebek gülerek uyandı, Murat evden koşarcasına çıktı, Durmaksızın çalışıyor. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 51

Müjgan kitabı bitirdi ve Hasan onu kutladı cümlesinin tümce türü aşağıdakilerden hangisidir?

Birleşik tümce

Karmaşık tümce

Yalın tümce

Bağımsız tümce

Alt sıralamalı yan tümce

Açıklama:

Tümceler, evrensel olarak aşağıda örnekleri görünen üç türde olabilir:
3. Müjgan kitabı bitirdi.
(bir bağımsız tümce
Yalın
tümce
4. Müjgan kitabı bitirdi ve Hasan
onu kutladı.
(Bağlaç ile bağlanmış, eş
dizinli iki bağımsız tümce)
Birleşik
Tümce
5. Hasan Müjgan’ın kitabı
bitirdiğini öğrendi.
(Alt sıralamalı yan tümce ve
bağımsız ana tümce)

Doğru Cevap: A

Soru 52

Seçeneklerden hangisi ad tümcecikleri eklerinden biri değildir?

-DIk

-IncE

-(y)AcAk

-mA

-(y)Iş

Açıklama:

Türkçede ad tümcecikleri yan tümcecikteki eyleminin üzerinde aşağıdaki ekler kullanılarak elde edilir:
-DIk, -(y)AcAk, -mA, -mAk, -(y)Iş

Doğru Cevap: B

Soru 53

Seçeneklerden hangisinde -in tamlayan eki, -u ve -i ise ses uyumuna bağlı olarak değişen iyelik eki bulunmaktadır?

Selin Can’ın pazara gittiğini söyledi

Hasan yemek yaparken Güliz salatayı hazırladı.

Bebeğin uyuduğu yatak içeridedir.

Ben Ahmet’in geldiğini biliyorum.

Müjgan kitabı bitirdi.

Açıklama:

Aşağıdaki örnekte -in tamlayan eki, -u ve -i ise ses uyumuna bağlı olarak değişen iyelik ekidir.
a. Bebeğ-in uyuduğ-u
b. Bebeğ-in oyuncağ-ı

Doğru Cevap: C

Soru 54

Aynı kişiye/varlığa gönderimde bulunan iki Ad Öbeğinin ilişkisi ne olarak adlandırılır?

Soyut Adıl

Küçük adıl

Özne denetleme

Eş gönderim

Olgu tümcecikleri

Açıklama:

Eş gönderim: Aynı kişiye/varlığa gönderimde bulunan iki Ad Öbeğinin ilişkisi eş
gönderim olarak adlandırılır.

Doğru Cevap: D

Soru 55

Seçeneklerden hangisinde nesne denetleme adılı bulunmaktadır?

Ben sütlü çikolatayı yemek istiyorum.

Seçil çalışmaktan keyif alır.

Yürümek insana iyi gelir.

Zeynep Bursa’ya gitmeye karar verdi.

Müdür çalışma arkadaşlarına iş yerinde sigara içmeyi yasakladı.

Açıklama:

30. Serap bebeği süt içmeye zorladı.
31. Arkadaşım beni hediyeyi paketlemeye ikna etti.
32. Müdür çalışma arkadaşlarına iş yerinde sigara içmeyi yasakladı.
(30)-(32) örneklerinde görüldüğü gibi bu kez ADIL ana tümcedeki belirtili nesne ile eş gönderimseldir. (30)’da ‘kim süt içecek?’ sorusuna ‘bebek’ yanıtı verilebilir ki bu da ana tümcenin nesnesidir. Bu durum diğer örneklerde de görülmektedir. (30)-(32)’deki gibi yapılara nesne denetleme yapıları denir.

Doğru Cevap: E

Soru 56

Seçeneklerin hangisinde ana tümce eylemi bilişsel işlem anlamı katmıştır?

Seçil Ayça’nın uyuduğunu fark etti.

Zuhal nihayet kitabı bitirmeyi başardı.

Sedat Nermin’in kitabı getirmesini rica etti.

Nermin dün çarşıya çıktığını söyledi.

Ben Zeynep’in sinemaya gitmesini tercih ederim.

Açıklama:

Bilişsel işlem anla-, düşün-, zannet-, san-, inan-, fark et-,dikkat et-, vd.
Seçil Ayça’nın uyuduğunu fark etti.

Doğru Cevap: A

Soru 57

Seçeneklerden hangisi ortaç eklerinden biri değildir?

-En

-mAk

-Dık

-AcAk

-mIş

Açıklama:

En yaygın ortaç ekleri şunlardır:
-En şiir okuyan çocuk
-Dık çocuğun okuduğu şiir
-AcAk (olan) şiir okuyacak (olan) çocuk
-mIş (olan) şiir okumuş olan çocuk

Doğru Cevap: B

Soru 58

Seçeneklerden hangisinde başsız ortaç bulunmamaktadır?

Acıkan doymam sanır.

Anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zurna az.

Can çocuğun kadına gülleri verdiğini biliyor.

Çok okuyan mı çok gezen mi bilir?

Denize düşen yılana sarılır.

Açıklama:

Başsız ortaçlarda AÖ’nin başı olan ad yoktur. Bunun yerine tümcecik adlaşmış gibi davranır, varsa çoğul eki ve durum ekleri alabilir. Aşağıdaki yapılar başsız ortaçlardır:
67. [Acıkan] doymam sanır.
68. [Anlayana] sivrisinek saz, [anlamayana] davul zurna az.
69. [Çok okuyan] mı [çok gezen] mi bilir?
70. [Denize düşen] yılana sarılır.
71. [Tepebaşı’nda inecek] var.
72. [Beni arayan] oldu mu?

Doğru Cevap: C

Soru 59

Seçeneklerden hangisi belirteç tümceciklerinin taşıdığı anlamlardan biri değildir?

Zaman

Koşul, tarz

Neden-sonuç

Miktar

Koşul

Açıklama:

Belirteç tümcecikleri zaman, koşul, tarz, neden-sonuç, koşul vs. anlamı taşırlar.

Doğru Cevap: D

Soru 60

Seçeneklerden hangisinde Ardıllık zamansal sıralama ilişkisi vardır?

Sen buraya gelmeden ben bu sorunu halletmiştim.

Çalışırken hep kahve içer.

Çalıştıkça başarılı oluruz.

Kitabı bitirince sana veririm.

Odaya girip televizyonu açtı.

Açıklama:

Öncelik Sen buraya gelmeden (önce) ben bu sorunu halletmiştim.
Eşzamanlılık (örtüşme) Çalışırken hep kahve içer.
Eşzamanlılık Çalıştıkça başarılı oluruz.
Ardıllık (Tezlik)
Seran gelir gelmez annesi yemeğini hazırladı.
Sen buradan çıkar çıkmaz biletini almalısın.
Tam seni arayacakken tatile gittiğini öğrendim.
Ardıllık zamansal
sıralama ilişkisi Odaya girip televizyonu açtı.
Bitmişlik
Kitabı bitirdiğimde sana veririm.
Kitabı bitirince sana veririm.
Hırsız bu kadar eşyayı çaldıktan sonra mutlaka cezalandırılacaktır.
Sürerlik Çayları içip içip uykumu kaçırdım.
Kahveyi döke döke getirdi.

Doğru Cevap: E

Soru 61

I don't know where he lives (Onun nerede yaşadığını bilmiyorum) tümcesinde italik olarak belirtilmiş where sözcüğüne verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

Tümleç

Koşaç

Yan tümcecik

Tümleyici

Bağlaç

Açıklama:

Yan Tümcecik Oluşturma
İngilizce gibi Hint-Avrupa dillerinde yan tümcecikler, tümleyici adı verilen who, that, where, when gibi sözcükler yardımıyla yapılır.

Doğru Cevap: D

Soru 62

Hangi örnekte yan tümcecik ana tümcede eklenti işlevi görür?

İnci'nin çok kitap okuduğunu biliyorum.

Biz konuştukça olay gitgide netleşiyordu.

Nilüfer, Emre'nin başarılı olduğunu düşünüyor.

Canan'nın bugün resim yaptığından eminim.

Gülay'ın doktoru durumunun iyi olduğunu söyledi.

Açıklama:

Yan tümcecik oluşturma
Ana tümcede eklenti işlevini gören yan tümceciklerde özne ve yüklem uyumu görülmez, özne yalın durumda olur. 'Biz konuştukça...' ifadesi bunun bir örneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 63

Hangi örnekte yan tümce, ÖZNE işlevini görür?

Bu sene kışın çetin geçtiği doğru.

Herkes Sevil'in çok iyi bir doktor olacağını söylüyor.

Bülent'in yanıtı doğru.

Çocuklar bütün gün oynadıkları için yorgun.

Göreviniz, bu konuyu derinlemesine araştırmaktır.

Açıklama:

Ad Tümcecikleri
'Bülent'in yanıtı doğru.' tümcesinde [Bülent'in yanıtı] özne işlevini yerine getirir ancak bu bir yan tümce değil, ad öbeğidir. '[Bu sene kışın çetin geçtiği] doğru.' örneğindeyse yan tümce özne işlevindedir.

Doğru Cevap: A

Soru 64

Eş gönderim ilişkisi hangi örnekte gösterilmiştir?

Arkadaşı, Nurr'un filmi izlemek istemediğini söyledi.

İdil Ali'nin bu filmi izlemeyeceğini söyledi.

Ziya Tayfun'a evi toplamasını söyledi.

Öğretmen öğrencilerin sunum yapması gerektiğini hatırlattı.

Ben bu filmi izlemek istemiyorum.

Açıklama:

Adıl
Eş gönderim ilişkisi, tümce içindeki iki Ad Öbeğinin de aynı kişiye gönderimde bulunduğunda görülür. Örneğin, E seçeneğinde filmi izleyecek olan kişi ve istemediğini söyleyen kişi aynı (ben).

Doğru Cevap: E

Soru 65

'Ebru eşini sigarayı bırakma konusunda ikna etti.' Bu örnekte görülen durum aşağıdakilerden hangisidir?

Özne Denetleme

Soyut Adıl

Nesne Denetleme

Yalın Tümce

Birleşik Tümce

Açıklama:

Adıl
Bu örnekte 'kim sigara bırakacak?' sorusunda 'eşi' yanıtı verilebilir ki bu da ana tümcenin nesnesidir. Dolayısıyla burada Nesne Denetleme durumu görülmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 66

Devinim tümceciğini hangi örnekte görmekteyiz?

Onur hata yaptığını kabul etti.

Güliz'in biraz geç kalacağını ilettiler.

Sağlıklı yaşam için stresten kaçınmak gerekir.

Sağlığına çok dikkat ettiği doğru.

Aldığın kararı saygıyla karşılıyorum.

Açıklama:

Olgu ve Devinim Tümcecikleri
Devinim tümcecikleri -mAk ve -mA ekleri alırlar ve olayın somut gerçekleşmesini değil, hareketi/devinimi ön plana koyarlar. Dolayısıyla 'Sağlıklı yaşam için stresten kaçınmak gerekir.' tümcesi bu duruma bir örnektir.

Doğru Cevap: C

Soru 67

Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?

Özne > Dolaylı Nesne >Dolaysız Nesne > İlgeç Nesnesi > İyelik tamlayanı

İyelik tamlayanı > Özne > Dolaysız Nesne > Dolaylı Nesne > İlgeç Nesnesi

Özne > Dolaysız Nesne > Dolaylı Nesne > İlgeç Nesnesi

Özne > Dolaysız Nesne > Dolaylı Nesne > İlgeç Nesnesi > İyelik tamlayanı

Özne > İlgeç Nesnesi > İyelik tamlayanı > Dolaysız Nesne > Dolaylı Nesne

Açıklama:

Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi, ortacın hangi tümce ögesini daha yaygın olarak nitelediği ile ilgilidir. Keenan ve Comrie'ye (1977) göre ortaç en yaygın kullanım şekliyle özneyi niteler. Daha sonra sırayla dolaysız nesne, dolaylı nesne, ilgeç nesnesi ve iyelik tamlayanı gelir. Dolayısıyla doğru sıralama D seçeneğinde verilmiştir.

Doğru Cevap: D

Soru 68

Sıfat tümceciği içinde nitelenen adın boş izi yerine kullanılır. Türkçede basit sıfat tümceciklerinde bulunmaz, ilgeç öbeğinde ilgeç tamlayanı AÖ ('kendi') olarak görülür.
Bu tanım hangisi için verilmiştir?

Artık Adıl

Soyut Adıl

Birincil İlgeç

İkincil İlgeç

Özne Denetleme Adılı

Açıklama:

Ortaçlarda Diğer Özellikler
Tanım, Artık Adıl için verilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 69

Genişletici Ortaç örneği hangi seçenekte verilmiştir?

Dün izlediğimiz film tam bir vakit kaybıydı.

Geçen yaz tatilinde kaldığımız oteli size gönül rahatlığıyla önerebilirim.

Bu hastanenin baş hekimi olan kadın benim en yakın arkadaşımdır.

Dün size telefon eden kişi bu sabah yine aradı.

Eski adı İçel olan Mersin Türkiye'nin güneyinde bulunan bir liman kentidir.

Açıklama:

Kısıtlayıcı ve Genişletici Ortaçlar
Genişletici ortaç, bir ad hakkında daha fazla bilgi vermek için kullanılır. Aslında genişletici ortaç kullanılmasa da söz konusu ad ayırt edilebilirdi. Örneğin, 'Mersin Türkiye'nin güneyinde bulunan bir liman kentidir.' tümcesi anlamlı ve kurallı bir tümcedir; 'eski adı İçel olan' ortacı ise Mersin hakkında verilen bilgileri genişletmek için kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 70

Konu değiştirme amacıyla kullanılan belirteç tümceciği hangi örnekte verilmiştir?

Kadın kaşlarını çatarak bize baktı.

Bu olaya gelince, bence bu kadar önemsemeyin.

Durum değişirse size mutlaka haber veririm.

Projeyi yazınca kontrol için sana gönderirim.

Hava birden soğuduğu için hemen kalktılar.

Açıklama:

'Bu olaya gelince' gibi yapılar konuyu değiştirmek amaçlı kullanılabilir. Diğer seçenekler ise sırayla tarz, koşul, bitmişlik ve neden anlamını taşıyan belirteç tümceciklerine birer örnektir.

Doğru Cevap: B

Ünite 3

Soru 1

Okulu yıkıp yerine park yapmışlar. → “BELİRLİ BİR OKUL” Okullar haftaya tatil olacak. → “GENEL OLARAK EĞİTİM ÖĞRETİM” O nesilden okullu olmayan birisi yoktur. → “EĞİTİMLİ” “Okul” sözcüğünün yer aldığı cümleler, herhangi bir dili anadili olarak konuşan birisinin anlam hakkında neler bildiğini gösterir. Bu gösterdiği aşağıdakilerden hangisidir?

Anadili konuşucuları sözcüklerin anlamlı olup olmadığını bilirler.

Anadili konuşucuları tümcelerin anlamlı olup olmadığını bilirler.

Anadili konuşucuları bir sözcüğün birden fazla anlam taşıyabileceğini bilirler.

Anadili konuşucuları iki ayrı sözcüğün tek bir anlamı yansıtabileceğini bilirler.

Anadili konuşucuları sözcüklerin anlamsal karşıtlık taşıyıp taşımadığını bilirler.

Açıklama:

Anadili konuşucuları bir sözcüğün birden fazla anlam taşıyabileceğine ilişkin sezgilere sahip olabildiği gibi bir tümcenin birden fazla anlamı olabileceğini de bilirler. İlkini örneklemek gerekirse, ‘okul’ sözcüğü (a-c)’deki tümcelerde birbiriyle ilişkili ama birbirinden farklı anlamların taşıyıcısı durumundadır.

Doğru Cevap: C

Soru 2

Dili, içinde yaşadığımız evren hakkında konuşmak (ve tabii ki düşünmek) üzere kullandığımız savını merkeze koyduğumuzda, sözcüklerin içinde yaşadığımız evrenle nasıl bir ilişki kurduğu konusu da sözcük anlamı tartışmasının merkezine yerleşir. Bu konuya bir yaklaşım getirebilmek amacıyla oluşturulmuş olan farklı kuramlar vardır. Bu kurama göre bir sözcüğün anlamı, en basit biçimiyle, onun dünyadaki karşılığıdır.Bu kuram aşağıdakilerden hangisidir?

İçsellik Kuramı

Gösterge Kuramı

Anlamsal Ağlar Kuramı

Gönderimsellik Kuramı

Anlamsal Özellikler Kuramı

Açıklama:

Gönderimsellik kuramına göre bir sözcüğün anlamı, en basit biçimiyle, onun dünyadaki karşılığıdır. Diğer bir deyişle, bir sözcüğün anlamı onun dış dünyada gönderim yaptığı şey, yani onun göndergesidir. Buna tipik bir örnek olarak özel adları vermek mümkündür. Her özel ad dünya gerçekliğinde varolan biricik ve tek bir ‘şey’e (varlık, nesne) göndermede bulunur. Albert Einstein dediğimizde aklımıza gelen ünlü kuramsal fizikçi, Görelilik Kuramını ortaya atan kişi Albert Einstein’dır. Öte yandan dünya üzerinde Albert Einstein adını taşıyan başka bireyler de yaşamış olabilir ya da yaşamaktadır ancak bu diğer ‘Albert Einstein’ları, kuramsal fizikçi olan ‘Albert Einstein’dan daha az biricik ve tek yapmaz; aynı adı taşısalar da Albert Einstein özel adını taşıyan her bir birey dünya üzerinde eşi olmayan bir bireyi temsil etmektedir.

Doğru Cevap: D

Soru 3

Aristo’nun (MÖ 384-322) On Interpretation adlı kitabında söylediği ‘sözcüklerin, zihinsel deneyimlerin simgesi’ olduğuna ilişkin düşüncelerine kadar geri götürülebilecek bu yaklaşım John Locke’ın 17. yüzyılda ve Noam Chomsky’nin 20. yüzyılda farklı biçimlerde ortaya koyduğu öznelci (subjectivist) felsefede kendine yer bulduğu bu kuram aşağıdakilerden hangisidir?

İçsellik Kuramı

Gösterge Kuramı

Anlamsal Ağlar Kuramı

Gönderimsellik Kuramı

Anlamsal Özellikler Kuramı

Açıklama:

İçsellik Kuramı (Zihinselci Anlam Kuramı), en basit biçimiyle, anlamın insan zihninin bir ürünü olduğunu ve bu açıdan kavram ya da düşüncelerle bir tutulabileceğini savunur. Locke’a göre “sözcükler temel anlamlarıyla onları kullananların zihinlerinden başka bir yerde bulunamazlar.”. Chomsky’nin dil kuramında yine öznelci felsefenin ilkeleriyle uyumlu olarak dil psikolojik, yani insan zihninin/beyninin ürünü olan bir yeti olarak kabul edilir. Chomsky’ye göre bir sözcüğün anlamı sözcüğün kendisinden bağımsız bir şey değildir ve ne sözcük ne de anlamı insan zihninin dışında varolabilir.

Doğru Cevap: A

Soru 4

İsviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure Genel Dilbilim Dersleri (Cours de Linguistique Generale) adlı kitabında dili tanımladığı kuram aşağıdakilerden hangisidir?

İçsellik Kuramı

Gösterge Kuramı

Anlamsal Ağlar Kuramı

Gönderimsellik Kuramı

Anlamsal Özellikler Kuramı

Açıklama:

İsviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure Genel Dilbilim Dersleri (Cours de Linguistique Generale) adlı kitabında dili bir göstergeler dizgesi/sistemi olarak belirledikten sonra göstergeyi zihindeki bir kavram (= gösterilen) ve onunla eşleşen bir ses imgesinden (= gösteren) oluşan bir birlik olarak tanımlamıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 5

Tavuk, horoz, inek, boğa gibi sözcükler ‘hayvan’ başlığı altında toplayabileceğimiz ortak bir anlam taşır. Daha teknik bir dille, tüm bu sözcüklerin ortak özelliğinin HAYVAN olduğunu söyleyelim. Ortak HAYVAN özelliğinden başka mesela tavuk ve inek sözcüklerinin DİŞİL olma özelliği açısından ortak oldukları ve horoz ve boğa sözcüklerinin de ERİL olma özelliği açısından ortak oldukları söylenebilir. Bunu aşağıdaki kuramlardan hangisi ile açıklayabiliriz?

İçsellik Kuramı

Gösterge Kuramı

Anlamsal Ağlar Kuramı

Gönderimsellik Kuramı

Anlamsal Özellikler Kuramı

Açıklama:

Bu yaklaşımın temelinde sözcük anlamının daha basit anlamların birleşimi yoluyla oluşturulduğu iddiası yatar. Daha ‘basit’ anlamların neler olduğunu anlamak üzere sözcüklerin anlamsal özelliklerini belirleriz. Anlamsal özellikler, bir sözcüğün kullanımsal uygunluk taşıyabilmesi için yerine getirilmesi gereken koşulları belirler.

Doğru Cevap: E

Soru 6

Fransızca - İngilizce abajur < ‘abat-jour’ frikik < ‘free-kick’ gazoz < ‘gazeuse’ tişört < ‘T-shirt’ gişe < ‘guichet’ miting < ‘meeting’ gerçeküstücülük < surréalisme morötesi < ‘ultraviolet’ kızılötesi < ‘infrared’ Her dilde yeni sözcük yaratmaya dönük çok sayıda yol bulunur. Yukarıdaki tabloda dilimize Fransızcadan ve İngilizceden girmiş sözcükler bulunmaktadır. Dilimize giren bu sözcükler aşağıdaki yollardan hangisi ile girmiştir?

Ödünçleme

Alfabetik kısaltmalar

Baş harflere dayanan kısaltmalar

Özel adların genel adlara dönüştürülmesi

Dilin bağımlı ve bağımsız biçimbirimlerine dayanmadan yaratılan tümüyle yeni sözcükler

Açıklama:

Alfabetik kısaltmalar (TDK, AYM vb.), Dilin bağımlı ve bağımsız biçimbirimlerine dayanmadan yaratılan tümüyle yeni sözcükler, Baş harflere dayanan kısaltmalar (İngilizcede radar sözcüğü, radio detecting and ranging sözcüklerinin başharfleri), Özel adların genel adlara dönüştürülmesi (bir kağıt mendil markası olarak ‘Selpak’ın genel olarak kağıt mendili anlatır duruma gelmesi), Ödünçleme diye adlandırılan, başka dillerden sözcüklerin alınıp bir (sesbilimsel) yerlileştirme sürecinden geçerek kullanılması durumu ya da öbeğin tam çevirisinin yapılması yoluyla ödünçlenmesi.

Doğru Cevap: A

Soru 7

Yan anlamların oluşumunda en etkili yol ‘eğretileme’lerdir. “Dağ gibi adam” dediğimiz zaman aşağıdakilerden hangisini ifade etmiş oluruz?

Eşadlılık

Eşanlamlılık

Benzetmeler

Ad Aktarmaları

Karşıtanlamlılık

Açıklama:

Niteliği anlatılmak istenen bir nesnenin ya da bir özelliği anlatılmak istenen bir eylemin başka bir nesne ya da eylemle olan benzerliklerine dayanılarak anlatılmasıdır benzetme.

Doğru Cevap: C

Soru 8

Eğretilemelerden ayrı olarak değerlendirilen bir diğer aktarım türüdür. Genel olarak herhangi bir kavramın, olgu ya da olayın anlatımını doğrudan araçlarla gerçekleştirmek yerine ilişkili oldukları başka kavram, olgu ya da olaylardan yararlanma yoluna başvurur. Aksan’ın (1998:121-122) ‘ölüm’ kavramını/’ölmek’ eylemini anlatmak üzere Türkçede kullandığı örneklerine baktığımızda aşağıdakilerden hangisi anlatılmak istenir? can vermek - son nefesini vermek - eceli gelmek - gözlerini yummak - son uykusuna yatmak - gözlerini (dünyaya) kapamak - vadesi yetmek vadesi tamam olmak - öbür dünyaya gitmek

Eşadlılık

Eşanlamlılık

Benzetmeler

Ad Aktarmaları

Karşıtanlamlılık

Açıklama:

Eğretilemelerden ayrı olarak değerlendirilen bir diğer aktarım türü ad aktarmalarıdır (İng. metonymy). Ad aktarmaları genel olarak herhangi bir kavramın, olgu ya da olayın anlatımını doğrudan araçlarla gerçekleştirmek yerine ilişkili oldukları başka kavram, olgu ya da olaylardan yararlanma yoluna başvurur. Aksan (1998:121-122) ‘ölüm’ kavramını/’ölmek’ eylemini anlatmak üzere Türkçede kullanılan şu ad aktarması örneklerini sunar:
namazı kılınmak - Rahmeti Rahmana kavuşmak - Allahın rahmetine kavuşmak - göçmek - sonsuzluğa intikal etmek - ahirete intikal etmek - kuyruğu titremek - öbür/öteki dünyayı boylamak - dört kolluya binmek - gebermek - tahtalı köyü boylamak - mortoyu çekmek

Doğru Cevap: D

Soru 9

‘balık’ ses dizisinin günümüz Türkçesinde karşıladığı kavram (‘omurgalılardan, suda yaşayan, solungaçla nefes alan ve yumurtadan üreyen hayvanların genel adı’), Orhun Yazıtlarında karşımıza çıkan ‘balık’ (Kültigin, Doğu 12) ses dizisinden bambaşka bir kavrama göndermede bulunur (‘şehir’). Bu iki sözcüğün birbirinden türediğini ya da birbiriyle anlamsal bir ilişki içinde olduğunu gösteren bir kanıt yoktur. BU durum aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

Eşadlılık

Eşanlamlılık

Benzetmeler

Ad Aktarmaları

Karşıtanlamlılık

Açıklama:

Eşadlılık, aynı ses dizisinin (/ses imgesinin) birden fazla anlam taşıması durumuna işaret eder. Bu nedenle, ilk bakışta eşadlılığın çokanlamlılıkla aynı türde bir durumu anlattığı düşünülebilir. Bu ikisinin birbirinden farklı durumları kodladığını düşünmemizi güdüleyen temel ölçüt farklı anlamlarla ilişki kurma biçimlerini ilgilendirir.

Doğru Cevap: A

Soru 10

“Hedefi vurdum ama ne yazık ki kaçırdım.” Cümlesi bize aşağıdakilerden hangisini anlatmaktadır?

Eşadlılık

Eşanlamlılık

Benzetmeler

Ad Aktarmaları

Karşıtanlamlılık

Açıklama:

Bütünleyici/Basit Karşıtanlamlılar: Olumlusunun olumsuz olanı sezdirdiği sözcük çiftleri bu tür bir ilişkiyi sunar.

Doğru Cevap: E

Soru 11

Anlambilim çalışmaları geleneksel olarak aşağıdakilerden hangisi üzerinde yoğunlaşmaktadır?

Olumlu ve olumsuz anlamı

Sözcük ve tümce düzeyi anlamı

Sözcük ve tümcelerin sıralanış biçimi

Her sözcüğün sadece bir anlamı olabileceği

Her tümcenin birden fazla anlam içermeyeceği

Açıklama:

Anlambilim çalışmaları geleneksel olarak bu iki düzey üzerine yoğunlaştığından, anlambilimin ele alındığı bu iki bölümde sırasıyla sözcük ve tümce düzeylerinde anlamın ne olduğu konusuna yoğunlaşılacaktır. Bunu yaparken, anadili konuşucusu ve onun dilsel yetileri tartışmanın merkezine yerleştirecektir çünkü dilsel ifadelerden anlam çıkarma ve/ya dilsel ifadeleri anlamlı kılma yetisi insanın bilişsel becerileri arasında çok önemli bir yer tutmaktadır.

Doğru Cevap: B

Soru 12

I Biçimbilimsel
II Deneyimsel
III Sözdizimsel
IV Anlambilimsel
V Sosyobilimsel
Yukarıdakilerden hangi ölçütlerle sözcük farklı biçimlerle tanımlanabilmektedir?

I- II- III

III-IV-V

II- III-IV

I-III-IV

I-II-IV

Açıklama:

Diğer yandan, konu, sözcüğü belirleyecek dilsel ölçütlerin neler olduğunu betimlemeye geldiğinde, düşünülenin çok ötesinde karmaşık bir sorunla karşı karşıya kalırız çünkü sözcük biçimbilimsel, sözdizimsel veya anlambilimsel ölçütlerle farklı biçimlerde tanımlanabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 13

Albert Einstein dediğimizde aklımıza gelen ünlü kuramsal fizikçi, Albert Einsteindır. Öte yandan dünya üzerinde Albert Einstein adını taşıyan başka bireyler de yaşamış olabilir ya da yaşamaktadır, ancak bu diğer Albert Einstein’ları, kuramsal fizikçi olan Albert Einstein’dan daha az biricik ve tek yapmaması aşağıdakilerden hangi kuramla açıklanabilir?

İçsellik kuramı

Gönderimsel kuram

Gösterge kuramı

Anlamsal ağlar kuramı

Anlamsal özellikler kuramı

Açıklama:

Albert Einstein dediğimizde aklımıza gelen ünlü kuramsal fizikçi, Görelilik Kuramını ortaya atan kişi Albert Einsteindır. Öte yandan dünya üzerinde Albert Einstein adını taşıyan başka bireyler de yaşamış olabilir ya da yaşamaktadır ancak bu diğer Albert Einstein’ları, kuramsal fizikçi olan Albert Einstein’dan daha az biricik ve tek yapmaz; aynı adı taşısalar da Albert Einstein özel adını taşıyan her bir birey dünya üzerinde eşi olmayan bir bireyi temsil etmektedir. Bu açıdan bakıldığında, Albert Einstein’ adını taşıyan farklı göndergelerden söz edebiliriz ancak yine de bu kuramda Albert Einstein’ özel adının anlamı gönderimde bulunduğu Albert Einstein’ adını taşıyan bireyin kendisi olarak kabul edilmektir.

Doğru Cevap: B

Soru 14

Dil kuramcılarından olan Ferdinand de Saussure'un zihindeki bir kavram ve onunla eşleşen bir ses imgesinden oluşan bir birlik olarak tanımladığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Gösterge

Değer

Gösterilen

Gösteren

Anlam

Açıklama:

İsviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure Genel Dilbilim Dersleri (Cours de Linguistique Generale) adlı kitabında dili bir göstergeler dizgesi/sistemi olarak belirledikten sonra göstergeyi zihindeki bir kavram (= gösterilen) ve onunla eşleşen bir ses imgesinden (= gösteren) oluşan bir birlik olarak tanımlamıştır. Saussure’ün kavram/gösterilen ile kastettiği, dış gerçeklikte gönderimde bulunulan bir nesnenin (= gönderge) anadili konuşucusunun zihninde oluşturduğu bir tasarım ya da imgeden başka bir şey değildir.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Genel anlamıyla sözcüklerin çağrışımlarının bir küme oluşturduğunu kabul etmekle birlikte, önceki yaklaşımlarda çağrışımsal ağların bir yapı barındırmamasını, eleştirir. Sonraki versiyonlarında ise bağlantılarla birlikte gerçekleşme sıklıklarının ötesinde bir rol üstlenilen ve bağlantıların kendisi bir anlam değeri taşıyacak biçimde organize edilen kuram aşağıdakilerden hangisidir?

Gönderimsellik kuramı

İçsellik kuramı

Anlamsal ağ kuramı

Gösterge kuramı

Anlamsal özellikler kuramı

Açıklama:

Anlamsal ağ kuramı, genel anlamıyla sözcüklerin çağrışımlarının bir küme oluşturduğunu kabul etmekle birlikte, önceki yaklaşımlarda çağrışımsal ağların bir yapı barındırmamasını, yani sözcükler arasında bir ilişki kodlaması yapılmıyor olmasını eleştirir. Klasik çağrışımsal ağ yaklaşımları bir ilişki kodlaması yapsa da bu bağlantı/çağrışım kodlaması daha çok sözcüklerin birlikte gerçekleşme sıklıklarını öne çıkarır. Anlamsal ağ kuramlarının sonraki versiyonlarında ise bağlantılar birlikte gerçekleşme sıklıklarının ötesinde bir rol üstlenirler ve bağlantıların kendisi bir anlam değeri taşıyacak biçimde organize edilir.

Doğru Cevap: C

Soru 16

Bir dilin etkin olarak kullanılan sözlükbirimleri ile dilin türetimsel olanakları yoluyla oluşturulabilecek yeni sözlükbirimler arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

Sözcüğün kavramsal dünyamızda yerinin olması.

İlkinin uzlaşımsal düzeyde kullanımsal işlevsellik taşımasıyken ikincisinde bunun gerçekleşmemiş olması

Konuşucunun zihninde kavramsal bir karşılığının olması.

Dil dışı bir düzeyi ilgilendirmesi.

İyi biçimlendirilmemiş olduğu halde kavramsal dünyamızda yeri olması.

Açıklama:

Bir dilin etkin olarak kullanılan söz- lükbirimleri ile dilin türetimsel olanakları yoluyla oluşturulabilecek yeni sözlükbirimler arasındaki temel fark, ilkinin uzlaşımsal düzeyde kullanımsal işlevsellik taşımasıyken ikincisinde henüz bunun gerçekleşmemiş olmasıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 17

Her sözcüğün çağrıştırdığı kavramların oluşturduğu küme olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

İmge

Yan anlam

Çok anlam

Dilsel birim

Biçim

Açıklama:

Tasarım ya da imgelerden kastedilen aslında çağrışım alanı adı da verilen, her sözcüğün çağrıştırdığı diğer imgelerin, kavramların oluşturduğu kümedir.

Doğru Cevap: A

Soru 18

Yan anlamların oluşumunda eğretilemelerden yararlanılmaktadır. Benzetmelerin de eğretilemenin ilk aşaması olarak değerlendirilmesi aşağıdakilerden hangisinin kazanması sürecini başlatır?

Zıt anlamlılık

Ad aktarması

Benzetme yönü

Eş anlamlılık

Çok anlamlılık

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 19

Günümüz Türkçesinde yaygınlıkla kullanılan beyaz yakalılar, mavi yakalılar, bordo bereliler kullanımları ad aktarmasının hangi yönünü belirtmektedir?

Parça yerine bütünün kullanıldığını

İç-dış ilişkisini

Olgulardan yararlanmayı

Bütün yerine parçanın kullanıldığını

Kavramlardan yararlanma

Açıklama:

Günümüz Türkçesinde yaygınlıkla kullanılan beyaz yakalılar, mavi yakalılar, bordo bereliler kullanımları bütün yerine parçanın kullanıldığı durumlara örnek olarak verilebilir.

Doğru Cevap: D

Soru 20

Kaygı-endişe sözcükleri arasında nasıl bir ilişki vardır?

Eşadlıdır.

İşteş karşıt anlamlıdır.

Eşanlamlıdır.

Ad aktarmasıdır.

Çok yönlü karşıt anlamlıdır.

Açıklama:

Dillerin sözvarlığı çok farklı biçimlerde genişleyebilir. Başka dillerden giren sözcükler yerlileşme (özellikle sesbilimsel uyum) sürecini tamamladıkları sürece anadili konuşucuları tarafından ayrım gözetmeksizin kullanılırlar.

Doğru Cevap: C

Soru 21

Anlam ve anadil konuşucularıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Anadili konuşucuları sözcüklerin anlamlı olup olmadığını bilirler.

Anadili konuşucuları tümcelerin anlamlı olup olmadığını bilirler.

Anadili konuşucuları bir sözcüğün birden fazla anlam taşıyabileceğini bilirler.

Anadil konuşucuları bir tümcenin birden fazla anlamı olabileceğini bilirler.

Anadil konuşucuları anlam bulanıklığı oluşturabilecek tümceler kurmazlar.

Açıklama:

Anlam bulanıklığı tüm dillerde yaygın bir şekilde yer alır. Anadil konuşucularının bir cümledeki farklı anlamları tespit edebilme yeteneği de bu durumla defalarca karşılaşmış olmalarından kaynaklanır. Dolayısıyla E şıkkı yanlıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 22

I. Anadili konuşucuları iki ayrı sözcüğün tek bir anlamı yansıtabileceğini bilirler.
II. Anadili konuşucuları tümcelerin anlamsal karşıtlık ilişkisi içinde olup olmadığına dair sezgilere sahiptirler.
III. Anadili konuşucuları gözlemlenebilir dünyada var olmayan nesneleri barındıran tümceleri anlama yetisine sahiptir.
IV. Anadil konuşucularının tümcesel anlam bilgisi, sözcüklere ilişkin anlam bilgisinden daha kapsamlıdır.
Yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

I, II ve III

I, II ve IV

II, III ve IV

I, II, III ve IV

Açıklama:

Anadil konuşucularının tümcesel anlam bilgisinin sözcüksel anlam bilgisinden daha kapsamlı olduğu iddia edilemez. Bununla birlikte, diğer tüm ifadeler doğrudur. Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 23

Gönderimsellik Kuramı'na göre sözcükler nasıl ele alınmaktadır?

Sözcükler, kendilerinin dünyadaki karşılıklarıdır.

Sözcükler, zihinsel deneyimlerin simgesidir.

Sözcükler, zihindeki bir kavram ve onunla eşleşen bir ses imgesinden oluşan bir
birliktir.

Sözcükler, çağrıştırdıkları her şeyin bir toplamıdır.

Sözcükler, daha basit anlamların birleşimidir.

Açıklama:

Gönderimsellik Kuramı'na göre sözcükler, kendilerinin dünyadaki karşılıklarıdır. Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 24

"Bir sözcüğün anlamı sözcüğün kendisinden bağımsız bir şey değildir ve ne sözcük ne de anlamı insan zihninin dışında var olabilir." Bu sav, hangi sözcük kuramını yansıtır?

Gönderimsellik Kuramı

Gösterge Kuramı

İçsellik Kuramı

Anlamsal Ağlar Kuramı

Anlamsal Özellikler Kuramı

Açıklama:

Verilen sav, İçsellik Kuramını yansıtmaktadır. Doğru cevap C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Her anadili konuşucusunun belleğindeki sözcük envanteri bir diğerininkinden farklıdır. Bu envantere ne ad verilir?

Sözcük hazinesi

Sözcük varlığı

Sözcük dağarcığı

Zihin sözlüğü

Zihin envanteri

Açıklama:

Doğru cevap zihin sözlüğü, D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 26

I. İyi biçimlendirilmişlik II. Anlamlılık III. Uzlaşımsallık Yukarıdakilerden hangileri yeni bir sözcüğün türetilmesinde uyulması gereken ilkelerdendir?

Yalnız I

Yalnız II

I ve II

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Bir sözcüğün türetilmesinde iyi biçimlendirilmişlik ve anlamlılık ilkelerine uyulması zorunludur. Uzlaşımsallık ise daha çok o türetilen sözcüğün toplum tarafından benimsenmesi ve yaygınlaştırılmasıyla ilişkilidir. Dolayısıyla doğru cevap I ve IIi yani C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 27

Frikik, miting ve tişört sözcükleri hangi tür türetmeye örnek teşkil eder?

Alfabetik kısaltmalar

Baş harflere dayanan kısaltmalar

Özel adların genel adlara dönüştürülmesi

Sesbilimsel yerlileştirme

Tümüyle baştan yaratma

Açıklama:

Yukarıdaki sözcükler sesbilimsel açıdan yerlileştirmeye tabi tutularak dilimize girmiş ödünç sözcüklerdir. Cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 28

Her sözcüğün çağrıştırdığı diğer imgelerin, kavramların oluşturduğu kümeye ne ad verilir?

Çağrışım alanı

Sözcük dağarcığı

Sözcük varlığı

Zihinsel sözlük

Zihinsel envanter

Açıklama:

Her sözcüğün çağrıştırdığı diğer imgelerin, kavramların oluşturduğu kümeye çağrışım alanı denir.

Doğru Cevap: A

Soru 29

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde benzetme yapılmıştır?

Kaza mahallinde hemencecik can vermiş.

Sapsarı saçları güneş gibi parlıyordu.

Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak!

Orhan Kemal'i dün gece bitirdim.

Mavi yakalılar bu yıl iyi bir zam alacaklar.

Açıklama:

B şıkkındaki "güneş gibi" ifadesi bir benzetmedir. Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi derecelendirilebilen karşıtanlamlı değildir?

Uzun - Kısa

Kuru - Yaş

Zengin - Yoksul

İnce - Kalın

Gece - Gündüz

Açıklama:

Gece ve gündüz zıt anlamlı olsa da derecelendirilebilir değildir. Doğru cevap E.

Doğru Cevap: E

Soru 31

Anadili konuşucularının anlam hakkındaki bilgisi düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi doğru olur? i. Sözcüklerin anlamlı olup olmadığını bilirler. ii. Sözcüklerin yalnızca tek bir anlam taşıdığını bilirler. iii. İki ayrı sözcüğün tek bir anlamı yansıtabileceğini bilirler. iv. Gözlemlenebilir dünyada var olan nesneleri barındıran tümceleri anlarlar.

i, iii, iv

Yalnız ii

Yalnız iv

Yalnız ii, iv

Yalnız i, iv

Açıklama:

Anlam Hakkında Ne Biliyoruz? Bu soruya dilbilimciler genel hatlarıyla şöyle yaklaşmaktadırlar:

Anadili konuşucuları sözcüklerin anlamlı olup olmadığını bilirler.

Anadili konuşucuları tümcelerin anlamlı olup olmadığını bilirler.

Anadili konuşucuları bir sözcüğün birden fazla anlam taşıyabileceğine ilişkin sezgilere sahip olabildiği gibi bir tümcenin birden fazla anlamı olabileceğini de bilirler.

Anadili konuşucuları iki ayrı sözcüğün tek bir anlamı yansıtabileceğini ya da birbirinden farklı şekilde yapılandırılmış iki tümcenin aynı anlamda olabileceğini bilirler.

Anadili konuşucuları sözcüklerin anlamsal karşıtlık taşıyıp taşımadığını bildikleri gibi tümcelerin de anlamsal karşıtlık ilişkisi içinde olup olmadığına dair sezgilere sahiptirler.

Anadili konuşucuları gözlemlenebilir dünyada var olmayan nesneleri barındıran tümceleri de anlama yetisine sahiptir.

Doğru cevap A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 32

Aşağıdakilerden hangisinde anlam bulanıklığına sebep olan bir sözcük vardır?

Murat mektup yazıyor. / Fatma şiir yazıyor.

Ahmet eve gidiyor. / Sabiha İstanbul ’a gidiyor.

Sevgi uçağa biniyor. / Suzan otobüse biniyor.

Fevzi koşuyor. / Ahmet yürüyor.

Ali kitap okuyor. / Ayşe üniversitede okuyor.

