Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi
Türk lehçelerini araştıran yabancı Türkologlar, Türk dilinin kolları için dialekt, nareçie, dil ve yazık karşılıklarını kullanmışlardır. Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli fonetik ve morfoloji farklılıkları gösteren koluyken, ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde var olan farklı konuşma biçimleridir.

Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi
Konuşma dillerinin yazı diline dönüşmesi; seçilme-standartlaşma-yaygınlaşma ve kabul edilme aşamalarından geçmesiyle oluşur.

Türk Lehçelerinin Oluşumu ve Gelişimi
Çuvaş Türkçesi, Oğuz Türkçesinden doğan yazı dili değildir.

Türk Lehçelerinin Tasnifi
Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgârlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır.

Türk Lehçelerinin Tasnifi
Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı, uygur ağızlarını da bu gruba dahil etmektedir.

Türk Lehçelerinin Tasnifi
Samoyloviç, lehçe gruplarını, tarihi-kavmi-coğrafi adlar ile adlandırmıştır.

Türk Lehçelerinin Tasnifi
Talat Tekin

Türk Lehçelerinin Tasnifi - Türk Lehçe Grupları İçin kullanılan Adlar
Türk lehçelerini tasniflerken kullanılan adlar; coğrafi yönlere göre, coğrafi adlara göre, boy adlarına göre, dil özelliklerine göre, tabirlerin karışık kullanılmasına göre yapılmıştır. Dinlere göre tasnif yapılmamıştır.

Türk Lehçelerinin Tasnifi - Türk Lehçelerinin Ses Özelliklerine Göre Tasnifi
Yakutça ve Çuvaşça ses özellikleri bakımından uzak lehçe gruplarında yer alır.

Türk Lehçelerinin Tasnifi - Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif çalışmalarından Örnekler - Wilhelm Radloff’un Tasnifi
Wilhelm Radloff’un Türk lehçeleriyle ilgili yaptığı tasnife göre; doğu şiveleri, Batı şiveleri, Orta Asya şiveleri ve Güney şiveleri olmak üzere dört grup bulunmaktadır. Kafkasya şiveleri, Güney şiveleri içinde yer alır.

Dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koluna lehçe denir.

Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur.

Lehçelerin kullanımında soy ve boylar arasındaki farkların tarihi gelişim süreci içerisinde mukayeseli olarak incelenmesi Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için gerekli şartlardan birisi değildir.

Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümüdür.

Türk lehçeleri üzerine yapılan tasnif çalışmalarından en eskisi Dîvânü Lügâti’t-Türk'tür.

Radloff'un tasnifine göre Aksu şivesi Orta Asya şiveleri arasında yer alır.

Türk dillerinin Batı Hun dalının Oğuz-Selçuk bölümünde Peçenek yer almaz.

Altay grubu Türk dillerinin Doğu Hun dalının Uygur grubunda yer almaz.

Özbek bölümü Karluk dil grubundan biridir.

İtiraz süreci konuşma dilinin yazı diline dönüşmesi için gerekli süreçlerden biri değildir.

Türk lehçelerinden Göktürk Türkçesini Oğuz/Batı boyunda; Türkiye Türkçesi, Azerbaycan, Türkmen, Gagavuz'dur. Doğru cevap A şıkkıdır.

Türk dili ve lehçelerinin gelişiminde, Kıpçak/ Kuzey bölgesi; Kırgız, Kazak, Tatar, Başkurt, Nogay, Kumuk, Karaçay-Balkar, Karaim dillerindendir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki
yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur. Doğru cevap E şıkkıdır.

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

Talat Tekin, kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş, eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi, Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmekte ve Türk lehçeleri on iki ana gruba ayrılmaktadır. Hakasça, Orta Çulım, Mrass, Taştıp, Matur ve Yukarı Tom diyalektleri; Sarı Uygurca azaq grubundadır.

Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki, Kafkasya, Azerbaycan, Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler' dir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından, Wilhelm Radloff’un Tasnifine göre İrtiş şiveleri;
a) Turalı şivesi,
b) Kürdak şivesi,
c) Tobol ve Tümen şiveleri'dir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Bu gruba dahil şiveler, birbirlerine olan yakınlıklarına göre, şu bölümlerde toplanabilir:
1. Moğol devrinden önceki şiveler:
a. 1. Altay,
2. Teleüt,
3. Kırgız.
b. 1. Kumık,
2. Karaçay,
3. Balkar,
4. Karaim,
5. Tatar. Doğru cevap E şıkkıdır.

