Alan yazında stres sözcüğünün ilk kez fizik bilimciler tarafından kullanıldığı görülmektedir. 17. yüzyılda stres kavramı elastik nesneyle ona uygulanan dış güç arasındaki ilişkiyi açıklamak üzere ilk kez Robert Hook tarafından kullanılmıştır. Doğru cevap B'dir.

20. yüzyılda stres konusunda çalışmış olan Kanadalı hekim Hans Hugo Bruno Selye stres ve stresör kavramlarını tanımlamıştır. Bireyde bir dizi tepki yaratan çevresel uyaranlara stresör; bireyin bu tür uyaranlara karşı gösterdiği tepkiye ise stres adını vermiş ve stresi “bireyin çeşitli çevresel stresörlere karşı gösterdiği genel bir tepki” olarak tanımlamıştır. Doğru cevap E'dir.

Kanadalı hekim Selye’nin öne sürdüğü Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir. Doğru cevap A'dır.

Bir Uyaran Olarak Stres Modeline göre stres genellikle çevre tarafından ortaya çıkarılmış hastalık ve felaket gibi durumları tanımlamakta ve kişide bir tepkiye yol açmaktadır. Araştırmacılar stres üzerine çalışırlarken genellikle stresör denilen stres verici yaşam olayları üzerinde yoğunlaşmışlardır. Doğru cevap C'dir.

Fizyolojik sistemdeki değişiklikler Stres Tepki Düzeyi adı ile alınır. Stres tepki düzeyi bireyden bireye büyük oranda değişir. Bazıları yoğun düzeyde terleme, kan basıncı ve kalp atışı artışı gibi tepkiler verirken, bazıları çok düşük düzeyde tepki verir. İki kişi strese benzer psikolojik tepkiler verirken farklı fizyolojik tepkiler verebilir. Doğru cevap D'dir.

Stres ve yemek yeme arasındaki ilişkiyi anlayabilmek için cinsiyet, kortizol aktivitesi, kilo, beslenme davranışı ve yeme stili önemli etmenlerdir. “Stres bazen aşırı yemeye yol açar, bazen de az yemeye neden olur.” Buna stres-yemek yeme paradoksu denmiştir. Doğru cevap C'dir.

Lazarus'a göre olumlu bir kendilik algısı sürdürebilmek amaçlar arasındadır. Doğru cevap B'dir.

Roth ve Cohen baş etme yolları olarak yaklaşma ya da kaçınma yöntemlerinden söz etmişlerdir. Yaklaşma tarzı baş etmede sorunla yüzleşme, bilgi toplama, soruna yönelik doğrudan eyleme geçme söz konusudur. Kaçınmada ise olayın anlamını küçümseme, inkar etme görülür. İnsanlar stresle baş etme yolu olarak ya birini ya da diğerini sergiler. Doğru cevap D'dir.

Duygu odaklı baş etme stresli durumun sonucunda ortaya çıkan olumsuz duyguların denetlenmesini ve olumlu bir noktaya yöneltilmesini sağlar. Duygu odaklı baş etmede problem odaklı baş etmenin aksine, uzaklaşma, kendini kontrol etme, eğer yapılacak bir şey yoksa durumu kabul etme, sosyal destek arama, kaçma-kaçınma, sorumluluğu üstüne alma ve durumu yeniden değerlendirme gibi pasif yöntemler yer alır. Doğru cevap A'dır.

Thompson beş tür kontrolden söz etmektedir. Davranışsal kontrol (kaçınma); bilişsel kontrol (baş etme yöntemlerinin yeniden değerlendirilmesi); bilgisel kontrol (stresöre dair bilgiye ulaşma yeteneği); karar verme kontrolü (olası so- nuçlar üzerinde seçim yapma) ve geriye dönük kontrol. Doğru cevap E'dir.

Bireyde bir dizi tepki yaratan çevresel uyaranlara stresör; bireyin bu tür uyaranlara karşı gösterdiği tepkiye ise stres adını verilmektedir. Doğru cevap C.

Optimal stres düzeyi bireyi tehdit eden bir durumdan kurtulmak ya da bir sorunu çözmek için gösterilebilecek performansın en iyi olduğu düzeyi ifade eder. Doğru cevap B.

Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır VE Kanadalı hekim Selye (1956) tarafından öne sürdüğü bilinmektedir. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir. Doğru cevap B.

Fizyolojik sistemdeki değişiklikler Stres Tepki Düzeyi adı ile alınır. Stres tepki düzeyi bireyden bireye büyük oranda değişir. Doğru cevap A.

Stres egzersiz yapma davranışını azaltır, yani stresli iken egzersiz yapma azalır. Egzersiz yapma stres yönetimi bağlamında kalp-damar sağlığı açısından oldukça fazla olumlu etkiye sahiptir. Doğru cevap E.

Lazarus stresle baş etmeyi kişi ve stresör arasındaki etkileşim olarak görür ve ona göre baş etmenin amacı: Stresli çevresel koşulları azaltmak, önceki duruma dönme olasılığını artırmak, olumsuz olaylara uyum sağlamak veya tolere etmek, olumlu bir kendilik algısı sürdürebilmek duygusal dengeyi sürdürebilmek ve diğer insanlarla doyurucu ilişkiler kurabilmektir. Doğru cevap D.

Yapısal destek (sosyal ağ) kişi için ulaşılabilir insanların oluşturduğu ağdakilerle görüşme sıklığı, yoğunluğu, türü, kaç kişinin olduğu noktalarını kapsamaktadır. Doğru cevap A.

A tipi kişiliğin özellikleri abartılı oluş, rekabetçilik, sabırsızlık, gerginlik, başkalarına karşı hostil (düşmanca) tutum, yüksek sesle konuşma, sürekli karşıdakinin konuşmasını bölme, ‘asla’, ‘mutlaka’ kelimelerini sık kullanma, mükemmeliyetçiliktir. Hoşgörülü olma ise bunlardan biri değildir. Doğru cevap D.