Açıklama:

Anadili konuşucuları bir sözcüğün birden fazla anlam taşıyabileceğine ilişkin sezgilere sahiptir. Örneğin, E şıkkında görüldüğü gibi, Türkçede ‘oku-’ sözcüğü birbiriyle ilişkili ama birbirinden farklı anlamların taşıyıcısı olabilir: (i) yazıyı veya yazılmış bir metni seslendirmek, (ii) öğrenim görmek. Bu ve benzeri örnekler dilbilimde genellikle anlam bulanıklığı (ambiguity) başlığı altında ele alınır. Bu tür anlam bulanıklıkları tüm doğal dillerde yaygın bir biçimde bulunur. Anadili konuşucuları bu tür çokanlamlı tümceleri doğru koşullarda ilgili anlamla sorunsuz bir biçimde eşleştirebilirler. Yani anlam bulanıklığını anlayabilme de anadili konuşucularının anlama ilişkin bilgileri sayesindedir. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 33

Anlamın aşağıda verilmiş olan tanımı hangi kurama dayanmaktadır?
‘Mustafa Kemal’ adının anlamı bu adı taşıyan bireyin kendisidir.

İçsellik kuramı

Anlamsal özellikler kuramı

Gönderimsellik kuramı

Gösterge kuramı

Anlamsal ağlar kuramı

Açıklama:

Gönderimsellik Kuramı: Gönderimsellik kuramına göre bir sözcüğün anlamı, en basit biçimiyle, onun dünyadaki karşılığıdır. Diğer bir deyişle, bir sözcüğün anlamı onun dış dünyada gönderim yaptığı şey, yani onun göndergesidir. Buna tipik bir örnek olarak özel adları vermek mümkündür. Her özel ad dünya gerçekliğinde var olan biricik ve tek bir ‘şey’e (varlık, nesne) göndermede bulunur. Albert Einstein dediğimizde aklımıza gelen ünlü kuramsal fizikçi, Görelilik Kuramını ortaya atan kişi Albert Einstein’dır. Mustafa Kemal dediğimizde de aklımıza gelen büyük kurtarıcı Gazi Mustafa Kemal Paşa’ nın kendisidir. Bu kurama göre, bir sözcüğün anlamı, gerçek dünyada işaret ettiği varlıktır. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 34

Ferdinand de Saussure hangi kuramın savunucusudur?

İçsellik kuramı

Anlamsal özellikler kuramı

Gönderimsellik kuramı

Gösterge kuramı

Anlamsal ağlar kuramı

Açıklama:

İsviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure Genel Dilbilim Dersleri (Cours de Linguistique Generale) adlı kitabında Gösterge kuramını anlatmış ve dili bir göstergeler dizgesi/sistemi olarak belirledikten sonra göstergeyi zihindeki bir kavram (= gösterilen) ve onunla eşleşen bir ses imgesinden (= gösteren) oluşan bir birlik olarak tanımlamıştır. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 35

Zihin sözlüğü _____ .

toplumsal bir olgudur

idealize edilmiş söz varlığıdır

somut bir olgudur

söz varlığının bir alt kümesidir

herkes için aynı sözcükleri içerir

Açıklama:

Her anadili konuşucusunun belleğindeki sözcük envanteri bir diğerininkinden farklıdır. Bu kitapta, her bir anadili konuşucusunda var olan bu sözcük deposuna zihin sözlüğü adı verildi Dikkat edilirse, zihin sözlüğü bireysel bir olgunun adıdır. Her Türkçe konuşucusunun zihin sözlüğünde çok sayıda benzer sözcük yer almakla birlikte, yine aynı konuşucuların zihin sözlüklerinin kendine özgü olmasını sağlayanın kendi zihin sözlüklerinde çok sayıda farklı sözcüğün yer alması olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu açıdan bakıldığında, Türkçenin sözvarlığı dediğimizde, aslında kastettiğimiz, idealize edilmiş soyut bir bilgi yüküdür, çünkü Türkçenin sözvarlığı tek tek bireylerin sözcük envanterlerinin ötesinde çok büyük bir sözcük listesine işaret eder. Bu öyle bir bilgi yüküdür ki yalnızca belli konuşucuların bildiği (teknik) terimleri, jargonları ve argo sözcükleri de içine alır ve tüm bunları zihninde depolayan bir konuşucu bulmak ilke olarak olanaksızdır. Bu söylenenler ışığında, zihin sözlüğünün bir dilin ideal sözvarlığının bir alt kümesi olduğu söylenebilir. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Aşağıdakilerden hangisi, Türkçede karsambaç sözcüğünün anlamsız olarak algılanması için yeterli bir sebeptir?

İyi-biçimlendirilmiş olmaması

Kavramsal dünyamızda bir kavramla eşlemiş olmaması

Gerçek dünyada bir varlığa karşılık gelmemesi

Gerçek dünyada bir olguya karşılık gelmemesi

Gerçek dünyada bir olaya karşılık gelmemesi

Açıklama:

Herhangi bir sözcüğün bizim için anlamlı olabilmesi için çoğu zaman kavramsal dünyamızda bir yerinin olması yeterli olabilmektedir. Anlamın zihnimizde olduğunu ya da kavramsal dünyamızın bir uzantısı olduğunu söylemek bir sözcüğün ‘anlamsız olması’nın nasıl bir şey olacağı sorusunu getirir akla. Kabaca söylemek gerekirse, burada anlamsızlıktan kastettiğimiz, bir sözcüğün bir anadili konuşucusunun zihninde herhangi bir kavramla eşleşmemiş olması durumudur. Öte yandan, ejderha gibi zihnimizde kavramsal bir karşılığı olan ama dünyasal gerçekliği olmayan sözcükler de mevcuttur dilde ve bu sözcükler de anlamlı olarak kabul edilir. Bu durumda herhangi bir ses dizisinin anlamlı olarak nitelendirilmesi için, gerçek dünyada bir varlığa/olguya/olaya karşılık gelsin veya gelmesin, anadili konuşucusunun zihninde bir kavramsal karşılığının olması gerektiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu da bir ses dizisinin anlamsızlığından söz edebilmemiz için o ses dizisine karşılık gelen bir kavramın yokluğunun bir önkoşul olduğu imasında bulunmaktadır. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 37

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi iğne sözcüğünün çağrışım alanına girer?
i. iğde
ii. iplik
iii. zor bulunan
iv. ağrı
v. hastalık

Yalnız i

Yalnız ii

Yalnız iii

i, ii, iii, iv

ii, iii, iv, v

Açıklama:

Çağrışım alanı her sözcüğün çağrıştırdığı diğer imgelerin, kavramların oluşturduğu kümedir. İğne sözcüğü ‘hastane’ bağlamında ağrı ve hastalığı, ‘samanlık’ bağlamında zor bul(un)mayı, ‘dikiş’ bağlamında da iplik sözcüğünü çağrıştırır. İğde ise bunlarla bağdaşmayan bir sözcüktür. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 38

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin duygu değeri diğerlerinden farklıdır?

ilkbahar

zafer

ayrılık

vatan

yavru

Açıklama:

Her sözcüğün ilgili konuşucu ve/ya ilgili dil topluluğu için bir duygu değeri veya duygusal anlam taşıdığını söyleyebiliriz. Lyons (1968) duygu değeri kavramını tartışırken sözcüklerin ‘duygusal çağrışımlar’ ından söz eder. Sözcüklerin çağrışımları ve konuşucuların zihninde oluşturduğu tasarımlar/ imgeler açık bir duygusal boyut da barındırırlar. Kimi sözcüklerin diğerlerinden daha öznel duygusal çağrışımlar yarattığı, daha öznel duygu durumlarını tetiklediği tartışma götürmez. Örneğin, hem ‘ölüm’ hem de ‘doğum’ sözcükleri güçlü duygusal çağrışımları olan sözcüklerdir ve bir dilbirliğindeki uzlaşımlar açısından bakıldığında da ilkinin olumsuz ikincisininse olumlu duygusal çağrışımları olduğu söylenebilir. Benzer şekilde, kimi zaman bireysel konuşucularda yarattığı duygusal çağrışımlar farklı olsa da, A, B, D, E şıklarında verilen sözcüklerin genellikle iyimser bir hava yaratarak olumlu duygular oluşturduğu; ayrılık sözcüğünün ise tedirginlik, karamsarlık, üzüntü, hasret gibi olumsuz çağrışımlar yarattığı söylenebilir. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 39

Aşağıdakilerden hangisinde eğretileme vardır?

Ocağını tüttüren adam

Ceylan gözlü kız

Beyaz perde haberleri

Sahneye çıkan kız

Yelken yarışları

Açıklama:

Eğretilemeler de benzetmeler gibi iki anlamsal alanın birbiriyle ilişkilendirilmesi sürecini barındırır, ancak eğretilemelerde benzetme ilgeci kullanımdan tümüyle düşer ve dolayısıyla benzetmeyi teşhis etmemizi sağlayan biçimbirim artık yoktur. Söz konusu biçimbirimin yokluğu eğretileme adını verdiğimiz örnekleri yaratır. Ceylan gibi gözleri olan kız, ilgeçle (gibi) kullanıldığı için bir benzetmeyken, ceylan gözlü kız bir eğretilemedir artık. Diğer şıklarda ise parçanın bütünü anlattığı ad aktarması örnekleri görülmektedir: ev yerine evin bir parçası olan ocak, sinema yerine sinemanın bir parçası olan beyaz perde, tiyatro yerine tiyatronun bir parçası olan sahne, yelkenli tekne yerine teknenin bir parçası olan yelken. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi çay sözcüğünün eşadlılıdır?

Çaygillerden, nemli iklimlerde yetişen bir ağaç

Bu ağacın özel işlemlerle kurutulan yaprağı

Bu yaprağın demlenmesiyle elde edilen güzel kokulu ve sarımtırak kırmızı renkli içecek

Konukların içecek ve börek, pasta vb. yiyeceklerle ağırlandığı toplantı

Dereden büyük, ırmaktan küçük akarsu

Açıklama:

Eşadlılık, aynı ses dizisinin birden fazla anlam taşıması durumuna işaret eder. Bir başka deyişle, aynı yazım ve telaffuza sahip olabilen ancak çok farklı anlamlara sahip iki sözcük eşadıldır. Bu yüzden, A, B, C, D şıklarındaki çay sözcüğünün çay bitkisiyle bir şekilde ilişkili olması bu kullanımları çokanlamlılık örneği olarak kodlarken, E şıkkındaki çay sözcüğünün çay bitkisi ile herhangi bir anlamsal bağının bulunmaması eşadlılığa bir örnek oluşturur. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 41

'Kız arkadaşını yemek yerken düşündü' tümcesi birden fazla anlam aktarabilir (örn. kız yemek yiyen arkadaşını düşündü, bir erkek kendisi yemek yerken kız arkadaşını düşündü, …). Anadili konuşucularının böyle bir tümceyi doğru koşullarda ilgili anlamda sorunsuz anlayabilmeleri hangi bilgiye sahip olmalarından kaynaklanır?

Çokanlamlılık

Anlambulanıklığı

Anlamsal karşıtlık

Anlambilim kuramları

Biçimbilim

Açıklama:

Örnekteki gibi tümcelerin de birden fazla anlam aktarabildiği gerçeği anadili konuşucuları için oldukça sıradan bir bilgidir. Bu gibi örnekler dilbilimde genellikle anlambulanıklığı (ambiguity) başlığı altında ele alınır. Anadili konuşucuları bu tür çokanlamlı tümceleri doğru koşullarda ilgili anlamla sorunsuz bir biçimde eşleştirebilirler. Yani anlambulanıklığını anlayabilme de anadili konuşucularının anlama ilişkin bilgileri sayesindedir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Bir sözcüğün anlamının, onun dünyadaki karşılığı olduğu, örneğin Charlie Chaplin dendiğinde bu özel adın dünya gerçekliğinde var olan biricik ve tek bir kişiye karşılık geldiğini savunan kuram hangisidir?

Anlamsal ağlar kuramı

Gösterge kuramı

İçsellik kuramı

Gönderimsellik kuramı

Zihinselci Anlam kuramı

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 43

Gösterge kuramı aşağıdakilerden hangisi tarafından ortaya atılmıştır?

Aristo

Locke

Chomsky

Saussure

Platon

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 44

Gösteren ile gösterilen arasındaki bağlantının tümüyle rastlantısal olmasına, örneğin görseldeki nesnesinin belirli bir gösteren yerine Türkçe olarak çiçek, İngilizce olarak flower, Almanca olarak blume gibi ses imgeleriyle gösterilmesine ne ad verilir?

Göstergenin dışavurumu

Göstergenin imgeselliği

Göstergenin nedensizliği

Göstergenin zihinsel tasarımı

Göstergenin evrensel uzlaşımı

Açıklama:

Gösterge kuramının en temel kavramdan birisi göstergenin nedensizliği kavramıdır. Saussure’e göre, gösteren ve gösterilen arasındaki bağlantı tümüyle rastlantısaldır. Soru kökündeki çiçek şeklindeki doğanın veya fiziksel dünyanın bir dayatmasıyla çiçek ses dizisi (göstereni) ile bağlantılı duruma gelmemiştir. Gösterilen ile gösteren arasındaki ilişki bir dilin anadili konuşucularının örtük uzlaşımının bir sonucudur. Doğru yanıt C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 45

Şekilde, aşağıya doğru yönelmiş oklar, hem anlamlar arasındaki ilişkinin hiyerarşik düzenini, hem de budaklar arasındaki ilişki türünü kodlar. Bu anlambilim kuramına göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Alt düzeydeki bir budak, üst düzeydeki budağın bir türüdür.

Dır- ilişkisine göre, ‘SANDALYE MOBİLYA-DIR’ anlamı kodlanmıştır.

Şekilde temsil edilen model, Anlamsal Ağlar kuramı ile ilişkilidir.

SANDALYE ve BUZDOLABI aynı düzeyde yer alsa da, belli özellikleri ile ondan farklıdır.

Şemanın devamında, SANDALYE ve EV TEKSTİL ÜRÜNLERİ aynı budak düzeyinde yer alır.

Açıklama:

Anlamsal ağ kuramı, genel anlamıyla sözcüklerin çağrışımlarının bir küme oluşturduğunu kabul etmekle birlikte, önceki yaklaşımlarda çağrışımsal ağların bir yapı barındırmamasını, yani sözcükler arasında bir ilişki kodlaması yapılmıyor olmasını eleştirir. Anlamsal ağ kuramlarının sonraki versiyonlarında ise bağlantılar birlikte gerçekleşme sıklıklarının ötesinde bir rol üstlenirler ve bağlantıların kendisi bir anlam değeri taşıyacak biçimde organize edilir. A, B, C, ve D seçeneklerinin tamamı bu kuram ve şemaya göre doğrudur. Şemaya göre yanlış olan seçenek E seçeneğidir çünkü EV TEKSTİLİ ÜRÜNLERİ bir üst hiyerarşik düzeyde, MOBİLYALAR, BEYAZ EŞYALAR ve KÜÇÜK EV ALETLERİ’nin yer aldığı budak düzeyinde olmalıdır. SANDALYE ile aynı düzeyde yer alabilecek EV TEKSTİLİ ÜRÜNLERİ'ne örnek PERDE olabilir. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 46

‘!Ördek masal kitabını okudu’ tümcesindeki anlamsal garipliği gidermek için, ördek yerine kullanılacak sözcüğün anlamını oluşturan özellikler arasından hangisi en önemlisidir?

İNSAN

DİŞİL

YETİŞKİN

HAYVAN

NEFES ALMA

Açıklama:

Kitap okuyabilmek için en önemli özellik İNSAN olmasıdır. DİŞİL, YETİŞKİN, NEFES ALMA gibi özellikler havyanlar ve ördek sözcüğü için de ortaktır. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 47

Aşağıdakilerden hangisi çeviri yoluyla dile girmiş ödünçlemelere örnektir?

TDK - Türk Dil Kurumu

radar - radio detecting and ranging sözcüklerinin başharfleri

Nescafe

miting < meeting

balayı < honeymoon

Açıklama:

Her dilde yeni sözcük yaratmaya dönük çok sayıda yol bulunur. Bunlardan ödünçleme diye adlandırılan, başka dillerden sözcüklerin alınıp bir (sesbilimsel) yerlileştirme sürecinden geçerek kullanılması durumu ya da yine başka bir dilden bir sözcüğün ya da öbeğin tam çevirisinin yapılması yoluyla ödünçlenmesi de birer sözcük yaratma yoludur. D seçeneğinde yerlileştirme, E’de ise çeviri yoluyla dile girmiş bir ödünçleme örneği vardır. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisinde eğretileme vardır?

Teyzesi yeğeni ile konuşurken: Şeker bu şeker!

Kadın bir arkadaşı ile konuşurken: Onun taş gibi kalbi var.

Antrenör sporcuya: Karın kasların çelik gibi olmalı.

Müteahhit ev sahiplerine: Evlerinizi kale gibi sağlam yaptım.

Adam akrabalarına: Babam son nefesini verdi.

Açıklama:

Eğretilemeler ve benzetmeler iki anlamsal alanın birbiriyle ilişkilendirilmesi sürecini barındırır, ancak eğretilemelerde benzetme ilgeci kullanımdan tümüyle düşer ve dolayısıyla benzetmeyi teşhis etmemizi sağlayan biçimbirim artık yoktur. B, C, D şıklarındaki taş gibi (katı, duygusuz) kalp, çelik gibi (sert) kas, kale gibi sağlam ev benzetme örnekleridir ve benzetme ilgeci ‘gibi’ bu seçeneklerde mevcuttur. A şıkkında ise benzetme ilgecinin düşmesiyle şekerin tatlı olma özelliği yeğen için kullanılmış ve ‘şeker’ yeğeni anlatır duruma gelmiştir. Eğretileme olan seçenek budur. E seçeneğinde ise ad aktarması vardır. Ad aktarmasında herhangi bir kavramın, olgu ya da olayın anlatımını doğrudan araçlarla gerçekleştirmek yerine ilişkili oldukları başka kavram, olgu ya da olaylardan yararlanma yoluna başvurulur. E seçeneğinde ‘ölüm’ kavramını/’ölmek’ eylemini anlatmak üzere ‘son nefesini vermek’ kullanılmıştır. Bu durumda eğretileme olan doğru seçenek A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi parça yerine bütünün kullanıldığı ad aktarması içermektedir?

Arabayı evin karşısına bıraktım.

Bordo bereliler yine başarılı oldular.

Şu duvardaki bir Picasso mu?

Yarın Deniz Cafe’de buluşacağız.

Köpek sucuğu iştahla yedi.

Açıklama:

Ad aktarmalarıdır (İng. metonymy), genel olarak herhangi bir kavramın, olgu ya da olayın anlatımını doğrudan araçlarla gerçekleştirmek yerine ilişkili oldukları başka kavram, olgu ya da olaylardan yararlanma yoluna başvurur. Ad aktarmasında farklı kavramlardan yararlanma durumuna örneklerden birisi parça yerine bütün kullanılmasıdır. Parça yerine bütünün kullanıldığı durumlara örnek olarak yaratıcı meslek gruplarının üyeleri, sanatçılar, yazarlar ile ilgili sözcükler verilebilir. Picasso tarafından yapılmış bir eseri işaret ederek ‘Bu, bir Picasso mu?’ denebilir. Doğru yanıt C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 50

Aşağıdaki tümcelerin hangisinde derecelendirilebilen karşıtanlamlı sözcük ikilisi vardır?

Bir kentin kültürü yükselirken kaldırımı alçalır.

Zengin, yoksul fark etmez, önemli olan iyi insan olmak.

Amir, memura arkadaş gibi davranmalı mı?

Evli olmasına rağmen bekar olduğunu söyledi.

Ölü ya da diri, onu bana getirin.

Açıklama:

Derecelendirilebilen karşıtanlamlıları bütünleyici karşıtanamlılardan ayırmak üzere başvurulabilecek bir dilsel test aracı, sıfatlarda üstünlük derecesini imleyen daha veya en üstünlük derecesini imleyen en belirteçlerinin kullanılabilip kullanılamamasıdır. B seçeneğindeki zengin-yoksul çifti daha zengin, en zengin/daha yoksul, en yoksul gibi daha ve en belirteçleri ile kullanılabilir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 51

‘‘Dil, bütün öğeleri dayanışık, birinin değeri yalnızca öbürlerinin de süremdeş varlığından doğan bir dizgedir.’’ ifadesi kime aittir?

Noam Chomsky

Ferdinand de Saussure

John Locke

Aristo

Nadir Engin Uzun

Açıklama:

Gösterge Kuramı
Söz konusu ifade, İsviçreli dilbilimci, yapısalcı yaklaşımın öncüsü ve Genel Dilbilim Dersleri (Cours de Linguistique Generale) kitabının yazarı Ferdinand de Saussure'e aittir.

Doğru Cevap: B

Soru 52

F. de Saussure'ün 'zihnindeki bir kavram ve onunla eşleşen bir ses imgesinden oluşan birlik' şeklinde tanımladığı olgu dilbilim terminolojisinde hangi isimle bilinir?

Gösterge

Gösteren

Gösterilen

Gönderge

Gönderim

Açıklama:

Gösterge Kuramı
F. de Saussure'ün önerdiği terimler şöyle: Zihinsel kavram için gösterilen, onunla eşleşen ses imgesi için gösteren ve bu iki öğenin birleşimi için gösterge. Böylelikle doğru yanıt A seçeneğinde verilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 53

Bir tartışmaya göre, herhangi bir sözcüğün anlamı, onun dünyadaki karşılığıdır. Eğer bu iddiayı kabul edersek, o zaman cins adların, soyut nesnelerin ya da eylemlerin dış dünyada neye karşılık geldiği, bir diğer deyişle, göndergelerinin ne olduğu sorusu gündeme gelir.
Bu tartışma hangi kurama ilişkindir?

Anlamsal Ağlar Kuramı

Anlamsal Özellikler Kuramı

İçsellik Kuramı

Gönderimsellik Kuramı

Gösterge Kuramı

Açıklama:

Gönderimsellik Kuramına göre, bir sözcüğün anlamı, onun gerçek dünyadaki gönderim yaptığı şeydir. Dolayısıyla yukarıda özetlenen tartışma bu kurama ilişkindir.

Doğru Cevap: D

Soru 54

Aşağıdaki savlardan hangisi Anlamsal Özellikler Kuramına uygundur?

Sözcüğün anlamı, onun dış dünyadaki karşılığıdır.

Sözcükler temel anlamlarıyla onları kullananların zihinlerinden başka bir yerde bulunamazlar.

Sözcüğün anlamı, daha basit anlamlı birimlerin birleşiminden oluşur.

Anlam, belli bir ses dizisinin zihinsel tasarımıdır.

Sözcüklerin anlamları, çağrışımların bir kümesidir.

Açıklama:

Anlamsal Özellikler Kuramına göre anlam, çözümleme yöntemiyle daha küçük anlamsal birimlere (özelliklere) bölünebilir.

Doğru Cevap: C

Soru 55

Herhangi bir ses dizisinin anlamlı olarak kabul edilmesi için onun anadil konuşucusunun zihinsel dünyasında gerçek olması yeterlidir.
Bu düşünceyi en iyi biçimde örneklendiren tümce aşağıdakilerden hangisidir?

Bugün bir Gulyabani ile saklambaç oynadık.

Çelik çomak oynarken Ahmet Gökalp'e küstü.

İçini kavuran bu acıyla yıllarca yaşadı.

Kandili söndürüp dışarıya çıktı.

Köpek hüznümü hissetmiş gibi baktı.

Açıklama:

Biçimbilim-Anlambilim Ekseninde Sözcük
Gulyabani gerçek bir varlık değildir ancak Türkçe anadil konuşucusunun zihninde somut bir biçime, görünüme sahiptir. Bu nedenle bu tümceyi, Gulyabani gerçek olmasa da anlamlı olarak kabul edebiliriz.

Doğru Cevap: A

Soru 56

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde Ad Aktarması (İng. metonymy) kullanılmıştır?

Altın gibi bir kalbi var.

Bu şalı pamuk elleriyle babaannem ördü.

'Ne işin var burada?' der gibi baktı.

Emekli olalı köşe kırlenti oldun.

Sabaha kadar Tanpınar okudum.

Açıklama:

Ad Aktarması (İng. metonymy) genel hatlarıyla şöyle açıklanabilir: Herhangi bir kavramı doğrudan anlatmak yerine onun ilişkili olduğu başka kavramlardan yararlanmasıdır. Bu farklı kavramlardan yararlanma durumu iki ayrı biçimde görülür: (i) Bütün yerine parçanın kullanılması (ii) Parça yerine bütün kullanılması. E seçeneğinde 'Tanpınar'ın romanını okudum' yerine 'Tanpınar'ı okudum' bu duruma bir örnektir.

Doğru Cevap: E

Soru 57

Aşağıdaki örneklerden hangisinde benzetme ya da eğretileme KULLANILMAMIŞTIR?

Gencecik aslanlar savundu bu ülkeyi.

Şipşirin bir kız çocuğu odaya girdi.

Yazık, gül gibi bir kızdı.

Kömür karası gözleri neşeyle parladı.

Mangal gibi yüreğimiz var.

Açıklama:

'Şipşirin bir kız çocuğu' ifadesinde betimleme kullanılmıştır. Diğer örneklerdeyse ya benzetme (gibi) ya da eğretileme söz konusu.

Doğru Cevap: B

Soru 58

Hangi seçenekte eşadlılık örneği verilmiştir?

Salona yeni bir masa aldık. / Kardeşi Cinayet Masasında çalışıyor.

Geçen hafta köyümüzün yolu yapıldı. / Kendini bu zorlu yola adadı.

Yatak, yorgan gibi eşyanın bağlanmış biçimine denk denir. / Oğlan bir türlü dengini bulamadı.

Sınavda öğrencilere kalem ve silgi verildi. / Birkaç kalem erzak alınacak.

Odamda zaman geçirmeyi çok seviyorum. / Yarın sabahtan Ticaret Odasına uğramam gerekiyor.

Açıklama:

Eşadlılık
Çokanlamlı sözcüklerin farklı anlamları arasında bir ilişki, bir benzerlik sezilebilir. Eşadlı sözcüklerde ise böyle bir bağlantı bulunmaz, anlamları birbirinden tümüyle bağımsızdır.

Doğru Cevap: C

Soru 59

Derecelendirilemeyen karşıtanlamlılar örneği hangi seçenekte verilmiştir?

Pişmiş - Çiğ

Düşünceli - Düşüncesiz

Boğucu - Ferah

Çocuklu - Çocuksuz

Sert - Yumuşak

Açıklama:

Derecelendirilemeyen karşıtanlamlılar daha ve en belirteçleriyle öbek oluşturamaz. Buna göre Çocuklu - Çocuksuz doğru yanıttır.

Doğru Cevap: D

Soru 60

İşteş/İlişkisel Karşıtanlamlılar örneği hangi seçenekte verilmiştir?

Bu çatışmada Almanlar Fransızları yendi. / Bu çatışmada Fransızlar Almanlara yenildi.

Merdiveni hızlıca çıktı. / Merdiveni hızlıca indi.

Kavgada arkadaşını sertçe itti. / Kavgada arkadaşını sertçe çekti.

Genç doktor ameliyatını başarıyla yaptı. / Yaşlı doktor ameliyatını başarıyla yaptı.

Ayşegül bugün bütün evi dağıttı. / Ayşegül bugün bütün evi topladı.

Açıklama:

İşteş / İlişkisel Karşıtanlamlılar iki sözcük arasındaki ilişkinin farklı bakış açılarıyla gösterildiği durumlara işaret eder.

Doğru Cevap: A

Soru 61

Aşağıdaki örneklerden hangisinde Eşadlılık bulunmaktadır?

Koltukların yüzünü değiştireceğim. Suçlu, suçunu itiraf ederken yüzünü sakladı.

Can, yüz metre koşu yarışında birinci oldu. Şehrin bir ucundan diğerine yüz kilometredir.

Yüz liraya kahvaltılık aldım. Konferansı dinleyen yaklaşık yüz kişi vardı.

Sandaldan atlayarak karaya yüzerek ulaştı. Dün epey yüzerek güzel bir spor yapmış oldum.

Genç kızın çok güzel bir yüzü vardı. Serkan'ın yüzü güzel bşr haberle aydınlandı.

Açıklama:

"Koltukların yüzünü değiştireceğim. Suçlu, suçunu itiraf ederken yüzünü sakladı. " Bu örneklerde "yüz" sözcüğü aynı şekilde yazılıp telaffuz edilmekle birlikte farklı anlamlarda kullanılmaktadır.

Doğru Cevap: A

Ünite 4

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi tümcenin özelliklerinden biridir?

Fiziksel gerçekliğe sahiptirler.

Belli bir zamanda ortaya çıkarlar.

Belli bir yerde ortaya çıkarlar.

Bir söyleyicisi vardır.

Ses dalgaları olarak bilgisayara yüklenemezler.

Açıklama:

Tümceler sesletilemez, duyulamaz, kaydedilemez ya da ses dalgaları olarak bilgisayara yüklenemezler; bunlar yalnızca tümcelerin dışavurulan biçimleri için yani sözceler için geçerli olabilir.

Doğru Cevap: E

Soru 2

Düşünmek için kullandığımız soyut parçalar olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Düşünme

Önerme

Sözce

Tümce

Nesne

Açıklama:

Düşünceler zihinsel süreçlerdir ve bu açıdan bireyseldirler. Önermeler ise bireyler/zihinler-üstü kavramlardır, evrenseldirler ve bu nedenle tek tek dillere özgü değildirler. Bu anlamıyla önermeler bilişsel bir olguya gönderimde bulunurlar. Diğer bir deyişle önermeler düşünmek için kullandığımız soyut parçalardır.

Doğru Cevap: B

Soru 3

Herhangi bir dilsel ifadenin (gerçek veya yalnızca zihinde karşılığı olan) bir varlıkla ilişki kurmasını sağlayan bilgiyi barındıran anlam aşağıdakilerden hangisidir?

Betimsel anlam

Gönderimsel anlam

Özel anlam

Dilsel ifade

Cins isim

Açıklama:

Betimsel anlam, bir bakıma herhangi bir dilsel ifadenin (gerçek veya yalnızca zihinde karşılığı olan) bir varlıkla ilişki kurmasını sağlayan bilgiyi barındırır.

Doğru Cevap: A

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi betimsel bir anlam taşıyan ama gönderimi olmayan dilsel ifadelerdendir?

Kimse

İnsan

Çocuk

Venüs

Cem

Açıklama:

Tümcelerin ilgili anlamları yüklenmesini sağlama konusunda ‘ve’, ‘bazı’, ‘kimse’ sözcüklerinin önemli bir rol oynadığı tartışma götürmez. Gönderimden yoksun olsalar da bu sözcükleri anlamlı kılan bir betimlemelerinin (betimsel anlam) varlığıdır. Diğer bir deyişle, bir tümcede her bir sözcüğün gönderimsel anlamı olmayabilir ama bu, tümcenin toplamda anlamlılığına engel değildir.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Montague'ye göre anlambilimin temel hedefi aşağıdakilerden hangisidir?

Sözcüklerden oluşan tümcelerin doğruluk değerinin olmadığını açıklamak.

İyi biçimlendirilmemiş tümcelerin anlamlılığını belirtmek.

Bir tümcenin 'doğru' olmasından ne anladığımızı ortaya koymaktır.

Anadili konuşucularının daha önce duydukları sözceleri anlamlandırma becerisi sergilemeleri.

Anadili konuşucularına tümcenin doğruluğu hakkında yorum yaptırmak.

Açıklama:

Montague'ye göre anlambilimin temel hedefi bir tümcenin 'doğru' olmasından ne anladığımızı ortaya koymaktır.

Doğru Cevap: C

Soru 6

“Sahte kimlik” ad öbeğinde “sahte” sıfatı, sıfatların anlamsal katkılarından hangisine girer?

Özellik ekleyen sıfatları

Sıfırlayan sıfatlar

Sıralayan sıfatlar

Görecelilik sıfatları

Nitelik sıfatları

Açıklama:

Sıfırlayan sıfatlar: Etkileşime girdiği adın anlamını ‘sıfırlayan’ sıfatlardır bunlar. Örneğin sahte para ad öbeğinde sahte sıfatı birleştiği para adının, para olma özelliği sergileyen öğeler kümesinde bulunmasının önüne geçer; yani, sahte para aslında dünyasal gerçeklikte para olarak kabul ettiğimiz nesneye gönderimde bulunmaz.

Doğru Cevap: B

Soru 7

Çanta ve kırmızı üyeleri olan iki ayrı küme olarak görülür ve bu kümeler çanta ve kırmızı sözcüklerinin gönderimsel anlamını işaretler. Buna göre çanta ve kırmızı özelliği taşıyan şeylerin kesişim kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

Kırmızı şeyler

Çantalar

Kırmızı çantalar

Kırmızı araba

Her model çanta

Açıklama:

Çanta kümesi (Ç), çanta olarak belirlenebilecek, çanta özelliği taşıyan şeylerin kümesidir. Kırmızı kümsei (K) ise kırmızı özelliği taşıyan şeylerin kümesidir. Kırmızı kümesinin yalnızca çantaları değil kırmızı olan her şeyi barındırması gerektiğine dikkat ediniz. Kırmızı çanta, bu iki kümenin kümesinde yer alır; yani, Ç n K

Doğru Cevap: C

Soru 8

Örtüşmeme ilişkisi aşağıdakilerden hangisine işaret eder?

İki kümenin bir kesişimi olmamasını

İki kümenin kesişim kümesi olması

Tümcenin doğruluk koşullarının belirlenmesine

Tümcenin doğru sayılabilmesi için zorunlu bir koşul olduğu.

Niceleyicinin eylem öbeği ile örtüştüğünü.

Açıklama:

Hiçbir niceleyicisini barındıran bir ad öbeğinin gönderimini belirleyen küme, ilgili tümcenin eylem öbeğinin gönderimsel anlamını belirleyen küme ile örtüşmeme-ilişkisi içinde olmalıdır. Örtüşmeme-ilişkisi, iki kümenin bir kesişim kümesi olmaması durumuna işaret eder

Doğru Cevap: A

Soru 9

“Pelin elma yedi.” tümcesinin gerektirimi aşağıdakilerden hangisi olabilir?

Pelin muz yedi.

Pelin elma yemedi.

Pelin sebze yedi.

Pelin meyve yedi.

Pelinin arkadaşı da elma yedi.

Açıklama:

Pelin elma yedi önermesinin doğru olduğu her durumda Pelin meyve yedi önermesinin de doğru olduğunu söylemek zorundayız. Bu zorunluluk, bir bakıma, mantıksal çıkarımların dikte ettiği bir zorunluluktur.

Doğru Cevap: D

Soru 10

Gerektirim kuramının ön varsayım ve çelişki kuramından farkı nedir?

Dilsel bir ifadenin ne tür bir durumda doğru ya da yanlış olacağına ilişkin çıkarım yapabilmesi.

Yer aldıkları önermenin doğruluk değerinden bağımsız olarak varlıklarını sürdürmesi.

Bir A önermesinin mantıksal bir ilişki ile birbirine bağlanmış olması

Birbirine bağlanan tümcelerde ne dizilişin ne olduğundan bağımsız olarak ortaya çıkması.

Gerektirim ilişkisinin mantıksal olarak yanlışlarının iptal edilemez olması.

Açıklama:

Gerektirim, bir tümcenin anlamına baktığımızda diğerinin doğruluk koşulu ve değeri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlayan mantıksal bir ilişkilendirmedir.

Doğru Cevap: E

Soru 11

Anadili konuşucusunun zihninde biçimlendirilen bir tümcenin konuşma eyleminin nesnesi olmasına yani sessel biçime bürünmesine ne ad verilir?

Sözcük

Sözce

Tümce

Tümleç

İyi biçimlendirilmişlik

Açıklama:

Anadili konuşucusunun zihninde biçimlendirilen bir tümcenin konuşma eyleminin nesnesi olmasına yani sessel biçime bürünmesine sözce adı verilir.

Doğru Cevap: B

Soru 12

Bilişsel bir olguya gönderimde bulunan ve düşünmek için kullandığımız soyut parçalara ne ad verilir?

Sözcük

Sözce

Tümce

Önerme

Düşünce

Açıklama:

Bilişsel bir olguya gönderimde bulunan ve düşünmek için kullandığımız soyut parçalara önerme denir.

Doğru Cevap: D

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisinde birinci önerme ikinci önermenin doğruluğunu gerektirmez?

Melih ve Özge dün tiyatroya gitti.
Özge dün bir tiyatrodaydı.

Semih, Ayşe'nin abisidir.
Ayşe, Semih'in kardeşidir.

Ali bugün bir bilet aldı.
Ali para harcadı.

Zeliha hiç Marmara Bölgesinde bulunmamıştır.
Zeliha hiç İstanbul'a gitmemiştir.

Osman ve Hakan dün sinemaya gitti.
Osman ve Hakan dün birlikteydi.

Açıklama:

Osman ve Hakan, ayrı ayrı sinemaya gitmiş olabilirler. Bu nedenle doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 14

Aşağıdakilerden hangisi ilgili sözcük için doğru ilişki biçimini kodlamaktadır?

Venüs -gönderimi var, betimsel anlamı yok

veya - gönderimi var, betimsel anlamı yok

doktor - gönderimi var, betimsel anlamı yok

Orhan Pamuk - gönderimi var, betimsel anlamı var

Japon kralı - gönderimi var, betimsel
anlamı yok

Açıklama:

Venüs'ün gönderimi olmasına rağmen betimsel anlamı yoktur. Cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 15

Aşağıdaki tümcelerden hangisinde aynı betimsel anlamı taşıyan ama gönderimleri farklı olan bir ifade yer almaktadır?

Azra Akın 2002'de Dünya Güzellik Yarışmasını kazandı.

Cumhurbaşkanı, televizyondan ulusa seslendi.

Öğretmen İhsan, öğrencilerine karnelerini verdi.

Annem yarın bize gelecek.

Arzu'yla ne zamandır buluşamadık.

Açıklama:

B şıkkında geçen cumhurbaşkanı ifadesinin hangi cumhurbaşkanı kast ettiği bilinmemektedir. Dolayısıyla farklı gönderimleri olabilir. Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 16

Aşağıdakilerden hangisinde gönderimsel anlamı tek olan bir ifade bulunmaktadır?

Nobel Kimya Ödülü sahibi olmak oldukça prestijlidir.

Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Türk yazar yeni romanını yayınladı.

Öğretmenler, yeni nesil sizlerin eseri olacaktır!

Dün gelmedi ama bugün gelecek.

İngiltere Kraliçesi'ne çok saygı duyulur.

Açıklama:

İngiltere Kraliçesi (E) olarak hangi kraliçeden bahsedildiği belli değildir. Benzer şekilde öğretmenler (C şıkkı) ifadesi de betimsel anlama sahiptir. A şıkkında da betimsel anlam içeren ad tamlaması varken B'deki Türk yazar ifadesi tek bir gönderimsel anlama sahiptir. Çünkü Nobel Edebiyat Ödülü alan tek bir Türk yazar vardır.

Doğru Cevap: B

Soru 17

I. Ekşi mayalı ev ekmeği, sağlığa oldukça faydalı.
II. Ekşi mayalı ev köpeği, sağlığa oldukça faydalı.
III. Ekmeği ev sağlığa mayalı faydalı ekşi oldukça.
Yukarıdaki tümcelerden hangisi veya hangileri iyi biçimlendirilmişlik özelliğini taşımaktadırlar?

Sadece I

Sadece II

I ve III

I ve II

II ve III

Açıklama:

I ve II nolu tümceler iyi biçimlendirilmiştir. II.tümcenin garip bir cümle olmasına rağmen iyi biçimlendirildiğini söyleyebiliriz.

Doğru Cevap: D

Soru 18

I. Orhan, tek boynuzlu atına binerek gözden kayboldu. II. Elflerin dünyasında ölüm yoktu. III. Tek Orhan atına gözden boynuzlu kayboldu binerek. Yukarıdaki tümcelerden hangisi veya hangileri doğruluk değeri taşımaz?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

I, II ve III

Açıklama:

I ve II nolu tümceler doğru veya yanlış bir anlama gelmektedir. Doğrulukları dış dünyayla karşılaştırılarak ortaya çıkarılabilir. Ancak III.tümce hiç bir anlam ifade etmemekte, dış dünyada hiçbir olgu veya olaya dair bir bildirimde bulunmamaktadır. Doğru cevap C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 19

I. Bugün seninle kahve içmek istiyorum.
II. Anadolu, Asya'da yer alır.
III. İki iki daha dört etmez.
Yukarıdaki ifadelerden hangisi veya hangileri "önerme" olarak adlandırılabilir?

Sadece I

Sadece II

I ve II

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

I. tümce önerme niteliği taşımaz. III.tümce doğru olmasa da bir önermedir.

Doğru Cevap: D

Soru 20

Aşağıdaki ifadelerden hangisi "Umut dans ediyor" tümcesinin anlamını bileşimsel anlambilim yöntemleriyle doğru betimlemiştir?

Umut dans ediyor tümcesi doğruluk koşullarını karşıladığı sürece doğrudur.

Umut dans ediyor tümcesinin gönderimi Umut'un yaşadığı durumlardır.

Umut dans ediyor tümcesi gerçek dünyada Umut'un dans etmesini gerektirmez.

Umut dans ediyor tümcesinin gönderimi yoktur.

Umut dans ediyor tümcesi ancak ve ancak Umut'un dans edenler kümesinin bir üyesi olması durumunda doğrudur.

Açıklama:

Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 21

Şu anda televizyonu açtığınızı ve canlı yayın izlediğinizi düşünün. Görüntüdeki sunucunun, o anda ve o yerde söyledikleri, fiziksel gerçeklik ve ses dalgalarına bürünen ifadeler aşağıdakilerden hangisidir?

Tümce

Önerme

Sözce

Gönderim

Gerektirim

Açıklama:

Sözceler tümcelerden farklı olarak fiziksel bir gerçekliğe sahiptir çünkü sözceler belli bir zamanda, belli bir yerde ve belli bir iletişim durumunda ortaya çıkarlar ve hepsinden öte sözcenin bir söyleyicisi vardır. Bu açıdan bakıldığında, sözceler belli bir dilsel ve dildışı bağlam içinde gerçekleşir. Tümceler ise sesletilemez, duyulamaz, kaydedilemez ya da ses dalgaları olarak bilgisayara yüklenemezler; bunlar yalnızca tümcelerin dışavurulan biçimleri için, yani sözceler için geçerli olabilir. Doğru yanıt C’dir

Doğru Cevap: C

Soru 22

Başkan toplantıyı iptal etti - Toplantı başkan tarafından iptal edildi tümceleri arasında nasıl bir ilişki vardır?

İyi-biçimlendirilmiş olan ve olmayan iki tümce örneği

Biri soyut ve zihinsel, diğeri somut ve fiziksel olan biçimler

Biri doğruluk değerine, diğeri doğruluk koşuluna sahip tümceler

Aynı önermenin farklı iki tümce tarafından ifade edilmesi

Aynı sözcük dizisinin farklı iki anlam taşıyarak muğlak olması

Açıklama:

Bir önerme birden fazla tümce veya ses dizisi ile ifade edilebilir. Bunun en bilinen örneği etken tümcelerin edilgen karşılıklarıdır. Doğru yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 23

Anlamın betimsel ve gönderimsel iki boyutu vardır. Aşağıdakilerden hangisi sadece gönderimsel anlama sahiptir?