N. A. Baskakov’un Tasnifinde Türk dillerinin Batı Hun dallarından Kıpçak Grubu (Uz-Polovets) bölümü: a. Eskilerden : 1. Polovets (Moğol devrinden önce ve sonra=Kıpçak, Kuman). b. Bugünkülerden : 2. Karaim, 3. Kumuk' dur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Türk Lehçeleri Üzerine Yapılan Tasnif Çalışmalarından aşağıdakilerden hangisi Wilhelm Radloff’un Doğu Şivesi tasnif çalışmaları; Asıl Altay şiveleri, Kuzey Altay şiveleri, Abakan şiveleri, Küerik (Çolım) şivesi, Soyon şivesi, Karagas şivesi, Uygur şivesi ve Baraba şivesi' dir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir.
Doğru yanıt D'dir.

XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “böl-parçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir.
Doğru cevap E'dir.

Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir. İlminskiy, Türk ülkelerinde ve bölgelerinde açılan Rus okulları vasıtasıyla, Türk çocuklarını Ruslaştırmayı ve Hristiyanlaştırmayı amaçlıyordu. Bunun için de Türkler için açılan okullarda bir yandan Rusça öğretilirken öte yandan da Türk boylarının ağız ve lehçeleri, birbirinden farklı Kiril (Rus) alfabeleri ile müstakil birer dil gibi öğretiliyordu.
Wilhelm Radloff, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh yabancı kökenli Türkologlardır.
Doğru cevap B'dir.

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür.
Doğru cevap A'dır.

Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde, tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır:
1. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi.
2. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi.
3. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması.
4. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/-ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi.
5. Çekim eklerinin başındaki g-/ġ- sesinin korunması veya düşürülmesi.
6. Kelime başındaki y-/s- seslerinin durumu.
7. ol- ve bol- söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil, tasnifin esasına ait olmayıp daha çok, bir tek lehçe grubunu karakterize eder.
8. -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ġ- sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır.
Doğru cevap C'dir.

Güney şiveleri:
1. Türkmen şivesi.
2. Azerbaycan şivesi.
3. Kafkasya şiveleri.
4. Anadolu şiveleri:
a) Hüdavendigâr şivesi,
b) Karaman şivesi.
5. Kırım şivesi.
6. Osmanlı şivesi.
Doğu Şiveleri
1. Asıl Altay şiveleri:
a) Altay şivesi, b)
Teleüt şivesi.
2. Baraba şivesi.
3. Kuzey Altay şiveleri:
a) Lebed şivesi,
b) Şor şivesi.
4. Abakan şiveleri:
a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay, Koybal, Kaça),
b) Yüs ve Kızıl şivesi,
5. Küerik (Çolım) şivesi.
6. Soyon şivesi.
7. Karagas şivesi.
8. Uygur şivesi.
Doğru yanıt B'dir.

Türk lehçe grupları ve ses özellikleri şöyle sıralanabilir:
Uzak Lehçe Grupları
I. r Grubu (r-z, l-ş, s-y) (Çuvaş).
II. t Grubu (t-d, s-y) (Yakut).
Yakın Lehçe Grupları
I. d Grubu (adak , tag, taglıg, kalgan (Sayan)
II. z Grubu (azak, tag, taglıg, kalgan (Abakan)
III. tav Grubu (ayak, tav, tavlı, kalgan (Kuzey)
IV. taglı Grubu (adak, tag, taglı, kalgan (Tom)
V. taglıg Grubu (ayak, tag, taglıg, kalgan (Doğu)
VI. dağlı Grubu (ayak, dağ, dağlı, kalan (Güney)
Doğru cevap D'dir.