Beş tür kontrolden söz edilmektedir: davranışsal kontrol (kaçınma); bilişsel kontrol (baş etme yöntemlerinin yeniden değerlendirilmesi); bilgisel kontrol (stresöre dair bilgiye ulaşma yeteneği); karar verme kontrolü (olası sonuçlar üzerinde seçim yapma); geriye dönük kontrol (“Bu olayın olmasını engelleyebilir miydim?”). Doğru cevap D.

Yaklaşma-kaçınma, duygu odaklı baş etme, problem odaklı baş etme yanında en önemli stresle baş etme mekanizması sosyal destektir. Doğru cevap E.

Hans Hugo Bruno Selye; Bireyde bir dizi tepki yaratan çevresel uyaranlara stresör; bireyin bu tür uyaranlara karşı gösterdiği tepkiye ise stres adını vermiş ve stresi “bireyin çeşitli çevresel stresörlere karşı gösterdiği genel bir tepki” olarak tanımlamıştır

En uygun (optimal) stres düzeyi Allen (1984) tarafından şöyle tanımlanmıştır. En uygun stres düzeyi bireyi tehdit eden bir durumdan kurtulmak yada bir sorunuçözmek için gösterilebilecek performansın en iyi olduğu düzeyi ifade eder

Savaş ya da kaç tepkisi korkutucu bir durumla yüzleşmek ya da o durumdan
kurtulmak için bizi harekete geçiren fizyolojik ve
psikolojik tepkiler setidir.

Bir uyaran olarak stres modeli : Bu modele göre stres genellikle çevre tarafından ortaya çıkarılmış hastalık ve felaket gibi durumları tanımlamakta ve kişide bir tepkiye yol açmaktadır bu modele göre bazı olayların herkes tarafından stres verici olarak algılandığı varsayılmış ve olayların değerlendirilmesinde meydana gelebilecek kişisel farklılıklar, başa çıkma ve sosyal destek gibi kavramların sürece olan etkileri göz ardı edildiği için model eleştirilmiştir.

Öz-bildirim ölçümleri çok sayıda test ya da anket ile yapılır. Daha önce sözü edilen Sosyal Yeniden Uyumu Derecelendirme Ölçeği (Holmes ve Rahe, 1967) bunlardan birisidir.

Fizyolojik sistemdeki değişiklikler Stres Tepki Düzeyi adı ile alınır

Kendler, Karkowski ve Prescott (1998) stresli yaşam olaylarının hem yaygın anksiyete bozukluğu hem de depresyon için önemli risk etmenleri olduğunu belirtmişlerdir.

Baş etme dinamik bir yapıdır. Lazarus baş etmeyi de kişi ve stresör arasındaki etkileşim olarak
görür ve ona göre baş etmenin amacı:
• Stresli çevresel koşulları azaltmak, önceki
duruma dönme olasılığını artırmak,
• Olumsuz olaylara uyum sağlamak veya tolere etmek,
• Olumlu bir kendilik algısı sürdürebilmek,
• Duygusal dengeyi sürdürebilmek ve
• Diğer insanlarla doyurucu ilişkiler kurabilmektir

Değerlendirmelere bağlı olarak stres düzeylerinde meydana gelen kişiler arası farklılıklar gibi stresle baş etmede kullanılan yöntemler de farklılık göstermektedir.
Çocuklar problem-odaklı, ergenler duygu-odaklı, orta yaştaki bireyler problem-odaklı, yaşlılar ise duygu-odaklı baş etme stratejilerini daha sık kullanmaktadırlar. Kadınlar genellikle duygu-odaklı, erkekler problem-odaklı olmayı tercih ederler.

Sosyal Destek ve Stres ile İlişkisi
Stres destek hipotezi soysal karşılaştırma kuramını kullanır, yani başkalarının varlığı, bireye kendini başkalarıyla karşılaştırma yoluyla uygun baş etme stratejisi seçme imkanı verir. Rol kuramından da yararlanır, yani sosyal destek bireylere rollerini değiştirme ve koşulun gereklerine göre kimlikte değişiklik yapma imkanı verir.

Doğru cevap B dir. Thomas Young, stresi ''maddenin içinde bulunan bir güç ya da direnç
olarak'' tanımlamıştır.

Doğru cevap A dır. Stres sözcüğü ilk kez Robert Hook tarafından kullanılmıştır.

Doğru cevap D dir. Selye Stresi, organizmaya baskı yapan herhangi bir talebe karşı organizmanın verdiği özgül olmayan bir tepki olarak tanımlamıştır.

Doğru cevap B dir. Bedenin stres karşısında gösterdiği tepkileri tanımlayan ilk araştırmacı Walter Bradford Cannon'dur.

Doğru cevap E dir. Sindirim sistemi çok enerji tüketen bir sistem olduğu için faaliyeti hızlanmaz, aksine yavaşlar.

Doğru cevap C dir. “Sosyal Yeniden Uyumu Değerlendirme Ölçeği” Holmes ve Rahe tarafından geliştirilmiştir.

Doğru cevap A dır. Katekolaminin (Adrenalin, Noradrenalin, Dopamin gibi nörotransmitterler) salınımına yol açmasına uyarılma hissi denir.

Doğru cevap E dir. Fizyolojik sistemdeki değişikliklere Stres Tepki Düzeyi denir.

Doğru cevap E dir. Sorunla yüzleşmek, bilgi toplamak, soruna yönelik doğrudan eyleme geçmek Roth ve Cohen'e göre stresle baş etmenin yollarıdır, Lazarus'a göre stresle baş etmenin amaçlarından birisi değildir.

Doğru cevap D dir. Yaşlılar problem-odaklı değil duygu-odaklı olmayı tercih eder.

Alan yazında stres sözcüğünün ilk kez fizik bilimciler tarafından kullanıldığı görülmektedir. 17. yüzyılda stres kavramı elastik nesneyle ona uygulanan dış güç arasındaki ilişkiyi açıklamak üzere ilk kez Robert Hook tarafından kullanılmıştır. Stres sözcüğü zamanla psikoloji, nöroloji, fizyoloji, sosyoloji, antropoloji, biyokimya, endokrinoloji ve immünoloji gibi pek çok alanda kullanılmaya başlanmıştır.