Ütü masası

Ejderha

Antalya

Kumpir

Aşk

Açıklama:

Özel adlar, yalnızca gönderimsel anlam taşırlar ve betimsel anlam taşımamaları bakımından özel bir statüye sahiptirler. Gerçek dünyada Antalya özel adı tek, kesin ve değişmez bir şekilde ülkemizin güneyinde bir kente gönderimde bulunur. Doğru yanıt C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 24

Aşağıdaki tümcelerden hangisi totolojiktir?

Araba arabadır.

Eros aşk tanrısıdır.

Yumurta akı beyaz değildir.

Platon Eflatun’dur.

Çimen yeşildir ama çimen yeşil değildir.

Açıklama:

Totoloji (=Eşsöz), tanımı gereği kendi içinde mutlak doğru içeren önermedir. A tümcesi mantıksal olarak totolojik, yani reddedilemeyecek kadar açık, kendini tekrar eden, bir bildirim değeri olmayan) olarak kabul edilebilir. Ona en yakın olan B ve D tümceleri mantıksal olarak totolojik olmayıp bir bildirim ya da bilgi değeri taşırlar ve iki farklı dilsel ifadeyi değerlendirirler ve farklı adlandırılsalar da aslında aynı varlığa gönderimde bulunmaktadır. Dolayısıyla, her iki tümcede de gönderim(sel anlam) aynıdır ama betim(sel anlam) farklıdır. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 25

Amasya elması küçük ve suludur tümcesinde hangi sözcüğün yalın halinin gönderimsel anlamı yoktur?

Amasya

elma

küçük

sulu

Açıklama:

Betimsel bir anlam taşıyan ama gönderimi olmayan dilsel ifadelerin en güzel örneklerini dilbilgisel işlev taşıyan sözcükler ve eklerde bulabiliriz. Örneğin, ‘ve’, ‘her’, ‘kimse’ gibi dilsel birimlerin dünyasal gerçeklikte bir gönderimi olmasa da bir betimsel anlam taşırlar ve tümcelerin ilgili anlamları yüklenmesini sağlama konusunda önemli bir rol oynarlar. Doğru yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 26

Spor yapan televizyon sehpaları daha zinde hissederler tümcesindeki garipliğin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Tümce kötü-biçimlendirilmiş bir tümcedir.

Tümcenin doğruluk değeri 1’dir.

Tümce Bileşimsellik ilkesine uygundur.

Tümcede çokanlamlılık vardır.

Tümcenin tümcesel olarak kaplamı yoktur.

Açıklama:

Yukarıdaki tümce iyi-biçimlendirilmiş olmasına rağmen, içinde yaşadığımız dünyada bir gerçekliği olmadığı açıktır. Bu, bize böyle bir tümcenin gerçeklikte bir gönderimi, yani kaplamı olmadığını söyler ve doğruluk değeri 0’dır. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 27

Aşağıdakilerden hangisi çelişki içermektedir?

Bazı memurlar tatilde ama bütün memurlar tatilde değil.

Yağmur bugün gazete okudu ve Yağmur bugün gazete okumadı.

Ocak ayı soğuktur ama bazı ülkelerde Ocak ayı soğuk değildir.

Muzun kabuğu sarıdır ama muzun içi sarı değildir.

Ayşe ablasıyla dün pazara gitti ve Ayşe meyve almadı.

Açıklama:

B seçeneğinde ve bağlayıcısının solundaki ilk önermenin doğru olduğu bir durumda bağlayıcının sağındaki ikinci önermenin de doğru olması çelişki yaratır. Doğru yanıt B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 28

Aşağıdaki notasyonlardan hangisi geçişli bir eylemin gönderimini ifade eder?

〚düş- 〛= {Pelin, Hasan, Aydın, …}

〚oku- 〛= {{Sibel, dergi}, {Selim, roman}, {Nalan, gazete}, …}

〚koş- 〛= {x: x koşmakta olan bireylerin kümesinin bir üyesi}

〚bak- 〛=

〚 ağla- 〛= {x, y: x bir birey ve y ağlamak ve x ağladı xy}

Açıklama:

A, C, D ve E seçeneklerindeki eylemler geçişsizdir. E notasyonu ayrıca doğru değildir. Geçişli eylem olan oku-‘yu doğru biçimini ifade den notasyon B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 29

Şekilde ? ile belirtilen yere gelecek üyeler hangi notasyon ile ifade edilir?

M = K

X ∈ B

M ∉ D

Y ⇒ F

K ∩ M

Açıklama:

Sıfatlar tipik olarak ad öbeklerinin bir parçası olarak kendilerini gösterirler. Mavi türündeki sıfatlar bir adla etkileşime girip o ada bir özellik yükledikleri için farklı bir ilişki türü sunuyor olarak kabul edilir. Biz bu ilişki, anlambilim alan yazınında kesişim kümesi ilişkisi olarak sunulur. Buna göre, şekilde kalem ve mavi üyeleri olan iki ayrı küme olarak görülür ve bu kümeler kalem ve mavi sözcüklerinin gönderimsel anlamını işaretler. Kalem kümesi (K), kalem olarak belirlenebilecek şeylerin kümesidir. Mavi kümesi (M) ise mavi özelliği taşıyan şeylerin kümesidir. Soru işareti yerine gelecek mavi kalem, bu iki kümenin kesişim kümesinde yer alır; yani, K ∩ M. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 30

Aslı’nın erkek kardeşi üç at satın aldı tümcesinin önvarsayımı aşağıdakilerden hangisidir?

Aslı’nın erkek kardeşi var.

Aslı’nın erkek kardeşi bir hayvansever.

Aslı’nın kardeşi iki ata bakıyor.

Aslı’nın kardeşi zengin.

Aslı’lar iki kardeştir.

Açıklama:

Bir tümcenin savladığı önerme dışında kalan ama yine o tümcenin üzerine inşa edildiği diğer önermelere önvarsayım adını veriyoruz. Önvarsayımlar, içinde yer aldıkları önermenin doğruluk değerinden, yani doğru olup olmamasından bağımsız olarak varlıklarını sürdürürler. Seçeneklerde önvarsayım içeren tümce A olup, farklı biçimlerde test edilebilir. Örneğin, olumsuzlama yapıp ‘Aslı’ın erkek kardeşi üç at satın almadı’ desek bile Aslı’nın bir erkek kardeşi olduğu sabittir. B seçeneğine göre hayvansever olup olmadığı bilinemez. C’ye göre üç at alması, iki ata bakmasını kapsar, ancak bekli de önceden alınmış başka atları olabilir. D’de ise, üç at alması onun zengin olduğunu göstermediği gibi, başkasının parasıyla almış olabilir. E’deki sorun ise Aslı’nın birden fazla erkek veya kız kardeşleri olabileceğidir. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 31

Geleneksel dilbilgisi çalışmalarının merkezinde duran büyük dilsel birim aşağıdakilerden hangisidir?

Sözce

Tümce

Önerme

Bileşimsellik

Doğruluk koşulu

Açıklama:

Geleneksel dilbilgisi çalışmalarının merkezinde duran büyük dilsel birim tümce dir.

Doğru Cevap: B

Soru 32

Anadili konuşucusunun zihninde biçimlendirilen bir tümce konuşma eyleminin nesnesi olduğunda yani sessel biçime büründüğünde ona ne ad verilmektedir?

İyi biçimlendirilmiş birim

Eylem öbeği

Önerme

Bileşimsellik

Sözce

Açıklama:

Anadili konuşucusunun zihninde biçimlendirilen bir tümce konuşma eyleminin nesnesi olduğunda, yani sessel biçime büründüğünde, ona sözce adını veriyoruz.

Doğru Cevap: E

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisinde tek bir önermenin farklı iki tümce/sözce tarafından ifade edilmesine bir örnek vardır?

Can ile Mehmet geçen ay Avrupa'ya gitti.
Can ile Mehmet geçen ay Ayşe ve Fatma ile Avrupa'ya gitti.

Ben geçen yıl 35 ülke gezdim.
Ben geçen yıl 30’un üzerinde ülke gezdim.

Sınava giren tüm öğrenciler bu soruyu çözdü.
Bu soru sınava giren tüm öğrenciler tarafından çözüldü.

Dün derse kimse gelmedi.
Dün derse herkes gelmedi.

Ali akşam meyve yedi.
Ali akşam elma yedi.

Açıklama:

Dünya dillerinde başka tür örneklerini bulmak olanaklıysa da en bilinen örnek etken tümcelerin edilgen karşılıklarıdır. Aşağıdaki iki tümcenin ilke olarak aynı önermenin tümcesel karşılığı olduklarını söyleyebiliriz:
(7) a. Kurt elmayı yedi. b. Elma kurt tarafından yendi.

Doğru Cevap: C

Soru 34

"Mert'in eski plakları" sözcük dizisinin "tümce" olarak değerlendirilememesinin sebebi nedir?

İyi biçimlendirilmiş olmaması

Ad öbeği içermemesi

Eylem öbeği içermemesi

Belli bir dilsel ve dıldışı bağlam içerisinde gerçekleşmemesi

Konuşucunun olmaması

Açıklama:

Tümce, bir AÖ (ad öbeği) ile bir EÖ’den (eylem öbeği) oluşan iyi-biçimlendirilmiş bir sözcük dizisidir. "Mert'in plakları" sözcük dizisi eylem öbeği içermemektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi, önermelerle ilgili doğru bir bilgidir?

Bireyseldirler

Dillere özgüdürler

Düşüncelerle birebir aynı şeylerdir.

Birden fazla önerme tek bir tümceyle sunulabilir.

Birden fazla önermenin olduğu durumlarda tek bir sözce vardır.

Açıklama:

Önermelerin, düşüncelerle ilgili olduklarını kabul etmekle birlikte düşüncelerle birebir aynı şeyler olduğunu varsayma yanlışına düşmemek gerekir. Düşünceler zihinsel süreçlerdir ve bu açıdan bireyseldirler. Önermeler ise bireyler/zihinler-üstü kavramlardır, evrenseldirler ve bu nedenle tek tek dillere özgü değildirler. Bu anlamıyla önermeler bilişsel bir olguya gönderimde bulunurlar. Diğer bir deyişle önermeler düşünmek için kullandığımız soyut parçalardır. Öte yandan, bir tümce birden fazla önermenin taşıyıcısı olabilir. Bu ifadeyi onaylamak için yukarıdaki tabloya yeniden bakmanız yeterli olacaktır. Biçimsel olarak tek bir tümce ile sunulsa bile her önerme bir sözce olarak gerçekleşebilir. Buna göre, birden fazla önermenin olduğu her durumda birden fazla sözce vardır, ilgili önermenin tek bir ses dizisi ya da birden fazla ses dizisi ile ifade edilip edilmediğine bakılmaksızın.

Doğru Cevap: D

Soru 36

Tanımı gereği kendi içinde mutlak doğru içeren önermeye ne ad verilir?

Totoloji

Betimsel anlam

Gönderim

Sözce

Tümce

Açıklama:

Totoloji (=Eşsöz) Tanımı gereği kendi içinde mutlak doğru içeren önerme.

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi, gönderimsel anlam taşımasına rağmen betimsel anlam taşımaz?

Cins isimler

Özel isimler

Topluluk isimleri

Tekil isimler

Çoğul isimler

Açıklama:

Özel adlar, yalnızca gönderimsel anlam taşımaları ve betimsel anlam taşımamaları bakımından özel bir statüye sahiptirler. Bu açıdan bakıldığında gönderimsellik kuramı özel adlar için tasarlanmış bir kuram gibi bile düşünülebilir.

Doğru Cevap: B

Soru 38

Aşağıdakilerden hangisi sıfırlayan sıfatlara örnektir?

Kırmızı

Küçük

Dar

Uzun

Sahte

Açıklama:

(iii) Sıfırlayan sıfatlar: Etkileşime girdiği adın anlamını ‘sıfırlayan’ sıfatlardır bunlar. Örneğin sahte para ad öbeğinde sahte sıfatı birleştiği para adının, para olma özelliği sergileyen öğeler kümesinde bulunmasının önüne geçer; yani, sahte para aslında dünyasal gerçeklikte para olarak kabul ettiğimiz nesneye gönderimde bulunmaz.

Doğru Cevap: E

Soru 39

Aşağıdakilerden hangisi, diğerlerine oranla daha karmaşık bir küme sunuluşu gerektririr?

Özel adlar

Cins adları

Geçişli eylemler

Geçişsiz eylemler

Sıfatlar

Açıklama:

Geçişli eylemler iyi-biçimlendirilmiş tümceler kurabilmek için özneden başka bir nesneye de gereksinim duyarlar. Geçişli eylemler bu anlamıyla daha karmaşık bir yapı oluştururlar ve geçişli eylemlerin gönderimsel anlamları şu ana dek gördüğümüz örneklerden daha ‘karmaşık’ bir küme sunuluşu gerektirir. Ye- eyleminin gönderimsel anlamı en basit biçimiyle yiyen (özne) şeyler ve yenilen şeylerden oluşan çiftlerin kümelerini üye olarak alan bir küme olarak belirlenebilir.

Doğru Cevap: C

Soru 40

[AÖ EÖ] yapısındaki bir tümcenin doğruluk değerinin D/1 olabilmesi için özne konumundaki AÖ’nün anlamı olan özel adın, EÖ’nün anlamını belirleyen kümenin üyelerinden birisi olması gerekir.
Yukarıdaki ifade, tümcenin anlamıyla ilgili, aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

Bileşimsellik ilkesi

Yüklem Kuralı

Niceleme Kuralı

Alt-küme ilişkisi

Kesişim ilişkisi

Açıklama:

(36) Yüklem(leme) Kuralı Özne ad öbeğinin bir özel ad olduğu durumda, [AÖ EÖ] yapısındaki bir tümce ancak ve ancak 〚AÖ〛∈〚EÖ〛ise doğrudur. Diğer bir deyişle, [AÖ EÖ] yapısındaki bir tümcenin doğruluk değerinin D/1 olabilmesi için özne konumundaki AÖ’nün anlamı olan özel adın, EÖ’nün anlamını belirleyen kümenin üyelerinden birisi olması gerekir.

Doğru Cevap: B

Soru 41

I. Olumsuzlama Testi II. Sorgulama Testi III. Koşullu Yapı Testi Yukarıdakilerden hangileri, önvarsayımın varlığını göstermek üzere anlambilimciler tarafından kullanılan tetslerdir?

Yalnız I

I ve II

Yalnız II

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Önvarsayımın varlığını göstermek üzere anlambilimciler farklı türde testlerden yararlanırlar. Bunlar olumsuzlama testi, sorgulama testi ve koşullu yapı testidir.

Doğru Cevap: E

Soru 42

Aşağıdakilerin hangisinde önvarsayım yanlış belirtilmiştir?

Ankara'dan ağabeyim geldi.
Bir ağabeyim var.

Bu sınav da iptal oldu.
Daha önce de sınav iptal oldu.

Sınıftaki ısıtıcı çalışmıyor.
Sınıfta ısıtıcı var.

Bu filmi de izlemedim.
Başka filmleri de izledim.

Bugünkü son otobüsü kaçırdım.
Bugün başka otobüs yok.

Açıklama:

İlk cümle başka filmleri de izlediğimi değil izlemediğimi gösterir.

Doğru Cevap: D

Soru 43

Bir dilsel ifadenin anlamının yalnızca dünyadaki gönderimi ile ilgili olmayabileceği ve çok yönlü bir olgu olarak ele alınması gerektiğine ilişkin ilk berlirlemeleri yapan matematikçi ve mantıkçı aşağıdakilerden hangisidir?

Immanuel Kant

Gottlob Frege

Ferdinand de Saussure

Noam Chomsky

Richard Dedekind

Açıklama:

Bir dilsel ifadenin anlamının yalnızca dünyadaki gönderimi ile ilgili olmayabileceği ve çok yönlü bir olgu olarak ele alınması gerektiğine ilişkin ilk berlirlemeler Alman matematikçi ve mantıkçı Gottlob Frege (1848-1925) tarafından yapılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 44

Frege’ye göre anlam tek boyutlu bir olgu olarak ele alınamaz ve anlamın bir yanıyla zihnimizdeki sözcüklerin ya da sözcüklerden oluşan öbek ve tümcelerin gerçek dünyadaki nesnelerle arasındaki ilişkiyi yansıttığını iddia eder. Ferge bu düşüncesini hangi başlık altında ele almaktadır?

Sözce

Tümce

Önerme

Betim

Gönderim

Açıklama:

Bir ayrım yapmış olmasından da anlaşılacağı gibi, Frege’ye göre anlam tek boyutlu bir olgu olarak ele alınamaz. Frege, gönderimsellik kuramı bölümünde de tartıştığımız gibi, anlamın bir yanıyla zihnimizdeki sözcüklerin ya da sözcüklerden oluşan öbek ve tümcelerin gerçek dünyadaki nesnelerle arasındaki ilişkiyi yansıttığını iddia eder ve bunu gönderimsel anlam başlığı altında ele alır. Gerçek dünyadaki nesnelerden kastedilen, bireyler (dilde tipik olarak özel adlar ve cins adlarla ifade edilir), nitelikler (dilde tipik olarak sıfatlarla ifade edilir), durumlar ve olaylardır (dilde tipik olarak eylemlerle ifade edilir).

Doğru Cevap: E

Soru 45

Frege anlamı incelerken, bir dilsel ifadenin bir varlıkla ilişki kurmasını sağlayan niteliklere ne ad vermektedir?

Önerme

Tümce

Betim

Sözce

Gönderim

Açıklama:

Betimsel anlam Bir dilsel ifadenin bir varlıkla ilişki kurmasını sağlayan nitelikleridir.

Doğru Cevap: C

Soru 46

Tanımı gereği kendi içinde mutlak doğru içeren önermeye ne ad verilir?

Totoloji

Sözce

Tümce

Gönderimsel anlam

Bileşimsellik ilkesi

Açıklama:

Totoloji (=Eşsöz) Tanımı gereği kendi içinde mutlak doğru içeren önerme.

Doğru Cevap: A

Soru 47

Üretici Dilbilgisi modelini ortaya atan ve söz dizim bileşenini bu modelin merkezine alan dilbilimci aşağıdakilerden hangisidir?

Peter W. Culicover

Monica Cantero

Ferdinand de Saussure

Noam Chomsky

Gottlob Frege

Açıklama:

Üretici Dilbilgisi modelini ortaya atan ve sözdizim bileşenini bu modelin merkezine alan Amerikalı dilbilimci Noam Chomsky insan dillerinin sözdiziminin, formal dillerin (yani, matematik/ mantık temeline dayanan dillerin, örneğin bilgisayar dillerinin) sözdizimlerine benzer bir şekilde ele alınabileceğini öne sürmüştür.

Doğru Cevap: D

Soru 48

İnsan dillerinde anlamın Chomsky’nin savladığına benzer bir biçimde ele alınabileceğini düşünen ve Chomsky'nin söz dizim çalışmalarına uyguladığı matematiksel yöntemlerin anlam bilim çalışmalarında kullanılmasının önünü açan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

Ferdinand de Saussure

Richard Montague

Gottlob Frege

Monica Cantero

Karl Bühler

Açıklama:

Amerikalı felsefeci ve matematikçi Richard Montague (1930-1971) de insan dillerinde anlamın Chomsky’nin savladığına benzer bir biçimde ele alınabileceğini düşünüyordu. Bu açıdan bakıldığında, Chomsky matematiksel yöntemleri sözdizim çalışmalarına getiren kişiyse Montague da aynı yöntemlerin anlambilim çalışmalarında kullanılmasının önünü açan kişi olarak kabul edilebilir.

Doğru Cevap: B

Soru 49

Anlam ve Doğruluk Üzerine başlıklı çalışması ile bir tümcenin ne ifade ettiğini anlayabilmemiz için o tümceyi oluşturan sözcükler ve genel sözdizim kuralları hakkında bilgi sahibi olmamız gerektiğini öne süren kişi aşağıdakilerden hangisidir?

Bertrand Russell

Noam Chomsky

Ferdinand de Saussure

Gottlob Frege

Immanuel Kant

Açıklama:

Bertrand Russell’ın anlam ve Doğruluk Üzerine başlıklı çalışması bir tümcenin ne ifade ettiğini anlayabilmemiz için o tümceyi oluşturan sözcükler ve genel söz dizim kuralları hakkında bilgi sahibi olmamız gerektiğini öne sürer.

Doğru Cevap: A

Soru 50

‘Salih topunu abisine verdi.’ tümcesinin önvarsayımı aşağıdakilerden hangisidir?

Top oynamak eğlencelidir.

Salih'in abisi top oynamayı sever.

Salih futbolcudur.

Salih abisini seviyor.

Salih'in topu var.

Açıklama:

Bir tümcenin savladığı önerme dışında kalan ama yine o tümcenin üzerine inşa edildiği diğer önermelere önvarsayım adını veriyoruz. Bu açıdan bakıldığında, her önermenin birtakım önvarsayımlar barındırdığını söylemek yanlış olmaz. Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 51

Tümceden farklı olarak belli bir yerde, zamanda ve bağlamda, belli bir söyleyicisi tarafından dile getirilir, sessel biçim kazanır.
Bu tanım aşağıdakilerden hangisi için yapılmıştır?

Önerme

Betim

Gönderim

Sözce

Totoloji (Eşsöz)

Açıklama:

Tümce, Sözce, Önerme
Sözce, tümcenin belli bir dilsel bağlamda seslendirilmiş halidir. Sözcenin her zaman bir söyleyicisi vardır.

Doğru Cevap: D

Soru 52

Aşağıdakilerden hangisi ÖNERME için SÖYLENEMEZ?

Önermeler, bireyler/zihinler-üstü kavramlardır.

Önermeler evrenseldir.

Önermeler dillerüstüdür, bütün diller için geçerlidir.

Önermeler bireysel zihin süreçleridir.

Önermeler, düşünmek için kullandığımız soyut parçalardır.

Açıklama:

Önermelerde bireysellik yoktur; bütün bireyler ve diller için geçerlidir.

Doğru Cevap: D

Soru 53

'Topkapı Sarayı Müzesi Başkanı' ad öbeğinin 2011 ve 2016 yılında söylendiğini düşünün. Bu süre içinde söz konusu başkanlığı yürüten kişi değişmiştir. Böylece bu ad öbeğiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Betimsel anlamı aynı kalmış, gönderimi değişmiştir.

Gönderimsel ve betimsel anlamları değişmiştir.

Gönderimi ve betimi aynı kalmıştır.

Yalnızca gönderimsel anlamı taşır, betimsel anlam taşımaz.

Yalnızca betimsel anlamı vardır, gönderimi yoktur.

Açıklama:

Anlam ve Gönderim
'Topkapı Sarayı Müzesi Başkanı' ad öbeğinin betimsel anlamı, 'Topkapı Sarayı Müzesinin başındaki kişi'. Gönderimsel anlamı ise o dönemdeki bu görevi yürüten belli bir kişi.

Doğru Cevap: A

Soru 54

Herhangi bir dilsel ifadenin bir varlık, nesne, nitelik, durum ve olaylarla (gerçek ya da hayal gücü ürünü) ilişki kurmamızı sağlayan genel bilgi; bu ifadenin gönderimini belirleyebilmemiz için bilmemiz gereken şeyler.
Bu tanım aşağıdakilerden hangisi için yapılmıştır?

Gönderimsel anlam

Düz anlam

Betimsel anlam

Kaplam

Önerme

Açıklama:

Anlam ve Gönderim
Bu tanım betimsel anlam için yapılmıştır.

Doğru Cevap: C

Soru 55

Bir tümcenin doğruluk değerinden ne anlaşılır?

Onun iyi-biçimlendirilmiş olması.

Onun somut dünya gerçekliğiyle uyumlu olması.

Onun kurgusal gerçekliğe gönderimde bulunması.

Onun içlemi, betimsel anlamı.

Onun belli bir bağlamdaki gönderimi.

Açıklama:

Bileşimsel Anlambilim
Kısaca anlatmak gerekirse, bir tümcenin doğruluk değeri, onun belli bir dilsel ve durumsal bağlamdaki gönderimidir.

Doğru Cevap: E

Soru 56

Aşağıdaki tümcelerden hangisinin doğruluk değeri Y/0'dır?

Ziya Gökalp İstanbul Üniversitesinde ilk Sosyoloji kürsüsünü kuran kişidir.

Can Yücel hayatının bir kısmını Datça'da geçirmiştir.

Rübâb-ı Şikeste, Tevfik Fikret'in en önemli yapıtlarından biridir.

Murtaza, Fakir Baykurt'un kaleminden çıkmıştır.

Safiye Ali, Türk tıp tarihinin ilk kadın doktorudur.

Açıklama:

Bilişimsel Anlambilim
Doğruluk değerinin Y/0 olması tümcenin yanlış bilgi içerdiği anlamına gelir. Murtaza, Orhan Kemal'in romanıdır.

Doğru Cevap: D

Soru 57

Bir tümcenin doğruluk değerini bilmenin önkoşulu nedir?

Onun betimsel anlamını bilmektir.

Onun gönderimsel anlamını bilmektir.

Onun doğruluk koşullarını bilmektir.

Onun düz anlamını bilmektir.

Onun içlemini bilmektir.

Açıklama:

Bileşimsel Anlambilim
Doğruluk koşulları, tümcenin gerçek dünyada karşılığının olup olmamasından bağımsız olarak anadili konuşucuları için bu tümcenin anlamlı olmasını sağlar. Dolayısıyla, doğruluk koşullarını bilmek, tümcenin doğruluk değerini bilmek için önkoşuldur.

Doğru Cevap: C

Soru 58

Aşağıdaki örneklerden hangisinde bileşimsellik ilkesine göre öngörülemeyen anlamlar mevcuttur?

Beyaz bayrak

Yeni ev

Ahşap masa

Taze çay

Mavi gökyüzü

Açıklama:

Bileşimsellik İlkesi
Bileşimsellik ilkesi, bir ifadeyi oluşturan birimlerin anlamının ve bu birimlerin sözdizimsel olarak biraraya getiriliş biçimlerinin bir işlevidir. Yananlamlar, bir ifadeyi oluşturan ögelerin anlamlarının toplamından daha fazlasına işaret eder, yani bileşimsellik ilkesine göre öngörülemez, kültürel ve toplumsal gelenek içinde gelişir. Beyaz bayrak, 'beyaz renkli bir bayrak' anlamı dışında 'teslim olmanın/ateşkesin işareti' anlamında da kullanılır.

Doğru Cevap: A

Soru 59

Mavi Kümesi (M) ve Kupa Kümesi (K) adlı iki kümenin var olduğunu düşünelim. 'Mavi Kupa' ad öbeğinin gösterilme biçimi hangi seçenekte verilmiştir?

m ∈ K

M ∩ K

m ∉ K

M ⊂ K

k ∉ M

Açıklama:

Küme Kuramı
'Mavi Kupa' söz konusu iki kümenin kesişiminde yer alır. Küme notasyonu kurallarına göre kesişim ilişkisi ∩ işaretiyle imlenir.

Doğru Cevap: B

Soru 60

A: Serap, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesinde öğretim üyesidir.
B: Hacettepe Üniversitesinde Tıp Fakültesi var.
A ve B tümcesi arasındaki anlamsal ilişki türü nedir?

Gerektirim

Kesişim

Çelişki

Olumsuzlama

Önvarsayım

Açıklama:

Tümcelerarası Anlamsal İlişkiler
A tümcesi B tümcesindeki anlamı örtük olarak, yani bir önerme olarak barındırır. Bir diğer deyişle A ile B arasında bir önvarsayım ilişkisi söz konusudur.

Doğru Cevap: E

Ünite 5

Soru 1

Sözce için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Belli bir yerde söylenen birimdir.

Kuramsal soyut birimdir.

Dil dışı bağlamdan tümüyle bağımsızdır.

Belirsiz bir zamanda söylenen birimdir.

Her zaman bir tümceden oluşan bir birimdir.

Açıklama:

Sözce ise bağlam içinde kullanılan bir tümce ya da onun bir parçası olabilir. Bir sözce belli bir yerde, belli bir zaman diliminde belli bir konuşucu tarafından dinleyicisine söylenen birimdir.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Edimbilim aşağıdakilerden hangisini inceler?

Dilsel anlamı inceler.

Önermelerin doğruluk değerini inceler.

Konuşucunun sözcesini kullanırken bağlam içinde niyet ettiği anlamı inceler.

Dil içi anlamı inceler.

Önermenin anlamını açıklar.

Açıklama:

Anlambilim, sözcük anlamını ve önermelerin doğruluk değerini; edimbilim ise konuşucunun sözcesinde dile getirmeyi amaçladığı anlamı incelemeye yöneliktir. Bir başka deyişle, edimbilimde sözcükler aracılığıyla dile getirilmeyen, yüzeyde görülmeyen anlam incelenir. Öyleyse, anlambilim dilsel anlamı, edimbilim ise konuşucunun sözcesini kullanırken bağlam içinde niyet etiği anlamı inceler.

Doğru Cevap: C

Soru 3

Aynı sözler farklı bağlamlarda değişik biçimlerde yorumlanabilmektedir. Anlambilim dil içi anlamla; edimbilim ise dil ötesi bağlama dayalı anlamla ilgilidir. Bu açıklamaya göre '' yarın sinemaya gideceğiz.'' tümcesinde anlambilim aşağıdakilerden hangisini açıklar?

Sözcenin davet mi olduğunu.

Sözcenin öneri mi olduğunu.

Sinemaya gidecek kişilerin kim olduğunu açıklar.

Gizli öznenin konuşucuyu da içeren birincil çoğul kişi olduğunu açıklar.

Yarının hangi gün olduğunu açıklar.

Açıklama:

Anlambilim, dil içi anlamla; edimbilim ise dil ötesi bağlama dayalı anlamla ilgilidir. Bağlama dayalı anlam Örnek (2)’de de görülmektedir:

Yarın sinemaya gideceğiz.

Burada bir önerme ve bir sözce vardır. Anlambilim önermenin anlamını açıklarken, ‘sinemaya gidecek kişilerin kim olduğu’ ve ‘yarının hangi gün olduğu’ sorularıyla ilgilenmez. En fazla gizli öznenin konuşucuyu da içeren birinci çoğul kişi olduğunu ve yarın belirteciyle sözcenin söylendiği günden bir sonraki güne işaret edildiğini belirtir. Anlambilim, bu sözcenin hangi amaçla söylendiği ile de ilgilenmez. Bu sözcenin davet mi, öneri mi, vs. olduğu soruları da anlambilimin konusu değildir. Bu soruların yanıtı, edim bilim kapsamında araştırılır.

Doğru Cevap: D

Soru 4

Bir sözcenin içinde yer aldığı dilbilimsel unsurlar ile sözcenin üretilmesi, anlaşılması ve çözümlenmesinde rol oynayan bilişsel, durumsal ve toplumsal-kültürel unsurlar olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Sözce

Bağlam

Anlambilim

Tümce

Önerme

Açıklama:

Bağlam, bir sözcenin içinde yer aldığı dilbilimsel unsurlar ile sözcenin üretilmesi, anlaşılması ve çözümlenmesinde rol oynayan bilişsel, durumsal ve toplumsal-kültürel unsurlardır.

Doğru Cevap: B

Soru 5

Sözcelerin anlaşılmasında konuşucu ve dinleyiciler farklı bağlamlardan yararlanırlar. Bu bağlamlardan biri olan söylemsel bağlamı aşağıdakilerden hangisi açıklamaktadır?

Bir sözcenin içinde yer aldığı sözlü söylem ya da yazılı metnin yakınında ya da uzağında bulunan her türlü dil öğesidir.

Konuşucu ve dinleyicinin dil kullanarak birlikte oluşturdukları, sürekli değişen, güncellenen bir bağlamdır.

Sözcenin içinde yer aldığı toplumsal ve kültürel unsurları içeren bağlamdır.

Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlardır.

Söylem varlığı, üzerinde konuşulan, sözü edilen öğedir.

Açıklama:

Söylemsel bağlam, bir sözcenin içinde yer aldığı sözlü söylem ya da yazılı metnin yakınında ya da uzağında bulunan her türlü dil öğesidir. Bir sözcenin hemen önünde ya da arkasındaki sözce, gönderimsel ifadeler (yani adıllar, işaret sıfat ve adılları), zaman ve kip kullanımları söylemsel bağlamın içindeki bazı öğelerdir.

Doğru Cevap: A

Soru 6

Senin bana bu kitabı getirmen gerek’ gibi bir sözcenin dile getirilmesi ve anlaşılması için sen ve bana adıllarının ve bu kitap gibi bir ad öbeğinin gönderimsel özelliklerinin anlaşılması, yalnızca konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları ve hangi kitabın söz konusu edildiğinin bilinmesi örneği aşağıdaki bağlamlardan hangisine bir örnektir?

Durumsal bağlam

Bilişsel bağlam

Toplumsal kültürel bağlam

Toplumsal bağlam

Söylemsel bağlam

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 7

Konuşucular, konuşmanın hedef ve kapsamı doğrultusunda doğru olduklarına inandıkları bilgiyi verdikleri, konuşucunun niyetine bağlı olan ilke aşağıdakilerden hangisidir?

Bağıntı ilkesi

Tarz ilkesi

Nicelik ilkesi

Sezdirim ilkesi

Nitelik ilkesi

Açıklama:

Nitelik İlkesi doğruluk değerleri gibi birebir dünyadaki gerçeklerle örtüşmek zorunda değildir. Konuşucuların niyetlerine bağlı bir ilkedir.
Konuşucular, konuşmanın hedef ve kapsamı doğrultusunda doğru olduklarına inandıkları bilgiyi verirler. Bu, konuşucu için yalan yanlış bilgi vermekten daha kolay ve daha ekonomiktir. Ancak daha sonra göreceğimiz gibi bu ilke de bazen çiğnenebilir.

Doğru Cevap: E

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi tarz ilkesine uygun bir örnektir?

Sema'nın: '' Brezilyanın başkenti neresidir?'' sorusuna Serhat'ın: ''Bresilia'' yanıtını vermesi.

Eskişehir'e yeni taşınan öğrencinin, Ahmet'in: ''Nerede oturuyorsun?'' sorusuna : ''Türkiye'de'' cevabını vermesi.

Birisinin okuduğu kitaptan bahsetmesi üzerine karşısındaki kişinin de kitap üzerine konuşması.

Önce pirinci ayıklayıp yıkamalı, sonra yağda kavurmalı, daha sonra da pirincin çekebileceği kadar sıcak suda haşlamalıyız.

Denize kek yaparken üç yumurta yerine iki ya da daha fazla yumurta verilmesi.

Açıklama:

İnsanlar, bir öykü anlatacaklarsa ya da bir yemek tarifi vereceklerse olayların oluş sırasına göre bir düzenleme yaparlar. Örneğin pilav tarifi verirken, önce pirinci ayıklayıp yıkamalı, sonra yağda kavurmalı, daha sonra da pirincin çekebileceği kadar sıcak suda haşlamalıyız ve bu tarifi bu sırada vermeliyiz. Yoksa “önce pilavı haşlamalı, sonra pirinci ayıklayıp yıkamalı” sırasında bir yemek tarifi yapmak Tarz ilkesine uygun değildir.

Doğru Cevap: D

Soru 9

Sözceyi kullanarak gerçekleştirilmek istenen amaç olarak tanımlanan söz eylem aşağıdakilerden hangisidir?

Düzsöz eylemi

Edimsöz eylemi

Etkisöz eylemi

Dolaylı söz eylemi

Dolaysız söz eylemi

Açıklama:

Edimsöz eylemi: Sözceyi kullanarak gerçekleştirilmek istenen amaca edimsöz denir.

Doğru Cevap: B

Soru 10

Searle'nin ölçütleri kullanarak önerdiği beş çeşit sözeylem grubunun örneklerle eşleşmesinde aşağıdakilerden hangisi doğru verilmiştir?

İddia ifadeleri. Seni işe alıyorum.

Yönlendirici:Paranın zamanında ödeneceğini garanti ederim.

Yükümleyici: Nermin'in bugün geleceğini belirtiyorum.

Yansıtıcı: Yardımların için teşekkür ederim.

İlan edici: Sana televizyon seyretmeyi yasaklıyorum.

Açıklama:

Yansıtıcı: Konuşucu, bir psikolojik durumunu dışa vurur: teşekkür etmek, başsağlığı dilemek, mutluluk dilemek, teselli etmek, tebrik etmek, gibi.

Doğru Cevap: D

Soru 11

Edimbilim ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Sözcüklerin ve önermelerin anlamını inceler.

Konuşucunun niyetine ve bağlama dayalı anlamı inceler.

Dilsel işaretleri (sözcük gibi) birbirine bağlayan biçimsel ilişkileri inceler.

Dilsel işaretler ile işaretlerin gönderimleri arasındaki ilişkileri inceler.

Ses ve hece dizilimi ilişkisini inceler.

Açıklama:

Anlambilimin kapsamı, önermenin içeriğindeki sözlüksel anlamdır; edimbilimin kapsamı ise konuşucunun niyetine ve bağlama Sözdizim, dilsel işaretleri (sözcük gibi) birbirine bağlayan biçimsel ilişkilerin, anlambilim dilsel işaretler ile işaretlerin gönderimleri arasındaki ilişkilerin ve edimbilim dilsel işaretler ile bu işaretleri kullanan ve yorumlayanlar arasındaki ilişkilerin incelenmesidir. Edimbilim, anlamın önerme içeriğinden ayrı, bağlama dayalı anlam unsurlarını inceleyen bir daldır.dayalı anlamdır.

Doğru Cevap: B

Soru 12

Belli bir bağlam içinde, belli bir zamanda bir konuşucu tarafından dinleyiciye belli bir yerde söylenen sözcük, nida, onaylama sesleri veya bir ifadeye ne ad verilir?

Önerme

Edim

Edinç

Sözce

Tümce

Açıklama:

Belli bir bağlam içinde, belli bir zamanda bir konuşucu tarafından dinleyiciye belli bir yerde söylenen sözcük, nida, onaylama sesleri veya bir ifadeye sözce denir. Bir sözce, bir tümce olabildiği gibi “Evet”, “olabilir”, “ya”, “öyle mi?”, vs. gibi tek ya da birkaç sözcük ya da bir nidadan ibaret olabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 13

Aşağıdakilerden hangisi anlambilim kapsamında incelenir?

Konuşucu X sözcesi ile ne demek istedi?

Bağlam bağımlı anlam

İşleve dayalı anlam

Önerme anlamı

Örtük iletişimsel anlam

Açıklama:

Anlam çözümlemesine yönelik iş bölümünde anlambilim, iletişim ve bağlamdan bağımsız yapıya dayalı anlamı inceler. Anlambilim, bağlama ve işleve dayalı örtük anlamla ilgili değildir. Öte yandan, edimbilim de önerme anlamından ziyade sözce anlamını ve konuşan kişinin niyet ettiği anlamı incelemeye yönelik bir alandır. Dolayısıyla doğru yanıt (D)'dır.

Doğru Cevap: D

Soru 14

Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlara dayalı anlama ne ad verilmektedir?

Söylemsel Bağlam

Durumsal Bağlam

Bilişsel Bağlam

Toplumsal-kültürel Bağlam

Kişisel Bağlam

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 15

Konuşmalarımızı düzenleyen bazı ilkeler vardır. Grice, insanların genelde davranışlarını ve özelde dil kullanımlarını belirleyen ve insan aklı tarafından düzenlenen kurallara ne ad vermiştir?

Edim İlkesi

Edinç İlkesi

İşbirliği İlkesi

Biliş İlkesi

Sözce İlkesi

Açıklama:

Grice, insanların genelde davranışlarını ve özelde dil kullanımlarını belirleyen ve insan aklı tarafından düzenlenen ve İşbirliği İlkesi adını verdiği düzenleyici kuralların varlığını önermiştir

Doğru Cevap: C

Soru 16

Yanlış olduğuna inandığınız bir şeyi söylemeyin.
Yeterince kanıtınız olmadan bir şey söylemeyin.

Yukarıdaki açıklamalar Grice'ın hangi ilkesine yöneliktir?

Nitelik İlkesi

Nicelik İlkesi

Tarz İlkesi

Bağıntı İlkesi

Sezdirim İlkesi

Açıklama:

Nitelik ilkesinde konuşucular, konuşmanın hedef ve kapsamı doğrultusunda doğru olduklarına inandıkları bilgiyi verirler. Bu, konuşucu için yalan yanlış bilgi vermekten daha kolay ve daha ekonomiktir.

Doğru Cevap: A

Soru 17

“Önce pilavı haşlamalı, sonra terayağında kavurmalı ve son olarak pirinci ayıklayıp yıkamalı ” ifadesinde aşağıdaki ilkelerden hangisi çiğnenmiştir?

Nicelik İlkesi

Nitelik İlkesi

Sezdirim İlkesi

Bağıntı İlkesi

Tarz İlkesi

Açıklama:

İnsanlar, bir öykü anlatacaklarsa ya da bir yemek tarifi vereceklerse olayların oluş sırasına göre bir düzenleme yaparlar. Örneğin pilav tarifi verirken, önce pirinci ayıklayıp yıkamalı, sonra yağda kavurmalı, daha sonra da pirincin çekebileceği kadar sıcak suda haşlamalıyız ve bu tarifi bu sırada vermeliyiz. Bu şekilde bir yemek tarifi yapmak tarz İlkesine uygun değildir.

Doğru Cevap: E

Soru 18

Bir şey söylemek aynı zamanda bir şey yapmaktır. Bir sözce doğrultunda aynı zamanda bir eylem gerçekleştirdiğimiz bu işleme ne ad verilir?

Sözce Eylem

Söz Eylem

Bağlam Eylem

Söylev Eylem

Dil Eylem

Açıklama:

Bizler konuşurken yalnızca dünya hakkında bir takım gerçekleri ve olguları dile getirmeyiz: Soru sorarız, emir veririz, rica ederiz. Yani, bazı sözceleri kullanarak bir edimde bulunuruz. Öyleyse, bir şey söylemek aynı zamanda bir şey yapmaktır. Bir sözce doğrultunda aynı zamanda bir eylem gerçekleştirdiğimiz bu işleme söz eylem denir.

Doğru Cevap: B

Soru 19

“Saat 10’da okula gel” sözcesinin dinleyicinin üzerinde bu işi gerçekleştirmesi doğrultusunda yaptırım gücü. Yukarıda örneği verilen söz eylem türü aşağıdakilerden hangisidir?

Düzsöz Eylemi

Edimsöz Eylemi

Etkisöz Eylemi

Yansıtıcı Eylemi

İlan Edici Eylemi

Açıklama:

Sözkonusu örnekte verilen ifade etkisözdür. Etkisöz eylemleri, konuşucu, dinleyici ya da diğerlerinin duygu, düşünce, görüş ve hareketlerinde sözceler sonucunda yaratılan etkidir.

Doğru Cevap: C

Soru 20

Searle'nin eylem grubu sınıflamasına göre 'emretmek, rica etmek, yalvarmak, izin vermek, yasaklamak, önermek, bir şey dilemek, niyaz etmek, ısrar etmek' gibi ifadeler hangi söz eylem grubuna girerler?