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgârlı’dan sonra Türk lehçelerinin tasnifinden topluca bahseden kişi İ. N. Berezin (1848) olmuştur. Daha sonra birçok Avrupalı ve Rus Türkolog, Türk lehçelerini tasnif etmeye çalışmıştır. Bunların en önemlileri, Radloff, Korş, Samoyloviç, Räsänen ve Baskakov’dur. Berezin zamanında lehçe araştırmaları henüz başlangıç devrini yaşadığı için, asıl tasnif çalışmalarını Radloff ile başlatmak daha doğru olur. Ancak Radloff da başlangıç olduğu için tam ve mükemmel bir tasnif ortaya koyamamıştır. Korş, Radloff ’un tasnifini geliştirmiş, Samoyloviç ise bu iki görüşü birleştirmiş ve lehçe gruplarına, onların tarihî malzemesini ekleyerek, tarihî-kavmîcoğrafî adlar ile adlandırmıştır. Bogoraditsky ve Rasanen, Samoyloviç’in ortaya koyduğu esasları daha da geliştirmişler, Kononov ise, tarihî ve günümüz metinlerini bir arada inceleyerek, bilinen bütün Türk dili malzemesini tasnife tabi tutmuştur.Reşit Rahmeti Arat, bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında, Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde, dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur. Arat’tan sonra önemli bir tasnif de Talat Tekin tarafından yapılmıştır. Tekin, kendisinden önce yapılmış olan tasnifleri değerlendirmiş, eksik yönlerini ortaya koyduktan sonra kendi tasnifini vermiştir. Tekin’in tasnifinde Halaç Türkçesi, Çuvaşça gibi eski bir lehçe olarak kabul edilmektedir.
Doğru cevap E'dir.

III. Tav- Grubu (Kıpçak, Kuzeybatı)
Bu gruba şu şiveler dahildir:
a. Eskilerden : Kıpçak
b. Bugünkülerden:
1. Altay,
2. Teleüt,
3. Kumandı,
4. Kırgız,
5. Kumuk,
6. Karaçay,
7. Balkar,
8. Tobol,
9. Baraba,
10. İç Rusya şiveleri,
11. Mişer,
12. Başkırt,
13. Kırım (Güney sahili hariç),
14. Karaim (Osmanlılaşmış olanlar hariç),
15 Nogay,
16. Kazak.

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI
I. Uygur Grubu
1. Uygur-Tukyu bölümü:
a. Eskilerden:
1. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu),
2. Eski Uygur.
b. Bugünkülerden:
3.Tuva, (= Urenhay, Soyot, Soyon),
4. Karagas (Tofa).
2. Yakut bölümü:
Bugünkülerden:
1. Hakas (bütün şiveleri),
2. Kamas,
3. Küerik,
4. Şor,
5. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba, Şalkanduu, Kumandı),
6. Sarı Uygur.
II. Kırgız-Kıpçak Grubu
Bugünkülerden:
1. Kırgız,
2. Altay (Altay, Teleüt, Telengit şiveleri).
Doğru cevap B'dir.

Türk lehçebiliminin kurucusu sayılan Wilhelm Radloff başta olmak üzere, Lazar Budagov, P. M. Melioransky ve J. Németh gibi yabancı kökenli Türkologlar Türk dilinin kolları için lehçe karşılığında “dialekt” ya da “nareçie” terimlerini kullanmışlardır. Bolşevik İhtilali (1917) ve Radloff’un ölümünden sonra (1918), Rus Türkologlar lehçe (nareçie/dialekt) terimi yerine ‘dil’ anlamına gelen “yazık” terimini kullanmaya başlamış ve Türk dilinin her bir kolu ayrı bir dil olarak değerlendirilmeye alınmıştır. Doğru cevap D’dir.

Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesi adı verilen dört ayrı yazı dilini doğuran Oğuz Türkçesi, Kâşgârlı Mahmûd’un yaşadığı XI. yüzyılda henüz yazı dili hâline gelmemiştir. Ancak Kâşgârlı Mahmûd Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde, Oğuz Türkçesinin bazı temel özellikleri ile temayüllerini açıkça belirtmiştir. Doğru cevap A’dır.

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur. Doğru cevap C’dir.