Kanadalı hekim Selye’nin (1956) öne sürdüğü Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir.

Bir uyaran olarak stres modeline modele göre stres genellikle çevre tarafından ortaya çıkarılmış hastalık ve felaket gibi durumları tanımlamakta ve kişide bir tepkiye yol açmaktadır. Araştırmacılar stres üzerine çalışırlarken genellikle stresör denilen stres verici yaşam olayları üzerinde yoğunlaşmışlardır. Holmes ve Rahe (1967) tarafından geliştirilen “Sosyal Yeniden Uyumu Değerlendirme Ölçeği (Social Readjustment Rating Scale-SRRS)” ile bireylerin sıkça yaşadığı stresli olaylar incelenmiştir. Dolayısıyla bu modele göre bazı olayların herkes tarafından stres verici olarak algılandığı varsayılmış ve olayların değerlendirilmesinde meydana gelebilecek kişisel farklılıklar, başa çıkma ve sosyal destek gibi kavramların sürece olan etkileri göz ardı edildiği için model eleştirilmiştir

Bir tepki olarak stres modeline göre stres çevreden gelen taleplerin organizma üzerindeki etkisi sonucu organizmanın gösterdiği tepkidir. Dolayısıyla bu modelde stres kaynaklarının organizmada oluşturduğu endişe, uykusuzluk ve kalp çarpıntısı gibi çok çeşitli tepkiler değerlendirilir.

Yaşam Olayları Kuramı’nın da stresi açıklamada bazı eksikleri olduğu bilinmektedir. Bu kuramı eleştirenler için yaşam deneyimlerini nesnel biçimde değerlendirmek doğru değildir ve bir yaşam olayına dair kişisel yorumlamalar önemlidir. Boşanma bir kişi için ciddi düzeyde sıkıntı iken bir başkası için bir kurtuluş olabilir. Kişinin olayları olayın istenirliği, olay üzerindeki kontrol ve olaya uyum sağlama derecesi gibi boyutlara göre değerlendirilmesi daha faydalı olacaktır. Bir başka eleştiri ise birçok yaşam olayının derecelendirilmesinin geçmişe dönük olmasınadır. Ayrıca insanlar listeyi doldururken olaylar birbirinden bağımsızmış gibi görünebilir. Oysa yaşam deneyimleri birbiri ile etkileşimde olabilir. İş değiştirme boşanmanın etkisini artırabilir, diğer olumsuz etkileri azaltabilir. Kişiye sadece yaşam olaylarını sormak yerine aynı zamanda sağlıkla ilgili belirtileri de sormak stresi belirlemede yararlı olur. Yeme alışkanlığındaki değişim bir yaşam olayı mı, yoksa yaşam olayının belirtisi midir? Uyku düzenindeki değişim bir stresör mü, yoksa stresin sonucu olarak mı uyku düzeni değişir? Liste olayların kısa süreli olduğu düşüncesine dayanır. Oysa birçok olay uzun süre devam eder ve kroniktir. Fiziksel sağlık, ev ve komşuluk, finansal durum, iş, çocuk, eş, geniş aile ve arkadaşlıkla ilgili stresörler uzun sürelidir.

Uzun süreli Adrenalin ve Noradrenalin salınımı sempatik aktivasyonda pıhtılaşma, kan basıncında artış, kalp atışında artış, yağ depolama, düzensiz kalp atışları, ateroskleroza yol açacak olan plak oluşumu ve bağışıklık sistemini baskılama ile sonuçlanır.

HPA aksı aktivasyonu: Kronik stres durumunda, sinirlerimiz hipotalamusa stresli olaya ilişkin bilgiyi taşır. Hipotalamus otonom sinir sisteminin sempatik bölümünü harekete geçirir, kalp atım hızı, kan basıncı, solunum hızı artar ve kaslar gerginleşir, öte yandan sindirim gibi daha az hayati aktiviteler kısıtlanır

Stresin hastalıklara kronik ve akut olmak üzere iki mekanizma aracılığıyla yol açtığı kabul edilir. En çok kabul gören kronik süreçler modeline göre fizyolojik, davranışsal ve psikolojik etmenlerin uzun süreli etkileşiminden dolayı stres hastalığa yol açar. Örneğin, kronik iş stresi zamanla kalp damar hasarına yol açar. Kronik stres kalbi besleyen damarlarda ateroskleroz ile ilişkilidir. Kalıtsal yatkınlığı olanlarda daha sık görülür.
Akut süreçlerde ise egzersiz ya da öfke atakları ardından ya da uyanır uyanmaz kalp atışındaki ve kan basıncındaki ani değişimler sırasında MI görülme sıklığı artar. Bu akut olaylar ani damar yırtılması ya da pıhtı atması ile olur. Akut stres ani bir kardiyak sorunu tetikler. Egzersiz uzun vadede koruyucu iken risk altındaki bireylerde tehlikeli olabilmektedir.

Sorunu düzeltme, ortadan kaldırma, soruna dair düşünme biçimini değiştirme, tahammül etmeyi öğrenme ya da olduğu gibi kabul etme, durumu değiştirme, kabullenme, daha fazla bilgi arama, dürtüsel ve zarar verici şekilde davranmaktan kendini sakınma gibi çeşitli baş etme yöntemleri bulunmaktadır.

Roth ve Cohen (1986) baş etme yolları olarak yaklaşma ya da kaçınma yöntemlerinden söz etmişlerdir. Yaklaşma tarzı baş etmede sorunla yüzleşme, bilgi toplama, soruna yönelik doğrudan eyleme geçme söz konusudur. Kaçınmada ise olayın anlamını küçümseme, inkar etme görülür. İnsanlar stresle baş etme yolu olarak ya birini ya da diğerini sergiler. Yaklaşma yoluyla baş etme kaçınmadan daha işlevsel olarak görülür, ama bunu eleştirenler de vardır. Hangisinin daha etkin olduğu stresörün türüne göre de değişir. Kaçınma yoluyla baş etme kısa süreli stresörler için etkili olup uzun süreliler için değildir.