İddia İfadeleri (Belirtici)

Yükümleyici

Yönlendirici

Yansıtıcı

İlan edici (Bildirici)

Açıklama:

Amacı dinleyicinin bir iş yapmasını sağlamak olan edimlere yönlendirici denir. Emretmek, rica etmek, yalvarmak, izin vermek, yasaklamak, önermek, bir şey dilemek, niyaz etmek, ısrar etmek, gibi.

Doğru Cevap: C

Soru 21

Aşağıdakilerden hangisi yalnızca edimbilimin inceleme alanlarını içerir? I- Dil içi ve dil dışı bağlama dayalı anlam II- Örtük iletişimsel anlam III- Sözce anlamı IV- Belli bir zaman dilimine ve konuşucuya bağlı olarak yorumlanan anlam

Yalnız I

Yalnız II

II ve IV

II, III ve IV

I, II, III ve IV

Açıklama:

E seçeneğinde edimbilimine özgü olan alanlar vardır. Doğru yanıt E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 22

Bir konuşucunun bir dinleyiciye “Merhabalar efendim. Nasılsınız?” yerine “Hey kanka, n'aber?” demesi hangi bağlam kavramı ile ilgilidir?

Söylemsel bağlam

Bilişsel bağlam

Toplumsal-kültürel bağlam

Söylem modeli

Durumsal bağlam

Açıklama:

Toplumsal-kültürel Bağlam, sözcenin içinde yer aldığı toplumsal ve kültürel unsurları içeren bağlamdır. Sözcenin kullanıldığı ortamdaki konuşucu ve dinleyici arasındaki resmiyet veya samimiyet ilişkileri, konuşucu ve dinleyicinin cinsiyeti, yaşları, eğitim düzeyleri, içinde bulunulan kurumsal ortam (okul, hastane, banka, gibi). Türkçede sen/siz adıllarının seçimi, konuşucu ve dinleyici arasındaki ilişkinin yakın ya da mesafeli olmasıyla ve dinleyicinin görece toplumsal konumu ile ilgilidir. Doğru yanıt C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 23

Söz Eylem Kuramı, kim/kimler tarafından ortaya konmuştur?

Austin ve Searle

Grice

Hymes

Brown ve Lewinson

Frege

Açıklama:

Söz Eylem Kuramı, İngiliz dil felsefecisi John L. Austin (1955, 1962) tarafından ortaya konmuş ve daha sonra Austin’in Harvard Üniversitesi’nde öğrencisi olan Amerikalı felsefeci John Searle (1969) tarafından geliştirilmiştir. Doğru yanıt A’dır.

Doğru Cevap: A

Soru 24

Görseldeki örneklerde çiğnenen işbirliği ilkeleri hangi seçenekte sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Tarz - Nitelik - Bağıntı - Nicelik

Bağıntı - Nicelik - Tarz - Nitelik

Nicelik - Tarz - Nitelik - Bağıntı

Nitelik - Bağıntı - Nicelik - Tarz

Tarz - Nicelik - Nitelik - Bağıntı

Açıklama:

I. örnekte konuşmacı yanlış olduğunu bildiğini paylaşarak Nitelik İlkesini, II. örnekte Tunç Harun’un sorusu ile ilişkin bir yanıt vermeyerek Bağıntı İlkesini, III. örnekte doktor hastanın sorusuna yeterli yanıt vermeyerek Nicelik İlkesini, sonuncu örnekte yaşlı hanıma yardımda bulunan diğer kadın ATM’den para çekme sırasını doğru vermeyerek Tarz İlkesini çiğnemiştir. Doğru sıralama içeren yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 25

Aşağıdaki bağlam ve konuşucuya göre sözcelerin hangisi büyük olasılıkla mutsuzdur/mutsuz olacaktır?

Mahkeme salonundaki hakim sanığa: Seni 10 yıl hapis cezasına mahkum ediyorum.

Bir nikâh memuru yolda gördüğü iki arkadaşına ayaküstü: Sizi karı koca ilan ediyorum.

Niyetinde samimi olan bir arkadaş: Söz veriyorum bana verdiğin borcu yarın ödeyeceğim.

Davet için hazırlık yapan ev sahibi çok sevdiği arkadaşına: Yarın mutlaka gel bak, çok hazırlandım.

Kendisine kötü davranan birisi sevgilisine: Bu şekilde davranmaya devam edersen ilişkimiz biter.

Açıklama:

Bir edimin başarı ile gerçekleşmesi için belli koşullar gereklidir. Bu koşullar gerçekleşmezse, yukarıdaki sözceler ile bir edim gerçekleştirmek söz konusu olamayacağı için sözce geçersiz, Austin’in terimiyle mutsuz ya da uygunsuz sözce olur. Bir sözce ile eylem gerçekleştirmek için gerekli olan ön şartlar uygunluk ya da mutluluk koşullarıdır. Örneğin C’deki gibi birisine söz vermek için samimi olmak ve gelecekte söz verilen eylemi gerçekleştirme niyeti olmak, şaka yapmıyor ya da söz verme eylemini yazdığımız bir şiir ya da roman için kullanıyor olmamamız gereklidir. A’daki gibi yetki sahibi de olmak gereklidir. Diğer bir koşul da bu edimlerin eksiksiz biçimde gerçekleştirilmesidir.Seçeneklerden A şıkkı hariç, diğerlerinin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği her ne kadar yukarıdaki bağlamlardan bilinemese de, normal koşullarda görevi başında olmayan bir nikâh memurunun arkadaşlarına “Sizi karı koca ilan ediyorum” demesi onları resmi olarak evlendirmez. Eylemin gerçekleşmeyecek olması nedeniyle doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 26

Bir yolda bir çukur olduğunu düşünelim. Ali, yoldan geçen adama “Dikkat edin! Önünüzde çukur var” der. Adam da onun uyarısını dikkate alıp yolun kenarından geçerek çukura düşmekten kurtulur. Bu olayda adamın Ali’nin uyarısını dikkate alması aşağıdakilerden hangisidir?

Edimsöz eylemi

Etkisöz eylemi

Düzsöz eylemi

Dolaysız söz eylemi

Dolaylı söz eylemi

Açıklama:

Etkisöz eylemi bir sözceyi dile getirmenin sonucunda ortaya çıkan etkidir. Austin’e göre etkisöz eylemleri, konuşucu, dinleyici ya da diğerlerinin duygu, düşünce, görüş ve hareketlerinde sözceler sonucunda yaratılan etkidir. Verilen örnekte, Ali uyarı içeren sözce kullanarak adamı çukura düşmekten kurtarmıştır, onu dikkat etmeye ikna etmiştir. Adamın onun uyarısını dikkate alıp o doğrultuda eylemde bulunması etkisöz eylemidir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 27

Aşağıdaki konuşmaların hangisinde sezdirim vardır?

Taner: Bu akşam Esra’nın doğum günü partisine gidelim mi?
Merve: Yarın çok önemli bir sınavım var.

Tekin: Yarın başkan toplantıya gelecek mi?
Mehmet: Hayır, çok kötü üşüttüğü için gelemeyecek durumda.

Seda: Sence kim şampiyon olacak?
Ali: Sonuçlara göre Denizlispor önde ve kesin şampiyon oluyor.

Yener: Dün maça neden gelmedin?
Hasan: Kusura bakma, ayağımı incittiğimden gelemedim.

Suna: Filmi beğendin mi?
Emel: Evet, gerçekten muhteşem sahneler ve oyunculuk vardı.

Açıklama:

Sezdirim, sözcelerin belirli bir şekilde kullanılması ya da ilkelere uyulmaması sonucu ortaya çıkar; bir sözcede açıkça dile getirilmeyen, ama konuşma ilkeleri doğrultusunda konuşucunun iletmeyi hedeflediği örtük anlamdır, dile getirilmeyen ama yine de anlaşılan bilgidir. A seçeneğinde Merve, yarın sınavı olduğunu söyleyerek partiye gidemeyeceğini iletmek istemiştir. Doğru yanıt A’dir.

Doğru Cevap: A

Soru 28

“Lafı uzatmadan hemen konuya gireyim, müşteriler çok memnun” diyen bir konuşucu, özellikle hangi işbirliği ilkesi konusunda dikkatli olmaya çalışmaktadır?

Bağıntı ilkesi

Nitelik ilkesi

Nicelik ilkesi

Söz eylem

Yükümleyici

Açıklama:

Nicelik ilkesine göre a) konuşmaya katkınızı (konuşmanın amacı doğrultusunda) yeterince bilgilendirici olacak şekilde yapın b) konuşmaya katkınızda gereğinden çok bilgi vermeyin. Doğru yanıt C’dir.

Doğru Cevap: C

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisinde dolaysız söz eylem vardır?

Peçete alabilir miyim lütfen?

Beyefendi, ayağıma basıyorsunuz.

Şu formu doldurmama yardım edebilir misiniz rica etsem?

Derhal o telefonu kapat.

Ben bir orta kahve alayım.

Açıklama:

Açıkça dile getirilen söz eylemlere dolaysız söz eylemler, edimin açıkça dile getirilmediği durumlardaki söz eylemlere ise dolaylı söz eylemler denir. D seçeneğinde açıkça dile getirilen bir emir görüyoruz. Bu dolaysız bir söz eylemdir. Öte yandan A ve C seçeneğindekiler soru tümceleridir. Normal şartlar altında, soru bir bilgi edinmek amacıyla sorulur ama burada bir rica edimi gerçekleştirildiği için bu sözceler dolaylı söz eylemleridir. B seçeneği dinleyicinin çıkarımına dayalı bilgi içerdiği için dolaylı söz eylemidir. Konuşucu, dinleyicinin bu sözcesini rica veya emir olarak yorumlayıp, ayağını çekmesi yönünde etkisöz edimi gerçekleştirmesini beklemektedir. E’de konuşucu bir işin yapılması konusunda kendi isteğini belirttiğinden dolaylı söz eylemdir. Doğru yanıt D’dir.

Doğru Cevap: D

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi yansıtıcı bir edimsöz içerir?

Kapıyı açar mısın lütfen?

Tanıştığımıza çok memnun oldum.

Sizi karı koca ilan ediyorum.

Söz veriyorum sana zarar vermeyeceğim.

Bu, bugüne kadar gördüğüm en güzel bahçe.

Açıklama:

Yansıtıcı edimsözlerde konuşucu, bir psikolojik durumunu dışa vurur, teşekkür etmek, başsağlığı dilemek, mutluluk dilemek, teselli etmek, tebrik etmek, gibi. B seçeneğinde konuşucu memnun olma gibi duygu belirten bir ifade kullanarak yansıtıcı edimsöz gerçekleştirmiştir. Doğru yanıt B’dir.

Doğru Cevap: B

Soru 31

I. Tümce - Anlambilim
II. Önerme - Sözdizim
III. Sözce - Edimbilim
Yukarıdaki eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

Yalnız I

I ve II

I ve III

II ve III

Yalnız III

Açıklama:

Tümce, önerme ve sözce terimleri, sırasıyla sözdizim, anlambilim ve edimbilimin inceleme konusu olan kavramlardır. Hem tümce hem de önerme kuramsal soyut birimlerdir.

Doğru Cevap: E

Soru 32

Aşağıdakilerden hangi, anlambilimin inceleme kapsamına girer?

Belli bir zaman dilimine ve konuşucuya bağlı olarak yorumlanan anlam

Birleşimsel anlam

Gizil, dolaylı, çıkarıma dayalı olabilen anlam

Dil içi ve dil dışı bağlama dayalı anlam

İşleve dayalı anlam

Açıklama:

Tablo 5.1'e (sayfa 121) bakınız.

Doğru Cevap: B

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi, anlambilim ve edimbilim arasındaki farklarla ilgili olarak doğru bir bilgi değildir?

Anlambilim önerme anlamını; edimbilim sözce anlamını inceler.

Anlambilim birleşimsel anlamı; edimbilim çıkarıma dayalı olabilen anlamı inceler.

Anlambilim dilsel anlamı; edimbilim ise konuşucunun sözcesini kullanırken bağlam içinde niyet etiği anlamı inceler.

Anlambilim, dil içi ve dil dışı bağlama dayalı anlamı; edimbilim, bağlamdan bağımsız anlamı inceler.

Anlambilim yapıya dayalı anlamı; edimbilim işleve dayalı anlamı inceler.

Açıklama:

Tablo 5.1'e (sayfa 121) bakınız.

Doğru Cevap: D

Soru 34

Bir sözcenin içinde yer aldığı sözlü söylem ya da yazılı metnin yakınında ya da uzağında bulunan her türlü dil öğesine ne ad verilir?

Söylemsel bağlam

Bilişsel bağlam

Durumsal bağlam

Toplumsal bağlam

Kültürel bağlam

Açıklama:

bir sözcenin içinde yer aldığı sözlü söylem ya da yazılı metnin yakınında ya da uzağında bulunan her türlü dil öğesidir. Bir sözcenin hemen önünde ya da arkasındaki sözce, gönderimsel ifadeler (yani adıllar, işaret sıfat ve adılları), zaman ve kip kullanımları söylemsel bağlamın içindeki bazı öğelerdir.

Doğru Cevap: A

Soru 35

Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlara ne ad verilir?

Söylemsel bağlam

Bilişsel bağlam

Durumsal bağlam

Toplumsal bağlam

Kültürel bağlam

Açıklama:

Durumsal Bağlam: Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlardır. ‘Senin bana bu kitabı getirmen gerek’ gibi bir sözcenin dile getirilmesi ve anla- şılması için sen ve bana adıllarının ve bu kitap gibi bir Ad Öbeğinin gönderimsel özelliklerinin anlaşılması, yalnızca konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları ve hangi kitabın söz konusu edildiğinin bilinmesi ile gerçekleşebilir. Bunun için de bu kişilerle söz konusu kitabı durumsal bağlam içinde konumlandırabilmek gereklidir. Dün sinemaya yeni bir film geldi sözcesinde dün belirtecini anlamak için sözcenin zamanını bilmek önemlidir. Benzer şekilde, bana şu kitabı uzatıver sözcesinde hangi kitabın kastedildiği durumsal bağlamdan anlaşılır. Durumsal bağlam, iletişim sırasında işaret adılları, işaret sıfatları ve işaret eden zaman ve yer belirteçlerini (bu ay, bu ülkede, sen, ben, gelecek yıl, geçen hafta, burası, böyle bir yer, vd.) işlemlemek için önemlidir.

Doğru Cevap: C

Soru 36

a) Konuşmaya katkınızı (konuşmanın amacı doğrultusunda) yeterince bilgilendirici olacak şekilde yapın
b) Konuşmaya katkınızda gereğinden çok bilgi vermeyin.
Yukarıdaki maddeler, Grice'nin işbirliği ilkesinin hangi alt ilkesiyle ilgilidir?

Nicelik İlkesi

Nitelik İlkesi

Tarz ilkesi

Bağıntı İlkesi

Sezdirim

Açıklama:

Nicelik İlkesi
Nicelik ilkesi

Doğru Cevap: A

Soru 37

Aşağıdakilerden hangisi, Grice'nin işbirliği ilkesinin tarz ilkelerinden biridir?

Yanlış olduğuna inandığınız bir şeyi söylemeyin.

Yeterince kanıtınız olmadan bir şey söylemeyin.

Konuşmanızı bağıntılandırın. (Diğer söylenenlerle ilişkilendirin).

Konuşmaya katkınızda gereğinden çok bilgi vermeyin.

Kısa ve öz konuşun (Gereksiz söz kullanıp lafı uzatmayın).

Açıklama:

Tarz İlkesi Açık olun.
a. İfadede belirsizliği önleyin.
b. Bulanık anlamlılığı önleyin.
c. Kısa ve öz konuşun (Gereksiz söz kullanıp lafı uzatmayın)
d. Düzenli olun.

Doğru Cevap: E

Soru 38

Bir sözceyi, ses, sözcük ve tümce olarak dilbilgisel kurallara uygun bir bi- çimde dile getirme edimine ne ad verilir?

Saptayıcı sözce

Betimleyici sözce

Düzsöz eylemi

Edimsöz eylemi

Etkisöz eylemi

Açıklama:

Düzsöz eylemi: Bir sözceyi, ses, sözcük ve tümce olarak dilbilgisel kurallara uygun bir biçimde dile getirme edimidir.

Doğru Cevap: C

Soru 39

Aşağıdakilerde hangisi, yükümleyici söz eylem grubuna örnektir?

Bu kitabı okumanı öneriyorum.

Bu gece dışarı çıkmana izin veriyorum.

Eve vaktinde döneceğime söz veriyorum.

Yardımların için teşekkür ediyorum.

Sizi karı koca ilan ediyorum.

Açıklama:

Yönlendirici: Amacı dinleyicinin bir iş yapmasını sağlamak olan edimlere yönlendirici denir. Emretmek, rica etmek, yalvarmak, izin vermek, yasaklamak, önermek, bir şey dilemek, niyaz etmek, ısrar etmek, gibi.
34.Sana televizyon seyretmeyi yasaklıyorum.
Örnek (34)’teki sözce ile konuşucu, dinleyiciye bir işi yapmaması konusunda yasak getirmektedir.
Yükümleyici: Konuşucu gelecekte gerçekleştirmeye yönelik bir yükümlülüğü üstlendi- ğinde bu edimsöze yükümleyici denir: Söz vermek, yemin etmek, garanti etmek, temin etmek, tehdit etmek, istifa etmek, gibi.

Doğru Cevap: C

Soru 40

Aşağıdaki eylemlerden hangisi yönlendiricidir?

Belirtmek

Rica etmek

Yemin etmek

Teselli etmek

İlan etmek

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 41

‘Özne ve yüklemden oluşan ve konuşucunun edincinde bulunan soyut kuramsal ve biçimsel bir yapı’ tanımının karşılığı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

Tümce

Önerme

Sözce

Bağlam

Sezdirim

Açıklama:

Tümce özne ve yüklemden oluşan ve konuşucunun edincinde bulunan soyut kuramsal ve biçimsel bir yapıdır

Doğru Cevap: A

Soru 42

Aşağıdakilerden hangisi tümce ile önermenin ortak noktalarından biridir?

Tümce ile önerme sözdizimsel kavramlardır.

Hem tümce hem de önerme bağlamdan bağımsız kavramlardır.

Tümce ile önerme anlambilimsel kavramlardır.

Hem tümce hem önerme her dilde aynı anlamı taşırlar.

Hem tümce hem de önerme kuramsal somut birimlerdir

Açıklama:

Hem tümce hem de önermenin ortak noktası bağlamdan bağımsız kavramlar olmalarıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 43

“Burası çok sıcak” önermesiyle kişinin pencere ya da klima açılması yönünde bir ricada bulunduğunun yorumunun yapılması neye bir örnektir?

Anlambilim

Bağlam

Söz-eylem

Edimbilim

Nicelik

Açıklama:

Edimbilim konuşucunun sözcesinde dile getirmeyi amaçladığı anlamı incelemeye yöneliktir. Bir başka deyişle, edimbilimde sözcükler aracılığıyla dile getirilmeyen, yüzeyde görülmeyen anlam incelenir. Dolayısıyla “Burası çok sıcak” ifadesi için yapılan çıkarım edimbilime bir örnektir.

Doğru Cevap: D

Soru 44

Aşağıdakilerden hangisi anlambilimin anlamı incelemeye yönelik iş bölümünde yer almaktadır?

İşleve dayalı anlam

Örtük iletişimsel anlam

Zamana ve konuşucuya bağlı olmayan ve her zaman geçerli olan anlam

Konuşucu ya da dinleyici üzerinde yaptırımı olabilen anlam

Dil içi ve dil dışı bağlama dayalı anlam

Açıklama:

a,b,d ve e şıkları edimbilimin iş bölümünde yer almaktadır. Zamana ve konuşucuya bağlı olmayan ve her zaman geçerli olan anlam ise Anlambilim kapsamındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 45

___________ : Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlardır. Boşluğa getirilmesi gereken ifadeyi işaretleyiniz.

Söylemsel Bağlam

Bilişsel Bağlam

Söylem Modeli

Toplumsal-kültürel Bağlam

Durumsal Bağlam

Açıklama:

Durumsal Bağlam: Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlardır.

Doğru Cevap: E

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi İşbirliği ilkesinin alt ilkelerinden biridir?

Tarz ilkesi

Yönetim ilkesi

Bağlam ilkesi

Sözce ilgesi

Önerme ilkesi

Açıklama:

İşbirliği ilkesinin alt ilkeleri, Nicelik İlkesi, Nitelik İlkesi, Bağıntı İlkesi ve Tarz İlkesidir. Dolayısıyla Tarz ilkesi İşbirliği ilkesinin alt ilkelerinden biridir

Doğru Cevap: A

Soru 47

“Nerede oturuyorsun?” sorusuna, yalnızca “Türkiye’de” cevabı verilirse hangi ilke çiğnenmiş olur?

Tarz ilkesi

Nitelik ilkesi

Nicelik ilkesi

Bağıntı ilkesi

Bağlam ilkesi

Açıklama:

‘Türkiye’ yanıtı geniş bir alanı kapsamakta ve yeterli bilgi vermemektedir. Gereğinden az ya da çok bilgi vererek Nicelik ilkesi çiğnenmiş olur.

Doğru Cevap: C

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisi geleneksel sezdirime ait örneklerden biri değildir?

Ayşe Ali’ye hakaret eti ve Ali evi terk eti.

Bazı arkadaşlarım partiye geldiler

Ayşe’nin bebeği oldu ve evlendi.

Cin: Tek bir dilek hakkın var.
Ahmet: Çocuğumun saatlerce altınlarımı saymasını görmek istiyorum.

Emre evlendi ve çocukları oldu

Açıklama:

'Çocuğumun saatlerce altınlarımı saymasını görmek istiyorum’ ifadesi tekmiş gibi görünen bir istek içinde başka birkaç isteği daha barındırmaktadır. Dolayısıyla burada konuşmaya dayalı sezdirim bulunmaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi dolaylı söz eylemlerine bir örnek değildir?

Çikolatan var mı?

Canım çikolata istiyor.

Keşke çikolata olsa…

Çikolata mı o?

Bana çikolatanı ver.

Açıklama:

Normal şartlar altında, soru bir bilgi edinmek amacıyla sorulur ama burada bir rica edimi gerçekleştirildiği için bu sözceler dolaylı söz eylemleridir. b ve c şıkkı dinleyicinin çıkarımına dayalı bilgi içerdikleri için dolaylı söz eylemlerdir. A şıkkı emir cümlesi olduğundan dolaysız bir söz eylemidir.

Doğru Cevap: E

Soru 50

Söz vermek, garanti etmek, temin etmek, istifa etmek gibi ifadeler, Searle’ın beş çeşit söz eylem grubundan hangisine örnektir?

İddia İfadeleri (Belirtici)

Yönlendirici

Yansıtıcı

Yükümleyici

İlan edici (Bildirici)

Açıklama:

Konuşucu gelecekte gerçekleştirmeye yönelik bir yükümlülüğü üstlendiğinde bu edimsöze yükümleyici denir: Söz vermek, yemin etmek, garanti etmek, temin etmek, tehdit etmek, istifa etmek, gibi.

Doğru Cevap: D

Soru 51

I. Edimbilimin kapsamı, önermenin içeriğindeki sözlüksel anlamdır.
II. Edimbilim, anlamın önerme içeriğinden ayrı, bağlama dayalı anlam unsurlarını inceleyen bir daldır.
III. Edimbilim, 1930’larda Amerikalı felsefeciler Morris ve Peirce ile Viyana Çevresi felsefe ekolünden Alman asıllı felsefeci Carnap’ın çalışmalarıyla başlamıştır.
Edimbilim ile ilgili yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri söylenebilir?

Yalnız I

Yalnız II

I ve III

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Hem anlambilimin hem de edimbilimin konusu anlamdır. Dilbilimin bu iki alt dalı, birbirleriyle bağlantılı olsalar da dilin farklı anlam boyutlarını araştırırlar. Anlambilimin kapsamı, önermenin içeriğindeki sözlüksel anlamdır; edimbilimin kapsamı ise konuşucunun niyetine ve bağlama dayalı anlamdır. Bu anlam farkları aşağıda daha ayrıntılı anlatılacaktır. Edimbilim, 1930’larda Amerikalı felsefeciler Morris ve Peirce ile Viyana Çevresi felsefe ekolünden Alman asıllı felsefeci Carnap’ın çalışmalarıyla başlamıştır. Edimbilimi bir çalışma alanı olarak ilk kez ortaya koyan bu felsefeciler, dilbilimin alt alanlarını şu şekilde ayırmışlardır: Sözdizim, dilsel işaretleri (sözcük gibi) birbirine bağlayan biçimsel ilişkilerin, anlambilim dilsel işaretler ile işaretlerin gönderimleri arasındaki ilişkilerin ve edimbilim dilsel işaretler ile bu işaretleri kullanan ve yorumlayanlar arasındaki ilişkilerin incelenmesidir. Edimbilim, anlamın önerme içeriğinden ayrı, bağlama dayalı anlam unsurlarını inceleyen bir daldır.
Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 52

"Konuşucuların iletişim boyutunda dilin kullanımına ilişkin soyut bilgileri" aşağıdaki terimlerden hangisi ile ifade edilir?

Bilişsel Bağlam

Önerme

İletişimsel edinç

Bağlam

Söylem Modeli

Açıklama:

Önerme: Bir tümce kullanılarak ifade edilen ve konuşucu, dinleyici, yer ve zaman gibi dil dışı bağlamdan tümüyle bağımsız ve soyut bir anlambilimsel birimdir.
Sözce: Belli bir bağlam içinde, belli bir zamanda bir konuşucu tarafından dinleyiciye belli bir yerde söylenen sözcük, nida, onaylama sesleri, bir ifade gibi bir birimdir.
Söylem modeli ya da Bilişsel bağlam iletişim kuran kişiler arasında ortak bilişsel bir bilgi envanteridir.
İletişimsel Edinç: Konuşucuların iletişim boyutunda dilin kullanımına ilişkin soyut bilgileridir. İletişimsel edinç, dilbilgisel edinci de kapsar.
Doğru cevap C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 53

Aşağıdakilerden hangisi edimbilimde anlam çözümlemesine yönelik iş bölümünde yer alır?

Gizil, dolaylı, çıkarıma dayalı olabilen anlam

Bağlamdan bağımsız bağlam

Önerme anlamı

Doğruluk değerine dayalı anlam

Yapıya dayalı anlam

Açıklama:

Anlambilim ve edimbilimde anlam çözümlemesine yönelik iş bölümü şu şekilde özetlenebilir:
Anlambilim;

Tümce (ve sözcük) anlamı X sözcüğü/tümcesi ne demek?
Zamana ve konuşucuya bağlı olmayan ve her zaman geçerli olan anlam
Birleşimsel anlam
Bağlamdan bağımsız anlam
Önerme anlamı
Doğruluk değerine dayalı anlam
Yapıya dayalı anlam
İletişimden bağımsız ele alınan anlam
Konuşucu ya da dinleyici üzerinde yaptırımı bulunmayan anlam

Edimbilim;

Konuşucu (niyetine bağlı) anlam Konuşucu X sözcüğü ya da sözcesi ile ne demek istedi?
Belli bir zaman dilimine ve konuşucuya bağlı olarak yorumlanan anlam
Gizil, dolaylı, çıkarıma dayalı olabilen anlam
Dil içi ve dil dışı bağlama dayalı anlam
Sözce anlamı
Doğruluk değerinin ötesinde anlam
İşleve dayalı anlam
Örtük iletişimsel anlam
Konuşucu ya da dinleyici üzerinde yaptırımı olabilen anlam (Örneğin, söz verme, emretme, rica etme, vd.)

Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 54

" Bana şu kalemi uzatıver" sözcesinde hangi kalemin kastedildiği hangi bağlamdan anlaşılır?

Söylemsel bağlam

Bilişsel bağlam

Toplumsal-kültürel bağlam

Durumsal Bağlam

Söylem Modeli

Açıklama:

Durumsal Bağlam: Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlardır. ‘Senin bana bu kitabı getirmen gerek’ gibi bir sözcenin dile getirilmesi ve anlaşılması için sen ve bana adıllarının ve bu kitap gibi bir Ad Öbeğinin gönderimsel özelliklerinin anlaşılması, yalnızca konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları ve hangi kitabın söz konusu edildiğinin bilinmesi ile gerçekleşebilir. Bunun için de bu kişilerle söz konusu kitabı durumsal bağlam içinde konumlandırabilmek gereklidir. Dün sinemaya yeni bir film geldi sözcesinde dün belirtecini anlamak için sözcenin zamanını bilmek önemlidir. Benzer şekilde, bana şu kitabı uzatıver sözcesinde hangi kitabın kastedildiği durumsal bağlamdan anlaşılır.
Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 55

Aşağıdakilerden hangisi İşbirliği İlkelerinin Nicelik ilkesine uygun bir davranıştır?

Bulanık anlamlılığı önleyin

Konuşmaya katkınızda gereğinden çok bilgi vermeyin.

İfadede belirsizliği önleyin.

Düzenli olun.

Yanlış olduğuna inandığınız bir şeyi söylemeyin.

Açıklama:

İşbirliği İlkesi
Nicelik İlkesi :
a) Konuşmaya katkınızı (konuşmanın amacı doğrultusunda) yeterince bilgilendirici olacak şekilde yapın
b) Konuşmaya katkınızda gereğinden çok bilgi vermeyin.
Nitelik İlkesi:
a) Yanlış olduğuna inandığınız bir şeyi söylemeyin.
b) Yeterince kanıtınız olmadan bir şey söylemeyin.
Tarz İlkesi :
a. İfadede belirsizliği önleyin.
b. Bulanık anlamlılığı önleyin.
c. Kısa ve öz konuşun (Gereksiz söz kullanıp lafı uzatmayın)
d. Düzenli olun.
Bağıntı İlkesi:
Konuşmanızı bağıntılandırın. (Diğer söylenenlerle ilişkilendirin).
Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 56

Bir doktorun bir meslektaşı, hastası, arkadaşı ve eşiyle konuşurken kullandığı dil, farklılıklar gösterecektir.Bu durum hangi bağlam ile ilişkilendirilebilir?

Söylemsel Bağlam

Bilişsel Bağlam

Söylem Modeli

Durumsal Bağlam

Toplumsal-Kültürel Bağlam

Açıklama:

Toplumsal-kültürel Bağlam: Sözcenin içinde yer aldığı toplumsal ve kültürel unsurları içeren bağlamdır. Sözcenin kullanıldığı ortamdaki konuşucu ve dinleyici arasındaki resmiyet veya samimiyet ilişkileri, konuşucu ve dinleyicinin cinsiyeti, yaşları, eğitim düzeyleri, içinde bulunulan kurumsal ortam (okul, hastane, banka, gibi). Örneğin, bir doktorun bir meslektaşı, hastası, arkadaşı ve eşiyle konuşurken kullandığı dil, farklılıklar gösterecektir. Hatta bu doktorun eşi de aynı işyerinde çalışan bir başka doktorsa aynı kişiye hastanede ve evde kullandığı dil farklı olacaktır.
Doğru yanıt E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 57

"Kişinin konuşma sırasında bir sözceyi dile getirdiğinde onunla amaçladığı örtük anlam" aşağıdaki terimlerden hangisi ile ifade edilir?

Sezdirim

Bağıntı

İşbirliği ilkesi

İletişimsel Edinç

Öneri

Açıklama:

Sezdirim, kısaca kişinin konuşma sırasında bir sözceyi dile getirdiğinde onunla amaçladığı örtük anlam demektir.
İşbirliği ilkesi: İnsanların genelde davranışlarını ve özelde dil kullanımlarını belirleyen ve insan aklı tarafından düzenlenen düzenleyici kuralların varlığı.
İletişimsel Edinç: Konuşucuların iletişim boyutunda dilin kullanımına ilişkin soyut bilgileridir. İletişimsel edinç, dilbilgisel edinci de kapsar.
Önerme: Bir tümce kullanılarak ifade edilen ve konuşucu, dinleyici, yer ve zaman gibi dil dışı bağlamdan tümüyle bağımsız ve soyut bir anlambilimsel birimdir.
Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 58

Söz Eylem Kuramı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Söz Eylem Kuramı, kişilerin inanç, amaç, isteklerine dayalı niyetlerine bağlı olarak edimsel anlam taşıyan sözcelerin konuşucu ve dinleyiciyi eyleme geçiren etkilerini inceler.

Söz Eylem Kuramı, İngiliz dil felsefecisi John L. Austin (1955, 1962) tarafından ortaya konmuştur.

Austin, söz eylemleri Şekilde görülen üçlü yapıya ayırmıştır; Düz söz eylemi, Edimsöz eylemi ve Etkisöz eylemi.

Düzsöz eylemi, bir sözceyi, ses, sözcük ve tümce olarak dilbilgisel kurallara uygun bir biçimde dile getirme edimidir.

Edimsöz eylemi, bir sözceyi dile getirmenin sonucunda ortaya çıkan etkidir.

Açıklama:

Söz Eylem Kuramı, kişilerin inanç, amaç, isteklerine dayalı niyetlerine bağlı olarak edimsel anlam taşıyan sözcelerin konuşucu ve dinleyiciyi eyleme geçiren etkilerini inceler. Söz Eylem Kuramı, İngiliz dil felsefecisi John L. Austin (1955, 1962) tarafından ortaya konmuş ve daha sonra Austin’in Harvard Üniversitesi’nde öğrencisi olan Amerikalı felsefeci John Searle (1969) tarafından geliştirilmiştir. Austin, söz eylemleri Şekilde görülen üçlü yapıya ayırmıştır:
Düzsöz eylemi: Bir sözceyi, ses, sözcük ve tümce olarak dilbilgisel kurallara uygun bir biçimde dile getirme edimidir.
Edimsöz eylemi: Sözceyi kullanarak gerçekleştirilmek istenen amaca edimsöz denir. Örneğin birisini yemeğe davet etme amacını bir sözce ile dile getirmek bir edimsöz eylemidir.
Etkisöz eylemi: Bir sözceyi dile getirmenin sonucunda ortaya çıkan etkidir. Austin’e göre etkisöz eylemleri, konuşucu, dinleyici ya da diğerlerinin duygu, düşünce, görüş ve hareketlerinde sözceler sonucunda yaratılan etkidir.
Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisi dolaysız bir söz eylemdir?

Canım çikolata istiyor.

Keşke kahve olsa...

Çay içsek ne iyi olur.

Tuzu uzat.

Kapıyı kapatman mümkün mü?

Açıklama:

Searle (1975) söz eylemleri dolaysız ve dolaylı söz eylemler olarak ikiye ayırmıştır. Söz eylemlerdeki edim açıkça dile getirilebildiği gibi konuşucu niyetini dolaylı olarak da ifade edebilir. Açıkça dile getirilen söz eylemlere dolaysız söz eylemler, edimin açıkça dile getirilmediği durumlardaki söz eylemlere ise dolaylı söz eylemler denir. Dolaylı söz eylemde konuşucu dinleyiciye paylaştıkları bağlama bağlı olarak onun akılcı yetilerine güvenerek çıkarımda bulunması amacıyla bir söz eylem iletir.
24. a. Bana çikolata ver.
b. Bana çikolata verir misin?
c. Çikolatan var mı?
d. Canım çikolata istiyor.
e. Keşke çikolata olsa...
Örnek (24a)’da açıkça dile getirilen bir emir görüyoruz. Bu dolaysız bir söz eylemdir. Öte yandan (24b-c) soru tümceleridir. Normal şartlar altında, soru bir bilgi edinmek amacıyla sorulur ama burada bir rica edimi gerçekleştirildiği için bu sözceler dolaylı söz eylemleridir. Benzer şekilde (24 d-e) örnekleri de dinleyicinin çıkarımına dayalı bilgi içerdikleri için dolaylı söz eylemlerdir. Konuşucu, dinleyicinin bu sözceleri rica olarak yorumlayıp, çikolata isteği yönünde etkisöz edimi gerçekleştirmesini beklemektedir. Dolaysız söz eylemlerin bir tek anlamı vardır; oysa dolaylı söz eylemlerde çok lu anlam söz konusudur.
Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 60

"Başarılarından dolayı seni kutlarım."
Yukarıdaki sözce hangi söz eylem grubuna girer?

Belirtici

Yönlendirici

Yükümleyici

Yansıtıcı

İlan edici

Açıklama:

İddia İfadeleri (Belirtici): Konuşucunun dünyada gerçekleşmiş olan, gerçekleşmesi olası olan olayları, vuku bulduğundan emin olduklarını, varsayımlarını, tahminlerini belirtiği sözcelerdir.
Yönlendirici: Amacı dinleyicinin bir iş yapmasını sağlamak olan edimlere yönlendirici denir.
Yükümleyici: Konuşucu gelecekte gerçekleştirmeye yönelik bir yükümlülüğü üstlendiğinde bu edimsöze yükümleyici denir.
Yansıtıcı: Konuşucu, bir psikolojik durumunu dışa vurur: teşekkür etmek, başsağlığı dilemek, mutluluk dilemek, teselli etmek, tebrik etmek, gibi.
İlan edici (Bildirici): Bu edimsözler aracılığıyla dünyada bir durum değişikliğine yol açılır: Seni işe alıyorum, Bu bebeğin adını “Gülsüm” koyuyorum, gibi.
Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 61

Chomsky’nin edinç terimini, dilin iletişimsel düzeydeki bilgisini de kapsayacak
şekilde genişleterek iletişimsel edinç kavramını öneren dilbilimci kimdir?

Gotlob Frege

Dell Hymes

Herbert Paul Grice

John Searl

John Austin

Açıklama:

İletişimsel edinç kavramını öneren kişi, Amerikalı toplumdilbilimci Dell Hymes'tır.

Doğru Cevap: B

Soru 62

Edimbilim hangisiyle ilgilenir?

Örtük iletişimsel anlam

İletişimden bağımsız ele alınan anlam

Birleşimsel anlam

Doğruluk değerine dayalı anlam

Zamana ve konuşucuya bağlı olmayan ve her zaman geçerli olan anlam.

Açıklama:

Edimbilim-Anlambilim İlişkisi
A seçeneği dışındaki anlam türleri, anlambilimin inceleme alanına girer. Edimbilimde sözcükler aracılığıyla dile getirilmeyen, yüzeyde görülmeyen, yani örtük anlam incelenir.

Doğru Cevap: A

Soru 63

Aşağıdaki örneklerden hangisi yalnızca anlambilimsel açıdan incelenebilir?

Hava biraz serinledi.

Saat da geç olmuş.

Yarın iş var.

Bana tuzluğu uzatır mısın, lütfen?

Şu elbise ne kadar güzel!

Açıklama:

Edimbilim-Anlambilim İlişkisi
D seçeneği dışındaki tümceler farklı bağlamlarda farklı anlamlar taşıyabilir ve bu nedenle anlambilimin yanı sıra edimbilimsel açıdan da incelenebilir.

Doğru Cevap: D

Soru 64

Konuşulan varlıklar, onlara atfedilen özellik, eylem, nitelikler ve bunların arasındaki bağların bulunması. Bu tanım, aynı anlamı taşıyan hangi iki kavram için kullanılmıştır?

Söylem Modeli - Bilişsel Bağlam

Söylem Modeli - Durumsal Bağlam

Toplumsal-kültürel Bağlam - Bilişsel Bağlam

Söylemsel Bağlam - Bilişsel Bağlam

Söylemsel Bağlam - Durumsal Bağlam

Açıklama:

Söz konusu tanım, eşanlamlı olarak kullanılan Söylem Modeli ya da Bilişsel Bağlam kavramları için verilmiştir.

Doğru Cevap: A

Soru 65

Uzun süreli bellekte depolanan ortak bilgi açısından Bilişsel Bağlamla etkileşen bağlam hangisidir? Bu etkileşim aynı zamanda gönderimsel ifade ve sözce seçimini belirler.

Durumsal Bağlam

Söylemsel Bağlam

Dilbilimsel Bağlam

Söylem Modeli

Toplumsal-kültürel Bağlam

Açıklama:

Konuşucu ve dinleyicinin paylaştıkları ortak bilgi açısından Toplumsal-kültürel ve Bilişsel
Bağlamlar yakından ilişkilidir. Bir diğer deyişle, konuşucu dinleyicinin neyi bilip neyi bilmediğini önceden tahmin eder; edimbilimdeki eski-yeni bilgi kavramları da buna ilişkindir.

Doğru Cevap: E

Soru 66

Yalnızca dili doğru kullanmayı ve anlamayı değil, genel olarak insan davranışlarını akılcılık ve iyi niyet çerçevesinde biçimlendiren kavram hangi isimle bilinir ve onu öneren dilbilimci kimdir?

Söz Eylem Mutluluk Koşulları , J. L. Austin

Dolaylı ve dolaysız söz eylemler, J. Searl

İşbirliği İlkesi, H.P. Grice

Üretici-dönüşümsel Dilbilim Kuramı, N. Chomsky

Göstergebilim, F. de Saussure

Açıklama:

Grice, insanların genelde davranışlarını ve özelde dil kullanımlarını belirleyen ve insan aklı tarafından düzenlenen İşbirliği İlkesini önermiştir. İşbirliği ilkesinin alt ilkeleri ise şunlardır: Nicelik İlkesi, Nitelik İlkesi, Bağıntı İlkesi ve Tarz İlkesi.

Doğru Cevap: C

Soru 67

- Dün Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nü satın aldım.
- Oo, ben de Tanpınar'ı çok severim.
Bu diyalog hangi ilkeyi en iyi biçimde örneklendirir?

Nitelik İlkesi

Tarz İlkesi

Bağıntı İlkesi

Sezdirim

Nicelik İlkesi

Açıklama:

'Konuşmanızı bağıntılandırın. (Diğer söylenenlerle ilişkilendirin)' şeklinde ifade edilebilecek Bağıntı İlkesi, konuşma sırasında daha önce söylenmiş olanlara bağıntılı katkı yapmamızı salık verir.

Doğru Cevap: C

Soru 68

Bir sözcede açıkça dile getirilmeyen, ama konuşma ilkeleri doğrultusunda konuşucunun iletmeyi hedeflediği örtük anlamdır; doğrudan ifade edilmese de anlaşılan bilgidir. Genellikle sözcelerin ilkelere uyulmaması sonucu ortaya çıkar.
Bu tanım, hangi kavram için verilmiştir?

Toplumsal-kültürel Bağlam

Sezdirim

Söylemsel Bağlam

Bağıntı İlkesi

Bilişsel Bağlam

Açıklama:

Bu tanım, Grice tarafından önerilen ve (1) konuşmaya dayalı, (2) geleneksel olmak üzere ikiye ayrılan Sezdirim kavramı için verilmiştir.

Doğru Cevap: B

Soru 69

Bazı sözceler dile getirilirken aynı zamanda bir eylem gerçekleştirir. Örneğin, onları söyleyerek toplantı açabiliriz, af dileyebiliriz ya da yemin edebiliriz. Bu sözceler söylemek, belirtmek, dile getirmek, iddiaya girmek, söz vermek, yemin etmek, özür dilemek, affetmek, yasaklamak, vb. eylemlerle kullanılır.
Bu sözceler hangi isimle bilinir?