Türk lehçeleri yönlere göre şöyle tasnif edilmektedir: 1. Güneybatı Grubu: Anadolu ve civarındaki, Kafkasya, Azerbaycan, Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler. 2. Kuzeybatı Grubu: İdil havzası, Sibirya, Kuzey Kafkasya, Kuzey Kırım, Batı Türkistan, Doğu Türkistan’ın bir kısmı, Altayların bir kısmı ve Afganistan’daki bazı ağızlar. 3. Güneydoğu Grubu: Doğu ve Batı Türkistan’ın bir kısmında konuşulan lehçeler. 4. Orta Grup: Hive ve çevresinin bir bölümü. 5. Kuzeydoğu Grubu: Altayların bir bölümü. Doğru cevap D’dir.

Türk Lehçelerinin Tasnifine Esas Olan Ses Özellikleri; Bugüne kadar yapılan lehçe tasniflerinde, tasniflere esas alınan belli başlı ses özellikleri şunlardır: 1. Aslî veya gelişme yolu (mesela d>z) ile meydana gelen z sesinin korunması veya r sesine dönüşmesi. 2. t ve d sesleri ile d sesinin z veya y şeklinde gelişmesi. 3. Tek heceli sözlerin sonundaki -g/ġ sesinin korunması veya -v (-u) olması. 4. Birden fazla heceli sözlerin sonundaki -g/ġ sesinin korunması veya sedasızlaşarak -k/-k olması yahut düşmesi. 5. Çekim eklerinin başındaki g-/ ġ - sesinin korunması veya düşürülmesi. 6. Kelime başındaki y-/s- seslerinin durumu. 7. ol- ve bol- söz farkı da zaman zaman kullanılmakla birlikte bu fiil, tasnifin esasına ait olmayıp daha çok, bir tek lehçe grubunu karakterize eder. 8. -GAn sıfat-fiili de başındaki g-/ ġ - sesi dolayısıyla tasniflerde kullanılmıştır. Doğru cevap A’dır.

Uzak Lehçe Grupları; I. r Grubu (r-z, l-ş, s-y) (Çuvaş). II. t Grubu (t-d, s-y) (Yakut). Yakın Lehçe Grupları I. d Grubu (adak , tai, tailıi, kalian (Sayan) II. z Grubu (azak, tai, tailıi, kalian (Abakan) III. tav Grubu (ayak, tav, tavlı, kalian (Kuzey) IV. tailı Grubu (adak, tai, tailı, kalian (Tom) V. tailıi Grubu (ayak, tai, tailıi, kalian (Doğu) VI. dağlı Grubu (ayak, dağ, dağlı, kalan (Güney) Doğru cevap E’dir.

Wilhelm Radloff’un Tasnifi I. Doğu Şiveleri 1. Asıl Altay şiveleri: a) Altay şivesi, b) Teleüt şivesi. 2. Baraba şivesi. 3. Kuzey Altay şiveleri: a) Lebed şivesi, b) Şor şivesi. 4. Abakan şiveleri: a) Asıl Abakan şiveleri (Sagay, Koybal, Kaça), b) Yüs ve Kızıl şivesi, 5. Küerik (Çolım) şivesi. 6. Soyon şivesi. 7. Karagas şivesi. 8. Uygur şivesi. II. Batı şiveleri: 1. Kırgız şiveleri: a) Kara-Kırgız şivesi, b) Kazak-Kırgız şivesi, c) Kara-Kalpak şivesi. 2. İrtiş şiveleri: a) Turalı şivesi, b) Kürdak şivesi, c) Tobol ve Tümen şiveleri. 3. Başkırt şivesi: a) Ova Başkırt şivesi, b) Dağ Başkırt şivesi. 4. Volga veya Doğu Rusya şiveleri: a) Mişer şivesi, b) Kama şivesi, c) Simbir şivesi, d) Kazan şivesi, e) Belebey şivesi, f) Kasım şivesi. III. Orta Asya şiveleri: 1. Tarançı şivesi. 2. Hami şivesi. 3. Aksu şivesi. 4. Kaşgar şivesi. 5. Çağatay şiveleri: a) Kuzey Sart şivesi, b) Kokand şivesi, c) Zerefşan ovası şivesi, d) Buhara şivesi, e) Hive Şivesi. IV. Güney şiveleri: 1. Türkmen şivesi. 2. Azerbaycan şivesi. 3. Kafkasya şiveleri. 4. Anadolu şiveleri: a) Hüdavendigâr şivesi, b) Karaman şivesi. 5. Kırım şivesi. 6. Osmanlı şivesi. Doğru cevap B’dir.