Lazarus ve Folkman’a (1984) göre stres iç ve dış ortamdan kaynaklanan etkenlerin birey tarafından tehdit edici veya zararlı olarak değerlendirilmesinin ardından bedensel ve psikolojik boyutlarda ortaya çıkan aşırı uyarılma halidir.
Selye (1956) stresi fazla stres, yetersiz stres, iyi stres ve kötü stres olarak dört kategoriye ayırır. Kişinin amacının kötü stresi alt seviyede, iyi stresi ise yüksek seviyede tutmak olduğunu ve yetersiz stres ile fazla stres arasındaki dengenin sağlanması gerektiğini belirtmiştir.
Allen (1984) bu durum için “en uygun (optimal) stres düzeyi” kavramını kullanmıştır. En uygun stres düzeyi bireyi tehdit eden bir durumdan kurtulmak ya da bir sorunu çözmek için gösterilebilecek performansın en iyi olduğu düzeyi ifade eder

Lazarus ve Folkman’a (1984) göre stres iç ve dış ortamdan kaynaklanan etkenlerin birey tarafından tehdit edici veya zararlı olarak değerlendirilmesinin ardından bedensel ve psikolojik boyutlarda ortaya çıkan aşırı uyarılma halidir.
Selye (1956) stresi fazla stres, yetersiz stres, iyi stres ve kötü stres olarak dört kategoriye ayırır. Kişinin amacının kötü stresi alt seviyede, iyi stresi ise yüksek seviyede tutmak olduğunu ve yetersiz stres ile fazla stres arasındaki dengenin sağlanması gerektiğini belirtmiştir.
Allen (1984) bu durum için “en uygun (optimal) stres düzeyi” kavramını kullanmıştır. En uygun stres düzeyi bireyi tehdit eden bir durumdan kurtulmak ya da bir sorunu çözmek için gösterilebilecek performansın en iyi olduğu düzeyi ifade eder.
Doğru cevap A seçeneğidir.

Tüm maddeler stresin açıklayan modellerdir.

Kanadalı hekim Selye’nin (1956) öne sürdüğü Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir.

Alarm Tepkisi evresi stresli duruma maruz kalır kalmaz ortaya çıkar, bedendeki çeşitli aktivitelerde artış olur, strese olan direnç olağan zamanlardakine göre daha düşüktür. Direncin düşük olduğu ve bireyin gafil avlandığı bu evre iki basamaktan oluşur. İlk basamakta organizma şok içindedir, bedenin homeostatik dengesi bozulur ve gerilim yaşanır. Alarm tepkisi evresi boyunca beden değişen duruma tepki gösterir. Stresör duyu organları tarafından algılanır ve duyusal mesaj talamusa gönderilir. Talamustan mesaj doğrudan hipotalamusa ya da serebral kortekse gönderilir. Serebral kortekste mesaj yorumlanır, yorum duygusal açıdan anlamlı olarak etiketlenirse limbik sistem aktive olur. Bu aşamada organizma ikinci basamak olan “savaş ya da kaç tepkisi” içine girer ve şok karşıtı uyum süreci başlar. Otonom sinir sistemi ve endokrin sistem, onlara bağlı tüm organlar ve kas sistemleri harekete geçerek beden kendini korumaya hazırlanır. Bu aşamada bede- nin daha fazla enerjiye, kan dolaşımına ve oksijene ihtiyacı olduğu için sempatik sistem çalışır. Orga- nizmanın uyarıcıyı daha iyi algılayabilmesi için görsel duyarlılığı artar, gözbebeği genişler, tükürük salgısı engellenir, dolayısıyla ağzı kurur. Daha rahat ve hızlı nefes alıp verebilmesi ve oksijen sağlayabilmek için akciğerlerde bronşlar genişler. Kalp hareketi hızlanır, kalp daha fazla çarpar, daha fazla kan pompalar, böylece ihtiyacı olan organ ya da sistemlere kanın gitmesi sağlanır. Adrenal bezlerden adrenalin salgılanır. Bazı sistemlerde ise faaliyetler azaltılır ya da engellenir, örneğin sindirim sistemi çok enerji tüketen bir sistem olduğu için faaliyeti yavaşlar. Yani sistem “savaş ya da kaç tepkisi” için gerekli olan organların faaliyetlerini arttırır, gerekli olmayan organların faaliyetlerini yavaşlatır.

Stres ile ilişkili son düzenleyici etmen olan kontrol farklı psikoloji kuramlarında ele alınmış bir kavramdır. Thompson (1981) beş tür kontrolden söz eder: davranışsal kontrol (kaçınma); bilişsel kontrol (baş etme yöntemlerinin yeniden değerlendirilmesi); bilgisel kontrol (stresöre dair bilgiye ulaşma yeteneği); karar verme kontrolü (olası sonuçlar üzerinde seçim yapma); geriye dönük kontrol (“Bu olayın olmasını engelleyebilir miydim?”)

Cohen ve Wills (1985) farklı sosyal destek türleri tanımlamıştır:
• Özgüven sağlayıcı destek: Başka insanların kişinin özgüvenini arttırması

• Destek: Başka insanların tavsiyelerde bulunması

• Eşlik etme: Aktivitelerde başkalarının yanında bulunması
• Araçsal destek: Fiziksel yardım içeren desteğin verilmesi
• Lett ve diğerleri (2005) ise iki tür sosyal destekten bahsetmişlerdir:
• Yapısal destek (sosyal ağ): Kişi için ulaşılabilir insanların oluşturduğu ağdakilerle görüşme sıklığı, yoğunluğu, türü, kaç kişinin olduğu
• İşlevsel destek: Yapıdan dolayı algılanan kazanç

Çocuklar problem-odaklı, ergenler duygu-odaklı, orta yaştaki bireyler problem-odaklı, yaşlılar ise duygu-odaklı baş etme stratejilerini daha sık kul- lanmaktadırlar. Kadınlar genellikle duygu-odaklı, erkekler problem-odaklı olmayı tercih ederler.