Etkisöz

Düzsöz

Saptayıcı sözce

Edimsel sözce

Dolaysız söz eylem

Açıklama:

Söz Eylem Kuramı
Bu tür sözceler edimsöz ya da edimsel sözce olarak bilinir.

Doğru Cevap: D

Soru 70

Odanın biraz karanlık olduğunu düşünüyorsunuz ve Ahmet'in kalkıp ışık yakmasını istiyorsunuz. Bunu sağlayacak dolaylı söz eylem aşağıdakilerden hangisidir?

Ahmet, bir kalkıp ışığı yaksan.

Burası biraz karanlık mı?

Hava da nasıl serinledi birden.

Rica etsem ışığı yakar mısın?

Işığı yak, lütfen.

Açıklama:

Dolaylı ve dolaysız söz eylemler
Dolaylı söz eylem dinleyicinin çıkarım gücüne güvenerek, yapılması istenilen eylemi ima eden sözcelerdir. Bağlama uygun dolaylı söz eylem B seçeneğinde verilmiştir.

Doğru Cevap: B

Ünite 6

Soru 1

“Dün bir adam gördüm” dediğimizde, dinleyicinin hangi söylem varlıkları kategorilerinden hangisini kullanmış oluruz?

Yepyeni Bilgi

Çıkarımsal Bilgi

Söylemsel Eski Bilgi

Durumsal Eski Bilgi

Kullanılmamış Yeni Bilgi

Açıklama:

Dinleyicinin bilişsel bağlamında (söylem modelinde) bulunmayan yepyeni söylem varlıklarıdır: “Dün bir adam gördüm” örneğindeki bir adam gibi.

Doğru Cevap: A

Soru 2

“Gelin ve damat dans ettikten sonra düğün pastasını kestiler.' cümlesindeki gelin, damat, düğün gibi söylem varlığına ilişkin bilgiler varsayılan tanıdıklık gruplarından hangisinin altında yer alır?

Söylemsel Eski Bilgi

Çıkarımsal Bilgi

Kullanılmamış Yeni Bilgi

Yepyeni bilgi

İliştirilmiş Bilgi

Açıklama:

Dinleyicinin söylem modelinde bulunan bir söylem varlığıyla ilgili olarak çıkarım yoluyla ulaşılabilecek bilgi çıkarımsal bilgidir. Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu». Burada şoför, taksi gibi bir söylem varlığına ilişkin olarak çıkarım aracılığıyla ulaşılabilir bilgidir.

Doğru Cevap: B

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi kullanılmamış yeni bilgiye örnektir?

Dün bir kazak almıştım. Leyla onu çok beğendi.

Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu.

Zeki Müren, sanat güneşi olarak anılmaktadır.

Ben, duvardaki asılı tablomu anneme verdim.

Dün bir adam gördüm.

Açıklama:

“Dün bir adam gördüm” örneğindeki bir adam gibi.Dinleyicinin bilişsel bağlamında (söylem modelinde) bulunmayan yepyeni söylem varlıklarıdır.
Ben, duvardaki asılı tablomu anneme verdim.Durumsal bağlamda bulunduğu için eski bilgidir. Örneğin, konuşucu ve dinleyici olarak kullandığımız adıllar, ben, sen, odadaki duvarda asılı tablo, içinde bulunduğumuz yıl , dün gibi.
“Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu». Burada şoför, taksi gibi bir söylem varlığına ilişkin olarak çıkarım aracılığıyla ulaşılabilir bilgidir.
Sözlü ya da yazılı söylemde daha önce dile getirilmiş olan, yani söylem bağlamında bulunan bir varlık söylemsel eski bilgiyi oluşturur: “Dün bir kazak almıştım. Leyla onu çok beğendi.” Bu örnekte “onu” adılı daha önce söz edilen bir varlıkla eş gönderimseldir ve söylemsel eski bilgi içerir.
Konuşucu ve dinleyici tarafından toplumsal kültürel bağlam kapsamında bilinen ama dinleyicinin o anda bilişinde etkin olmayan söylem varlığı. Örneğin, Zeki Müren.

Doğru Cevap: C

Soru 4

I. Konu
II. Odak
III. Karşıtsallık
Yukarıdakilerden hangisi/ hangileri bilgi yapısının farklı bileşenlerindendir?

Yalnız I

Yalnız III

I ve II

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Bilgi yapısının farklı bileşenleri konu, odak ve karşıtsallıktır.

Doğru Cevap: E

Soru 5

Ayşe: Bu pastayı kim yedi?
Serap: Pastayı Can yedi.
yukarıdaki dialoga bakıldığında sırasıyla cümlelerdeki odak ögeler nedir?

pasta- yedi

pasta- Can

kim- Can

yedi- Can

bu- pasta

Açıklama:

Odak yeni bilgi ta- şıdığı için soru tümcelerindeki soru sözcükleri ve onlara verilen yanıt odak ögeleridir (Gundel, 1998; Büring, 1997:44). Aşağıdaki örneklerde odak bü- yük harflerle gösterilmiştir:
Ayşe: Bu pastayı KİM yedi?
Serap: Pastayı CAN yedi.
Burada hem soru sözcüğü hem de onun yanı- tı olan Can odak alan ögelerdir.

Doğru Cevap: C

Soru 6

Robin Lakoff (1973) oluşturduğu kibarlık ilkelerinden değildir?

Dil kullanımında açık ol

Kibar ol

Resmiyet

Saygı

Karşındakinin öz imgesini tehdit etme

Açıklama:

Robin Lakoff (1973) dil çözümlemelerinde dilbilgisel ve anlambilimsel kuralların yanı sıra edimbilimsel kuralların da eklenmesi gerektiğini savunmuştur. Bunlar Grice’ın konuşma ilkelerin- den esinlenen kibarlık ilkeleridir:
a. Dil kullanımında açık ol (Grice anlamında yani dilde bulanıklığa izin verme).
b. Kibar ol
Karşıdakine dayatmada bulunma. Seçe- nek tanı.
Dinleyicinin kendisini iyi hissetmesini sağla; arkadaşça davran
d. Resmiyet: Mesafeli davran.
e. Saygı: Seçenek tanı.
f. Dostluk / samimiyet: Duygudaşlık, dostluk göster.

Doğru Cevap: E

Soru 7

Emretme, isteme, rica etme gibi söylemler edimsözün hangi sınıfını yansıtır?

Rekabetçi Edimsözler

Dost ve yakınlık edimsözleri

İşbirlikçi edimsözler

Çatışmacı edimsözler

Edimsözler

Açıklama:

Edimsözün amacı sosyal amaçla rekabet halindedir: emretme, isteme, rica etme, talep etme, vs.

Doğru Cevap: A

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi çatışmacı edimsöz sınıfından değildir?

Tehdit etme

Suçlama

Emretme

Azarlama

Küfretme

Açıklama:

Emretme, rekabetçi edimsöz sınıfındadır.

Doğru Cevap: C

Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Leech' in (1983) kibarlık ilkeleri arasında değildir?

Nezaket İlkesi

Cömertlik İlkesi

Tevazu İlkesi

İşbirlikçi İlkesi

Duygudaşlık İlkesi

Açıklama:

Nezaket, cömertlik, övgü, tevazu, uyuşum ve duygudaşlık kibarlık ilkelerindendir.

Doğru Cevap: D

Soru 10

(a) Kendine övgüyü azalt.
(b) Kendine eleştiriyi artır.
Leech' in kibarlık ilkelerinden hangisine işaret etmektedir?

Nezaket İlkesi

Cömertlik İlkesi

Tevazu ilkesi

Duygudaşlık İlkesi

Uyuşum İlkesi

Açıklama:

'(a) Kendine övgüyü azalt. (b) Kendine eleştiriyi artır.' tevazu ilkesini yansıtmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 11

Daha önce sözünü etiğimiz gibi söylem varlıkları sözlü ve yazılı dilde sözünü etiğimiz ve gönderim yaptığımız ve genellikle Ad Öbeği ile kodlanan varlıklardır. İstanbul, Ali, bizim okul vs. gibi öğeler söylem varlığı olabilir. Hâlihazırda dinleyicinin zihninde bulunan söylem varlıkları eski, dinleyicinin zihninde bulunmayan söylem varlıkları ise dinleyici için yenidir. Prince (1981) gönderimsel öğeleri tanıdıklık (eski) ya da tanıdık olmama (yeni) bilgi olma durumlarına göre sınıflandırır. Bu doğrultuda “Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu». örneğinde aşağıdaki hangi bilgi verilmek istenmiştir?

Yepyeni bilgi

Çıkarımsal bilgi

Söylemsel eski bilgi

Yepyeni (İliştirilmiş) bilgi

Kullanılmamış yeni bilgi

Açıklama:

Dinleyicinin söylem modelinde bulunan bir söylem varlığıyla ilgili olarak çıkarım yoluyla ulaşılabilecek bilgi. “Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu». Burada şoför, taksi gibi bir söylem varlığına ilişkin olarak çıkarım aracılığıyla ulaşılabilir bilgidir. Benzer şekilde bir düğünden söz edildiğinde gelin, damat, takılar, davetliler, vd. kişinin bilişinde çağrışımsal olarak oluşturulur.

Doğru Cevap: B

Soru 12

Aşağıdaki sorulardan hangisi karşıtsallık oluşturur?

Bu pastayı kim yedi?

Can yemek pişiriyor.

Bebeği Suzan uyuttu.

Ali mi Ayşe mi geldi?

Sinemaya kim gidiyor?

Açıklama:

Ali mi Ayşe mi geldi? Ali geldi. Burada “Ali” ve “Ayşe” benzer varlıklardır çünkü her ikisi de gelme olasılığı bulunan kişilerdir ve bu eylemi gerçekleştirme açısından karşıtsallık oluştururlar. Yapılan eylemler de diğerlerine göre karşıtsallık oluşturabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 13

Dilbilimde kibarlığı ilk kez araştıran Amerikalı dilbilimci kimdir?

Grice

Leech

Erving

Robin Lakoff

Brown ve Levinson

Açıklama:

Daha önce gördüğümüz gibi Grice, insanların sağduyulu bireyler olarak iletişimi etkin biçimde iletmek için işbirliği yaptığını belirtmiştir. Dilbilimde kibarlığı ilk kez araştıran Amerikalı dilbilimci Robin Lakoff (1973, 1977) Grice’tan etkilenerek kibarlık ilkeleri önermiştir. Daha sonra Leech (1983) yine Grice’tan etkilenerek kibarlık ilkelerini genişletmiş, Brown ve Levinson (1978, 1987) ise Amerikalı toplumbilimci Erving Goffman’ın yüz kavramı açısından bir kibarlık modeli önermişlerdir.

Doğru Cevap: D

Soru 14

Aşağıdaki örneklerde dinleyiciden istenen işin, (a)’da olduğu gibi doğrudan ifadesinden başlayarak (e)’ye doğru gittikçe daha dolaylı biçimde dile getirilen sözceler en az kibardan en kibara doğru sıralanmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu sıralamaya uymaz? a-Telefona cevap vermeni istiyorum. b-Telefona cevap verir misin? c-Telefona cevap ver. d-Telefona cevap verebilir misin? e-Zahmet olmazsa telefona cevap verebilir misin?

Açıklama:

a. Telefona cevap ver. b. Telefona cevap vermeni istiyorum. c. Telefona cevap verir misin? d. Telefona cevap verebilir misin? e. Zahmet olmazsa telefona cevap verebilir misin? Şeklinde sıralanmalıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 15

Leech’e göre, dolaylı dil kullanımı karşıdakine yaptırım uygulamayıp, seçenek sunması nedeniyle daha kibardır. Bazı edimsözler, içsel olarak konuşucu için bazıları da dinleyici için yarar (ya da zarar) sağlayan ya da çaba gerektiren özelliğe sahiptir ve edimsözün amacı kişilerarası ilişkideki sosyal amaçla uyumlu veya uyumsuzdur. Edimsözün amacının sosyal amaçla rekabet halinde olduğunu aşağıdakilerden hangisinden anlayabiliriz?

İlan etme

Talep etme

Davet etme

İkram etme

Tehdit etme

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 16

Leech’in kibarlık ilkelerine göre (a) Kendine yararı azalt. (b) Kendi çabanı artır. ifadeleri aşağıdaki ilkelerden hangisidir?

Övgü İlkesi

Tevazu İlkesi

Uyuşum İlkesi

Nezaket ilkesi

Cömertlik İlkesi

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 17

Brown ve Levinson’a göre bazı eylemler, yüz tehdit edici, diğerleri yüz koruyucu ya da artırıcı niteliktedir. Aşağıdakilerden hangisi konuşucunun olumlu yüzünü tehdit edebilecek eylemler arasında yer alır?

İnanç

Kişilik

Eleştirme

Özür dileme

Teşekkür etme

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 18

Eğer dinleyicinin yüzü tehdit edilmeyecekse ya da bu konuşucu bunu umursamıyorsa tümceden de anlaşılacağı gibi “Bu mektubu postaneye götür.” son derece dolaysız veya buyruk veren sözceler seçilebilir. Bu örnekten yola çıkarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Kayıt dışı

Olumlu yüz

Olumlu kibarlık

Olumsuz kibarlık

Kayıtlı doğrudan edim

Açıklama:

Bir edimi en açık biçimde lafı dolandırmadan ve doğrudan gerçekleştirmek gibi kayıtlı doğrudan edimdir.

Doğru Cevap: E

Soru 19

Culpeper (1996), Brown ve Levinson’ın (1987) modeline paralel olarak kabalık stratejileri önerir. Karşıdaki kişinin yüzünü korumak yerine yüze saldırı söz konusudur. Bu doğrultuda “Kişinin yüzüne dil aracılığıyla doğrudan yapılan saldırıdır. Burada yüz tehdit edici söz eylemler ve dayatmalar kullanılır. “Konuşma!”, “işine bak!”” olarak verilen açıklama aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

Sözde kibarlık

Kibarlık uygulamamak

Doğrudan kayıtlı kabalık

Olumlu yüze yapılan saldırı

Olumsuz yüze yapılan saldırı

Açıklama:

Doğrudan kayıtlı kabalık

Doğru Cevap: C

Soru 20

Tabu sözcükler bir kültürden diğerine değişiklik gösterse de her kültürde farklı konulara ilişkin sözcükler tabuyu oluşturur. “kötü hastalık”, “uzun süren bir hastalık” gibi kavramlar aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

Cinsellik

Hastalık ve Ölüm

Doğaüstü yer, varlık ve güçler

Vücut salgıları ve vücut organları

Farklı topluluklara ilişkin önyargı

Açıklama:

Hastalık ve Ölüm: Bu iki kavram da insanda korku ve olumsuz duygular uyandıran iki kavramdır. Almanya’da konuşulan eski İbranicede (Yidiş) bir insana bela okumak amacıyla: “Cholerya!” (kolera ol) denebilir. Türkçede ise birisine “Geber” diyerek ona ilişkin olumsuz duygularımızı dile getirebiliriz. Çağımızın hastalığı olan kanser sözcüğünün tabu olduğunu ve “kötü hastalık”, “uzun süren bir hastalık” gibi kavramlarla yumuşatılmaya çalışıldığını, ölümün “hakkın rahmetine kavuşmak”, “birisini kaybetmek” gibi yumuşatarak dile getirildiğini biliyoruz.

Doğru Cevap: B

Soru 21

“Hani Ayşe teyze var ya.." varsayılan tanıdıklık gruplarından hangisine örnektir?

Yepyeni bilgi

Yepyeni (İliştirilmiş) bilgi

Kullanılmamış yeni bilgi

Çıkarımsal bilgi

Söylemsel eski bilgi

Açıklama:

Kullanılmamış yeni bilgi Konuşucu ve dinleyici tarafından toplumsal kültürel bağlam kapsamında bilinen ama dinleyicinin o anda bilişinde etkin olmayan söylem varlığı. Örneğin, Zeki Müren, İstanbul, Eskişehir, gibi. Türkçede ayrıca hatırlatma kullandığımız “hani Ayşe teyze var ya...” gibi örnekler. Bir kiplik söylem belirteci olan hani sözcüğü uzun süreli bellekte paylaşılan ama konuşma anında dinleyicinin bilişinde olmayan (kullanılmamış) bilgiye işaret eder.

Doğru Cevap: C

Soru 22

"Masanın üzerindeki pastayı kim yedi?" Bu sorudaki odak aşağıdakilerden hangisidir?

Masanın

Üzerindeki

Pastayı

Kim

Yedi

Açıklama:

Odak yeni bilgi taşıdığı için soru tümcelerindeki soru sözcükleri ve onlara verilen yanıt odak ögeleridir (Gundel, 1998; Büring, 1997:44). Aşağıdaki örneklerde odak büyük harflerle gösterilmiştir:
Ayşe: Bu pastayı KİM yedi?
Serap: Pastayı CAN yedi.

Doğru Cevap: D

Soru 23

"Ali Ayşe’ye dün kitap mı verdi?" Verilen sorudaki odak aşağıdakilerden hangisidir?

Ali

Ayşe'ye

dün

kitap

verdi

Açıklama:

Örnekte mI soru biçimbiriminin önünde bulunan ögeler odaktır.

Doğru Cevap: D

Soru 24

I.Konu belirgin ise eksiltilebilir.
II. Odak belirgin ise eksiltilebilir.
III. Konu karşıtsal konu dışında vurgu almaz.
Yukarıda Türkçede Bilgi Yapısının Özellikleri hakkında verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

Yalnız I

I-II

I-III

II-III

I-II-III

Açıklama:

Odak hiç bir durumda eksiltilemez.

Doğru Cevap: C

Soru 25

Aşağıdakilerden hangisi kaba olarak nitelendirilebilir?

Yaşasın! İkimiz de sınavı kazandık. Hadi bunu kutlayalım.

Hem sen, hem de ben sınavı kazandık. Oysa sen benim kadar çalışmamıştın bile. Haksızlık bu! Yoksa torpilin mi vardı?

Biliyor musun? Ben sınavı kazandım.

Sen sınava geç kaldın ama yine de kazandın.Tebrikler.

Hem sen, hem de ben sınavı kazandık. Zaten ikimiz de çok çalışmıştık. Tebrikler.

Açıklama:

B seçeneği arkadaşını küçümseyip, ona hakaret ederek onun öz imgesini tehdit etmektedir.

Doğru Cevap: B

Soru 26

Aşağıdakilerden hangisi İşbirlikçi edimsözler'e örnektir?

Rica etme

Tebrik etme

Teşekkür etme

Rapor verme

Tehdit etme

Açıklama:

İşbirlikçi edimsözler Edimsözün amacı sosyal amaçla bağlantılı değildir: rapor verme, ilan etme, öykü anlatma, vs.

Doğru Cevap: D

Soru 27

"Kendine eleştiriyi artır." Kibarlık ilkerinden hangisine aittir?

Nezaket İlkesi

Cömertlik İlkesi

Övgü İlkesi

Tevazu İlkesi

Uyuşum İlkesi

Açıklama:

Tevazu İlkesi (a) Kendine övgüyü azalt. (b) Kendine eleştiriyi artır.

Doğru Cevap: D

Soru 28

"Bana arabanı verebilirsin." Aşağıda verilen cümleyle ilgili yapılan açıklamalardan hangisi doğrudur?

Karşıdakinin çabasını kendi yararını artırdığı için kibar bir sözce değildir.

Kendi çabanı artırıp karşıdakinin yararını artırdığı için kibar bir sözcedir

Karşıdakini eleştirdiği için kibar bir sözce değildir.

Tevazu gösterdiği için kibar bir sözcedir.

Tevazu göstermediği için kibar bir sözce değildir.

Açıklama:

Nezaket Üst ilkesi Beni eve götür. Karşıdakinin çabasını kendi yararını artırdığı için kibar bir sözce değildir.

Doğru Cevap: A

Soru 29

Aşağıdakilerden hangisi Dinleyicinin olumlu yüzünü tehdit eden eylemlerden biridir?

Emir ve ricalar

İsteksizce söz vermek zorunda kalma

İltifatları kabul etme

İtiraf etme

Eleştirme

Açıklama:

Dinleyicinin olumlu yüzünü tehdit eden eylemler fiikayet etme, eleştirme, diğerinin fikrine karşı çıkma,tabu olan konularda konuşma, kişilik, inanç, sahip oldukları ve değerlerine karşı nefret gösterme.

Doğru Cevap: E

Soru 30

"Bu mektubu postaneye götür." Verilen örnek aşağıdaki hangi kavrama aittir?

Olumsuz Kibarlık

Kayıtlı doğrudan edim

Olumlu Kibarlık

Yüz tehdit eden eylem

Yüz tehdit eden eylemi dile getirmeme

Açıklama:

Öte yandan, bir edimi en açık biçimde lafı dolandırmadan ve doğrudan gerçekleştirmek Örnek ’deki gibi kayıtlı doğrudan edimdir:Bu mektubu postaneye götür.

Doğru Cevap: B

Soru 31

Aşağıdakilerden hangisi bilgi değeri bakımından diğerlerinden farklıdır?

Bir adam kaçırılmış.

Suzan kayıt yaptırdı.

Ayşe henüz kaydını yaptırmadı.

Adam toplantıyı terk etmiş.

Çocuk bisikletini kaybetmiş.

Açıklama:

Gönderimsel bilgi değeri söylem varlıklarının özelliğidir. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim:

Ali dün bir kitap aldı.
Bir arkadaşım dün bir kitap aldı.
Bir adam dün bir kitap aldı.

Bu örneklerde “Ali “, “bir arkadaşım”, “birisi “, vs. gibi öğeler eski ya da yeni bilgi değeri taşıyabilirler: “Ali”, “bir arkadaşım” ve “bir adam” farklı eski yeni bilgi değerleri taşırlar. Bilgi değerinin seçimi, konuşucunun zihnindeki dinleyicinin neyi bilip neyi bilmediğine ilişkin “tanıdıklık varsayımı”na dayanır: “Ali” derken dinleyicinin de o kişiyi tanıdığını biliyor ya da varsayıyordur. “Bir arkadaşım” dediği zaman o arkadaşını dinleyicinin tanımadığını, “bir adam” dediği zaman ise bu kişinin ne konuşan ne de dinleyen tarafından tanınmadığını düşünüyordur. Öyleyse söylem varlıklarına ilişkin farklı farklı eski yeni bilgi değerleri bulunmaktadır. Bu tür eski yeni bilgiyi (gönderimsel) bilgi değeri olarak adlandıracağız. Öte yandan, (a)’daki sözcede “Ali” ve “bir kitap” öğelerinin de sözcede bir diğerine göre eski yeni bilgi yapısı vardır: “Ali” eski, “bir kitap” yeni bilgidir. Bu bağlamda, seçeneklerde geçen bir adam yeni bilgi taşırken, diğerleri eski bilgi içermektedir. Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 32

Göreceli eski bilgi olan konunun genelde gönderimsel olarak da eski bilgi olması aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

Bilgi değeri ve bilgi yapısı bağımsızdır.

Bilgi değeri ve bilgi yapısı örtüşebilir.

Bilgi değeri görecelidir.

Bilgi yapısı gönderimseldir.

Bilgi yapısı tanıdıklık varsayımına dayanır.

Açıklama:

Örneğin, daha sonra görüleceği gibi göreceli eski bilgi olan konu, genelde gönderimsel olarak da eski bilgidir. Doğru cevap B’ dir.

Doğru Cevap: B

Soru 33

Aşağıdakilerden hangisi bilgi yapısının bileşenidir?
I. Konu
II. Odak
III. Karşıtsallık

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

Yalnız I, II

I, II, III

Açıklama:

Bilgi yapısının farklı bileşenleri konu, odak ve karşıtsallıktır. Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 34

Seçeneklerden hangisi aşağıdaki soru tümcesi için odak olarak tanımlanır?
Dün yaptığım pastayı kim yedi?

Dün

Yaptığım

Pastayı

Kim

Yedi

Açıklama:

Odak: Odak söylem bağlamı kapsamında en yeni bilgi olarak tanımlanabilir. Odak yeni bilgi taşıdığı için soru tümcelerindeki soru sözcükleri ve onlara verilen yanıt odak ögeleridir. Verilen örnekteki soru sözcüğü kim olduğuna göre, doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 35

Aşağıdakilerden hangisi dilde bilgi yapısını kodlayan unsurlardandır?

Edimbilimsel özellikler

Anlambilimsel özellikler

Sözdizimsel özellikler

Sözcükbilimsel özellikler

Tarihsel özellikler

Açıklama:

Bilgi yapısı her dilde bulunan bir ulamdır. Evrensel olarak bilgi yapısını kodlayan üç unsur bulunmaktadır: biçimbirimsel özellikler, sesbilimsel özellikler, sözdizimsel özellikler. Döğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 36

Türkçedeki bilgi yapısının özellikleri düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi doğru olur?

Konu eksiltilebilir.

Odak eksiltilebilir.

Karşıtsallık eksiltilebilir.

Odak vurgu almaz.

Karşıtsallık vurgu almaz.

Açıklama:

Doğru cevap A’ dır.

Doğru Cevap: A

Soru 37

Kibarlık ilkelerine göre aşağıdakilerden hangisi kibar bir sözcedir?

Size çaya geleceğim bu akşam.

Bu eşsiz mücevheri kabul edin.

Bu çam sakızı çoban armağanını kabul edin.

Bu yemek tuzlu olmuş.

Bana su getir.

Açıklama:

A ŞIKKI: Kendi yararını artırıp karşıdakinin çabasını artırdığı için kibar bir sözce değildir.
B ŞIKKI: Tevazu göstermediği için kibar bir sözce değildir.
C ŞIKKI: Tevazu gösterdiği için kibar bir sözcedir.
D ŞIKKI: Karşıdakini eleştirdiği için kibar bir sözce değildir.
E ŞIKKI: Karşıdakinin çabasını kendi yararını artırdığı için kibar bir sözce değildir.
Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 38

Aşağıdaki hitap şekillerinden hangisi olumsuz kibarlık belirtir?

Hayatım

Dostum

Kardeşim

Ahmet Bey

Ahmet

Açıklama:

Kayıtlı edimler ikiye ayrılır: Olumlu kibarlık ve olumsuz kibarlık. Olumlu kibarlık, dinleyicinin acısını paylaşmak, dayanışma, paylaşma ve ortak yönleri vurgulamak, iyimser tavır göstermek için söylenen sözler olumlu kibarlık stratejileridir. Yakınlık, dostluk, arkadaşlık ve dayanışma gösteren ‘Ayşeciğim, tatlım, canım, güzelim, hey yakışıklı, aslan kardeşim’, gibi hitap şekilleri ile dinleyicinin hoşlanacağını düşündüğümüz sözcükleri kullanarak paylaşım sağlamaktır. Olumlu kibarlık, aile bireyleri arasında, yakın arkadaşlarla birlikteyken kullanılır çünkü olumlu kibarlık yakınlık göstergesidir. Olumlu kibarlık, aynı camiadan olmaktır; “senin neyin varsa benim, benim neyin varsa senindir”. Olumlu kibarlık yakınlık göstergesidir. Öte yandan olumsuz kibarlık mesafe ve resmiyet göstergesidir. Olumsuz kibarlık stratejileri dolaylı dil kullanımını ve saygı dolu hitap ifadelerini içerir. Diğer kişiye baskı uygulamaktan kaçınmak, ona seçenekler sunmak, olası yüz tehdit edici edimlere özür dileyerek başlamak, olumsuz kibarlık stratejileridir: Siz, Doktor Hanım gibi hitap tarzları olumsuz kibarlık stratejilerine örnek oluşturur. Öyleyse, Ahmet Bey de olumsuz kibarlık gösterir. Doğru cevap D’ dir.

Doğru Cevap: D

Soru 39

Aşağıdaki sözce için seçeneklerden hangisi doğrudur?
Senden ne köy olur, ne kasaba!

Doğrudan kayıtlı kabalık

Olumlu yüze yapılan saldırı

Olumsuz yüze yapılan saldırı

Sözde kibarlık

Kayıt dışı kabalık

Açıklama:

Olumsuz yüze yapılan saldırı: Kişinin olumsuz yüzüne yapılan sözel şiddeti içerir: Korkutmak, azarlamak, dalga geçmek, küçümsemek, itibarsızlaştıran sözler kullanmak, diğer kişinin kişisel alanına saldırı, vd. “Sen bu işten ne anlarsın? “ gibi. Doğru cevap C’ dir.

Doğru Cevap: C

Soru 40

Aşağıdakilerden hangisi tabu konusudur?
I. Doğa üstü güçler
II. Vücut organları
III. Hastalık

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

Yalnız I, II

I, II, III

Açıklama:

Tabu sözcükler bir kültürden diğerine değişiklik gösterse de her kültürde aşağıdaki konulara ilişkin sözcükler tabuyu oluşturur:

Doğaüstü yer, varlık ve güçler
Vücut salgıları ve vücut organları
Hastalık ve Ölüm
Cinsellik
Farklı topluluklara ilişkin önyargı, nefret ve aşağılama gösteren sözcükler

Doğru cevap E’ dir.

Doğru Cevap: E

Soru 41

Aşağıdakilerden hangisi tanıdıklık varsayımına dayanır?

Yeni evler pahalı

İnşaat sektörü yavaşladı

Ev dekorasyonu zahmetli

Canan yeni bir ev aldı

Ev satışları arttı

Açıklama:

Bilgi değerinin seçimi, konuşucunun zihnindeki dinleyicinin neyi bilip neyi bilmediğine ilişkin “tanıdıklık varsayımı”na dayanır: “Canan” derken dinleyicinin de o kişiyi
tanıdığını biliyor ya da varsayıyordur.

Doğru Cevap: D

Soru 42

"Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu" cümlesi hangi varsayılan tanıdıklık grubuna örnektir?

Yepyeni bilgi

Kullanılmamış yeni bilgi

Çıkarımsal bilgi

Söylemsel eski bilgi

Durumsal eski bilgi

Açıklama:

“Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu.“ Burada şoför, taksi gibi bir söylem varlığına ilişkin olarak çıkarım aracılığıyla ulaşılabilir bilgidir.

Doğru Cevap: C

Soru 43

-Dersini kim çalıştı?
-Dersini Arif çalıştı.
Yukarıdaki yanıtta hangisi odaktır?

Arif

Arif çalıştı

Dersini

Çalıştı

Dersini Arif çalıştı

Açıklama:

Yanıtta “kim” sorusunun yanıtı “Arif” yeni bilgi ve odaktır; odak eksiltilemez ancak diğer ögeler eksiltilebilir. Odak vurgulanarak öne çıkartılır ve bu yüzden sesbilimsel vurguyu üzerine çeker ve eksiltilemez.

Doğru Cevap: A

Soru 44

Biçimbirimsel özellikler
Sesbilimsel özellikler
Sözdizimsel özellikler
Karşıtsal özellikler

Yukarıdakilerden hangileri evrensel olarak bilgi yapısını kodlayan unsurlardandır?

I, II, III, IV

II, III, IV

I, III, IV

I, II, III

I, II, IV

Açıklama:

Bilgi yapısı her dilde bulunan bir ulamdır. Evrensel olarak bilgi yapısını kodlayan üç unsur bulunmaktadır:
• Biçimbirimsel özellikler
• Sesbilimsel özellikler
• Sözdizimsel özellikler

Doğru Cevap: D

Soru 45

Aşağıdakilerden hangisi cümlenin en kibar ifade ediliş biçimidir?

Telefona cevap ver.

Telefona cevap vermeni istiyorum.

Telefona cevap verir misin?

Telefona cevap verebilir misin?

Zahmet olmazsa telefona cevap verebilir misin?

Açıklama:

Dolaylı dil kullanımı karşıdakine yaptırım uygulamayıp, seçenek sunması nedeniyle daha kibardır. Bu nedenle seçenekler arasındaki en kibar cümle Zahmet olmazsa telefona cevap verebilir misin? dir.

Doğru Cevap: E

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi edimsöz sınıflarından biri değildir?

Rekabetçi edimsözler

Dost ve yakınlık edimsözleri

Sosyolojik edimsözler

İşbirlikçi edimsözler

Çatışmacı edimsözler

Açıklama:

Rekabetçi edimsözler: Edimsözün amacı sosyal amaçla rekabet halindedir: emretme, isteme, rica etme, talep etme, vs.
Dost ve yakınlık edimsözleri: Edimsözün amacı sosyal amaçla örtüşür: davet etme, ikram etme, selam verme, teşekkür etme, tebrik etme, vs.
İşbirlikçi edimsözler: Edimsözün amacı sosyal amaçla bağlantılı değildir: rapor verme, ilan etme, öykü anlatma, vs.
Çatışmacı edimsözler: Edimsözün amacı sosyal amaçla çatışır: tehdit etme, suçlama, küfretme, azarlama, vs

Doğru Cevap: C

Soru 47

Kendine övgüyü azaltmak hangi kibarlık ilkesine örnektir?

Nezaket ilkesi

Tevazu İlkesi

Cömertlik İlkesi

Övgü İlkesi

Uyuşum İlkesi

Açıklama:

Tevazu İlkesi (a) Kendine övgüyü azalt. (b) Kendine eleştiriyi artır.

Doğru Cevap: B

Soru 48

Aşağıdakilerden hangisi kibarlık ilkelerinden biri değildir?

Sırdaşlık ilkesi

Cömertlik ilkesi

Övgü ilkesi

Nezaket ilkesi

Duygudaşlık ilkesi

Açıklama:

Leech, altı adet kibarlık ilkesi önermiştir:

Nezaket İlkesi
Cömertlik İlkesi
Övgü İlkesi
Tevazu İlkesi
Uyuşum İlkesi
Duygudaşlık İlkesi

Doğru Cevap: A

Soru 49

Aşağıdakilerden hangisi konuşucunun olumsuz yüzünü tehdit edebilecek eylemlerdendir?

İtiraf etme

Şikayet etme

Diğerinin fikrine karşı çıkma

Emir ve ricalar

İsteksizce söz vermek zorunda kalma

Açıklama:

Diğerinin olumsuz yüzünü tehdit eden eylemler: Dinleyiciye bir işi yapması ya da yapmaması konusunda baskı oluşturan eylemler, Emir ve ricalar, Dinleyiciye bir işi yapma konusunda hatırlatmalar, Tehdit, uyarı ve bir işin yapılmaması sonucu cezai yaptırımlar
Dinleyicinin olumlu yüzünü tehdit eden eylemler: Şikayet etme, eleştirme, diğerinin fikrine karşı çıkma, tabu olan konularda konuşma, kişilik, inanç, sahip oldukları ve değerlerine karşı nefret gösterme,
Konuşucunun olumsuz yüzünü tehdit edebilecek eylemler: Teşekkür etme, isteksizce söz vermek zorunda kalma
Konuşucunun olumlu yüzünü tehdit edebilecek eylemler: Özür dileme, iltifatları kabul etme, itiraf etme

Doğru Cevap: E

Soru 50

Kişi karşısındakine “Sen bu işten ne anlarsın?” gibi bir cümle kurduğunda aşağıdaki kabalık stratejilerinden hangisini kullanmış olur?

Doğrudan kayıtlı kabalık

Olumlu yüze yapılan saldırı

Olumsuz yüze yapılan saldırı

Sözde kibarlık

Kibarlık uygulamamak

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 51

Bu diyalogda hangi Varsayılan Tanıdıklık Grubu örneği gösterilmiştir?
“ - Hani Eskişehir'de açılan yeni OMM Müzesi var ya?
- Hm, evet, duydum.
- Bence mutlaka gitmelisin, çok güzel.”

Yepyeni bilgi

İliştirilmiş yepyeni bilgi

Çıkarımsal bilgi

Kullanılmamış yeni bilgi

Durumsal eski bilgi

Açıklama:

Bilgi Değeri: Varsayılan Tanıdıklık Sınıflandırılması
Kullanılmamış yeni bilgi, hem konuşucunun hem dinleyicinin toplumsal kültürel bağlam çerçevesinde bildiği ama dinleyicinin bilişinde o anda etkin olmayan bilgi türüdür. Buradaki hani sözcüğü uzun süreli bellekte paylaşılan ama konuşma anında dinleyicinin bilişinde olmayan (kullanılmamış) bilgiye işaret eder.

Doğru Cevap: D

Soru 52

“Sözce içinde bir ögenin diğerine göre eski ya da yeni olma durumu ve bu eski-yeni bilginin sözce içinde düzenlenmesi.”
Bu tanım aşağıdaki hangisi için verilmiştir?

(Göreceli) bilgi yapısı

(Gönderimsel) bilgi değeri

Söylemsel eski bilgi

Çıkarımsal bilgi

Durumsal eski bilgi

Açıklama:

BİLGİ DEĞERİ VE BİLGİ YAPISI
(Göreceli) Eski yeni bilgi yapısı: Sözcede bir ögenin diğerine göre eski ya da yeni olma durumu ve konuşucunun tümcesini dinleyicisinin bildiğini sandığı bilgiye göre düzenlemesidir. Yeni bilginin dinleyicinin bilişinde etkin olan bilgi doğrultusunda tümce içinde paketlenmesidir (Chafe, 1976).

Doğru Cevap: A

Soru 53

“ - Ferda NEREYE gitti?
- MARKETE. (~~Ferda~~ MARKETE ~~gitti~~.)”
Bu diyalogda büyük harflerle yazılmış sözcükler, bilgi yapısının hangi bileşenidir?

Konu

Karşıtsallık

Odak

Yorum

Karşıtsal odak

Açıklama:

Bilgi Yapısının Bileşenleri: Konu, Odak, Karşıtsallık
Odak söylem bağlamı kapsamında en yeni bilgi olarak tanımlanabilir. Soru tümcelerindeki soru sözcükleri ve onlara verilen yanıt odak ögeleridir. Odak vurgulanarak öne çıkartılır ve bu yüzden sesbilimsel vurguyu üzerine çeker ve eksiltilemez.

Doğru Cevap: C

Soru 54

Türkçenin temel söz dizilimi özne-nesne-eylemdir. Verilen seçeneklerden hangisi bunun bir kanıtı niteliğinde DEĞİLDİR?

Türkçede odak olan yeni bilginin tümcenin başında verilmesi uygun değildir.

Pinto'ya (1997) göre bir dilin temel söz dizilimi “Ne oldu?” sorusuna verilen yanıt ile belirlenir. Türkçede bu yanıt özne-nesne-eylem dizilimindedir.

Ad durum eki almamış nesneleri bulunan tümcelerde temel söz dizilimi anlamı belirler.

Türkçede tümcelerin çoğunluğu temel söz dizilimine göre yapılır.

Tüm ögelerin belirtisiz olduğu durumda söz dizilimi özne-nesne-eylem şeklinde olur.

Açıklama:

Türkçede Bilgi Yapısı: Söz Dizilimi ve Diğer Özellikler
Türkçede odak olan yeni bilgi tümcenin sonuna doğru kaydırılır. Bu aynı zamanda evrensel olarak dünya dilleri için de geçerlidir. Ancak bu kural dilin temel söz dizilimini değiştirmez.

Doğru Cevap: A

Soru 55

(a) Dinleyicinin çabasını azalt.
(b) Dinleyiciye yararı artır.
Bu ifadeler hangi Kibarlık İlkesini (Leech, 1983) temsil eder?

Duygudaşlık İlkesi

Tevazu İlkesi

Cömertlik İlkesi

Uyuşum İlkesi

Nezaket İlkesi

Açıklama:

Kibarlık İlkeleri
Leech'e (1983) göre bu iki alt-ilke, Nezaket İlkesini açıklar.

Doğru Cevap: E

Soru 56

“Git bir ekmek al!” örneğinde hangi türden edimsöz kullanılmıştır?

Dost ve Yakınlık

Rekabetçi

Çatışmacı

İşbirlilkçi

Yükümleyici

Açıklama:

Edimsöz Sınıfları
Leech (1983) sosyal amaçla uyum/uyumsuzluk açısından dört sınıf edimsöz önermişti. Bu sınıflandırmaya göre emretme, isteme, rica etme, talep etme amacını güden tümceler Rekabetçi Edimsözler sınıfına girer.

Doğru Cevap: B

Soru 57

Seçeneklerden hangisi, dinleyicinin OLUMLU YÜZÜNÜ TEHDİT EDEN eylemlerden biridir?

Tehdit

Eleştirme

Uyarı

Teşekkür etme

İtiraf etme

Açıklama:

Yüz Tehdit Edici Eylemler
Tehdit ve uyarı, diğerinin olumsuz yüzünü tehdit eden eylemler örnekleridir.
Teşekkür etme, konuşucunun olumsuz yüzünü tehdit edebilecek eylemler sınıfına girer.
İtiraf etme, konuşucunun olumlu yüzünü tehdit edebilecek eylemlerden biridir.
Eleştirme ise doğrudan dinleyicinin olumlu yüzünü tehdit eden eylemdir.

Doğru Cevap: B

Soru 58

“Bana bir bardak su getirebilir misin, aslan oğlum?” sözcesinde hangi kibarlık stratejisi kullanılmıştır?

Kayıtlı yumuşatılmış edim, Olumsuz Kibarlık

Kayıtlı doğrudan edim, Olumsuz Kibarlık

Kayıtdışı edim, Olumsuz Kibarlık

Kayıtdışı edim, Olumlu Kibarlık

Kayıtlı yumuşatılmış edim, Olumlu Kibarlık

Açıklama:

Yüz Kavramı ve Kibarlık Stratejileri
Kayıtlı stratejilerde anlatılmak istenen konu doğrudan ifade edilir.
Kayıtlı yumuşatılmış stratejilerde ise kişinin yüzüne saygı göstererek emir yerine, örneğin, rica sorusu kullanılır.
Yakınlık, dostluk, arkadaşlık ve dayanışmayı gösteren sözceler, hitap şekilleri ise Olumlu kibarlık stratejisinin örnekleridir.
Dolayısıyla verilen örnekte Kayıtlı yumuşatılmış edim, Olumlu Kibarlık stratejisi kullanılmıştır.

Doğru Cevap: E

Soru 59

“Sinem: - Oğuz, kolileri taşımama yardım eder misin?
Oğuz: - Edemem, şu anda vaktim yok.
Sinem: - Canım, ne kadar da yardımseversin.”
Sinem’in Oğuz’un cevabına verdiği tepkide hangi kabalık stratejisi kullanılmıştır (Culpeper, 1996)?

Olumsuz yüze yapılan saldırı

Kibarlık uygulamamak

Sözde kibarlık

Doğrudan kayıtlı kabalık

Olumlu yüze yapılan saldırı

Açıklama:

Dilde kabalık
Olumlu sözleri, iltifatları, övgüleri samimi olmayan biçimde, alay etmek
amacıyla kullanıp aslında tam tersini kast etme uygulaması Sözde Kibarlık stratejisidir.

Doğru Cevap: C

Soru 60

“Sürüm sürüm sürünesin!” Bu yöresel beddua aşağıdaki Tabu Sözcük ve Küfür sınıflarından hangisine girer?