J. Ramstedt’in Tasnifi; I (A). Çuvaş dili (tu

Samoyloviç’in Tasnifi; D- Grubu (Uygur, Kuzeybatı) Bu grubun hususiyetleri şunlardır: 1. z (to ouz), 2. d (ada o), 3. bol-, 4. -i (tailıi), 5. i- (oalian). d sesinin değişik şekillerine (d, t, z) göre, bu grup üç bölüme ayrılır ve bunlara dahil şiveler şunlardır: A. d- bölümü a. Eskilerden: 1. Orhun, 2. Uygur. b. Bugünkülerden: 1. Soyon (Soyot ve Urenhay), 2. Karagas, 3. Salar. B. t- bölümü Yakut C. z- bölümü 1. Sarı Uygur, 2. Kamasin, 3. Koybal, 4. Sagay, 5. Kaça, 6. Beltir, 7. Şor, 8. Kızıl, 9. Küerik. Doğru cevap D’dir.

Türk Dillerinin Doğu Hun Dalı; I. Uygur Grubu 1. Uygur-Tukyu bölümü: a. Eskilerden: 1. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu), 2. Eski Uygur. b. Bugünkülerden: 3.Tuva, (= Urenhay, Soyot, Soyon), 4. Karagas (Tofa). 2. Yakut bölümü: Bugünkülerden: 1. Hakas (bütün şiveleri), 2. Kamas, 3. Küerik, 4. Şor, 5. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba, Şalkanduu, Kumandı), 6. Sarı Uygur. II. Kırgız-Kıpçak Grubu Bugünkülerden: 1. Kırgız, 2. Altay (Altay, Teleüt, Telengit şiveleri). Doğru cevap C’dir.

Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek yazı dili hâlinde yaşamıştır

Eski Anadolu Türkçesi döneminde görülen küçük ağız farklılıkları, zamanla belli doğrultularda gelişmiş veya körelmiş, buna coğrafi ve siyasi faktörler de eklenince, Azerbaycan Türkçesi ayrı bir yazı dili olarak ortaya çıkmıştır.

Bugün Türk dünyasında gayritabiî bir şekilde oluşan ve sayısı yirmiyi aşan yazı dilinin varlığı, bu Sovyet-Rus siyasetinin bir sonucudur. XIX-XX. yüzyıla kadar, kendi tabiî çizgisinde oluşup gelişen üç temel yazı dili kolu mevcut iken Sovyetler Birliğinin takip ettiği “bölparçala-yönet” siyaseti ile bu sayı, günümüzde yirmiyi aşmıştır. Sovyet yönetimi kendi temel felsefesine aykırı olarak Türk boyları arasında mikro milliyetçiliği teşvik etmiş ve boyların ağızlarını yazı dili durumuna getirmiştir.

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür. Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır. Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

Reşit Rahmeti Arat, bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında, Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde, dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur.

Güneybatı Grubu, Anadolu ve civarındaki, Kafkasya, Azerbaycan, Türkmenistan ve Güney Kırım’da konuşulan lehçeler.

Uzak Lehçe Grupları
I. r Grubu (r-z, l-ş, s-y) (Çuvaş).
II. t Grubu (t-d, s-y) (Yakut).

J. Ramstedt’in Tasnifi; I (A). Çuvaş dili, II (B). Yakut dili, III(C). Kuzey Grubu, IV(D). Doğu Grubu, V(F). Güney Grubu. Orta Asya şivesi Wilhelm Radloff’un tasnifi arasında değildir.

Samoyloviç’in tasnifindeki Ol- Grubu (Türkmen, Güneybatı) içinde Anadolu şivesi de yer alır.

N. A. Baskakov’un tasnifine göre Türk dillerinin Doğu Hun grubu arasında Uygur Grubu ve Kırgız-Kıpçak Grubu yer alır.

Şive, metinlerle takip edilebilen dönemde ayrılan ve lehçeye göre daha az sesbilgisi ve şekilbilgisi farklılıkları gösteren koludur.