Lazarus baş etmeyi de kişi ve stresör arasındaki etkileşim olarak görür ve ona göre baş etmenin amacı:

• Stresli çevresel koşulları azaltmak, önceki duruma dönme olasılığını artırmak,
  
• Olumsuz olaylara uyum sağlamak veya tolere etmek,
  
• Olumlu bir kendilik algısı sürdürebilmek,
  
• Duygusal dengeyi sürdürebilmek ve
  
• Diğer insanlarla doyurucu ilişkiler kurabilmektir.
  

Güvenlik güçleri (asker, polis gibi), sağlık çalışanları (hekim, hemşire gibi), ara- ma kurtarma çalışanları (itfaiye vb), hava ulaşımı çalışanları (pilot, hava trafik kontrolü) gibi meslekler yoğun stresli meslekler grubunda yer almaktadır.

20. yüzyılda stres konusunda çalışmış olan Kanadalı hekim Hans Hugo Bruno Selye stres ve stresör kavramlarını tanımlamıştır. Bireyde bir dizi tepki yaratan çevresel uyaranlara stresör; bireyin bu tür uyaranlara karşı gösterdiği tepkiye ise stres adını vermiş ve stresi “bireyin çeşitli çevresel stresörlere karşı gösterdiği genel bir tepki” olarak tanımlamıştır.

Walter Bradford Cannon (1932) bedenin stres karşısında gösterdiği tepkileri tanımlayan ilk araştırmacıdır. Wisdom of Body adlı kitabında homeostazi (homeostasis/denge, Latince homoios aynı benzer, stasis durum anlamlarına gelmektedir) terimi ile organizmanın kendi iç dengesindeki sürekliliği koruma özelliğini açıklamış ve strese karşı gösterilen tepkileri “savaş ya da kaç” tepkisi olarak tanımlamıştır.

Stres bir stresör etkili biçimde baş etme yeteneğimizi zorladığında ortaya çıkan gerilim, rahatsızlık ya da fiziksel belirtilerdir.

Wisdom of Body adlı kitabında homeostazi (homeostasis/denge, Latince homoios
aynı benzer, stasis durum anlamlarına gelmektedir) terimi ile organizmanın kendi iç dengesindeki sürekliliği koruma özelliğini açıklamış ve strese karşı gösterilen tepkileri “savaş ya da kaç” tepkisi olarak tanımlamıştır.

Alarm Tepkisi evresi stresli duruma maruz kalır kalmaz ortaya çıkar, bedendeki çeşitli aktivitelerde artış olur, strese olan direnç olağan zamanlardakine göre daha düşüktür. Direncin düşük olduğu ve bireyin gafil avlandığı bu evre iki basamaktan oluşur.

Bir Uyaran Olarak Stres Modeli: Bu modele göre stres genellikle çevre tarafından ortaya çıkarılmış hastalık ve felaket gibi durumları tanımlamakta ve kişide bir tepkiye yol açmaktadır.

Etkileşimsel (Transaksiyonel) Stres ve Başa Çıkma Modeli
Strese kişi ve çevre arasındaki etkileşim olarak bakan bu modelin en önemli savunucularından Lazarus ve Folkman’a (1984) göre stresi bir uyaran veya tepki şeklinde tanımlamak yetersizdir; çünkü stres birey ve çevresi arasındaki etkileşim sürecidir.

Kanadalı hekim Selye’nin (1956) öne sürdüğü Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir.

HPA aksı aktivasyonu: Kronik stres durumunda, sinirlerimiz hipotalamusa stresli olaya ilişkin bilgiyi taşır. Hipotalamus otonom sinir sisteminin sempatik bölümünü harekete geçirir, kalp atım hızı, kan basıncı, solunum hızı artar ve kaslar gerginleşir, öte yandan sindirim gibi daha az hayati aktiviteler kısıtlanır.

Baş etme dinamik bir yapıdır. Lazarus baş etmeyi de kişi ve stresör arasındaki etkileşim olarak görür ve ona göre baş etmenin amacı:
• Stresli çevresel koşulları azaltmak, önceki duruma dönme olasılığını artırmak,
• Olumsuz olaylara uyum sağlamak veya tolere etmek,
• Olumlu bir kendilik algısı sürdürebilmek,
• Duygusal dengeyi sürdürebilmek ve
• Diğer insanlarla doyurucu ilişkiler kurabilmektir

Cohen ve Wills (1985) farklı sosyal destek türleri tanımlamıştır:
• Özgüven sağlayıcı destek: Başka insanların kişinin özgüvenini arttırması
• Destek: Başka insanların tavsiyelerde bulunması
• Eşlik etme: Aktivitelerde başkalarının yanında bulunması
• Araçsal destek: Fiziksel yardım içeren desteğin verilmesi
• Lett ve diğerleri (2005) ise iki tür sosyal destekten bahsetmişlerdir:
• Yapısal destek (sosyal ağ): Kişi için ulaşılabilir insanların oluşturduğu ağdakilerle görüşme sıklığı, yoğunluğu, türü, kaç kişinin olduğu
• İşlevsel destek: Yapıdan dolayı algılanan kazanç

Yapısal destek (sosyal ağ): Kişi için ulaşılabilir insanların oluşturduğu ağdakilerle görüşme sıklığı, yoğunluğu, türü, kaç kişinin olduğu