Hastalık ve Ölüm

Vücut salgıları ve vücut organları

Doğaüstü yer, varlık ve güçler

Cinsellik

Farklı topluluklara ilişkin önyargı, nefret ve aşağılama

Açıklama:

Tabu Sözcük ve Küfür
Bu bedduayla bir kişiye muhtaç düşmesini, hasta, yoksul olmasını dileğinde bulunuruz. Dolayısıyla Hastalık ve Ölüm sınıfına girdiği söylenebilir.

Doğru Cevap: A

Ünite 7

Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi ya da hangileri dizge tümcelerinin özelliklerindendir?
I- Kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir.
II- İçlerindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez.
III- Üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz.
IV- Birlikte kullanıldıkları diğer metin tümceleri ile sınırlandırılmış kullanımsal birimlerdir.
V- İçlerindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.

I, II, III

I, II, V

II, III, IV

III, IV, V

IV ve V

Açıklama:

Dizge Tümceleri
• Tümceler kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir. • Tümceler içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez. • Tümceler üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gib

Doğru Cevap: A

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi bir dizge tümcesidir?

Çok üzgünüm ama elimizde bu kitaptan kalmadı.

Ahmet bugün okula gelmedi.

Bu harika bir haber.

Korkarım o da kaza geçiren otobüsteymiş.

"Benimle bu tonda konuşamazsın" tümcesinde gizli özne yer almaktadır.

Açıklama:

Dizge tümceleri, dilin yapısına ve işlevlerine yönelik konulardaki kuramsal tartışmalarda sunulur ve bir dilin dilbilgisel betimlemeleri yapılırken kullanılır. Buna karşın dilin doğal kullanımında metinler içinde metin tümceleri yer almaktadır. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere ilk dört tümce metin tümcesi, (E) şıkkında yer alan tümce ise dizge tümcesidir.

Doğru Cevap: E

Soru 3

±Kurmaca nedir?

Farklı parçalardan oluşan bütünlüğün çözümlenerek sunulması ya da gerçekliğin simgelerle verilmesidir.

Farklı şekildeki öznelliği ifade eden durumdur.

Bir bilgiyi olgusal olarak sunmadır.

Dış gerçekliğin doğrudan sunulmadığı, üreticinin yaratıcığını, kişisel bakış açısını simgeleyen, gerçek ya da hayal edilmiş bir evrene ait gerçeklik duygusunu uyandıran olayların anlatımıdır.

Metin üreticisi ile alıcı arasındaki toplumbilimsel, ruhbilimsel ve(ya) etkileşimsel yakınlık ya da uzaklıktır

Açıklama:

±Kurmaca: Dış gerçekliğin doğrudan sunulmadığı, üreticinin yaratıcığını, kişisel bakış açısını simgeleyen, gerçek ya da hayal edilmiş bir evrene ait gerçeklik duygusunu uyandıran olayların anlatımıdır

Doğru Cevap: D

Soru 4

Söylem sınıflaması yapılırken aşağıdakilerden hangisi temel türlerden biri değildir?

İzlenimsel betimleme

Betimleyici söylem

Anlatısal söylem

Açıklayıcı söylem

Savlayıcı söylem

Açıklama:

Temel Türler: Betimleyici söylem Anlatısal söylem Açıklayıcı söylem Savlayıcı söylem Öğretici-bilgilendirici söylem

Doğru Cevap: A

Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Werlich'in söylem sınıflamasında temel söylem türlerinde öznellik değişkenlerindendir?

Akademik savlama

Teknik açıklama

İzlenimsel betimleme

Haber öyküleri

Teknik betimleme

Açıklama:

Öznel: zlenimsel betimleme, Günlük kişisel öyküler, Deneme, Eleştiri, Bilgilendirme

Doğru Cevap: C

Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Werlich'in söylem sınıflamasında temel söylem türlerinde nesnellik değişkenlerindendir?

Eleştiri

Deneme

Günlük kişisel öyküler

Kurallar, talimatlar, yasalar

İzlenimsel betimleme

Açıklama:

Nesnel: Teknik betimleme, Haber öyküleri, Teknik açıklama, Akademik savlama, Kurallar, talimatlar, yasalar

Doğru Cevap: D

Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Dilsel Topluluğa aittir?

Söylem topluluğunun paylaştığı ortak amaçlarla biçimlenir.

Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır.

Söylem topluluğuna katılım irade ve istekle gerçekleştirilen ve topluluk üyelerince kabulü öngören aşamalı bir süreçtir

Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır

Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır.

Açıklama:

Dilsel Topluluk: Dil kullanımı toplumsal bir davranıştır. Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır. Dilsel topluluğa katılım doğal süreç içinde kendiliğinden gerçekleşir; çevre ve duygusal koşullara bağlı olarak belirlenir. Örneğin grup dayanışması, bireysel beklentiler gibi daha pek çok günlük yaşama ilişkin bireysel ihtiyaçlarla biçimlenir

Doğru Cevap: E

Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Söylem Topluluğuna aittir

Örneğin grup dayanışması, bireysel beklentiler gibi daha pek çok günlük yaşama ilişkin bireysel ihtiyaçlarla biçimlenir.

Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır.

Dilsel topluluğa katılım doğal süreç içinde kendiliğinden gerçekleşir; çevre ve duygusal koşullara bağlı olarak belirlenir.

Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır

Dil kullanımı toplumsal bir davranıştır.

Açıklama:

Söylem Topluluğu: Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır. Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır. Söylem topluluğuna katılım irade ve istekle gerçekleştirilen ve topluluk üyelerince kabulü öngören aşamalı bir süreçtir. Söylem topluluğunun paylaştığı ortak amaçlarla biçimlenir.

Doğru Cevap: B

Soru 9

Metinde eşgönderimsel gönderim kuran temel öğeler hangileridir?
I- Ø ile işaretlenen boş adıllar (Türkçe gibi bağlantılı dillerde çekimli eylem üzerindeki kişi ekleri boş adılları ulaşılır kılar.) Ayşe ve ben dışarı çıkıyoruz. Ø Alış veriş yapacağız.
II- Kişi adılları(= ben, sen, o, biz, siz, onlar)
III- Gösterme adılları(= bu, şu, o)
IV- Göstermesıfatları(= bu kadın, o adam vb.)
V- Dönüşlülük adılları(= kendi, kendisi vb.)

I, II, IV, V

I, II, III, IV, V

III, IV, V

I, III, IV

I ve V

Açıklama:

Metinde eşgönderimsel gönderim kuran temel öğeler şunlardır: • Burada Ø ile işaretlenen boş adıllar (Türkçe gibi bağlantılı dillerde çekimli eylem üzerindeki kişi ekleri boş adılları ulaşılır kılar.) Ayşe ve ben dışarı çıkıyoruz. Ø Alış veriş yapacağız. • Kişi adılları(= ben, sen, o, biz, siz, onlar) • Gösterme adılları(= bu, şu, o) • Göstermesıfatları(= bu kadın, o adam vb.) • Dönüşlülük adılları(= kendi, kendisi vb.)

Doğru Cevap: B

Soru 10

Estetik metinlerin temel özellikleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

±bakış açısı, +uzaklık, anlatısal

±uzaklık, ±bakış açısı, duyuşsallık

+uzaklık, +nesnel, duyuşsallık

+kurmaca, -sembolik, +nesnel

+kurmaca, -sembolik, savlayıcı

Açıklama:

±uzaklık, ±bakış açısı, duyuşsallık

Doğru Cevap: B

Soru 11

Metin dilbilgisi metinlerin dilbilgisel yapılar yoluyla betimlenmesine katkıda bulunacak bir model geliştirmeyi hedeflemiştir.
Metindilbilim yaklaşımı metinlerin nasıl üretildiği ve anlaşıldığı konusu üzerine yoğunlaşmıştır.
Metindilbilim yaklaşımıyla yapılan çalışmalarda metinselliğin, yani metin olmayı sağlayan bileşenlerin özelliklerinin belirlenmesi üzerinde durulmuştur.
Söylem çözümlemesi yaklaşımıyla yapılan metin çalışmalarında, geleneksel olarak temelde yazılı metinlerin toplumsal etkileşim gücü ortaya konmaya çalışılmaktadır.
Yazarın, bir konuda yazarken metninde yaptığı hangi düzenlemelerle okuyucusu üzerinde yönlendirici olabildiğini açıklamak üzere yapılan bir çözümleme söylem çözümlemesi yaklaşımını içermektedir.

Metindilbilim alanında yapılan çalışmalarda benimsenen yaklaşımlara ilişkin olarak yukarıda yer alan ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

I ve III

II, III ve IV

I, III, IV ve V

I, II, III, IV ve V

Açıklama:

Metindilbilim alanında yapılan çalışmalarda, dilbilimsel bakış açısıyla ve fakat farklı yaklaşımlarla çalışıldığı görülür. Yaklaşım farklılıkları metin dilbilgisi, metindilbilim, söylem çözümlemesi gibi farklı terimleri de ortaya çıkarmıştır. Ancak, bir metin çalışmasında bu yaklaşımların yalnızca birinin seçilip kullanılması güçtür. Bu nedenle, aşağıda özetle tanıtılan yaklaşımlar, alanda yapılan çalışmalarda çoğu zaman çeşitli düzeylerde birlikte kullanılmaktadır:

Metin dilbilgisi (Van Dijk, 1972) metinlerin dilbilgisel yapılar yoluyla betimlenmesine katkıda bulunacak bir model geliştirmeyi hedeflemiştir.
Metin dilbilgisi yaklaşımının tam tersine, metindilbilim yaklaşımı (de Beaugrande ve Dressler, 1981; de Beaugrande, 1984) metinlerin nasıl üretildiği ve anlaşıldığı konusu üzerine yoğunlaşmıştır. Bu yaklaşımla yapılan çalışmalarda metinselliğin, yani metin olmayı sağlayan bileşenlerin özelliklerinin belirlenmesi üzerinde durulmuştur.
Söylem çözümlemesi yaklaşımıyla yapılan metin çalışmalarındaysa (Renkema, 1993; Schiffrin, 1994) geleneksel olarak temelde yazılı metinlerin toplumsal etkileşim gücü ortaya konmaya çalışılmaktadır. Örneğin yazarın, bir konuda yazarken metninde yaptığı hangi düzenlemelerle okuyucusu üzerinde yönlendirici olabildiğini açıklamak üzere yapılan bir çözümleme bu yaklaşımı içermektedir.

Verilen bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap E’dir. Metindilbilim alanında yapılan çalışmalarda benimsenen yaklaşımlara ilişkin olarak seçeneklerde yer alan ifadelerin tümü doğrudur.

Doğru Cevap: E

Soru 12

Dizge tümceleri, kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir.
Dizge tümceleri içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez.
Dizge tümceleri, üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz.
Metin tümceleri, birlikte kullanıldıkları diğer metin tümceleri ile sınırlandırılmış kullanımsal birimlerdir.
Metin tümceleri içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.
Metin tümcelerine üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorular yöneltilebilir.

Dizge tümceleri ve metin tümcelerine ilişkin olarak yukarıda yer alan ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

I, III ve IV

II, IV ve VI

I, II, V ve VI

I, II, III, IV, V ve VI

Açıklama:

Dizge tümceleri, dilin yapısına ve işlevlerine yönelik konulardaki kuramsal tartışmalarda sunulur ve bir dilin dilbilgisel betimlemeleri yapılırken kullanılır. Buna karşın dilin doğal kullanımında metinler içinde metin tümceleri yer almaktadır. Özetle dizge tümcesi ve metin tümcesi kavramları, aşağıdaki farklar nedeniyle metin çalışması açısından ayırt edilmesi çok önemli kavramlara işaret etmektedir:
Dizge Tümceleri

Tümceler kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir.
Tümceler içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez.
Tümceler üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz.

Metin Tümceleri

Metin tümceleri, birlikte kullanıldıkları diğer metin tümceleri ile sınırlandırılmış kullanımsal birimlerdir.
Metin tümceleri içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.
Metin tümcelerine üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorular yöneltilebilir.

Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi, dizge tümceleri ve metin tümcelerine ilişkin olarak seçeneklerde yer alan ifadelerin tümü doğrudur, dolayısıyla doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 13

Dizge tümceleri dile ilişkin açıklama ve betimlemelerde kullanılan soyut içerikli tümcelerdir.
Metin tümceleri, doğal iletişim ortamlarında, metinler içinde geçen tümcelerdir.
Sözce, somut dil kullanımında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir.
Sözce bütünüyle somut dil kullanımına ilişkin bir kavramdır.
Bir sözce tek bir sözcükten oluşabileceği gibi, bir ya da bir kaç metin tümcesinden de oluşabilir.

Metindilbilimin temel kavramlarına ilişkin olarak yukarıda yer alan ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

I, III ve IV

II, IV ve V

I, III, IV ve V

I, II, III, IV ve V

Açıklama:

Dizge tümceleriyle metin tümcelerini bu özellikleriyle birbirinden ayırdıktan sonra şimdi de kullanım çalışmalarının bir diğer kavramını tanımlayalım. Sözce, dili doğal bağlamlarında ele alan dilbilim çalışmalarının, örneğin metindilbilimin bir diğer temel kavramıdır. Sözce, bir iletişim ortamında, örneğin bir konuşma anında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir. Bütünüyle somut dil kullanımına ilişkin bir kavramdır. Bir sözce aşağıdaki örnekte de görüldüğü gibi, tek bir sözcükten oluşabileceği gibi, bir ya da bir kaç metin tümcesinden de oluşabilir. Aşağıda bir sözce örneği görülmektedir.
Örnek (Nil) -Günaydın! (dikkat çekici bir coşku ve sevinç tonlamasıyla) (Ahmet) -Ohhh bugün çok neşelisin!
Örnekte, Nil’in tek sözcükten oluşan sözcesi karşısında, Ahmet’in bir metin tümcesinden oluşan sözcesi yer almaktadır.
Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap E’dir. Metindilbilimin temel kavramlarına ilişkin olarak seçeneklerde yer alan ifadelerin tümü doğrudur.

Doğru Cevap: E

Soru 14

Tümcelerin kimileri birleştirilir.
Kimi sözcük ve öbekler eklenir.
Kimi sözcükler silinir.
Kimi sözcükler onları işaret eden başka sözcüklerle yer değiştirir.
Tümcelerde anlatılanlar, neden ilişkileri, zıtlık ilişkileri, zaman ilişkileri gibi ilişkiler kullanılarak mantıksal-anlamsal açıdan bağıntılı bir bütünlük haline getirilir.

Tek tek sesler, tek tek sözcükler, tek tek metin tümcelerinin; üreticisinin iletişimsel amaçlarına hizmet eden biçimsel ve anlamsal bir bütünlük, yani metin durumuna getirilmiş olması için metin tümceleri yukarıdaki hangi işlevler doğrultusunda değiştirilebilir?

I ve II

I ve V

I, III ve IV

II, III ve V

I, II, III, IV ve V

Açıklama:

Dilin kullanımında, yani dile dayalı iletişimde ne tek tek sesler, ne tek tek sözcükler ne de tek tek metin tümceleri görev üstlenmektedir. Bir başka deyişle dile dayalı iletişimi, yalnızca adını andığımız bu birimlerle açıklayamayız. Bu durumu aşağıda yer alan iki örneği birlikte inceleyerek açıklamaya çalışalım. Açıklamamızı yönlendirecek temel soru şu olmalı: Bir dizi olayı arkadaşlarımıza anlattığımız herhangi bir anı düşünelim ve ilk örnekteki gibi mi yoksa ikinci örnekteki gibi mi anlatırız diye kendimize soralım. Sonra da bu soruya “neden” sorusunu ekleyip yanıtını arayalım.
Örnek

Ali eve erken geldi.
Ali hastaydı.
Ali’nin ateşi vardı.
Ayşe Hanım çok şaşırdı.
Ayşe Hanım Ali’nin annesidir.
Ateş iyice yükseldi.
Ayşe Hanım aile doktoru Selim Beyi aradı.
Selim Bey evde yoktu.
Ayşe Hanım uğraştı.
Ali’nin ateşi düşmedi.
Ayşe Hanım, Ali’yi hastaneye götürdü.

Ali eve erken geldi. ÇÜNKÜ hastaydı VE ateşi DE vardı. AnneSİ Ayşe Hanım BUNA çok şaşırdı. BİR KAÇ SAAT SONRA, ANNESİ, Ali’nin ateşi iyice yükselDİĞİ İÇİN aile doktorLARI Selim Beyi aradı AMA Selim Bey evde yoktu. BUNUN ÜZERİNE Ayşe Hanım, ONUN ATEŞİNİ DÜŞÜRMEK İÇİN uğraştı. ANCAK ateşi düşmedi. Ayşe Hanım, ALİ’NİN ATEŞİNİ DÜŞÜREMEYİNCE Ali’yi hastaneye götürdü.
Verilen örnekler yukarıdaki başlangıç sorularıyla gözden geçirildiğinde yanıtımız, bir dizi olayı anlatırken elbette ikinci örnekteki durumu gerçekleştiririm olacaktır. Seçimimizin neden ikinci örnekten yana ortaya çıktığını ise şöyle açıklayabiliriz: Bu iki örneği karşılaştırdığımızda, ikinci örnekte ilk örnekteki tümcelerin kimilerinin birleştirildiğini, kimi sözcük (çünkü, ama gibi) ve öbeklerin (bir kaç saat sonra gibi) eklendiğini, kimi sözcüklerin (yinelenen Ali’ler gibi) silindiğini, kimi sözcüklerin de onları işaret eden başka sözcüklerle (Ali’nin yerine Onun gibi) yer değiştirdiğini vb. gözlemekteyiz. Öyle ki, bu ayrılıklar sonucunda son örnek, bir öncekine göre tümce sayısı açısından kısalmasına karşın daha çok bilgi vermektedir. Çünkü, bir yandan ilgili tümcelerde anlatılanlar, neden ilişkileri (Ali eve erken geldi. ÇÜNKÜ hastaydı...), zıtlık ilişkileri (Ayşe Hanım, onun ateşini düşürmek için uğraştı. ANCAK ateşi düşmedi...), zaman ilişkileri (Annesi Ayşe Hanım buna çok şaşırdı. BİR KAÇ SAAT SONRA, annesi, Ali’nin ateşi iyice yükseldiği için aile doktorları Selim Beyi aradı...) gibi ilişkiler kullanılarak mantıksal-anlamsal açıdan bağıntılı bir bütünlük haline getirilirken öte yandan da ilk örnekte yinelenen bir çok öğe ikinci örnekte işlevsel bir biçimde silinmektedir. Böylece ikinci örnek biçimsel ve anlamsal olarak kesintisiz bir bütünlük oluşturulmaktadır. Öyleyse, bu iki örnek arasındaki temel ayrılık, ikinci örneğin üreticisinin iletişimsel amaçlarına hizmet eden biçimsel ve anlamsal bir bütünlük, yani metin durumuna getirilmiş olmasıdır.
Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap E’dir.

Ali eve erken geldi.
Ali hastaydı.
Ali’nin ateşi vardı.
Ayşe Hanım çok şaşırdı.
Ayşe Hanım Ali’nin annesidir.
Ateş iyice yükseldi.
Ayşe Hanım aile doktoru Selim Beyi aradı.
Selim Bey evde yoktu.
Ayşe Hanım uğraştı.
Ali’nin ateşi düşmedi.
Ayşe Hanım, Ali’yi hastaneye götürdü.

Doğru Cevap: E

Soru 15

Bağlaşıklık
Tutarlılık
Amaçlılık
Kabuledilebilirlik
Durumsallık
Bilgisellik
Metinlerarası ilişki

Bir tümce dizisinin metin olması için yukarıdaki hangi ölçütlere uyması gerekir?

I ve II

I, IV, V ve VI

III, IV, V ve VII

I, IV, V, VI ve VII

I, II, III, IV, V, VI ve VII

Açıklama:

Bir tümce dizisinin metin olması için bağlaşıklık, tutarlılık, amaçlılık, kabuledilebilirlik, durumsallık, bilgisellik ve metinlerarası ilişki ölçütlerine uyması gerekir. Metin üretimi sürecinde gerçekleştirilen zihinsel tasarım ile ürün metnin uyumluluğu, ürün metinde özellikle metin merkezli metinsellik ölçütleri olan bağlaşıklık ve tutarlılık düzenlemeleriyle yakından ilişkilidir.
Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi, doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 16

Bağlaşıklık
Tutarlılık
Amaçlılık
Durumsallık
Kabuledilebilirlik
Bilgisellik
Metinlerarası ilişki

Yukarıdakilerden hangileri kullanıcı merkezli metinsellik ölçütleridir?

I ve II

I ve III

II, III ve V

I, II, IV ve VI

III, IV, V, VI ve VII

Açıklama:

Bir ürün metni, metin yapan özellikler alanyazınında metinsellik başlığı altında ele alınmaktadır. Bu özellikleri belirleyen ölçütlerse metinsellik ölçütleri olarak adlandırılmaktadır. Metinsellik, metin merkezli metinsellik ölçütleri ve kullanıcı merkezli metinsellik ölçütleri ile ilişkilidir.

Metin merkezli metinsellik ölçütleri: Metin merkezli metinsellik ölçütleri bağlaşıklık ve tutarlılıktır.
- Bağlaşıklık: Bağlaşıklık metin tümceleri arasındaki bağı sağlayan dilbilgisel ve sözcüksel bağıntıdır.
  - Dilbilgisel Bağlaşıklık: Bu ilişki yoluyla metin tümceleri birbiriyle birleşerek bir birim-bütün olarak metni biçimlendirir. Metindeki öbekler ve tümceler arasında kurulan dilbilgisel bağıntılar metnin bağlaşıklık sergilemesinde önemli bir rol oynar. Bu dilbilgisel bağlar şu temel türler altında kümelenmektedir:
    - Gönderim: Gönderim, ardışık metin tümcelerindeki sözcükler arasında kurulan ve bu tümceler boyunca aynı metin varlığının (örneğin Ali) farklı dil öğeleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak yinelenmesini sağlayan bağıntıdır.
    - Eksilme ve değiştirme: Eksiltme, metinde daha önce bütüncül bir yapı içinde geçen bir metinsel öğenin yüzey metinden çıkarılmasıdır. Metinsel ilişkiler, örneğin, gönderim bağıntısı atılan öğenin alıcı tarafından çıkarımsal olarak tamamlanmasını öngörür. Bu nedenle eksiltme bütünüyle diliçi bağlamın varlığına dayalı bir dilsel düzenlemedir.
    - Bağlaçlı bağlaşıklık: Bağlaçlar metindeki öbekleri, tümceleri ya da tümce öbeklerini birbirine dilsel olarak eklemlerken metinler içinde ayrıntılandırma, genişletme ve güçlendirme işlevlerine yönelik olarak kullanılır. Bu işlevleriyle kullanılırken metin alıcısı için metindeki tutarlılık ilişkilerini de açık hale getirirler.
  - Sözcüksel Bağlaşıklık: Metin bağlaşıklığında, sözcükler arasında kurulan anlam ilişkileriyle oluşan bağlar yoluyla sağlanan yinelemeler de önem kazanır. Sözcüksel bağlaşıklık, birbirini izleyen metin tümcelerinin, sözcükler arasındaki anlam ilişkilerine dayalı gönderimlerle birbirine bağlanmasıdır.
- Tutarlılık: Bağlantılılığı açıklamaktaki en güçlü ölçüt tutarlılıktır. Her metin, metin tümcelerinin ve örneğin yazılı metindeki paragraflar gibi daha büyük parçaların birbirine mantıksal ve anlamsal olarak bağlanması yoluyla bütün olarak algılanan bir metinsel anlam yaratır. Metnin alıcısı (okuyucu ve(ya) dinleyici) etkileşime girdiği dil ürününün metin olduğu algısına ulaşabilmek için metin tümceleri ve metnin tümceden daha büyük parçaları arasında bir anlam sürekliliği oluşturmaya çabalar. Bu nedenle tutarlılık metnin hem küçük yapısında, yani ardışık tümceler arasında, hem de büyük yapısında, yani metnin konu ve alt konularını sunan ve içerik şemasıyla biçimlenen parçaları arasında oluşur. Bölgesel tutarlılık küçük yapıda, bütüncül tutarlılıksa büyük yapıda oluşur.
Kullanıcı Merkezli Metinsellik Ölçütleri: Kullanıcı merkezli metinsellik ölçütleri; amaçlılık, durumsallık, kabuledilebilirlik, bilgisellik, metinlerarası ilişkidir.
- Amaçlılık, her metnin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulması gereğine işaret eder.
- Durumsallık, metnin kullanıldığı belli bir durumda, o duruma özgü iletişimsel amaçlara hizmet etmesidir.
- Kabuledilebilirlik, metnin bağlaşık ve tutarlı olmasının yanı sıra kullanıldığı bağlamın gerektirdiği özellikleri de taşımasıdır.
- Bilgisellik, metnin alıcısı için yeni bilgi içermesi koşuluna işaret eder.
- Metinlerarası ilişki ise bir metnin önceki diğer metinlerle kurduğu ilişkidir. Her metin, önceki diğer metinlerle ilişkiye girer. Bu metnin anlamlandırılması sırasında alıcının o metni, ilişkili olduğu diğer metinleri de düşünerek kavramasını sağlar. Bir bilimsel yazıdaki alıntılar, bir gazete köşe yazısındaki göndermeler ya da bir karşılıklı konuşmada geçen önceki sözlere yönelik hatırlatmalar metinlerarası ilişkinin örnekleridir.

Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi, kullanıcı merkezli metinsellik ölçütleri amaçlılık, durumsallık, kabuledilebilirlik, bilgisellik ve metinlerarası ilişkidir, dolayısıyla doğru cevap E’dir.

Metin merkezli metinsellik ölçütleri: Metin merkezli metinsellik ölçütleri bağlaşıklık ve tutarlılıktır.
- Bağlaşıklık: Bağlaşıklık metin tümceleri arasındaki bağı sağlayan dilbilgisel ve sözcüksel bağıntıdır.
  - Dilbilgisel Bağlaşıklık: Bu ilişki yoluyla metin tümceleri birbiriyle birleşerek bir birim-bütün olarak metni biçimlendirir. Metindeki öbekler ve tümceler arasında kurulan dilbilgisel bağıntılar metnin bağlaşıklık sergilemesinde önemli bir rol oynar. Bu dilbilgisel bağlar şu temel türler altında kümelenmektedir:
    - Gönderim: Gönderim, ardışık metin tümcelerindeki sözcükler arasında kurulan ve bu tümceler boyunca aynı metin varlığının (örneğin Ali) farklı dil öğeleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak yinelenmesini sağlayan bağıntıdır.
    - Eksilme ve değiştirme: Eksiltme, metinde daha önce bütüncül bir yapı içinde geçen bir metinsel öğenin yüzey metinden çıkarılmasıdır. Metinsel ilişkiler, örneğin, gönderim bağıntısı atılan öğenin alıcı tarafından çıkarımsal olarak tamamlanmasını öngörür. Bu nedenle eksiltme bütünüyle diliçi bağlamın varlığına dayalı bir dilsel düzenlemedir.
    - Bağlaçlı bağlaşıklık: Bağlaçlar metindeki öbekleri, tümceleri ya da tümce öbeklerini birbirine dilsel olarak eklemlerken metinler içinde ayrıntılandırma, genişletme ve güçlendirme işlevlerine yönelik olarak kullanılır. Bu işlevleriyle kullanılırken metin alıcısı için metindeki tutarlılık ilişkilerini de açık hale getirirler.
  - Sözcüksel Bağlaşıklık: Metin bağlaşıklığında, sözcükler arasında kurulan anlam ilişkileriyle oluşan bağlar yoluyla sağlanan yinelemeler de önem kazanır. Sözcüksel bağlaşıklık, birbirini izleyen metin tümcelerinin, sözcükler arasındaki anlam ilişkilerine dayalı gönderimlerle birbirine bağlanmasıdır.
- Tutarlılık: Bağlantılılığı açıklamaktaki en güçlü ölçüt tutarlılıktır. Her metin, metin tümcelerinin ve örneğin yazılı metindeki paragraflar gibi daha büyük parçaların birbirine mantıksal ve anlamsal olarak bağlanması yoluyla bütün olarak algılanan bir metinsel anlam yaratır. Metnin alıcısı (okuyucu ve(ya) dinleyici) etkileşime girdiği dil ürününün metin olduğu algısına ulaşabilmek için metin tümceleri ve metnin tümceden daha büyük parçaları arasında bir anlam sürekliliği oluşturmaya çabalar. Bu nedenle tutarlılık metnin hem küçük yapısında, yani ardışık tümceler arasında, hem de büyük yapısında, yani metnin konu ve alt konularını sunan ve içerik şemasıyla biçimlenen parçaları arasında oluşur. Bölgesel tutarlılık küçük yapıda, bütüncül tutarlılıksa büyük yapıda oluşur.
Kullanıcı Merkezli Metinsellik Ölçütleri: Kullanıcı merkezli metinsellik ölçütleri; amaçlılık, durumsallık, kabuledilebilirlik, bilgisellik, metinlerarası ilişkidir.
- Amaçlılık, her metnin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulması gereğine işaret eder.
- Durumsallık, metnin kullanıldığı belli bir durumda, o duruma özgü iletişimsel amaçlara hizmet etmesidir.
- Kabuledilebilirlik, metnin bağlaşık ve tutarlı olmasının yanı sıra kullanıldığı bağlamın gerektirdiği özellikleri de taşımasıdır.
- Bilgisellik, metnin alıcısı için yeni bilgi içermesi koşuluna işaret eder.
- Metinlerarası ilişki ise bir metnin önceki diğer metinlerle kurduğu ilişkidir. Her metin, önceki diğer metinlerle ilişkiye girer. Bu metnin anlamlandırılması sırasında alıcının o metni, ilişkili olduğu diğer metinleri de düşünerek kavramasını sağlar. Bir bilimsel yazıdaki alıntılar, bir gazete köşe yazısındaki göndermeler ya da bir karşılıklı konuşmada geçen önceki sözlere yönelik hatırlatmalar metinlerarası ilişkinin örnekleridir.

Doğru Cevap: E

Soru 17

Bağlaşıklık metin tümceleri arasındaki bağı sağlayan dilbilgisel ve sözcüksel bağıntıdır.
Bağlaşıklık ölçütü yoluyla metin tümceleri birbiriyle birleşerek bir birim-bütün olarak metni biçimlendirir.
Bir dil kullanıcısının dilin sözdizimine ilişkin bilgisi metinde bağlaşıklık bağıntısını yapılandırmasında önemli bir rol oynar.
Tümceler birbirine bağlandığı için bir tümcenin yorumu, ya bir önceki tümcedeki bazı öğelerle bağıntılıdır ya da önceki öğeler genellikle de önceki tümce hakkında bilgi verir.
Tutarlılık, metnin önermelerinin birbiriyle mantıksal anlamsal olarak bir bütünlük oluşturmasıdır.
Bölgesel tutarlılık, metinde birbirini izleyen tümceler arasında; bütüncül tutarlılık ise metnin örneğin paragraflar gibi konu ve alt konuları belirleyen tümceden daha büyük parçaları arasında oluşur.

Metin merkezli metinsellik ölçütleri olan bağlaşıklık ve tutarlılıkla ilgili olarak yukarıda yer alan ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

II, III ve IV

I, IV, V ve VI

III, IV, V ve VI

I, II, III, IV, V ve VI

Açıklama:

Metin merkezli metinsellik ölçütleri bağlaşıklık ve tutarlılıktır:

Bağlaşıklık metin tümceleri arasındaki bağı sağlayan dilbilgisel ve sözcüksel bağıntıdır. Bu ilişki yoluyla metin tümceleri birbiriyle birleşerek bir birim-bütün olarak metni biçimlendirir. Bağlaşıklık doğası gereği, metin tümcelerinin parçalarını hem dilbilgisel hem de sözcüksel olarak iki yönlü birbirine bağlar. Ürün metindeki bileşenler dilbilgisel biçimler ve uzlaşmalarla birbirine bağlıdır. Bir diğer deyişle, bir dil kullanıcısının dilin sözdizimine ilişkin bilgisi metinde bağlaşıklık bağıntısını yapılandırmasında önemli bir rol oynar. Tümceler birbirine bağlandığı için bir tümcenin yorumu, ya bir önceki tümcedeki bazı öğelerle bağıntılıdır ya da önceki öğeler genellikle de önceki tümce hakkında bilgi verir. Halliday ve Hassan (1976) bu olgunun anlambilimsel bir doğası olduğuna işaret eder. Bağlaşıklık metindeki bir öğeyle, onun yorumlanması için gerekli olan diğer öğe arasındaki anlamsal bir ilişkidir. Diğer metin merkezli metinsellik ölçütü olan tutarlılık ile yakından ilişkilidir.
Tutarlılık, metnin önermelerinin birbiriyle mantıksal anlamsal olarak bir bütünlük oluşturmasıdır. Bölgesel tutarlılık, metinde birbirini izleyen tümceler arasında; bütüncül tutarlılık ise metnin örneğin paragraflar gibi konu ve alt konuları belirleyen tümceden daha büyük parçaları arasında oluşur. Bağlantılılığı açıklamaktaki en güçlü ölçüt tutarlılıktır. Her metin, metin tümcelerinin ve örneğin yazılı metindeki paragraflar gibi daha büyük parçaların birbirine mantıksal ve anlamsal olarak bağlanması yoluyla bütün olarak algılanan bir metinsel anlam yaratır. Metnin alıcısı (okuyucu ve(ya) dinleyici) etkileşime girdiği dil ürününün metin olduğu algısına ulaşabilmek için metin tümceleri ve metnin tümceden daha büyük parçaları arasında bir anlam sürekliliği oluşturmaya çabalar. Bu nedenle tutarlılık metnin hem küçük yapısında, yani ardışık tümceler arasında, hem de büyük yapısında, yani metnin konu ve alt konularını sunan ve içerik şemasıyla biçimlenen parçaları arasında oluşur. Bölgesel tutarlılık küçük yapıda, bütüncül tutarlılıksa büyük yapıda oluşur.

Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi, metin merkezli metinsellik ölçütleri olan bağlaşıklık ve tutarlılıkla ilgili olarak seçeneklerde yer alan ifadelerin tümü doğrudur dolayısıyla doğru cevap E’dir.

Metin merkezli metinsellik ölçütleri bağlaşıklık ve tutarlılıktır:

Bağlaşıklık metin tümceleri arasındaki bağı sağlayan dilbilgisel ve sözcüksel bağıntıdır. Bu ilişki yoluyla metin tümceleri birbiriyle birleşerek bir birim-bütün olarak metni biçimlendirir. Bağlaşıklık doğası gereği, metin tümcelerinin parçalarını hem dilbilgisel hem de sözcüksel olarak iki yönlü birbirine bağlar. Ürün metindeki bileşenler dilbilgisel biçimler ve uzlaşmalarla birbirine bağlıdır. Bir diğer deyişle, bir dil kullanıcısının dilin sözdizimine ilişkin bilgisi metinde bağlaşıklık bağıntısını yapılandırmasında önemli bir rol oynar. Tümceler birbirine bağlandığı için bir tümcenin yorumu, ya bir önceki tümcedeki bazı öğelerle bağıntılıdır ya da önceki öğeler genellikle de önceki tümce hakkında bilgi verir. Halliday ve Hassan (1976) bu olgunun anlambilimsel bir doğası olduğuna işaret eder. Bağlaşıklık metindeki bir öğeyle, onun yorumlanması için gerekli olan diğer öğe arasındaki anlamsal bir ilişkidir. Diğer metin merkezli metinsellik ölçütü olan tutarlılık ile yakından ilişkilidir.
Tutarlılık, metnin önermelerinin birbiriyle mantıksal anlamsal olarak bir bütünlük oluşturmasıdır. Bölgesel tutarlılık, metinde birbirini izleyen tümceler arasında; bütüncül tutarlılık ise metnin örneğin paragraflar gibi konu ve alt konuları belirleyen tümceden daha büyük parçaları arasında oluşur. Bağlantılılığı açıklamaktaki en güçlü ölçüt tutarlılıktır. Her metin, metin tümcelerinin ve örneğin yazılı metindeki paragraflar gibi daha büyük parçaların birbirine mantıksal ve anlamsal olarak bağlanması yoluyla bütün olarak algılanan bir metinsel anlam yaratır. Metnin alıcısı (okuyucu ve(ya) dinleyici) etkileşime girdiği dil ürününün metin olduğu algısına ulaşabilmek için metin tümceleri ve metnin tümceden daha büyük parçaları arasında bir anlam sürekliliği oluşturmaya çabalar. Bu nedenle tutarlılık metnin hem küçük yapısında, yani ardışık tümceler arasında, hem de büyük yapısında, yani metnin konu ve alt konularını sunan ve içerik şemasıyla biçimlenen parçaları arasında oluşur. Bölgesel tutarlılık küçük yapıda, bütüncül tutarlılıksa büyük yapıda oluşur.

Doğru Cevap: E

Soru 18

Amaçlılık, her metnin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulması gereğine işaret eder.
Durumsallık, metnin kullanıldığı belli bir durumda, o duruma özgü iletişimsel amaçlara hizmet etmesidir.
Kabuledilebilirlik, metnin bağlaşık ve tutarlı olmasının yanı sıra kullanıldığı bağlamın gerektirdiği özellikleri de taşımasıdır.
Bilgisellik, metnin alıcısı için yeni bilgi içermesi koşuluna işaret eder.
Metinlerarası ilişki, her metnin önceki diğer metinlerle kurduğu bağlarla ilişkilidir.

Kullanıcı merkezli metinsellik ölçütlerine ilişkin olarak yukarıda yer alan ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

II ve III

III, IV ve V

I, II, IV ve V

I, II, III, IV ve V

Açıklama:

Kullanıcı merkezli metinsellik ölçütleri şunlardır:

Amaçlılık, her metnin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulması gereğine işaret eder.
Durumsallık, metnin kullanıldığı belli bir durumda, o duruma özgü iletişimsel amaçlara hizmet etmesidir.
Kabuledilebilirlik, metnin bağlaşık ve tutarlı olmasının yanı sıra kullanıldığı bağlamın gerektirdiği özellikleri de taşımasıdır.
Bilgisellik, metnin alıcısı için yeni bilgi içermesi koşuluna işaret eder.
Metinlerarası ilişki, her metnin önceki diğer metinlerle kurduğu bağlarla ilişkilidir.

Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap E’dir. Kullanıcı merkezli metinsellik ölçütlerine ilişkin olarak seçeneklerde yer alan ifadelerin tümü doğrudur.

Doğru Cevap: E

Soru 19

Dil kullanımı toplumsal bir davranıştır.
Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır.
Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır.
Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır.
Katılım irade ve istekle gerçekleştirilen ve topluluk üyelerince kabulü öngören aşamalı bir süreçtir.
Örneğin grup dayanışması, bireysel beklentiler gibi daha pek çok günlük yaşama ilişkin bireysel ihtiyaçlarla biçimlenir.

Yukarıda yer alan ifadelerden hangileri söylem topluluğuna ait özelliklerdendir?

I ve II

II, III ve V

III, IV ve V

I, II, IV ve VI

II, III, V ve VI

Açıklama:

Metin Türü ve Söylem Topluluğu İlişkisi
Metnin iletişimsel amaçları ve işlevleri, tür içinde belirginleşir. Metnin iletişimsel amaçları, metnin türünü; metin türü de o metne özgü söylem şemasını ve dil kullanımlarını belirler. Swales’in (1990) belirtiği gibi, tür belli bir iletişimsel olay sınıfıdır ve belli iletişimsel amaçları taşıyan üyeleri, yani söylem topluluğunun üyelerini kapsar. Türün beklentileri, o türü kullanan söylem topluluğu üyelerinin amaçları doğrultusunda oluşmaktadır. Bir diğer deyişle, bu amaçlarla önce söz konusu türün ne olduğu ve ne olmadığı, yani mantığı tanımlanır. Ardından da tanımlanan bu tür, söylem topluluğunun tüm üyeleri tarafından tanınır. Swales’e göre türün mantığı, bir yandan söylemin şematik yapısını biçimlendirir, bir yandan da içeriğe ve biçeme yönelik seçimleri etkiler. İletişimsel amaç, belli bir sözbilimsel eylemin gerçekleştirilmesine yönelik olarak türün sınırını çizer. Bir türün örnekleri kendi aralarında yapı, biçem, içerik, hedef alıcılar gibi özellikler açısından benzerlik gösterir. Türün tüm olası beklentilerini yerine getiren bir örnek ortaya çıkarsa, yani üretilirse bu örneği ön tip kabul edilir. Swales, yukarıda yer verdiğimiz tür tanımını yaparken söylem topluluğu kavramının dilsel topluluk kavramından nasıl ayrıldığını açıklamaktadır. Bu iki topluluğun dil kullanım koşulları şu açılardan birbirinden farklıdır:
Dilsel topluluk-Söylem topluluğu ayrımı
Dilsel Topluluk

Dil kullanımı toplumsal bir davranıştır.
Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır.
Dilsel topluluğa katılım doğal süreç içinde kendiliğinden gerçekleşir; çevre ve duygusal koşullara bağlı olarak belirlenir.
Örneğin grup dayanışması, bireysel beklentiler gibi daha pek çok günlük yaşama ilişkin bireysel ihtiyaçlarla biçimlenir.

Söylem Topluluğu

Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır.
Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır.
Söylem topluluğuna katılım irade ve istekle gerçekleştirilen ve topluluk üyelerince kabulü öngören aşamalı bir süreçtir.
Söylem topluluğunun paylaştığı ortak amaçlarla şekillenir.

Bu farklılaşmaları okurken Türkçe konuşanlar kümesi ile Türkçe bilim dilini kullananlar kümesinin birbirine olan konumlanışını düşünürsek dilsel topluluğunun ilk kümeye, söylem topluluğununsa ikinci kümeye örnek oluşturduğunu hemen görebiliriz.
Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap C’dir. Seçenek III’de yer alan “Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır.” ifadesi, seçenek IV’de yer alan “Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır.” ifadesi ve seçenek V’de yer alan “Katılım irade ve istekle gerçekleştirilen ve topluluk üyelerince kabulü öngören aşamalı bir süreçtir.” ifadesi söylem topluluğuna ait özelliklerdendir. Diğer seçeneklerde yer alan ifadeler ise dil topluluğunun özelliklerindendir.

Dil kullanımı toplumsal bir davranıştır.
Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır.
Dilsel topluluğa katılım doğal süreç içinde kendiliğinden gerçekleşir; çevre ve duygusal koşullara bağlı olarak belirlenir.
Örneğin grup dayanışması, bireysel beklentiler gibi daha pek çok günlük yaşama ilişkin bireysel ihtiyaçlarla biçimlenir.

Söylem Topluluğu

Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır.
Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır.
Söylem topluluğuna katılım irade ve istekle gerçekleştirilen ve topluluk üyelerince kabulü öngören aşamalı bir süreçtir.
Söylem topluluğunun paylaştığı ortak amaçlarla şekillenir.