Kuzeydoğu dil ailesi: Altay, Hakas ve Tuva Türkçe'lerinden oluşur.Tablo 2.1.
Kuzeydoğu dil ailesi: Altay, Hakas ve Tuva Türkçe'lerinden oluşur. Tablo 2.1

Türk ağız ve lehçelerini yazı dili durumuna getirme düşüncesinin teorisyeni İlminskiy’dir.

Oğuz/Batı Tablo 2.1.

Reşit Rahmeti Arat, bütün bu tasnif denemelerini incelemiş ve 1953 yılında, Türkiyat Mecmuası’nda yazdığı “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı uzun makalesinde, dil özellikleri ile birlikte tarihî-kavmî-coğrafî esasları da göz önüne alarak önemli bir tasnif ortaya koymuştur.

1. r-l grubu: Çuvaşça 2. hadaq grubu: Halaçça 3. ataq grubu: Yakutça 4. adaq grubu: Tuvaca ( Karagas diyalekti ile birlikte) 5. azaq grubu: Hakasça, Orta Çulım, Mrass, Taştıp, Matur ve Yukarı Tom diyalektleri; Sarı Uygurca 6. taġlıġ grubu: Kuzey Altay diyalektleri (Tuba, Kumandū, Çalkandū, Aşağı Çulım, Kondon, Aşağı Tom) 7. tūlu grubu: Altayca (Güney diyalektleri: Asıl Altay, Telengit, Teleüt) 8. tōlū grubu: Kırgızca 9. taġlıq grubu: Özbekçe, Yeni Uygurca 10. tawlı grubu: Tatarca, Başkurtça, Kazakça, (Karakalpakça ile birlikte) Nogayca, Kumukça, Karaçayca-Balkarca, Baraba Tatarcası, Kırım Tatarcası 11. taġlı grubu: Salarca 12. dağlı grubu: Türkmence, Horasanî, Özbekçenin Harezm-Oğuz diyalektleri, Azeri (Kaşgay-Aynallu, Kerkük, Erbil diyalektleri ile birlikte), Türkçe (Gagauz ile birlikte) (Tekin 1989; 141-168).

Julius NEMETH, Türkische Grammatik. Sammlung Göschen, Berlin-Leipzig, 1917.

Cemal VELİDİ, Türk-Tatar tilleriniñ yazmışı. Bizniñ Yul II, 1 (13), Kazan 1923, s. 22-27.

Güney şiveleri:
1. Türkmen şivesi.
2. Azerbaycan şivesi.
3. Kafkasya şiveleri.
4. Anadolu şiveleri:
a) Hüdavendigâr şivesi, b) Karaman şivesi.
5. Kırım şivesi.
6. Osmanlı şivesi

Oğuz-Selçuk bölümü: Eskilerden : 1. Selçuk, 2. Eski Osmanlı'dan oluşur.

Lehçe, dilin yazılı metinlerle takip edilemeyen çok eski bir döneminde ayrılan ve
önemli sesbilgisi (fonetik) ve şekilbilgisi (morfoloji) farklılıkları gösteren koludur.

Ağız ise, bir şive, bir yazı dili alanı içinde mevcut olan farklı konuşma biçimleridir. (Elazığ, Aydın, Trabzon ağzı gibi).

Türk boyları ve lehçeleri arasındaki karışma ve geçişmeler dolayısıyla, lehçeleri bütünüyle birbirinden ayırmak da oldukça zordur.
Türk lehçelerinin tam ve bilimsel bir tasnifinin yapılabilmesi için;
1) Her lehçenin dilbilgisi bakımından ayrıntılı olarak incelenmesi,
2) Lehçelerin bütün yönleriyle karşılaştırılması, birleşen ve ayrılan yönlerinin ortaya
konması,
3) Lehçelerde görülen dil özelliklerinin, o lehçeyi konuşan boya ait olup olmadığının,
tarihî ve etnolojik araştırmalarla tespit edilmesi,
4) Her bir lehçenin en eski ve en yeni dil malzemesinin karşılaştırılması ve böylece, o
lehçenin tarihî gelişimi ile eğiliminin tespit edilmesi gerekir