17.yüzyılda stres kavramı elastik nesneyle ona uygulanan dış güç arasındaki ilişkiyi açıklamak üzere ilk kez Robert Hook tarafından kullanılmıştır (Hinkle, 1977; akt. Lazarus ve Folkman, 1984). 18. yüzyılda bir fizikçi olan Thomas Young stresi maddenin içinde bulunan bir güç ya da direnç olarak tanımlamıştır. Madde bu dış dirence ancak kendi gücü doğrultusunda tepki gösterebilir ve bu stres tepkisi sayesinde elastik kütle eğilip bükülerek dış dirence uyum sağlar. Eğer dış direnç maddenin kendi içindeki gücünü aşarsa biçimi bozulur ya da madde kırılır (Akman, 2004). 1842’de İngiliz hekim Thomas Curling karşılaştığı ağır yanık vakasında cerrahi müdahaleden sonra hastada stres oluştuğunu bildirmiştir, ancak bu ifade daha çok biyolojik kaynaklı stresi açıklamaktadır (Balcıoğlu, 2005). Claude Bernard 1859’da çok hücreli organizmalardaki hücrelerin ve dokuların stresten nasıl korunabileceğini resmen açıklamış ve stresi “organizmanın dengesini bozan uyaranlar” olarak tanımlamıştır (Yerlikaya, 2009). 20. yüzyılda stres konusunda çalışmış olan Kanadalı hekim Hans Hugo Bruno Selye stres ve stresör kavramlarını tanımlamıştır. Bireyde bir dizi tepki yaratan çevresel uyaranlara stresör; bireyin bu tür uyaranlara karşı gösterdiği tepkiye ise stres adını vermiş ve stresi “bireyin çeşitli çevresel stresörlere karşı gösterdiği genel bir tepki” olarak tanımlamıştır (Fink, 2010)

Cüceloğlu’na (2000) göre stres kişinin fiziksel ve sosyal çevreden kaynaklanan olumsuz koşullar sebebiyle, bedensel ve psikolojik sınırlarını aşarak harcadığı çabadır. Baltaş ve Baltaş’a (2012) göre ise stres organizmadaki bedensel ve ruhsal sınırların tehdit edilmesi ve zorlanması ile ortaya çıkar. Thomas Young stresi maddenin içinde bulunan bir güç ya da direnç olarak tanımlamıştır. Madde bu dış dirence ancak kendi gücü doğrultusunda tepki gösterebilir ve bu stres tepkisi sayesinde elastik kütle eğilip bükülerek dış dirence uyum sağlar. Eğer dış direnç maddenin kendi içindeki gücünü aşarsa biçimi bozulur ya da madde kırılır (Akman, 2004). 1842’de İngiliz hekim Thomas Curling karşılaştığı ağır yanık vakasında cerrahi müdahaleden sonra hastada stres oluştuğunu bildirmiştir, ancak bu ifade daha çok biyolojik kaynaklı stresi açıklamaktadır (Balcıoğlu, 2005). Claude Bernard 1859’da çok hücreli organizmalardaki hücrelerin ve dokuların stresten nasıl korunabileceğini resmen açıklamış ve stresi “organizmanın dengesini bozan uyaranlar” olarak tanımlamıştır (Yerlikaya, 2009). 20. yüzyılda stres konusunda çalışmış olan Kanadalı hekim Hans Hugo Bruno Selye stres ve stresör kavramlarını tanımlamıştır. Bireyde bir dizi tepki yaratan çevresel uyaranlara stresör; bireyin bu tür uyaranlara karşı gösterdiği tepkiye ise stres adını vermiş ve stresi “bireyin çeşitli çevresel stresörlere karşı gösterdiği genel bir tepki” olarak tanımlamıştır (Fink, 2010)

Kanadalı hekim Selye’nin (1956) öne sürdüğü Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir.

Walter Bradford Cannon (1932) bedenin stres karşısında gösterdiği tepkileri tanımlayan ilk araştırmacıdır. Wisdom of Body adlı kitabında homeostazi (homeostasis/denge, Latince homoios aynı benzer, stasis durum anlamlarına gelmektedir) terimi ile organizmanın kendi iç dengesindeki sürekliliği koruma özelliğini açıklamış ve strese karşı gösterilen tepkileri “savaş ya da kaç” tepkisi olarak tanımlamıştır. Savaş ya da kaç tepkisi korkutucu bir durumla yüzleşmek ya da o durumdan kurtulmak için bizi harekete geçiren fizyolojik ve psikolojik tepkiler setidir.

Üçlü Model: Stres konusunda çalışan bir başka grup araştırmacı stresi üçlü model olarak ele alır. Bunlardan birincisi stresi bir uyaran olarak, ikincisi bir tepki olarak, üçüncüsü ise bir etkileşim olarak tanımlamaktadır. Genel Uyum Sendromu: Kanadalı hekim Selye’nin (1956) öne sürdüğü Genel Uyum Sendromuna göre stres 3 aşamada ele alınır. Stresli bir durum karşısında yaşanan ilk evre alarm tepkisi; ikincisi direnç evresi ve üçüncüsü ise tükenme evresidir. Savaş ya da kaç tepkisi korkutucu bir durumla yüzleşmek ya da o durumdan kurtulmak için bizi harekete geçiren fizyolojik ve psikolojik tepkiler setidir. Yaşam Olayları Kuramı: Bu kuram stresi ve stresle ilişkili değişimleri yaşam deneyimlerine yönelik tepkiler olarak görür. Holmes ve Rahe (1967) bireyin yaşamının son dönemindeki yaşam olaylarını içeren kapsamlı bir liste geliştirmiş, ‘eşin ölümü’, ‘yakın bir aile üyesinin ölümü’, ‘hapse girmek’ gibi ciddi düzeydeki olaylardan ‘çocuğun evden ayrılması’, ‘hamilelik’ gibi orta düzey ve ‘tatile çıkmak’, ‘uyku düzeninde değişiklik’ gibi hafif düzeyde etki yaratan yaşam olaylarına kadar çeşitli olaylar bu listede yer almıştır. Listeden elde edilen puan ile sağlık durumu arasında bağlantı olduğu kabul edilmektedir. Bir Uyaran Olarak Stres Modeli: Bu modele göre stres genellikle çevre tarafından ortaya çıkarılmış hastalık ve felaket gibi durumları tanımlamakta ve kişide bir tepkiye yol açmaktadır (Lazarus ve Folkman, 1984). Araştırmacılar stres üzerine çalışırlarken genellikle stresör denilen stres verici yaşam olayları üzerinde yoğunlaşmışlardır. Holmes ve Rahe (1967) tarafından geliştirilen “Sosyal Yeniden Uyumu Değerlendirme Ölçeği (Social Readjustment Rating Scale-SRRS)” ile bireylerin sıkça yaşadığı stresli olaylar incelenmiştir.