Doğru Cevap: C

Soru 20

Betimleyici söylem özellikleri içeren metinler durağan, zamansal tempo taşımayan durumsal görünümler sunar.
Anlatısal söylem özellikleri içeren metinlerde olaylar arasındaki geçici ilişkilere tematik olarak yapılan gönderimler yer alır.
Açıklayıcı söylem özellikleri içeren metinler, bir konunun ya da düşüncenin nedenlenerek ve gerekçelendirilerek ele alındığı metinlerdir.
Savlayıcı söylem özellikleri taşıyan metinlerde bir iddia ya da karşı iddianın savunusu yapılır.
Öğretici-bilgilendirici söylem özellikleri sergileyen metinler alıcıya bilgi aktarma amacına hizmet eder.

Werlich’in yaptığı söylem sınıflaması kapsamında temel söylem türlerine ilişkin olarak yukarıda yer alan ifadelerden hangileri doğrudur?

I ve II

II ve III

III, IV ve V

I, II, III ve V

I, II, III, IV ve V

Açıklama:

Tür çözümlemesinin metindilbilim içinde giderek önem kazanmasıyla birlikte alanyazınında ortaya çıkan temel soru, metin türlerinin tanımlanmasında hangi söylemsel ölçütlerin kullanılabileceği olmuştur. Bu soru çerçevesinde metin türleri için tanımlamalar geliştirmeye çalışan araştırmacılar, bir yandan metnin iletişimsel amaçlarının ve dolayısıyla farklı söylem bağlamlarının dilbilgisel düzenlemelere nasıl yansıdığını, dil kullanımını nasıl biçimlendirdiğini tanımlamaya çalışmışlardır.
Diğer yandan da farklı metin türlerine özgü yapı çözümlemeleri ortaya koyabilmek üzere çalışmalar yapmışlardır. Metnin iletişimsel amaçlarının ve dolayısıyla farklı söylem bağlamlarının dilbilgisel düzenlemelere nasıl yansıdığını, dil kullanımını nasıl biçimlendirdiğini tanımlamak amacıyla ilk çalışmalarda söylem türlerinin sınıflanmasına gidilmiştir. Örneğin Werlich (1982) söylem sınıflamasını yapmakta ve temel söylem türlerinde öznellik ve nesnellik algısı değişkenini kullanarak alt ayrımlara gitmektedir. Temel söylem türleri şunlardır:

Betimleyici söylem: Betimleyici söylem özellikleri içeren metinler durağan, zamansal tempo taşımayan durumsal görünümler sunar. Betimleyici söylem özellikleri içeren metinler, izlenimsel betimleme ya da teknik betimleme metinlerinde olduğu gibi öznel ya da nesnel görüş açısı kuran metinlerdir.
Anlatısal söylem: Anlatısal söylem özellikleri içeren metinlerde olaylar arasındaki geçici ilişkilere tematik olarak yapılan gönderimler yer alır. Olay ve hareket sıralaması yapılan metinlerde anlatım anlatısallık taşır.
Açıklayıcı söylem: Açıklamalı söylem özellikleri içeren metinler, bir konunun ya da düşüncenin nedenlenerek ve gerekçelendirilerek ele alındığı metinlerdir. Bu tür metinlerde, olaylara onları birleştirerek ya da tematik olarak yapılan gönderimler tipiktir.
Savlayıcı söylem: Savlayıcı söylem özellikleri taşıyan metinlerde bir iddia ya da karşı iddianın savunusu yapılır. İddianın doğruluğu tanıtlanmaya çalışılır. Bu süreç sav oluşturma sürecidir. Ürün metinlere bakıldığında, kimi örneklerde sav oluşturma sürecinin tamamını izlemek mümkün olmaktadır. Örneğin akademik metinler bu özelliği sergiler. Bir iddia oluşturabilmek için bu iddianın oluşturulmasını haklı çıkaracak ve bizim dışımızdaki herkes için geçerlilik taşıyacak bir verimizin olması gerekir. Savlayıcı söylemi, açıklayıcı söylemden ayıran en temel özellik budur. Verisi olmayan bir kişisel düşünce, iddiaya dönüşemez ve savlanamaz.
Öğretici-bilgilendirici söylem: Öğretici-bilgilendirici söylem özellikleri sergileyen metinler alıcıya bilgi aktarma amacına hizmet eder.

Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap E’dir. Werlich’in yaptığı söylem sınıflaması kapsamında temel söylem türlerine ilişkin olarak seçeneklerde yer alan ifadelerin tümü doğrudur.

Betimleyici söylem: Betimleyici söylem özellikleri içeren metinler durağan, zamansal tempo taşımayan durumsal görünümler sunar. Betimleyici söylem özellikleri içeren metinler, izlenimsel betimleme ya da teknik betimleme metinlerinde olduğu gibi öznel ya da nesnel görüş açısı kuran metinlerdir.
Anlatısal söylem: Anlatısal söylem özellikleri içeren metinlerde olaylar arasındaki geçici ilişkilere tematik olarak yapılan gönderimler yer alır. Olay ve hareket sıralaması yapılan metinlerde anlatım anlatısallık taşır.
Açıklayıcı söylem: Açıklamalı söylem özellikleri içeren metinler, bir konunun ya da düşüncenin nedenlenerek ve gerekçelendirilerek ele alındığı metinlerdir. Bu tür metinlerde, olaylara onları birleştirerek ya da tematik olarak yapılan gönderimler tipiktir.
Savlayıcı söylem: Savlayıcı söylem özellikleri taşıyan metinlerde bir iddia ya da karşı iddianın savunusu yapılır. İddianın doğruluğu tanıtlanmaya çalışılır. Bu süreç sav oluşturma sürecidir. Ürün metinlere bakıldığında, kimi örneklerde sav oluşturma sürecinin tamamını izlemek mümkün olmaktadır. Örneğin akademik metinler bu özelliği sergiler. Bir iddia oluşturabilmek için bu iddianın oluşturulmasını haklı çıkaracak ve bizim dışımızdaki herkes için geçerlilik taşıyacak bir verimizin olması gerekir. Savlayıcı söylemi, açıklayıcı söylemden ayıran en temel özellik budur. Verisi olmayan bir kişisel düşünce, iddiaya dönüşemez ve savlanamaz.
Öğretici-bilgilendirici söylem: Öğretici-bilgilendirici söylem özellikleri sergileyen metinler alıcıya bilgi aktarma amacına hizmet eder.

Doğru Cevap: E

Soru 21

Gönderim
Bakış Açısı
Durum
Amaç/İşlev

Yukarıdakilerden hangileri Saukkonen tarafından saptanan, metnin üreticisi ile alıcısı ve bu üretici ile alıcının, gönderimsel gerçeklik ile ilişkilerini analiz ederek bir metnin yakın sistematik çevresini ya da bağlamını gösteren ilişkilerdir?

I ve II

II ve III

III ve IV

I, III ve IV

I, II, III ve IV

Açıklama:

Saukkonen (1983), metnin üreticisi ile alıcısı ve bu üretici ile alıcının, gönderimsel gerçeklik ile ilişkilerini analiz ederek bir metnin yakın sistematik çevresini ya da bağlamını gösteren dört ilişki (türü) saptamaktadır:

Gönderim
Bakış açısı
Durum
Amaç/işlev

Bu bilgilerden de anlaşıldığı gibi doğru cevap E’dir.

Doğru Cevap: E

Soru 22

Somut dil kullanımında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimine ne ad verilir?

Sözce

Cümle

Tümce

Özne

Söylem

Açıklama:

Sözce

Doğru Cevap: A

Soru 23

I. Bağlaşıklık
II. Tutarlılık
III. Metinsellik
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri metin merkezli metinsellik ölçütleri arasında yer alır?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve II

II ve III

Açıklama:

I ve II

Doğru Cevap: D

Soru 24

Dilbilgisel bağlar kaç tanedir?

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 25

Ardışık metin tümcelerindeki sözcükler arasında kurulan ve bu tümceler boyunca aynı metin varlığının (örneğin Ali) farklı dil ögeleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak yinelenmesini sağlayan bağıntının adı nedir?

Gönderim

İlişkilendirilmiş gönderim

Bilgisellik

Tutarlılık

Amaçlılık

Açıklama:

Gönderim

Doğru Cevap: A

Soru 26

Kaç tane kullanıcı merkezli ölçüt vardır?

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 27

Her metnin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulması gereğine aşağıdakilerden hangisi işaret eder?

Amaçlılık

Durumsallık

Bilgisellik

Kabuledilebilirlik

Metinlerarası ilişki

Açıklama:

Amaçlılık

Doğru Cevap: A

Soru 28

Aşağıdakilerden hangisi Werlich'in söylem gruplamasında haber öyküleri içinde yer almaktadır?

Betimleyici söylem

Anlatısal söylem

Açıklayıcı söylem

Savlayıcı söylem

Öğretici-bilgilendirici söylem

Açıklama:

Anlatısal söylem, öznel boyutta Günlük kişisel öyküler ve nesnel boyutta Haber öyküleri içerir.

Doğru Cevap: B

Soru 29

I. Sonuç
II. Bakış açısı
III. Alım
IV. Amaç
Yukarıdakilerden hangileri Saukkonen'in metnin üreticisi ile alıcısı ve bu üretici ile alıcının, gönderimsel gerçeklik ile ilişkilerini analiz ederek bir metnin yakın sistematik çevresini ya da bağlamını gösteren ilişkiler arasındadır?

I ve II

I ve III

II ve III

I ve IV

II ve IV

Açıklama:

II ve IV

Doğru Cevap: E

Soru 30

Bakış açısı ulamı kaç adet alt özelliklerle etkileşim içindedir?

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 31

Biber'ın yaptığı model kaç boyutludur?

Açıklama:

Doğru Cevap: D

Soru 32

Metni oluşturan ögelerin ve metindeki dilsel düzenlerin çözümlenmesiyle ilgili dilbilim dalına ne denir?

Metindilbilim

Yazıbilim

Anlambilim

Sesbilim

Göstergebilim

Açıklama:

Metindilbilim çalışması, metin nedir ve metni metin yapan özellikler nedir sorularına yanıt arayan bir dilbilim çalışması türüdür.
Metindilbilim, metni oluşturan öğelerin ve metindeki dilsel düzenlerin çözümlenmesiyle ilgili dilbilim dalıdır. Doğru cevap A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 33

Somut dil kullanımında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimine ne denir?

Sözce

Dizge

Cümle

Tümce

Söz

Açıklama:

Sözce, dili doğal bağlamlarında ele alan dilbilim çalışmalarının, örneğin metindilbilimin bir diğer temel kavramıdır.
Sözce, somut dil kullanımında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir. Doğru cevap A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 34

Metni metin yapan bileşenlerin oluşturduğu bütünlüğe ne denir?

Bağlaşıklık

Tutarlılık

Metinsellik

Sözce

Tümce

Açıklama:

Söz konusu bu bağlantılılık, Beaugrande ve Dressler’de (1981) metin merkezli metinsellik ölçütleri olarak sunulan bağlaşıklık ve tutarlılık kavramları ile açıklanmaktadır.
Metinsellik, metni metin yapan bileşenlerin oluşturduğu bütündür. Doğru cevap C seçeneğidir.

Doğru Cevap: C

Soru 35

Metin tümceleri arasındaki dilsel, dilbilgisel bağlantıya ne denir?

Tutarlılık

Bağlaşıklık

Metinsellik

Ürün

Metin

Açıklama:

Söz konusu bu bağlantılılık, Beaugrande ve Dressler’de (1981) metin merkezli metinsellik ölçütleri olarak sunulan bağlaşıklık ve tutarlılık kavramları ile açıklanmaktadır.
Bağlaşıklık, metin tümceleri arasındaki dilsel, dilbilgisel bağlantıdır. Doğru cevap B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 36

Metnin tümceleri ve tümceden daha büyük parçaları (örneğin yazılı metinlerde paragraflar) arasındaki mantıksal, anlamsal bağlantıya ne denir?

Tutarlılık

Paragraf

Bağlaşıklık

Metinsellik

Tümce

Açıklama:

Ürün metindeki bileşenler dilbilgisel biçimler ve uzlaşmalarla birbirine bağlıdır. Bir diğer deyişle, bir dil kullanıcısının dilin sözdizimine ilişkin bilgisi metinde bağlaşıklık bağıntısını yapılandırmasında önemli bir rol oynar.
Tutarlılık, metnin tümceleri ve tümceden daha büyük parçaları (örneğin yazılı metinlerde paragraflar) arasındaki mantıksal, anlamsal bağlantıdır. Doğru cevap A seçeneğidir.

Doğru Cevap: A

Soru 37

Ardışık metin tümcelerindeki sözcükler arasında kurulan ve bu tümceler boyunca aynı
metin varlığının farklı dil ögeleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak yinelenmesini sağlayan bağıntıya ne denir?

Bağlaşıklık

Tutarlılık

Bilgisellik

Gönderim

Metinlerarası İlişki

Açıklama:

Gönderim, metinde gönderim aracı ile göndergesi arasında gerçekleşir.
Gönderim, ardışık metin tümcelerindeki sözcükler arasında kurulan ve bu tümceler boyunca aynı metin varlığının (örneğin Ali) farklı dil öğeleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak yinelenmesini sağlayan bağıntıdır. Doğru cevap D seçeneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 38

Metinde daha önce bütüncül bir yapı içinde geçen bir metinsel ögenin yüzey metinden çıkarılmasına ne denir?

Gönderge

Gönderim

Bağlaşıklık

Metinsellik

Eksiltme

Açıklama:

Metinsel ilişkiler, örneğin, gönderim bağıntısı atılan öğenin alıcı tarafından çıkarımsal olarak tamamlanmasını öngörür. Bu nedenle eksiltme bütünüyle diliçi bağlamın varlığına dayalı bir dilsel düzenlemedir.
Eksiltme, metinde daha önce bütüncül bir yapı içinde geçen bir metinsel öğenin yüzey metinden çıkarılmasıdır. Doğru cevap E seçeneğidir.

Doğru Cevap: E

Soru 39

Örneğin, “öyle” gibi işlevsel metin öğelerinin, metinde kendilerinden önce geçen adların, eylemlerin ya da bir metin bölümünün tamamının yerine kullanılmasına ne denir?

Bağlaşıklık

Gönderge

Gönderim

Değiştirme

Eksiltme

Açıklama:

Değiştirme de eksiltme gibi bütünüyle diliçi bağlama bağlıdır. Yani, değiştirme bağıntısı ile birbirine bağlanan kurucu parçaların her ikisi de metinde bulunur.
Değiştirme, örneğin “öyle” gibi işlevsel metin öğelerini, metinde kendinden önce geçen adlar, eylemler ya da bir metin bölümünün tamamının yerine kullanmaktır. Doğru cevap D seçeneğidir.

Doğru Cevap: D

Soru 40

Sözcüklerin eşdizimsel kullanımları nasıl bir ilişki türüdür?

Bütüncül tutarlılık

Sözcüksel bağlaşıklık

Bölgesel tutarlılık

Parça-bütün ilişkisi

Karşıt anlamlılık

Açıklama:

Dilbilimde metinsel eşdizimli sözcükler olarak adlandırılan bu tür sözcükler, örneğin bebek-biberonemzik üçlüsündekine benzer olarak birlikte sıklıkla kullanıldıkları için alıcının zihninde özel bir sahnenin katılımcıları olarak yer alırlar.
Sözcüklerin eşdizimsel kullanımları da sözcüksel bağlaşıklığı sağlayan ilişki türlerinden biridir. Doğru cevap B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 41

Metnin iletişimsel amaçlarına uygun biçimde bağlaşık ve tutarlı kılınmasına ne denir?

Durumsallık

Amaçlılık

Bilgisellik

Kabuledilebilirlik

Metinlerarası ilişki

Açıklama:

Çeşitli dilbilim çalışmaları, bilişsel ruhbilimdeki gelişmeler ve toplumdilbilimin ortaya koyduğu betimlemeler, iletişimde iletinin içeriğinin yalnızca dil düzeneği ile sınırlı tutulamayacağını göstermektedir.
Amaçlılık, her metnin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulması gereğine işaret eder. Doğru cevap B seçeneğidir.

Doğru Cevap: B

Soru 42

Kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir.
İçindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez.
Üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz.

Öncüllerde yer alanlardan hangi/hangileri dizge tümceleri ile ilgilidir?

Yalnız I

Yanlız II

Yalnız III

II ve III

I, II ve III

Açıklama:

Dizge tümceleri, dilin yapısına ve işlevlerine yönelik konulardaki kuramsal tartışmalarda sunulur ve bir dilin dilbilgisel betimlemeleri yapılırken kullanılır.
• Tümceler kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir.
• Tümceler içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez.
• Tümceler üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz. Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 43

Birlikte kullanıldıkları diğer metin tümceleri ile sınırlandırılmış kullanımsal birimlerdir.
İçindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.
Üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi
amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorular yöneltilebilir.

Öncüllerde yer alanlardan hangi/hangileri metin tümceleri ile yakından ilgilidir?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I, II ve III

II ve III

Açıklama:

Metin Tümceleri
• Metin tümceleri, birlikte kullanıldıkları diğer metin tümceleri ile sınırlandırılmış kullanımsal birimlerdir.
• Metin tümceleri içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.
• Metin tümcelerine üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi
amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorular yöneltilebilir. Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 44

"Somut dil kullanımında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir" tanımı aşağıdakilerden hangisine aittir?

Bağlaşıklık

Tutarlılık

Sözce

Dizgi

Tümce

Açıklama:

Sözce, dili doğal bağlamlarında ele alan dilbilim çalışmalarının, örneğin metindilbilimin bir diğer temel kavramıdır. Sözce, bir iletişim ortamında, örneğin bir konuşma anında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir. Bütünüyle somut dil kullanımına ilişkin bir kavramdır. Doğru cevap C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 45

Metinsellik
Bağlaşıklık
Tutarlılık

Öncüllerde yer alanlardan hangi/hangileri metinsellik ölçütleri arasındadır?

II ve III

I, II ve III

I ve II

I ve III

Yalnız I

Açıklama:

Metinsellik, metni metin yapan bileşenlerin oluşturduğu bütündür.
Bağlaşıklık, metin tümceleri arasındaki dilsel, dilbilgisel bağlantıdır.
Tutarlılık, metnin tümceleri ve tümceden daha büyük parçaları (örneğin yazılı metinlerde paragraflar) arasındaki mantıksal, anlamsal bağlantıdır. Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi metin merkezli ölçütlerden birisidir?

Tutarlılık

Amaçlılık

Durumsallık

Kabuledilebilirlik

Bilgisellik

Açıklama:

Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 47

Görseldeki metinde koyu renkli yazılanların aşağıdakilerden hangisine işaret ettiği söylenebilir?

Eksiltme

Gönderim

İlişkilendirilmiş Gönderim

Bilgisellik

Metinlerarası İlişki

Açıklama:

Eksiltme, metinde daha önce bütüncül bir yapı içinde geçen bir metinsel öğenin yüzey metinden çıkarılmasıdır. Metinsel ilişkiler, örneğin, gönderim bağıntısı atılan öğenin alıcı tarafından çıkarımsal olarak tamamlanmasını öngörür. Bu nedenle eksiltme bütünüyle diliçi bağlamın varlığına dayalı bir dilsel düzenlemedir. Olası bütüncül yapılar şunlardır:
• Yüklemi kuran çekimlieylem özne gerektirir.
• İyelik öğesi tamlayan öğe gerektirir.
• Geçişli çatıdaki yüklemcil öğe nesne gerektirir.
• Belirteç yüklemcil öğe gerektirir.
Doğru cevap A'dır.

Doğru Cevap: A

Soru 48

"Bağlaçlar metindeki öbekleri, tümceleri ya da tümce öbeklerini birbirine dilsel olarak eklemlerken metinler içinde ayrıntılandırma, genişletme ve güçlendirme işlevlerine yönelik olarak kullanılır". Aşağıdakilerden hangisi çeliştirici bağlaçlara örnek olabilir?

Ama

Çünkü

Sonra

Bu nedenle

Açıklama:

Bağlaçlar metindeki öbekleri, tümceleri ya da tümce öbeklerini birbirine dilsel olarak eklemlerken metinler içinde ayrıntılandırma, genişletme ve güçlendirme işlevlerine yönelik olarak kullanılır. Bu işlevleriyle kullanılırken metin alıcısı için metindeki tutarlılık ilişkilerini de açık hale getirirler. Halliday ve Hasan, bağlaçları en yalın biçimde şu alt türlere ayırmaktadır:
• Ekleyiciler: ve, bunlara ekolarak
• Çeliştiriciler: fakat, ama
• Nedenleyiciler: çünkü, bunedenle
• Zamansal bağlaçlar: sonra, sonradan
Doğru cevap B'dir.

Doğru Cevap: B

Soru 49

Sözcüksel bağlaşıklık dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi diğerlerinden farklıdır?

Genel sözcükleri kullanarak yineleme

Zıt anlamlı sözcükleri kullanarak yineleme

Parça-bütün ilişkisi kuran sözcükleri kullanarak yineleme

Aynı sözcüğü tekrarlama

Eşdizimli sözcükleri kullanarak yineleme

Açıklama:

Doğru cevap D'dir.

Doğru Cevap: D

Soru 50

"Metnin iletişimsel amaçlarının belli bir durum bağlamı içinde belirginleşmesidir" tanımı kullanıcı merkezli metinsellik ölçütlerinden hangisi ile ilgilidir?

Amaçlılık

Bilgisellik

Durumsallık

Kabuledilebilirlik

Metinlerarası ilişki

Açıklama:

Amaçlılık, metnin iletişimsel amaçlarına uygun biçimde bağlaşık ve tutarlı kılınmasıdır.
Durumsallık, metnin iletişimsel amaçlarının belli bir durum bağlamı içinde belirginleşmesidir
Kabuledilebilirlik, metnin hem bağlaşık ve tutarlı hem de durum bağlamı ile uyumlu olmasıdır. Kabuledilebilirlik taşıyan bir metin, iletişimsel amaçlarına uygun bir biçimde bağlaşık ve tutarlı kılınmış ve uygun bir durum bağlamında kullanılmıştır.
Bilgisellik, metnin alıcısı için yeni bilgi taşımasıdır. Yeni bilgi değeri taşımayan tümce yığınlarının metinsellik değerleri çok azalır ya da yoktur.
Metinlerarası ilişki ise bir metnin önceki diğer metinlerle kurduğu ilişkidir.

Doğru cevap C'dir.

Doğru Cevap: C

Soru 51

Dil kullanımı işlevsel bir davranıştır
Dil kullanımı toplumsal bir davranıştır
Dil temel toplumsallaşma sürecinden ayrıdır
Dil temel toplumsallaşma sürecinin bir parçasıdır

Öncülerde yer alanlardan hangi/hangileri söylem topluluğu ile ilgilidir?

I ve II

II ve III

III ve IV

V ve I

I ve III

Açıklama:

Doğru cevap E'dir.

Doğru Cevap: E

Soru 52

"Dünyanın sorunu, akıllı insanlar şüphelerle doluyken, aptalların özgüvenle dolu olması.'' Yukarıdaki sözcede hangi ifade eksiltme içermektedir?

akıllı insanlar

aptalların

Dünyanın sorunu

şüphelerle doluyken

özgüvenle dolu

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Eksiltme, metnin akışında daha önce bütüncül bir yapıda geçen bir ögenin metinden çıkarılmasıdır. Çıkarılan bu öge alıcı tarafından çıkarımsal olarak tamamlanabilir. Tümcede "Aptal insanların" yerine "aptalların" sözcüğü kullanılarak eksiltme yapılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 53

Aşağıdakilerden hangisi kullanıcı merkezli metinsellik ölçütlerinden biri değildir?

Durumsallık

Kabuledilebilirlik

Amaçlılık

Tutarlılık

Bilgisellik

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Tutarlılık, metin merkezli ölçütlerdendir.

Doğru Cevap: D

Soru 54

Bitmişlik gösteren bir dizi olayın öncelik sonralık sırası içinde aktarılması, hangi tür söylemin temel özelliğidir?

Savlayıcı söylem

Betimleyici söylem

Öğretici-bilgilendirici söylem

Açıklayıcı söylem

Anlatı söylemi

Açıklama:

Metin söylem metin türü ilişkisini açıklayabileceksiniz.
Söylem özellikleri olan metinlerde olaylar arasındaki geçici ilişkilere tematik olarak yapılan gönderimler yer alır. Olay ve hareket sıralaması yapılan metinlerde anlatım, anlatısallık taşır.

Doğru Cevap: E

Soru 55

Aşağıdakilerden hangisi kullanıcı merkezli metinsellik ölçütlerinden biri değildir?

Amaçlılık

Açıklık

Durumsallık

Kabuledilebilirlik

Bilgisellik

Açıklama:

Metin söylem metin türü ilişkisini açıklayabileceksiniz.
Açıklık, kullanıcı merkezli metinsellik ölçütlerinden değildir.

Doğru Cevap: B

Soru 56

Metinde kullanıldığı yere göre, gönderim aracının metin sonrası gönderimine ne denir?

Artgönderim

Durumsal gönderim

Araçsal gönderim

Metindışı gönderim

Öngönderim

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Gönderim aracının, metinde kullanıldığı yere göre metnin sonrasına gönderimi metin içi gönderim (metinsel gönderim) olarak adlandırılır. Örn. (O) > Bugün gelmedi. Ayhan hastaymış.

Doğru Cevap: E

Soru 57

Metin içinde gönderimin üye-alt küme, iyelik ilişkileri gibi yollarla çağrışımsal olarak yapılmasına ne denir?

Bağlaşıklık

Gönderim

Metiniçi gönderim

İlişkilendirilmiş gönderim

Dilbilgisel bağlaşıklık

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Metin içinde gönderimin üye-alt küme, iyelik içerikleri gibi yollarla çağrışımsal olarak yapılması, ilişkilendirilmiş gönderim olarak tanımlanır.

Doğru Cevap: D

Soru 58

Aşağıdakilerden hangisi ilişkilendirilmiş gönderim bağıntısına örnektir?

Arkadaşım ve ben, sonunda karar verdik. Yarın sabah tatile çıkıyoruz.

Mert 3 yaşına basmıştı. Babası üzerine titriyordu.

Hırsız suçüstü yakalandı. Söylediği yalana kendi de inanmıyordu.

Füsun suskundu. Konuşmalara hiç katılmadı.

Mehmet ilk kez uçağa biniyordu. Karmaşık duygular içindeydi.

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Metin içinde gönderimin üye-alt küme, iyelik ilişkileri vb. yollarla çağrışımsal olarak yapılması, ilişkilendirilmiş gönderim olarak adlandırılmaktadır. Mert ve babası arasında böyle bir gönderim söz konusudur.

Doğru Cevap: B

Soru 59

Aşağıdakilerden hangisinde gönderim bağıntısı yoktur?

Hepsini içine gömdü. Hiçbir şey söylemedi Ayşe.

Nurten sokağa çıkar çıkmaz ağlamaya başladı. Annesi de üzgündü.

Arkadaşım Ankara’ya trenle gidecek. Ben otobüsle İzmir’e gitmeyi düşünüyorum.

Sevda uzun ve yorucu bir yolculuk yaptı. Erkenden uyudu.

Çok yorulmuştu. Mehtap alnındaki teri elinin tersiyle sildi.

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Gönderim, ardışık metin tümcelerindeki sözcükler arasında kurulan ve bu tümceler boyunca aynı metin varlığının (örneğin. Ayşe) farklı dil ögeleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak yinelenmesini sağlayan bağıntıdır. Tümcede "arkadaşım" ve "ben" farklı metin varlıklarıdır.

Doğru Cevap: C

Soru 60

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde gönderim ilişkisi, artgönderim bağıntısıyla kurulmuştur?

İsmail, önünde uzun bir yol olduğunu biliyordu. Hızla yola koyuldu.

Seni gerçekten çok özledim. Görüşmeyeli ne kadar oldu kardeşim?

Eve geldi. Yıldırım hızıyla merdivenleri tırmandı Cemal.

Yaşar metal fabrikasında çalışıyor. Kemal şeker fabrikasından emekli oldu.

Oldukça sevinçliydi. Semra ehliyetine kavuşmuştu.

Açıklama:

Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabileceksiniz.
Gönderim aracının (örneğin "o"), metinde kullanıldığı yere göre metnin öncesine gönderimi artgönderimdir.

Doğru Cevap: A

Soru 61

Metindilbilim alanında yapılan bazı çalışmalar, yazılı metinlerin toplumsal etkileşim gücünü mercek altına alır. 'Bir metnin hangi ögeleri/teknikleri okuru istenilen yönde etkilemiştir, okur üzerinde yönlendirici olmuştur?' gibi sorulara yanıt bulmaya çalışır.
Bu tür çalışmalara ne ad verilir?

Akademik savlama

Metindilbilim yaklaşımı

Metin dilbilgisi

Söylem çözümlemesi

Metinlerarası ilişki

Açıklama:

Tümceden metne
Söylem çözümlemesi yaklaşımı özellikle yazılı metinlerin toplumsal etkileşim gücünü inceler ve bir yazının birey ve toplum üzerindeki etkisini oluşturan ögeleri, teknikleri, düzenlemeleri ayrıştırarak anlamaya çalışır.

Doğru Cevap: D

Soru 62

Aşağıdaki tanımlardan hangisi DİZGE TÜMCELERİ için verilmiştir?

Tümceler, birlikte kullanıldıkları diğer tümcelerle sınırlandırılmış kullanımsal
birimlerdir.

Tümceler üreteninin kim olduğu, nerede, ne zaman ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz.

Tümceler üreteninin kim olduğu, nerede, ne zaman ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşır.

Tümceler içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.

Somut dil kullanımında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir.

Açıklama:

Tümceden metne
Dizge tümceleri, üreteninin kim olduğu, nerede, ne zaman ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz. Bunun yanı sıra kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimler olup, dile ilişkin açıklama ve betimlemelerde kullanılan soyut içerikli tümcelerdir.

Doğru Cevap: B

Soru 63

- Akşam oldu, biz güya çalışma odasını toparlayıp, kitaplığın tozunu alıp, bütün kitapları konulara göre düzenleyecektik.
- Ben sabah hallettim bile.
'Ben sabah hallettim bile' cevabında hangi dilbilgisel bağlaşıklık türü kullanılmıştır?

Eksiltme

Değiştirme

Bağlaçlı bağlaşıklık

Metindışı durumsal gönderim

Öngönderim

Açıklama:

Dilbilgisel Bağlaşıklık
Değiştirme, bazı gibi işlevsel metin öğelerini metinde kendinden önce geçen adlar, eylemler ya da bir metin bölümünün tamamının yerine kullanmaktır. Bu örnekte 'hallettim' eylemi 'çalışma odasını toparlamak, kitaplığın tozunu almak, bütün kitapları konulara göre düzenlemek' yerine kullanılmıştır.

Doğru Cevap: B

Soru 64

Aşağıdaki tanımlardan hangisi, Kullanıcı Merkezli Metinsellik Ölçütlerinden biri olan Amaçlılıkla ilgilidir?

Her metin, iletişimin doğası gereği üreticisi tarafından bağlaşık ve tutarlı bir bütün olarak oluşturulmalıdır.

Her metin bağlaşık ve tutarlı olmasının yanı sıra kullanıldığı bağlamın gerektirdiği
özellikleri de taşımalıdır.

Her metin iletişimsel amaçları belli bir durum bağlamı içinde belirginlik kazanmalıdır.

Her metin alıcısı için yeni bilgi içermelidir.

Her metnin tümceleri ve tümceden daha büyük parçaları (örneğin paragraflar)
arasında mantıksal, anlamsal bağlantı bulunmalıdır.

Açıklama:

Kullanıcı Merkezli Metinsellik Ölçütleridir
B seçeneğindeki tanım Kabuledilebilirlik, C seçeneğindeki - Durumsallık, D - Bilgisellik, ve E - Metin Merkezli Metinsellik Ölçütlerinden biri olan Tutarlılıkla ilgilidir.

Doğru Cevap: A

Soru 65

'Lübnanlılar, özellikle siviller ve gönüllüler, en az 171 kişinin hayatını kaybettiği, 6 bin kişinin de yaralandığı, Beyrut limanındaki patlamanın kentte yol açtığı yıkım ve enkazın toplanması için canla başla çalışıyor. […]
Lübnan Cumhurbaşkanı Michel Aoun, Daily Star gazetesine yaptığı açıklamada, 4 Ağustos’ta, 2 bin 750 ton amonyum nitrat maddesinin yol açtığı patlamanın, yaklaşık 12 milyar 700 milyon euroluk bir zarara yol açtığı bilgisini paylaştı.’
Lübnan Yaralarını Sarmaya Çalışıyor. Milliyet, 19.08.2020
Bu haber metni, Werlich söylem sınıflandırmasına göre hangi söylem türüne aittir?

Anlatısal Söylem - Öznel

Savlayıcı Söylem - Nesnel

Anlatısal Söylem - Nesnel

Açıklayıcı Söylem - Öznel

Betimleyici Söylem - Nesnel

Açıklama:

Söylem ve Metin Türü Sınıflamaları
Werlich sınıflandırmasına göre haber metinleri Anlatısal Söylem - Nesnel sınıfına girer.

Doğru Cevap: C

Soru 66

Aşağıdakilerden hangisi Werlich'in anlatısal söylem örneklerinden biri olarak kabul edilir?

Betimleyici söylem

Anlatısal söylem

Açıklayıcı söylem

Savlayıcı söylem

Öğretici-bilgilendirici söylem

Açıklama:

Anlatısal söylem, öznel boyutta Günlük kişisel öyküler ve nesnel boyutta Haber öyküleri içermektedir.

Doğru Cevap: B

Ünite 8

Soru 1

Sözlü anlatılar için geliştirilen anlatı metni öntipi, geleneksel halk masalları, macera romanları, hasta görüşmeleri gibi farklı anlatı durumları ve anlatı alt türlerinden söz edebilmemizde çok kullanışlı bir araç sunar. Bütünüyle biçimlenmiş tipik bir anlatı metni aşağıdaki kurucu öğeleri içerir:Özet, Yönlendirme, Karmaşık olay dizisi, Değerlendirme, Dış değerlendirme, İçe yerleşik değerlendirme, Eylem aktarımı yoluyla değerlendirme, Olayların geciktirilmesi yoluyla değerlendirme, Güçlendiriciler, Karşılaştırıcılar, Bağıntılayıcılar, Açımlayıcılar, Sonuç(lar), Bitiş. Bu doğrultuda tanımı “Anlatı metninin seçimlik parçalarındandır. Ana hatlarıyla anlatı olaylarını içerir.” olarak verilen bu kurucu öğe aşağıdakilerden hangisidir?

Özet

Yönlendirme

Değerlendirme

Dış değerlendirme

Karmaşık olay dizisi

Açıklama:

Özet: Bir anlatı metninin isteğe bağlı bölümlerinden biridir. Anlatıcı anlatısına olup bitenin kısa bir özetini vererek başlar. Anlatının neye ilişkin olduğunu söyleyerek öyküyü genel çizgileriyle tanıtır. Özet, genellikle anlatı metninin hemen başında yer alan bölümdür.

Doğru Cevap: A

Soru 2

Sözlü anlatılar için geliştirilen anlatı metni öntipi, geleneksel halk masalları, macera romanları, hasta görüşmeleri gibi farklı anlatı durumları ve anlatı alt türlerinden söz edebilmemizde çok kullanışlı bir araç sunar. Bütünüyle biçimlenmiş tipik bir anlatı metni aşağıdaki kurucu öğeleri içerir:
Özet, Yönlendirme, Karmaşık olay dizisi, Değerlendirme, Dış değerlendirme, İçe yerleşik değerlendirme, Eylem aktarımı yoluyla değerlendirme, Olayların geciktirilmesi yoluyla değerlendirme, Güçlendiriciler, Karşılaştırıcılar, Bağıntılayıcılar, Açımlayıcılar, Sonuç(lar), Bitiş. Bu doğrultuda “Yaa işte böyle! Ben anlattım. Hadi biraz da sen anlat!” örneğinde verilmek istenen hangi kurucu öğelerdendir?

Bitiş

Sonuç(lar)

Açımlayıcılar

Karşılaştırıcılar

Bağıntılayıcılar

Açıklama:

Bitiş: Metin alıcısına, anlatının bittiğini, artık yeniden aktarım zamanına dönüldüğünü sezdirir.

Doğru Cevap: A

Soru 3

“Gece yan apartmandan gelen çocuk çığlıklarıyla uyandım. Hemen üstüme bir şey giyip sokağa fırladım. Apartmanın ikinci katından koyu bir duman ve alevler yükseliyordu. Sokakta meraklı bir kalabalık toplanmıştı. İtfaiye, dedim. Birazdan gelir, dediler. Çığlıklar kulaklarımı parçalıyordu. Neredeyse 20 dakika geçmişti. Herkes öylece yangını izliyordu. Yaşanan şey dayanılacak gibi değildi. İtfaiye bir türlü gelmedi. Daha fazla dayanamayıp alevler içindeki eve girdim. İki çocuğu da dışarı çıkardım.” Bu hikaye ile aşağıdaki anlatılardan hangisi verilmiştir?

Düşünce Aktarımı

Dil Aktarımının Boyutları

Kişisel Deneyim Anlatıları

Anlatı Metinleri ve Dil Aktarımları

Dil Aktarımları Sınıflaması Konuşma Aktarımı

Açıklama:

Kişisel Deneyim Anlatıları: Bir kişisel deneyim anlatısı, değerlendirici işleviyle konuşucunun biyografisinin gözlenmesini sağlayan ve gerçek olaylarla uyumlu bir sıra içerecek biçimde sıralanan bir dizi olayın kaydıdır. Düşünce Aktarımı (sayfa 214), Dil Aktarımının Boyutları (sayfa 215), Anlatı Metinleri ve Dil Aktarımları (sayfa 212), Dil Aktarımları Sınıflaması Konuşma Aktarımı (sayfa 212)

Doğru Cevap: C

Soru 4

“Metinlerde olay aktarımının yanı sıra konuşma ve düşüncenin sunumu sırasında ortaya çıkan dilsel düzenlemelerin tümünü gösterir. “ açıklaması aşağıdakilerden hangisine aittir?

Dil aktarımları

Anlatısal güvenilirlik

Anlatısal nesnellik stratejisi

Anlatısal nedensellik stratejisi

Anlatısal değerlilik taşıyan olay

Açıklama:

Dil aktarımları, iletişimde olaylar ile konuşma ve düşüncelerin aktarılması sırasında ortaya çıkan dilsel düzenlemeleri gösterir. Anlatısal güvenilirlik, anlatı öyküsünde yer alan olayların metin alıcısı tarafından ne ölçüde “gerçekten olmuş olaylar” olarak kabuledilebildiği ile ilgilidir. Anlatısal nesnellik stratejisi, anlatıcının, anlattığı olayların gerçekte de bu biçimde olduğunu iddia edebilmek amacıyla anlatısında, tercihen kendi duyduğu, gördüğü olaylara dayanarak olay aktarımı yapmasıdır. Anlatısal nedensellik stratejisi, anlatıcının, en yüksek anlatısal değerlilik taşıyan olaya, hangi nedenle bu niteliği yüklediğini olayın ortaya çıkış koşullarını sunarak açıklamasıdır. En yüksek anlatısal değerlilik taşıyan olay, anlatıcının en çok önemsediği ve anlatısında metin alıcısı üzerinde en yüksek etkiyi yaratmak üzere öne çıkardığı olaydır.

Doğru Cevap: A

Soru 5

Konuşma aktarımı, bir anlatıcının kendisine ait olmayan ya da kendisine ait olsa da anlatım anından daha önce söylemiş olduğu bir sözü aktarmasıdır. Bu durumda biri aktarılan söz, biri de aktaran söz olmak üzere iki ayrı söz iç içe geçmiştir. Konuşma aktarımı biçimleri şunlardır: Anlatı aktarımı, Sözeylem anlatı aktarımı, Dolaylı konuşma aktarımı, Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı, Bağımsız konuşma aktarımı, Bağımsız dolaysız konuşma aktarımı. Bu doğrultuda “Ayşe: “Yarın senedi imzalamaya geleceğim.” dedi.” örneğinde sözün herhangi bir değişiklik yapılmadan, sözcüğü sözcüğüne söylendiği aktarım aşağıdakilerden hangisidir?

Sözeylem anlatı aktarımı

Dolaylı konuşma aktarımı

Bağımsız konuşma aktarımı

Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı

Bağımsız dolaysız konuşma aktarımı

Açıklama:

Bağımsız konuşma aktarımı, sözün herhangi bir değişiklik yapılmadan, sözcüğü sözcüğüne söylendiği gibi (Ayşe: “Yarın senedi imzalamaya geleceğim.” dedi.) aktarılmasıdır. Bu aktarım türü, aktarımın nesnel olmasını sağlar. Bu tür aktarımda, anlatıcı kendi sözünü keserek metinde kimliğini bir şekilde belirttiği diğer bir sese yer verir. Bağımsız konuşma aktarımı, aktaran kişinin varlığını gösteren tırnak işareti ya da aktarım tümcesi içerir.

Doğru Cevap: C

Soru 6

Düşünce aktarımında ana eylem “düşünmek” eylemidir. Ancak, düşünmek eyleminin yanında bu eylemin anlamını içinde bulunduran merak etmek, sormak, aklından geçirmek, içinden geçirmek gibi eylemler de kullanılabilir. Düşünce aktarım biçimleri şunlardır: Anlatı, “Düşünce eylem” anlatı aktarımı, Dolaylı düşünce aktarımı, Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı, Bağımsız düşünce aktarımı, Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı. Bu doğrultuda “Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu.” örneğinde verilmek istenen düşünce aktarım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

Dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız düşünce aktarımı

“Düşünce eylem” anlatı aktarımı

Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 7

Dil aktarımlarının ses, ileti, işaret ve tutum olmak üzere dört boyutu vardır. Ses (Aktarılan ifadenin kaynağı olarak kim ya da ne gösterilmektedir?) •İleti (Özgün içeriğin metin alıcısına hangi aktarım yoluyla sunulduğudur.) •İşaret (Anlatıcının bir dilsel aktarım yaptığını gösterme şeklidir.) •Tutum (İleti ya da özgün konuşmacıya ilişkin olarak metin üreticisinin-aktarımı yapanın yaptığı yorumlardır.) Birine gönderim yapılacağı belirlendikten sonra ilk soru: Bunun kimin sesi olduğudur. Olası sesler beş ana grup altında toplanır. Bu doğrultuda, “Önce ışığı gördü. Ardından patlama sesini duydu. O an, aklımdan geçen ne varsa hepsini söylemeye başladım.” örneğinde verilmek istenen “metindeki ses” aşağıdakilerden hangisidir?