Çuvaş ve Yakut lehçeleri dışında kalan Türk dili, VII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar tek
yazı dili hâlinde yaşamıştır. Ancak bu tek yazı dili, farklı ağızların yokluğu anlamına gelmez. Eski Türkçe üzerinde önemli çalışmaları bulunan A. Von Gabain, Eski Türkçe içinde
beş ayrı diyalektin varlığından söz eder. (Gabain 1988; 1-4) Zeynep Korkmaz bir araştırmasında Eski Türkçedeki Oğuzca özellikleri tespit etmiştir. (Korkmaz 1975; 433-446) Dîvânü
Lügâti’t-Türk’te Kâşgârlı Mahmûd da değişik boyların ağız özelliklerini kaydetmiştir

Türk lehçeleri ile ilgili ilk eser, Kâşgârlı Mahmûd’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’üdür.
Kâşgarlı eserinde Türk dilini Doğu ve Batı grubu şeklinde iki temel kola ayırmaktadır.
Doğu koluna Hâkâniye adını veren Kâşgârlı, bununla Kâşgâr ile Balasagun civarındaki
yazı dilini kastetmektedir. Ayrıca, Karluk, Çigil, Yağma, Argu, Tohsı ve Uygur ağızlarını da
Doğu grubuna dahil etmektedir. Kâşgârlı’ya göre Batı grubu ise, bütün Oğuz grubu lehçeleri ile Kırgız, Kıpçak, Peçenek ve Bulgar dillerinden oluşur.

IV. Karluk Grubu
1. Karluk-Uygur bölümü:
Eskilerden:
1. Kara-Hanlılar Devleti Türk dili (Dîvânü Lügâti’t-Türk, Kutadgu Bilig),
2. Kara-Hanlılar devrinden sonraki Türk dili (Hîbetü’l-Hakâyık, Kısasü’l-Enbiyâ).

TÜRK DİLLERİNİN DOĞU HUN DALI
I. Uygur Grubu
1. Uygur-Tukyu bölümü:
a. Eskilerden:
1. Orhun âbidelerinin eski Oğuz dili (= Tukyu),
2. Eski Uygur.
b. Bugünkülerden:
3.Tuva, (= Urenhay, Soyot, Soyon),
4. Karagas (Tofa).
2. Yakut bölümü:
Bugünkülerden:
1. Hakas (bütün şiveleri),
2. Kamas,
3. Küerik,
4. Şor,
5. Altay dilinin şimâl şiveleri (Tuba, Şalkanduu, Kumandı),
6. Sarı Uygur.
II. Kırgız-Kıpçak Grubu
Bugünkülerden:
1. Kırgız,
2. Altay (Altay, Teleüt, Telengit şiveleri).

G. J. Ramstedt’in Tasnifi
I (A). Çuvaş dili
(tuII (B). Yakut dili
(tıaIII(C). Kuzey Grubu
1. d- bölümü (taġ)
1. Urenhay, Soyot.
2. Karagas
2. z- bölümü
3. Koybal, Şor.
4. Çolım.
3.y- bölümü (to veya tu5. Baraba
6. Altay (Altay Kalmıkları, Teleüt, Lebed, Kumandı)IV(D). Doğu Grubu
(y1. Sart (Buhâra, Hive)
2. Doğu Türkistan (Yârkend, Kâşgâr, Turfan, Hami, Tarançı, Çağatay)
V(F). Güney Grubu
(daġ ve da1. Türkmen (Türkmenistan, Stavropol)
2. Türk veya Osmanlı

G. J. Ramstedt’in Tasnifi
I (A). Çuvaş dili
(tuII (B). Yakut dili
(tıaIII(C). Kuzey Grubu
1. d- bölümü (taġ)
1. Urenhay, Soyot.
2. Karagas
2. z- bölümü
3. Koybal, Şor.
4. Çolım.
3.y- bölümü (to veya tu5. Baraba
6. Altay (Altay Kalmıkları, Teleüt, Lebed, Kumandı)

G. J. Ramstedt’in Tasnifi
I (A). Çuvaş dili
(tuII (B). Yakut dili
(tıaIII(C). Kuzey Grubu
1. d- bölümü (taġ)
1. Urenhay, Soyot.
2. Karagas
2. z- bölümü
3. Koybal, Şor.
4. Çolım.
3.y- bölümü (to veya tu5. Baraba
6. Altay (Altay Kalmıkları, Teleüt, Lebed, Kumandı)

Doğru Cevap: C