Alarm Tepkisi evresi stresli duruma maruz kalır kalmaz ortaya çıkar, bedendeki çeşitli aktivitelerde artış olur, strese olan direnç olağan zamanlardakine göre daha düşüktür. Direncin düşük olduğu ve bireyin gafil avlandığı bu evre iki basamaktan oluşur. İlk basamakta organizma şok içindedir, bedenin homeostatik dengesi bozulur ve gerilim yaşanır. Alarm tepkisi evresi boyunca beden değişen duruma tepki gösterir. Stresör duyu organları tarafından algılanır ve duyusal mesaj talamusa gönderilir. Talamustan mesaj doğrudan hipotalamusa ya da serebral kortekse gönderilir. Serebral kortekste mesaj yorumlanır, yorum duygusal açıdan anlamlı olarak etiketlenirse limbik sistem aktive olur. Bu aşamada organizma ikinci basamak olan “savaş ya da kaç tepkisi” içine girer ve şok karşıtı uyum süreci başlar. Otonom sinir sistemi ve endokrin sistem, onlara bağlı tüm organlar ve kas sistemleri harekete geçerek beden kendini korumaya hazırlanır. Bu aşamada bedenin daha fazla enerjiye, kan dolaşımına ve oksijene ihtiyacı olduğu için sempatik sistem çalışır. Organizmanın uyarıcıyı daha iyi algılayabilmesi için görsel duyarlılığı artar, gözbebeği genişler, tükürük salgısı engellenir, dolayısıyla ağzı kurur. Daha rahat ve hızlı nefes alıp verebilmesi ve oksijen sağlayabilmek için akciğerlerde bronşlar genişler. Kalp hareketi hızlanır, kalp daha fazla çarpar, daha fazla kan pompalar, böylece ihtiyacı olan organ ya da sistemlere kanın gitmesi sağlanır. Adrenal bezlerden adrenalin salgılanır. Bazı sistemlerde ise faaliyetler azaltılır ya da engellenir, örneğin sindirim sistemi çok enerji tüketen bir sistem olduğu için faaliyeti yavaşlar. Yani sistem “savaş ya da kaç tepkisi” için gerekli olan organların faaliyetlerini arttırır, gerekli olmayan organların faaliyetlerini yavaşlatır. Direnç evresinde organizma alarm evresinin etkilerini normale döndürme çabası ile baş etme davranışları arar, sergiler, stresör karşısında kendini korumaya yönelik savunucu tepkiler gösterir ve uyum sağlamaya çalışır. Bu durumda başarılı olamazsa, beden etkinliği ve direnç artmaya başlar. Beden bu savaşı kazanmak için çok fazla güç harcayabilir. Bu da zaman içinde dirençte düşüşe neden olur. Direnç devam ettikçe bedenin savunması zayıflar. Alerji, yüksek tansiyon, şeker hastalığı, ülser gibi ciddi fiziksel belirtilerin ortaya çıkışı da direnci azaltır. Bu aşamada organizma strese rağmen var oluşunu, uyumunu sürdürmeye çalışır. Stresin kronikleşmesi durumunda sempatik sistemin sürekli uyarılmış durumda olması nedeniyle bazı organların işlevi bozulabilir. Bağışıklık sistemi iyice zayıflar, organizma virüs, bakteri gibi enfeksiyon etmenlerinin olumsuz etkilerine açık hale gelir. Psikosomatik hastalıklar, deri hastalıkları ya da sindirim sorunları bu evrede ortaya çıkmaya başlar. Stres durumu artarak devam ederse organizma tükenme evresine girer. Tükenme evresinde stresör şiddetli, sürekli ve tekrarlı ise bedenin enerji rezervleri tükenir ve direnç kırılır. Bu aşamada parasempatik sistemin devreye girmesi zorlaşır, alarm öncesi döneme göre beden işlevleri iyice düşer ve sistem stresli durumdan önceki haline dönemez. Sistem sadece dış uyaranlardan değil, kendi içindeki değişimlerden de etkilendiği için bir kısır döngü içine girer. Beden yeni duruma uyum sağlamaya çalışırken sempatik sistemin sürekli aktive olması, gerekli enerjinin sağlanamaması, organların hastalanması ve işlevlerinin bozulması ile ciddi fiziksel ve psikolojik rahatsızlıklar ortaya çıkabilir. Sürekli stres bağışıklık sistemini etkileyerek kardiyovasküler hastalık, artrit, hipertansiyon gibi rahatsızlıklara yol açar (akt. Erkan, 2005) ve sonuçta ölüm bile meydana gelebilir (Hisli Şahin, 1994; Selye, 1950).

Stres çok boyutlu bir olgu olduğu için ölçülmesi için gereken yöntemler de çok çeşitlidir. Temelde laboratuvar ya da doğal ortamlarda fizyolojik ölçümler ve öz-bildirim ölçme araçları ile stresin değerlendirilmesi mümkündür. Laboratuvar ortamında akut stres paradigması kullanılır, yani katılımcılardan zihinden aritmetik işlemi yapmak, grup önünde konuşma yapmak, korku filmi izlemek gibi stresli aktivitede bulunmaları istenir ya da yüksek düzeyde gürültü ya da beyaz ışığa maruz bırakılırlar. Cinsiyet farklılıkları, akut ve kronik stres arasındaki ilişki gibi konular bu yöntemle çalışılır. Sınav öncesi ve sonrası, iş görüşmesi, mülakat gibi olaylar sırasında ölçüm stresin doğal ortamlarda ölçülmesine örnek olarak verilebilir. Bu yöntemle de işle alakalı stres, gündelik stresörler, ekonomik sorunlar, evlilik sorunları gibi süregelen stresörlerin etkileri incelenir. Fizyolojik ölçümler çoğunlukla laboratuvar ortamlarında katılımcıların belli cihazlara bağlanması, belli sıvı örneklerinin alınması ile yapılır ya da gündelik aktivitelerini yerine getirirken yanlarında bulunabilecek cihazlar taşıyabilirler. Böylece solunum sıklığı, kan basıncı ve terlemeden etkilenen galvanik deri tepkisi ölçülebilir. Katekolamin ve kortizol değişikliklerini incelemek için tükürük, idrar veya kan örnekleri alınabilir (Ogden, 2016). Öz-bildirim ölçümleri çok sayıda test ya da anket ile yapılır. Daha önce sözü edilen Sosyal Yeniden Uyumu Derecelendirme Ölçeği (Holmes ve Rahe, 1967) bunlardan birisidir. Algılanan Stres Ölçeği “Geçen ay kendinizi ne sıklıkta gergin ve stresli hissettiniz?” gibi maddelerden; Gündelik Stresör Ölçeği de bireyin geçen ay içinde aradığını bulamama, borç alma, aile üyesinin sağlığı gibi gündelik stresörü ne ölçüde yaşadığı ile ilgili maddelerden oluşmaktadır.