Topluluk

Anlatıcı Sesi

Belirli diğerleri

Belirsiz diğerleri

Belirlenemez özellikteki diğerleri

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 8

İletinin ele alınma yollarına baktığımızda bunları beş ana başlık altında toplamak mümkündür: Anlatı, alıntılama, yansıtma, yeniden dile getirme ve özetleme. Tanımı “Bağımsız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında” olarak verilen iletinin sunuş biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

Anlatı

Yansıtma

Alıntılama

Özetleme

Yeniden dile getirme

Açıklama:

Anlatı (Gerçekleşmiş bir dizi eylemin zaman sırası içinde aktarımı yapıldığında)
Alıntılama (Bağımsız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
Yansıtma (Bağımsız dolaysız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
Yeniden dile getirme (Dolaylı ya da bağımsız dolaylı konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
Özetleme (Sözeylem anlatı aktarımı ve “düşünce eylem” anlatı aktarımı yapıldığında)

Doğru Cevap: C

Soru 9

Tanıtsallık, konuşucunun aktardığı bilginin bilgi kaynağının kim ya da ne olduğunu gösteren dilbilgisel araçtır. Tanıtsal yapıları içeren ifadelerin, diğer ifadelerden ayrılması tanıt türlerinin tanımlanmasını gerektirir. Çünkü tanıtsal yapı içeren her ifadenin bir tanıt türü vardır. Dolaylı tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, bilgi kaynağının anlatıcı olmadığını ancak anlatıcının bu bilgiyi birinden öğrendiğini gösterir. Dolaylı tanıtlar şu farklı alt türlerde olabilir: Aktarım ve çıkarım. “Evde bir sessizlik olduğuna göre kimse yok.” örneği aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

Akla vurma

Folklorik tanıt

Eşsüremli çıkarım

Artsüremli çıkarım

İkinci-elden edinilen tanıt

Açıklama:

Akla vurma; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi önsezi, mantık yürütme, bir rüyâ, deneyim ya da başka bir zihinsel oluşum ile çıkarımsal olarak oluşturduğunu gösterir. [Ali çok yorulmuş olmalı. Geçen hafta beş tane sınavı vardı.] Folklorik tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, aktarılan bilginin kaynağının anonim olduğunu gösterir. [Erken kalkan yol alır.] Eşsüremli çıkarım; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi bir olayın gözlemlenebilir sonucuna dayandırarak çıkarım yoluyla oluşturduğunu gösterir (Evde bir sessizlik olduğuna göre kimse yok.) Artsüremli çıkarım; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının, aktardığı bilgiyi bir olayın bıraktığı izi gözlemleyerek (Burada sigara kokusu var.) çıkarım yoluyla oluşturduğunu gösterir. [Burada sigara kokusu var. Biri sigara içmiş.] İkinci-elden edinilen tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi, söz konusu olayı ya da durumu görmüş birisinden duyarak öğrendiğini gösterir. [Ali memlekete dönmüş. Ayşe söyledi.]

Doğru Cevap: C

Soru 10

Tanıtsallık, konuşucunun aktardığı bilginin bilgi kaynağının kim ya da ne olduğunu gösteren dilbilgisel araçtır. Tanıtsal yapıları içeren ifadelerin, diğer ifadelerden ayrılması tanıt türlerinin tanımlanmasını gerektirir. Çünkü tanıtsal yapı içeren her ifadenin bir tanıt türü vardır. Dolaylı tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, bilgi kaynağının anlatıcı olmadığını ancak anlatıcının bu bilgiyi birinden öğrendiğini gösterir. Dolaylı tanıtlar şu farklı alt türlerde olabilir: Aktarım ve çıkarım. “Ali memlekete dönmüş. Ayşe söyledi.” örneği aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?

Akla vurma

Folklorik tanıt

Eşsüremli çıkarım

Artsüremli çıkarım

İkinci-elden edinilen tanıt

Açıklama:

Doğru Cevap: E

Soru 11

Geçmişle ilgili bir dizi olayın, belli bir zaman sırasına göre aktarıldığı bir söylem aşağıdakilerden hangisidir?

Zaman

Anlatı

Söz

Dilsel özellik

Çözümleme

Açıklama:

Metindilbilim Ünitesi’nde anlatının geçmişle ilgili bir dizi olayın, belli bir zaman sırasına göre aktarıldığı bir söylem türü olduğunu görmüştük. Dilbilim alanında genel kabul gören bu tanım çerçevesinde, anlatı söyleminin birincil özelliği, daha önce de açıkladığımız gibi, anlatılan olayların za- manda sıralanma yapısı içermesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 12

Zamanda sıralanarak aktarılan olaylar dizisinin bütünü aşağıdakilerden hangisidir?

Karmaşık olay dizisi

Yönlendirme

Değerlendirme

Dış değerlendirme

Karşılaştırıcılar

Açıklama:

Zamanda sıralanarak aktarılan olayların bütünüdür. Karmaşık olay dizisi anlatı metninde anlatı öyküsünü içeren kurucu öğedir. Bu nedenle, bir anlatının anlatı olabilmesi için zorunlu kurucu öğe niteliğindedir. Anlatı yapısındaki bu önemli yeri ile karmaşık olay dizisi diğer kuruculardan kendini ayırmaktadır.

Doğru Cevap: A

Soru 13

Sözlü anlatı aözümlemesinin ilkelerine göre, hangi özellikler anlatının işlevlerini ortaya koyar?

Anlatılı özellikler

Kişisel özellikler

Dilsel özellikler

Sözlü özellikler

Kanıtsal özellikler

Açıklama:

Sözlü Anlatı Çözümlemesinin ilkelerine göre, dilsel özellikler, anlatının işlevlerini ortaya koyar. Birinci işlev anlatının gönderge işlevi olarak adlandırılır. Bu işleviyle anlatı metni, metin alıcısını bir konuda bilgilendirmektedir.

Doğru Cevap: C

Soru 14

İletişimde olaylar ile konuşma ve düşüncelerin aktarılması sırasında ortaya çıkan dilsel düzenlemeleri aşağıdakilerden hangisi gösterir?

Anlatı aktarımı

Dil aktarımları

Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı

Sözeylem anlatı aktarımı

Bağımsız dolaysız konuşma aktarımı

Açıklama:

Dil aktarımları, iletişimde olaylar ile konuşma ve düşüncelerin aktarılması sıra- sında ortaya çıkan dilsel düzenlemeleri gösterir. Dil aktarımları, metinlerde olay aktarımının yanı sıra konuşma ve düşüncenin sunumu sırasında ortaya çıkan dilsel düzenlemelerin tümünü gösterir.

Doğru Cevap: B

Soru 15

Konuşucunun aktardığı önermedeki bilgiye nasıl ulaştığını gösteren dilbilgisel ulam aşağıdakilerden hangisidir?

Çıkarım

Tanıtsallık

Aktarım

Nesnellik

Kuruculuk

Açıklama:

Tanıtsallık, konuşucunun aktardığı önermedeki bilgiye nasıl ulaştığını gösteren dilbilgisel ulamdır. Konuşucu aktardığı önermedeki bilgiye kişisel gözlemiyle ulaşabildiği gibi (Dün yağmur yağdı.) bu bilgiye çıkarım yoluyla sonuç çıkararak da (Yağmur yağmış. Yerler ıslak.) ulaşabilir.

Doğru Cevap: B

Soru 16

"Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu."
Cümlesi aşağıdakilerden hangi düşünce aktarımı biçimindedir?

Dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız düşünce aktarımı

Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı

“Düşünce eylem” anlatı aktarımı

Açıklama:

“Düşünce eylem” anlatı aktarımı	Ayşe: “Böyle giderse daha fazla birlikte olamayız. Ayrılmamız gerekebilir” Ayşe beni terk etmeyi düşünüyordu. (Düşünce eylem anlatı aktarımı)
Dolaylı düşünce aktarımı	Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu.
Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı	Genç kız acaba ertesi gün senedi imzalamaya gelecek miydi?
Bağımsız düşünce aktarımı	“Acaba genç kız senedi imzalamaya gelecek mi?” diye düşündü.
Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı	Acaba yarın senedi imzalamaya gelecek mi?

Doğru Cevap: A

Soru 17

"Acaba yarın senedi imzalamaya gelecek mi?"
Cümlesi aşağıdakilerden hangi düşünce aktarım biçimindedir?

Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı

Bağımsız düşünce aktarımı

Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı

Dolaylı düşünce aktarımı

Düşünce eylem” anlatı aktarımı

Açıklama:

Anlatı	Sonunda uzun zamandır istediğim şeyi yapıp Ankara’dan ayrıldım.
“Düşünce eylem” anlatı aktarımı	Ayşe: “Böyle giderse daha fazla birlikte olamayız. Ayrılmamız gerekebilir” Ayşe beni terk etmeyi düşünüyordu. (Düşünce eylem anlatı aktarımı)
Dolaylı düşünce aktarımı	Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu.
Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı	Genç kız acaba ertesi gün senedi imzalamaya gelecek miydi?
Bağımsız düşünce aktarımı	“Acaba genç kız senedi imzalamaya gelecek mi?” diye düşündü.
Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı	Acaba yarın senedi imzalamaya gelecek mi?

Doğru Cevap: A

Soru 18

Aşağıdakilerden hangisi dil aktarımlarının dört boyutundan bir tanesi değildir?

Ses

İleti

İşaret

Tutum

Anlatım

Açıklama:

Dil aktarımları, aktarımı yapanın tercihinin birbiriyle ilişkili, ancak birbirinden kısmen bağımsız dört boyutunu içerir.
Ses (Aktarılan ifadenin kaynağı olarak kimya da ne gösterilmektedir?)
İleti (Özgün içeriğin metin alıcısına hangi aktarım yoluyla sunulduğudur.)
İşaret (Anlatıcının bir dilsel aktarım yaptığını gösterme şeklidir.)
Tutum (İleti ya da özgün konuşmacıya ilişkin olarak metin üreticisinin-aktarımı ya- panın yaptığı yorumlardır.)

Doğru Cevap: E

Soru 19

Aşağıdakilerden hangisi tipik bir anlatı metninin, anlatı olarak algılanmasını sağlayan birbiriyle ilişkili işlevsel parçalarından birisi değildir?

Özet

Değerlendirme

Karmaşık olay dizisi

Değerlendirme

Aktarım

Açıklama:

Tipik bir anlatı metninin, anlatı olarak algılanmasını sağlayan birbiriyle ilişkili işlevsel parçaları vardır. Bu parçalar şunlardır: Özet, değerlendirme, karmaşık olay dizisi, değerlendirme, sonuç(lar) ve bitiş.

Doğru Cevap: E

Soru 20

Ayşe “Yarın İstanbul’a gideceğim.” dedi.
Cümlesinde aşağıdakilerden hangi tür dil aktarımı yapılmaktadır?

Bağımsız Dolaysız Konuşma Aktarımı

Bağımsız Konuşma Aktarımı

Sözeylem Anlatı Aktarımı

Dolaylı Düşünce Aktarımı

Bağımsız Düşünce Aktarımı

Açıklama:

Anlatı	Sonunda uzun zamandır istediğim şeyi yapıp Ankara’dan ayrıldım.
“Düşünce eylem” anlatı aktarımı	Ayşe: “Böyle giderse daha fazla birlikte olamayız. Ayrılmamız gerekebilir” Ayşe beni terk etmeyi düşünüyordu. (Düşünce eylem anlatı aktarımı)
Dolaylı düşünce aktarımı	Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu.
Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı	Genç kız acaba ertesi gün senedi imzalamaya gelecek miydi?
Bağımsız düşünce aktarımı	“Acaba genç kız senedi imzalamaya gelecek mi?” diye düşündü.
Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı	Acaba yarın senedi imzalamaya gelecek mi?

Doğru Cevap: A

Soru 21

I.Anlatı söylemi, bitmişlik gösteren bir dizi olayın öncelik sonralık içeren oluş sırası
içinde sunulduğu söylem türüdür.
II. Anlatı metinleri sadece yazılı olarak üretilebilir.
III.Kurmaca içeren anlatılar günlük anlatılardan ayrılır.
Yukarıda anlatı söylemi ve anlatı metni hakkında verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

Yalnız I

I-II

I-III

II-III

I-II-III

Açıklama:

Anlatı metinleri sözlü ya da yazılı olarak üretilebilir.

Doğru Cevap: C

Soru 22

"Hem anlatılan olayların yeri, zamanı ve gerçekleşme koşulları hem de anlatıda geçen kişilerin kimlikleri ve davranış biçimleri hakkındaki bilgileri içerir." Verilen tanım anlatı metninin hangi kurucu öğesine aittir?

Özet

Yönlendirme

Değerlendirme

Karmaşık olay dizisi

Güçlendiriciler

Açıklama:

Yönlendirme: Hem anlatılan olayların yeri, zamanı ve gerçekleşme koşulları hem de anlatıda geçen kişilerin kimlikleri ve davranış biçimleri hakkındaki bilgileri içerir. Anlatının önplanını kuran karmaşık olaylar dizisiyle aktarılan anlatı öyküsünün, arkaplanını oluşturarak metin alıcısının olaylar, durumlar, kişiler arasında ilişkiler kurabilmesine yardımcı olur.

Doğru Cevap: B

Soru 23

"Nasıl telaşlandım... Çok tuhaf bir şeydi yaşadığım." Verilen örnek hangi anlatı metni kurucu öğesidir?

Özet

Yönlendirme

Değerlendirme

Güçlendiriciler

Karşılaştırıcılar

Açıklama:

Güçlendiriciler: Bir anlatıcı, metin alıcısına anlatmak istediklerinin anlamını güçlendirmek için vurgudan, nicelik bildiren sözcüklerden, yinelemelerden, kültürel anlam taşıyan sözcelerden ve ünlemlerden yararlanabilir.

Doğru Cevap: D

Soru 24

"Yaa işte böyle! Ben anlattım. Hadi biraz da sen anlat." Verilen örnek anlatı metinlerinin hangi kurucu öğesine aittir?

Açımlayıcılar

Bitiş

Bağıntılayıcılar

Karşılaştırıcılar

Yönlendirme

Açıklama:

Bitiş: Metin alıcısına, anlatının bittiğini, artık yeniden aktarım zamanına dönüldüğünü sezdirir.

Doğru Cevap: B

Soru 25

Aşağıdakilerden hangisi konuşma aktarımı biçimlerinden biri değildir?

Anlatı Aktarımı

Sözeylem anlatı aktarımı

Dolaylı konuşma aktarımı

Dolaysız anlatı aktarımı

Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı

Açıklama:

Anlatı aktarımı-Sözeylem anlatı aktarımı-Dolaylı konuşma aktarımı-Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı-Bağımsız konuşma aktarımı-Bağımsız dolaysız konuşma aktarımı

Doğru Cevap: D

Soru 26

"Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu." Verilen örnek düşünce anlatım biçimlerinden hangisine aittir?

“Düşünce eylem” anlatı aktarımı

Dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız düşünce aktarımı

Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı

Açıklama:

“Düşünce eylem” anlatı aktarımı
Ayşe: “Böyle giderse daha fazla birlikte olamayız. Ayrılmamız gerekebilir”
Ayşe beni terk etmeyi düşünüyordu.
(Düşünce eylem anlatı aktarımı)
Dolaylı düşünce aktarımı Genç kızın ertesi gün senedi imzalamaya gelip gelmeyeceğini düşünüyordu.
Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı Genç kız acaba ertesi gün senedi imzalamaya gelecek miydi?
Bağımsız düşünce aktarımı “Acaba genç kız senedi imzalamaya gelecek mi?” diye düşündü.
Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı Acaba yarın senedi imzalamaya gelecek mi?

Doğru Cevap: B

Soru 27

Aşağıdaki örneklerden hangisi metindeki seslerden belirli diğerlerine aittir?

Önce ışığı gördü. Ardından patlama sesini duydu.

Ayşe evdeki kadınlardan biri caddedeki kalabalığın üzerine kaynar su döktü dedi.

İddiaya göre evdeki kadınlardan biri caddedeki kalabalığın üzerine kaynar su dökmüş.

Derdini söylemeyen derman bulamaz.

Bu arada hayranlarına duyuralım: Brooke Shields’in en büyük filmi yakında gösterimde.

Açıklama:

Belirli diğerleri (Çoğu durumda başka bir zaman ve yerdeki bir başka konuşmacının sesidir. Metinde yer verilen sözcenin bilgi açısından sorumlusunun anlatıcı dışında belirli biri olduğu bu yolla işaretlenir.)

Doğru Cevap: B

Soru 28

"Ali çok yorulmuş olmalı.Geçen hafta beş tane sınavı vardı." Verilen örnek aşağıdaki hangi kavramla ilgilidir?

İkinci-elden edinilen tanıt

Üçüncü-elden edinilen tanıt

Eşsüremli çıkarım

Artsüremli çıkarım

Akla vurma

Açıklama:

Akla vurma; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi önsezi, mantık yürütme, bir rüyâ, deneyim ya da başka bir zihinsel oluşum ile çıkarımsal olarak oluşturduğunu gösterir. [Ali çok yorulmuş olmalı.Geçen hafta beş tane sınavı vardı.]

Doğru Cevap: E

Soru 29

"Ali memlekete dönmüş.Mehmet, arkadaşlarından duymuş." Verilen örnek aşağıdaki hangi kavrama aittir?

İkinci-elden edinilen tanıt

Üçüncü-elden edinilen tanıt

Eşsüremli çıkarım

Artsüremli çıkarım

Akla vurma

Açıklama:

Üçüncü-elden edinilen tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi [birisinden] duyduğunu, ancak o kişinin söz konusu olaya ya da duruma şahit olmadığını gösterir.

Doğru Cevap: B

Soru 30

Aşağıdakilerden hangisi iletinin sunuluş biçimlerinden biri değildir?

Anlatı

Alıntılama

Yansıtma

Çıkarım

Yeniden dile getirme

Açıklama:

İletinin sunuluş biçimleri şunlardır:
• Anlatı (Gerçekleşmiş bir dizi eylemin zaman
sırası içinde aktarımı yapıldığında)
• Alıntılama (Bağımsız konuşma ve düşünce
aktarımı yapıldığında)
• Yansıtma (Bağımsız dolaysız konuşma ve
düşünce aktarımı yapıldığında)
• Yeniden dile getirme (Dolaylı ya da bağımsız
dolaylı konuşma ve düşünce aktarımı
yapıldığında)• Özetleme (Sözeylem anlatı aktarımı ve “düşünce
eylem” anlatı aktarımı yapıldığında)

Doğru Cevap: D

Soru 31

_____________, günlük yaşamın doğallığı içinde üretilen sözlü anlatı metinlerinden, ürün metnin yazılı olarak sunulduğu kurmaca anlatıya kadar uzanan çok çeşitli anlatı metni alt türlerinde karşımıza çıkar.

Anlatı söylemi

Anlatı metni

Duvar resimleri

Dilbilim

Anlatı çözümlemesi

Açıklama:

Anlatı söylemi, günlük yaşamın doğallığı içinde üretilen sözlü anlatı metinlerinden, ürün metnin yazılı olarak sunulduğu kurmaca anlatıya (örneğin öyküler, romanlar vb.) kadar uzanan çok çeşitli anlatı metni alt türlerinde karşımıza çıkar. Dilbilimde, anlatı söylemi ve anlatı metni üzerine yapılan çalışmalar öncelikle sözlü anlatıların özelliklerini ortaya koymayı amaçlamıştır.

Doğru Cevap: A

Soru 32

"Ne şans... Hırsız cüzdanımı nasıl olduysa çalıp çıkmış okuldan. İçine bakmış... Sonra da İzmir Caddesi’nde
bir apartmanın üçüncü katındaki bir avukat bürosunun kapısının önündeki paspasın altına bırakmış. İnanılır gibi değil, değil mi? Kimliklerim... Her şeyim... Paradan vazgeçtim. Bir avukata teslim edilmiş! Allah dağına göre kar verir diye boşuna dememişler!" anlatı metni hangi kurucu öge olabilir?

Özet

Değerlendirme

Yönlendirme

Karmaşık olay dizisi

Açımlayıcılar

Açıklama:

Değerlendirme, anlatının anlatıcı tarafından neden anlatılmaya değer bulunduğunu, anlatıcı için önemini sezdiren kurucu parçasıdır.

Doğru Cevap: B

Soru 33

Sözlü anlatıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Sözlü anlatının tek işlevi göndergedir.

Anlatıcının anlatıyı biyografisine dönüştürmesine kurgu denir.

Sıradan günlük anlatılar birden çok işlevi barındırır.

Gönderge sözlü bir aktarımdır.

Sözel anlatıda olay sırası önemli değildir.

Açıklama:

Sözlü Anlatı Çözümlemesinin ilkelerine göre, dilsel özellikler, anlatının işlevlerini ortaya koyar. Anlatının iki temel işlevi vardır: Birinci işlev anlatının gönderge işlevi olarak adlandırılır. Bu işleviyle anlatı metni, metin alıcısını bir konuda bilgilendirmektedir. Bu işlevi kullanarak anlatıcı, bir deneyimini zaman sırası içinde, bu sırayla uyumlu bir tümce kümesi biçiminde özetler ve sözel olarak metin alıcısına aktarır.
Ancak, anlatı aynı zamanda metin üreticisi için yaşadığı olayları aktarırken onları yorumlamasını da sağlayan bir araç veya bir kaynaktır. Anlatının ikinci işlevi bu olgu çerçevesinde ortaya çıkar. İkinci işlev anlatının değerlendirici işlevidir. Bu işlev, anlatıcının belirli olayları, belirli bir düzen içinde ve belirli bir amaç doğrultusunda anlatarak anlattığı olayları kendi biyografisine dönüştürebilmesine olanak verir.
Kimi sözlü anlatı örnekleri sadece birinci işlevi yerine getirir. Çünkü her anlatı doğal olarak bu işlevi yerine getirir. Örneğin sıradan günlük anlatılar çoğu zaman böylesi örneklerdir. Kimi anlatı örneklerindeyse ikinci işleve yönelik düzenlemeler ortaya çıkar. Bu tür örnekler anlatıcının biyografisini sunar. Sıradan günlük anlatılardan ayrılır ve kişisel deneyim anlatıları olarak adlandırılır.

Doğru Cevap: D

Soru 34

Anlatı öyküsünde yer alan olayların metin alıcısı tarafından ne ölçüde “gerçekten olmuş olaylar” olarak kabul edilebildiği ile ilgili olan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Anlatısal değerlilik

Anlatısal nedensellik stratejisi

Anlatısal güvenilirlik

Anlatısal öznellik

Anlatısal nesnellik

Açıklama:

Anlatısal güvenilirlik, anlatı öyküsünde yer alan olayların metin alıcısı tarafından ne ölçüde “gerçekten olmuş olaylar” olarak kabul edilebildiği ile ilgilidir.

Doğru Cevap: C

Soru 35

"Olanları anlamak için dışarı çıktım.Etrafa bakındım. Birden Ahmet’i gördüm." sözlerini söyleyen bir anlatıcı konuşma aktarım biçimlerinden hangisini kullanmıştır?

Bağımsız dolaysız konuşma aktarımı

Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı

Dolaylı konuşma aktarımı

Sözeylem anlatı aktarımı

Anlatı aktarımı

Açıklama:

Anlatı aktarımı, anlatı metninde anlatıcının aktarımlarında konuşma ve düşünceyi belirten hiçbir eylem bulunmadığı durumlarda gerçekleşir (Özünlü, 2001). Bu tür aktarımda, anlatıcı sadece eylem anlatımı yapar (Olanları anlamak için dışarı çıktım. Etrafa bakındım. Birden Ahmet’i gördüm.). Bu nedenle anlatı aktarımında anlatıcının rolü baskındır. Anlatı metninin karmaşık olaylar kurucu parçası, anlatı aktarımı içerir.

Doğru Cevap: E

Soru 36

Sözeylem anlatı aktarımı ve “düşünce eylem” anlatı aktarımı yapıldığında iletinin sunuluş biçimi aşağıdakilerden hangisi olur?

Özetleme

Anlatı

Alıntılama

Yansıtma

Yeniden dile getirme

Açıklama:

İletinin sunuluş biçimleri şunlardır:
• Anlatı (Gerçekleşmiş bir dizi eylemin zaman sırası içinde aktarımı yapıldığında)
• Alıntılama (Bağımsız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
• Yansıtma (Bağımsız dolaysız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
• Yeniden dile getirme (Dolaylı ya da bağımsız dolaylı konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
• Özetleme (Sözeylem anlatı aktarımı ve “düşünce eylem” anlatı aktarımı yapıldığında)

Doğru Cevap: A

Soru 37

______________ aktarılan bilginin güvenilirliğini, bilgiyi içeren tümcenin dayandığı bilgi kaynağını, bilginin kesinlik derecesini, önermenin doğruluk olasılığını ya da bu olasılığa yönelik beklentiyi niteleyen birimlerdir.

Nesnellik stratejisi

Tanıtsal yapılar

Değerlendirme kurucu öğesi

Anlatı çözümlemesi

Dil aktarımı

Açıklama:

Tanıtsal yapılar, aktarılan bilginin güvenilirliğini, bilgiyi içeren tümcenin dayandığı bilgi kaynağını, bilginin kesinlik derecesini, önermenin doğruluk olasılığını ya da bu olasılığa yönelik beklentiyi niteleyen birimlerdir.

Doğru Cevap: B

Soru 38

"Akla vurma; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi önsezi, mantık yürütme, bir rüyâ, deneyim ya da başka bir zihinsel oluşum ile çıkarımsal olarak oluşturduğunu gösterir." açıklamasına örnek olarak kullanılabilecek örnek aşağıdakilerden hangisidir?

Evde bir sessizlik olduğuna göre kimse yok.

Burada sigara kokusu var. Biri sigara içmiş.

Ali çok yorulmuş olmalı. Geçen hafta beş tane sınavı vardı.

Ali memlekete dönmüş. Kahvede konuştuk.

Ali memlekete dönmüş.Mehmet, arkadaşlarından duymuş.

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 39

Metin alıcısı Kül Tigin yazıtındaki bu bölümü okuduğunda hangi sorunun cevabını bulamaz?

Bu seferle ilgili Kül Tigin'in düşünceleri nelerdir?

Kırgızlara yapılan sefer neden anlatılıyor?

Anlatılanların hepsi doğru mudur?

Anlatıda diğer sesler ne söylemektedirler?

Anlatıyla ilgili ne gibi değerlendirmeler yapılmıştır?

Açıklama:

Örnek anlatıda metnin iletişimsel amacını belirginleştiren değerlendirme sözceleri yoktur. Ayrıca, bu anlatıyı metin üreticisinin biyografisine dönüştürecek herhangi bir anlatısal değerlilik düzenlemesi de yapılmamıştır. Metin alıcısı Kül Tigin yazıtındaki bu bölümü okuduğunda, Kırgızlara yapılan seferin neden anlatıldığı sorusunun yanıtını bulamamaktadır.
Metne dil aktarımları açısından baktığımızda, aktarılan içeriğin, yani iletinin anlatı biçiminde sunulduğu; anlatıcının tüm sözcelerde anlatı aktarımı yaptığı görülmektedir. Aktarımlarında konuşma ve düşünceyi belirten hiçbir eylem yoktur. Bu nedenle metin alıcısı bu anlatıda tek bir sesle (anlatıcı sesiyle) karşı karşıyadır. Aktarıma konu olan olaylar bütünüyle anlatıcının denetimi altında sunulmuştur. Tamamı anlatıcının doğru olduğu iddiasını kendi tanıklığıyla (doğrudan tanıtgörsel) sunduğu olaylardır. Bütün bu özellikleriyle Kül Tigin yazıtındaki bu satırlar bize sadece gönderge işlevi taşıyan bir anlatı sunmaktadır.

Doğru Cevap: C

Soru 40

Tunyukuk metinleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Sadece kendi sesini kullanmıştır.

Anlattığı her şeyin sorumluluğunu kendi üstüne almıştır.

Anlatıya duygusal tepkisini katmamıştır.

Sadece gönderge işlevine sahiptir.

Karmaşık olay dizisi kullanmıştır.

Açıklama:

Sadece kendi sesini kullanmayıp dolaylı anlatımda yapmıştır.
Anlattığı her şeyin sorumluluğunu, diğer Türk Kağanlarının seslerini de ekleyerek, kendi üstüne almamıştır.
Anlatıya iç değerlendirmeler yaparak duygusal tepkisini de katmıştır.
Metin sadece gönderge işlevine sahip değil karmaşık olay dizisi ile beraber bir çok değerlendirmeyi de içinde barındırmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 41

I. Labov
II. Sosür
III. Waletsky
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri sözlü anlatı çözümlemesi modeli temel çıkış noktasını oluşturur?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve III

II ve III

Açıklama:

I ve III

Doğru Cevap: D

Soru 42

Anlatı metninin iletişimsel anlamını belirginleştiren kurucu öğesi aşağıdakilerden hangisidir?

Değerlendirme

Yönlendirme

Karmaşık Olay Dizisi

İçe Yerleşik Değerlendirme

Karşılaştırıcılar

Açıklama:

Değerlendirme

Doğru Cevap: A

Soru 43

Hem anlatılan olayların yeri, zamanı ve gerçekleşme koşulları hem de anlatıda geçen kişilerin kimlikleri ve davranış biçimleri hakkındaki bilgileri içeren anlatı metni yapısı seçeneklerden hangisidir?

Yönlendirme

Özet

Değerlendirme

Karmaşık olay dizisi

Dış değerlendirme

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 44

Anlatı metninin iletişimsel anlamını belirginleştiren kurucu öğesine ne ad verilir?

Yönlendirme

Değerlendirme

Karmaşık olay dizisi

Güçlendiriciler

Bağıntılayıcılar

Açıklama:

Değerlendirme: Anlatı metninin iletişimsel anlamını belirginleştiren kurucu öğesidir.

Doğru Cevap: B

Soru 45

Seçeneklerden hangisi değerlendirmenin bir anlatı metninde gerçekleşme şekillerinden biri değildir?

Dış değerlendirme

İçe yerleşik değerlendirme

Karmaşık olay dizisiyle değerlendirme

Eylem aktarımı yoluyla değerlendirme

Olayların geciktirilmesi yoluyla değerlendirme

Açıklama:

Değerlendirme bir anlatı metninde aşağıdaki dört biçimde gerçekleşir:
Dış değerlendirme
İçe yerleşik değerlendirme
Eylem aktarımı yoluyla değerlendirme
Olayların geciktirilmesi yoluyla değerlendirme

Doğru Cevap: C

Soru 46

Aşağıdakilerden hangisi zamanda sıralanarak aktarılan olayların bütünüdür?

Değerlendirme

Yönlendirme

Karmaşık olay dizisi

Dış değerlendirme

Karşılaştırıcılar

Açıklama:

Karmaşık olay dizisi

Doğru Cevap: C

Soru 47

Seçeneklerden hangisi dil aktarımının boyutlarından biri değildir?

Ses

İleti

İşaret

Zaman

Tutum

Açıklama:

Bu çerçevede dil aktarımları, aktarımı yapanın tercihinin birbiriyle ilişkili, ancak birbirinden kısmen bağımsız dört boyutunu içerir (Thompson,1996):
• Ses (Aktarılan ifadenin kaynağı olarak kim ya da ne gösterilmektedir?)
• İleti (Özgün içeriğin metin alıcısına hangi aktarım yoluyla sunulduğudur.)
• İşaret (Anlatıcının bir dilsel aktarım yaptığını gösterme şeklidir.)
• Tutum (İleti ya da özgün konuşmacıya ilişkin olarak metin üreticisinin-aktarımı yapanın yaptığı yorumlardır.)

Doğru Cevap: D

Soru 48

Seçeneklerden hangisi iletinin sunuluş biçimlerinden biri değildir?

Anlatı

Alıntılama

Yansıtma

Yeniden dile getirme

Örneklendirme

Açıklama:

İletinin sunuluş biçimleri şunlardır:
• Anlatı (Gerçekleşmiş bir dizi eylemin zaman sırası içinde aktarımı yapıldığında)
• Alıntılama (Bağımsız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
• Yansıtma (Bağımsız dolaysız konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
• Yeniden dile getirme (Dolaylı ya da bağımsız dolaylı konuşma ve düşünce aktarımı yapıldığında)
• Özetleme (Sözeylem anlatı aktarımı ve “düşünce eylem” anlatı aktarımı yapıldığında)

Doğru Cevap: E

Soru 49

Konuşucunun aktardığı bilginin bilgi kaynağının kim ya da ne olduğunu gösteren dilbilgisel araca ne ad verilir?

Tanıtsallık

Yansıtma

Çıkarım

Değerlendirme

Özet

Açıklama:

Tanıtsallık, konuşucunun aktardığı bilginin bilgi kaynağının kim ya da ne olduğunu gösteren dilbilgisel araçtır.

Doğru Cevap: A

Soru 50

Anlatıcının aktardığı bilgiyi, söz konusu olayı ya da durumun görmüş birisinden duyarak öğrendiğini gösteren aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı aşağıdakilerden hangisidir?

Artsüremli çıkarım

Eşsüremli çıkarım

İkinci-elden edinilen tanıt

Üçüncü-elden edinilen tanıt

Belirsiz tanıtsal yapı

Açıklama:

• İkinci-elden edinilen tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi, söz konusu olayı ya da durumun görmüş birisinden duyarak öğrendiğini gösterir. [Ali memlekete dönmüş. Ayşe söyledi.]

Doğru Cevap: C

Soru 51

Anlatıcının aktardığı bilgiyi bir olayın gözlemlenebilir sonucuna dayandırarak çıkarım yoluyla oluşturduğunu gösteren tanıtsal yapı hangisidir?

Akla vurma

Eşsüremli çıkarım

İkinci-elden edinilen tanıt

Artsüremli çıkarım

İkinci-elden edinilen tanıt

Açıklama:

Eşsüremli çıkarım; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi bir olayın gözlemlenebilir sonucuna dayandırarak çıkarım yoluyla oluşturduğunu gösterir.

Doğru Cevap: B

Soru 52

"ol üç kagan ögleşip altun yış üze kabışalım temiş
ança ögleşmiş"
Yukarıdaki sözcede hangi tür dil aktarımı yapılmaktadır?

Belirlenemez özellikteki diğerleri

Topluluk

Anlatıcı sesi

Belirli diğerleri

Belirsiz diğerleri

Açıklama:

Belirli diğerlerinden konuşma aktarımı yaptığı tümcelerde dolaylı aktarım biçimini (ol üç kagan ögleşip altun yış üze kabışalım temiş) kullanmayı tercih etmiştir. Aktardığı içeriği, yani iletiyi yeniden dile getirerek sunmaktadır.

Doğru Cevap: D

Soru 53

ol sabın eşidip tün yeme udısıkım kelmez erti olursıkım kelmez erti
Yukarıdaki sözcede hangi tür dil aktarımı yapılmaktadır?

Dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız dolaysız düşünce aktarımı

Bağımsız dolaylı düşünce aktarımı

Bağımsız düşünce aktarımı

Anlatı

Açıklama:

Yukarıdaki ilk iki satırda [(Türgiş kağanının) bu sözlerini işitince gece uyuyasım gelmiyordu. (Gündüz) oturasım gelmiyordu.] Tunyukuk’un bir iç değerlendirme yaptığı görülmektedir. Bu sözcede, Tunyukuk olay anından anlatım yaparak duydukları karşısındaki duygusal tepkilerini okuyucuya aktarmaktadır. Sözcede anlatıcı sesi hakimdir. Anlatı aktarımı yapılmaktadır.

Doğru Cevap: E

Soru 54

Anlatının kaç temel işlevi vardır?

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 55

"Dil aktarımları, iletişimde olaylar ile konuşma ve düşüncelerin aktarılması sırasında ortaya çıkan ............. düzenlemeleri gösterir." tümcesinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

görsel

işitsel

duysal

dilsel

bedensel

Açıklama:

dilsel

Doğru Cevap: D

Soru 56

Kaç tane konuşma aktarımı biçimi vardır?

Açıklama:

Doğru Cevap: C

Soru 57

I. Güven
II. Ses
III. İşaret
IV. Giyim
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri dil aktarımlarının arasında yer alır?

Yalnız I

Yalnız II

Yalnız III

I ve IV

II ve III

Açıklama:

II ve III

Doğru Cevap: E

Soru 58

İletinin kaç tane sunuş biçimi vardır?

Açıklama:

Doğru Cevap: B

Soru 59

Tanıt türleri kaç ana başlık altında toplanır?

Açıklama:

Doğru Cevap: A

Soru 60

Tunyukuk aşağıdakilerden hangi cümleyi söyleyerek iç değerlendirme yapmıştır?

"O zaman anladım ki..."

"O zaman düşündüm işte..."

"Her kimesne bu sözü unuta..."

"Ol sebepten Çin'den uzakta..."

"Şunu diyebilirler ki...."

Açıklama:

"O zaman düşündüm işte..."

Doğru Cevap: B

Soru 61

Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğrudan tanıt tümcesi yer almaktadır?

Alt kattaki yaşlı kadının gittiğini görenler olmuş.

Burada biri ateş yakmış.

Hırsızın şu eve girdiğini gördüm.

Belli ki yalan söylüyor.

Yüzünün haline bakılırsa canın sıkkın.

Açıklama:

Aktarım tümcelerindeki tanıt türlerini sıralayabileceksiniz.
Doğrudan tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, bilgi kaynağının doğrudan anlatıcı olduğunu gösterir. Tümcede anlatıcı "ben"dir, doğrudan tanıt sözkonusudur.

Doğru Cevap: C

Soru 62

Anlatı metninde ana hatlarıyla anlatı olaylarını içeren kurucu öğe aşağıdakilerden hangisidir?

Sonuç(lar)

Yönlendirme

Özet

Karmaşık olaylar

Değerlendirme

Açıklama:

Anlatı söylemi ile anlatı metni arasındaki ilişkiyi tanımlayabileceksiniz.
Özet, anlatı metninin seçimlik parçalarındandır. Ana hatlarıyla anlatı olaylarını içerir.

Doğru Cevap: C

Soru 63

Anlatıcının, aktardıklarına en az müdahale ettiği konuşma aktarım türü aşağıdakilerden hangisidir?

Bağımsız konuşma aktarımı

Anlatı aktarımı

Dolaylı konuşma aktarımı

Bağımsız dolaylı konuşma aktarımı

Sözeylem anlatı aktarımı

Açıklama:

Kişisel deneyim anlatılarının diğer anlatılardan ayrılan yönünü açıklayabileceksiniz.
Bağımsız konuşma aktarımı, sözün herhangi bir değişiklik yapmadan, sözcüğü sözcüğüne söylendiği gibi aktarılmasıdır.

Doğru Cevap: A

Soru 64

Fatma, “ne telefonum ne de bilgisayarım var” dedi. Yukarıdaki sözcede hakim ses, aşağıdakilerden hangisidir?

Anlatıcı sesi

Belirli diğerleri

Belirsiz diğerleri

Topluluk

Belirlenemez özellikteki diğerleri

Açıklama:

Kişisel deneyim anlatılarının diğer anlatılardan ayrılan yönünü açıklayabileceksiniz.
Belirli Diğerleri; çoğu durumda başka bir zaman ve yerdeki bir başka konuşmacının sesidir. Metinde yer verilen sözcenin bilgi açısından sorumlusunun, anlatıcı dışında belirli biri olduğu, bu yolla işaretlenir.

Doğru Cevap: B

Soru 65

Erken kalkan yol alır!... Yukarıdaki sözcede hakim ses, aşağıdakilerden hangisidir?

Anlatıcı sesi

Belirli diğerleri

Belirsiz diğerleri

Topluluk

Belirlenemez özellikteki diğerleri

Açıklama:

Kişisel deneyim anlatılarının diğer anlatılardan ayrılan yönünü açıklayabileceksiniz.
Topluluk, içeriğin anlatıcıya ait olmadığını, anlatıcının ve dinleyenin zaten bildiği durumlarda kullanılır. Bilgi açısından sorumluluk herkese aittir.

Doğru Cevap: D

Soru 66

Duydum. Kimseyle konuşmuyormuşsun… Yukarıdaki sözce hangi türde bir tanıttır?

Dolaylı tanıt- aktarım- belirsiz

Dolaylı tanıt- aktarım- folklorik

Dolaylı tanıt- çıkarım- eşsürmeli

Dolaylı tanıt- çıkarım- artsürmeli

Dolaylı tanıt- çıkarım- akla vurma

Açıklama:

Aktarım tümcelerindeki tanıt türlerini sıralayabileceksiniz.
Dolaylı tanıt; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, bilgi kaynağının anlatıcı olmadığı ancak anlatıcının bu bilgiyi birinden duyduğunu gösterir. "Duydum". Belirsiz Aktarım; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi biriyle konuşurken öğrendiğini gösterir. Bilgi kaynağı belirsizdir."Kimseyle konuşmuyormuşsun".

Doğru Cevap: A

Soru 67

Dün gece hiç uyumadı. Sabah erkenden işe gitti. Çok uykusuz ve yorgun olmalı… Yukarıdaki sözce hangi türde bir tanıttır?

Dolaylı tanıt- aktarım- belirsiz

Dolaylı tanıt- aktarım- folklorik

Dolaylı tanıt- çıkarım- eşsürmeli

Dolaylı tanıt- çıkarım- artsürmeli

Dolaylı tanıt- çıkarım- akla vurma

Açıklama:

Aktarım tümcelerindeki tanıt türlerini sıralayabileceksiniz.
Dolaylı tanıt, aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, bilgi kaynağının anlatıcı olmadığı, anlatıcının bu bilgiyi birinden öğrendiğini gösterir. Çıkarım-Akla vurma; aktarılan ifadenin içerdiği tanıtsal yapı, anlatıcının aktardığı bilgiyi önsezi, mantık yürütme, rüya, deneyim vb. ile çıkarımsal olarak oluşturduğunu gösterir. "... Çok uykusuz ve yorgun olmalı...".

Doğru Cevap: E

Soru 68

Aşağıdakilerden hangisi değerlendirme gerçekleşme biçimlerinden birisi değildir?

Dış değerlendirme

İçe yerleşik değerlendirme

Eylem aktarımı yoluyla değerlendirme

Yönlendirme yoluyla değerlendirme

Olayların geciktirilmesi yoluyla değerlendirme

Açıklama:

Anlatı söylemi ile anlatı metni arasındaki ilişkiyi tanımlayabileceksiniz.
Yönlendirme yoluyla değerlendirme, değerlendirme biçimlerinden değildir.

Doğru Cevap: D

Soru 69

Doğruca odaya çıktım. Telefonumu prize taktım. Yatağa uzandım. Uyku tutmuyordu. Çıktım yataktan ve mutfağa yöneldim… Yukardaki metinde hangi türde bir değerlendirme yapılmaktadır?

Dış Değerlendirme

İçe yerleşik değerlendirme

Eylem aktarımı yoluyla değerlendirme

Yönlendirme yoluyla değerlendirme

Olayların geciktirilmesi yoluyla değerlendirme

Açıklama:

Anlatı söylemi ile anlatı metni arasındaki ilişkiyi tanımlayabileceksiniz.
Anlatıcının, anlatı öyküsünde yer alan kişilerin söylediklerini değil, yaptıklarını aktararak gerçekleştirdiği değerlendirme biçimidir. Tümcede yapılan eylemler aktarılmaktadır.

Doğru Cevap: C

Genel Dilbilim II - Tüm Sorular

Ünite 1

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler

Seçenekler