Sempatik aktivasyon: Bir olay stresli olarak görüldüğünde Merkezi Sinir Sisteminde değişimleri tetikler. Bu da katekolamin (Adrenalin, Noradrenalin, Dopamin gibi nörotransmitterler) salınımına yol açar, buna uyarılma hissi denir. Bu süreç Cannon’un Savaş-Kaç tepkisine benzer. Katekolaminler bağışıklık sisteminde önemli etkilere sahiptir. Uzun süreli Adrenalin ve Noradrenalin salınımı sempatik aktivasyonda pıhtılaşma, kan basıncında artış, kalp atışında artış, yağ depolama, düzensiz kalp atışları, ateroskleroza yol açacak olan plak oluşumu ve bağışıklık sistemini baskılama ile sonuçlanır. Akut stres sempatik aktivasyon ile kalp atışı ve kan basıncında değişikliklere, bu da ateroskleroz ve böbrek hastalıklarına, kalp krizi gibi ani değişimlere neden olur, bedeni enfeksiyonlara açık hale getirir. Stres yaraların iyileşmesini de geciktirebilir.

Roth ve Cohen (1986) baş etme yolları olarak yaklaşma ya da kaçınma yöntemlerinden söz etmişlerdir. Yaklaşma tarzı baş etmede sorunla yüzleşme, bilgi toplama, soruna yönelik doğrudan eyleme geçme söz konusudur. Kaçınmada ise olayın anlamını küçümseme, inkar etme görülür. İnsanlar stresle baş etme yolu olarak ya birini ya da diğerini sergiler. Yaklaşma yoluyla baş etme kaçınmadan daha işlevsel olarak görülür, ama bunu eleştirenler de vardır. Hangisinin daha etkin olduğu stresörün türüne göre de değişir. Kaçınma yoluyla baş etme kısa süreli stresörler için etkili olup uzun süreliler için değildir.

Folkman ve Lazarus (1986) problem odaklı davranışların durumu değiştirme amaçlı aktif, mantıklı, serinkanlı ve bilinçli çabalar içerdiğini belirtmektedirler. Bu çabalar sorunu belirleme, çözüm için alternatifler üretme, alternatiflerin yarar ve zararlarını değerlendirme, onlar arasından seçim yapma ve seçilen alternatifi uygulamadan oluşur (Yerlikaya, 2009). Problem-odaklı baş etme stresörün etkisini doğrudan azaltmaya ve var olan kaynakları artırmaya yönelik eylemleri içerir. Plan yapmak, plana bağlı kalmak, gerektiğinde gözden geçirmek, bir ilişkiyi sonlandırmak için psikolojik yardım almak, zaman çizelgesi hazırlamak, mesleki beceriler edinmek şeklinde örneklendirilebilir.
Duygu odaklı baş etmede problem odaklı baş etmenin aksine, uzaklaşma, kendini kontrol etme, eğer yapılacak bir şey yoksa durumu kabul etme, sosyal destek arama, kaçma-kaçınma, sorumluluğu üstüne alma ve durumu yeniden değerlendirme gibi pasif yöntemler yer alır (Folkman, Lazarus, Dunkel-Schetter, Delongis ve Gruen, 1986). Duygu-odaklı baş etme stresli olayın yol açtığı duyguları yönetme anlamına gelmektedir. İnsanlar duygularını kontrol etmek ve düzenlemek için hem bilişsel hem de davranışsal stratejiler kullanır. Arkadaşlarla sorun hakkında konuşma, rahatlamak için alkol ya da ilaç alma, sigara içme, alışverişle dikkat dağıtma, film izleme davranışsal; sorunun önemini inkar etmek, sorun hakkında daha olumlu düşünmeye çalışmak ise bilişsel stratejilerdendir.

Stresle baş etmede önemli bir etmen olan sosyal desteğin farklı tanımları vardır. Sosyal desteği birey için ulaşılabilir olan arkadaş sayısı olarak görenlerin yanında sosyal destek rakamların ötesinde olup bu destekten duyulan memnuniyettir şeklinde değerlendirenler de vardır. Algılanan konfor, güven, bakım, bir kişinin diğerlerinden aldığı yardım olarak sosyal destek tanımlanabilir. Cohen ve Wills (1985) farklı sosyal destek türleri tanımlamıştır: •Özgüven sağlayıcı destek: Başka insanların kişinin özgüvenini arttırması •Destek: Başka insanların tavsiyelerde bulunması • Eşlik etme: Aktivitelerde başkalarının yanında bulunması •Araçsal destek: Fiziksel yardım içeren desteğin verilmesi •Lett ve diğerleri (2005) ise iki tür sosyal destekten bahsetmişlerdir: •Yapısal destek (sosyal ağ): Kişi için ulaşılabilir insanların oluşturduğu ağdakilerle görüşme sıklığı, yoğunluğu, türü, kaç kişinin olduğu •İşlevsel destek: Yapıdan dolayı algılanan kazanç