Parlamenter hükûmetin dört esaslı niteliği vardır (Tüzel, 1969: 227):
• Sorumsuz bir devlet başkanı,
• Siyasi bakımdan parlamentoya karşı sorumlu bakanlar,
• Başbakanın başkanlığı altında kurulmuş bir kabine veya bakanlar kurulu,
• Devlet başkanının parlamentoyu dağıtma hakkı.
Buna göre doğru yanıt A seçeneğidir.

Demokratik sistemlerde siyasal süreç başlıca dört unsurdan oluşur: Seçmenler, siyasal partiler, bürokrasi ve çıkar grupları. Doğru yanıt C seçeneğidir.

Amerikalı iktisatçı Anthony Downs, siyasal partilerin siyasal süreçteki rollerini fiyat sürecinde firmaların oynadığı rollere benzer bir şekilde analiz etmeye çalışmıştır. Downs’a göre siyasal partiler, marjinal vergi artışı nedeniyle kaybedilen oy sayısını, kamu harcamalarındaki artış nedeniyle kazanılan oy sayısına eşitlemeye çalışırlar. Buna göre doğru yanıt B seçeneğidir.

Yarı doğrudan demokrasilerde kamusal mallar konusunda toplum tercihlerini ortaya koymak için başlıca üç teknikten yararlanılır:
• referandum
• halkın kanun teklifi (halk teşebbüsü)
• halk vetosu
Buna göre doğru cevap E seçeneğinde verilmiştir.

Kamusal karar alma sürecinde alınan kararların, bu sürece katılan bireylere bir maliyeti söz konusudur. Bu maliyetler karar alma yöntemlerine göre farklılıklar göstermektedir.
Genel olarak oylamanın iki tür maliyeti vardır. Birincisi dışsal maliyetlerdir; yani oylama sonucunda kararı beğenmeyenlerin katlandıkları maliyetlerdir. İkincisi ise karar alma maliyetidir; yani oylamaya katılan bireyler için yapılan zaman ve diğer masraflardır.
Bir toplumda oylamaya katılacak birey sayısının fazla olması hâlinde karar alma maliyeti de artar. Buna karşın dışsal maliyetler azalır. Dışsal maliyetlerin azalmasının nedeni oylamada oy birliği ilkesine doğru yaklaşılmasıdır. Oy birliği hâlinde dışsal maliyetler sıfır olur. Eğer alınan kamusal kararın, oylamaya katılan bireyin aleyhine olması ihtimali varsa bireyin dışsal maliyeti, yani oylama sonucunda kararı beğenmemesinden dolayı katlandığı maliyet, artmaya devam edecektir. Bu durumda birey, maliyetini minimize edecek olan oylama kuralını tercih edecektir. Bu bilgilere göre doğru yanıt D seçeneğidir.

Toplumsal refah konusunda en çok bilenen teori, İtalyan iktisat- çı Wilfredo Pareto tarafından ortaya atılan “Pareto Optimumu Teorisi”dir. Pareto optimumuna göre, toplumdaki bireylerden birinin refahını azaltmadan, diğer bi- reylerin refahlarını artırmak mümkün değilse toplumun refahı optimumdur. Yani piyasa ekonomisinde “Pareto Optimumu” sağlanmış olur. Buna göre doğru yanıt B seçeneğidir.

Oylamada mutlak çoğunluktakinden daha fazla oy alınması hâlinde mevsuf (kaliteli) çoğunluk söz konusu olmaktadır. Örneğin oyların 3/4’ünün alınması hâlinde kaliteli çoğunluk sağlanmış demektir. Doğru yanıt A seçeneğidir.

Toplumsal tercihlere ulaşmada kullanılan bir diğer oylama yöntemi ise “puan- lı oylama” olarak bilinmektedir. Bu yöntemde her bireyin belirli bir puanı (oyu) vardır. Bu puanı bireyler çeşitli alternatif tercihler arasında istedikleri şekilde kul- lanmaktadırlar. Yalnız bireylerin her alternatif tercihe mutlak puan vermeleri şartı vardır. Oylama sonucunda en fazla puanı alan alternatif kazanmış olur. Puanlı oylama yöntemi, çoğunluk kuralına göre daha demokratik bir yöntem- dir. Çoğunluk oylamasında azınlıkların tercihleri yansıtılamadığından olumsuz oy verenlerin kollektif ihtiyaçları giderilememektedir. Buna göre C seçeneğinde verilen ifade yanlıştır.

Nokta oylaması (point voting) esasen puanlı oylama yönteminden çok farklı de- ğildir. Nokta oylamasında da her bireyin belirli bir toplam puanı vardır ve bireyler bu puanlarını alternatif politikalar arasında istedikleri şekilde dağıtabilirler. An- cak nokta oylamasında puanlı oylama yönteminden farklı olarak bireylerin alter- natif politikalara hiç puan vermemeleri imkânı mevcuttur. Ayrıca bu yöntemde tercihlerin ağırlığını ve önemini daha da belirginleştirmek için toplam oy sayısı, puanlı oylama yönteminden oldukça fazladır. Buna göre doğru yanıt E seçeneğinde verilmiştir.

Milli ekonominin iki yönünü oluşturan kamu ekonomisi ve piyasa ekonomisinin işleyişi iki farklı süreç içerisinde gerçekleşmektedir. Her iki kesimde üretilen malların arz ve talebinin belirlenmesi de farklı nitelikler taşımaktadır.
Piyasa ekonomisinde arz ve talebi düzenleyen fiyat mekanizmasıdır. Bir ekonomide üreticiler, hangi mal ve hizmetleri ne miktarda üreteceklerini, kişisel taleplerin toplamını dikkate alarak kendileri belirlerler.

Kamu ekonomisinde ise kamusal arz ve talebin fiyat mekanizması (fiyat süreci) aracılığıyla belirlenmesi söz konusu olamamaktadır. Çünkü kamusal malların temel özelliklerinden dolayı (bölünmezlik ve pazarlanmazlık), bireyler bu mallara olan tercihlerini çoğunlukla açıklamak istemezler. Bunun nedeni, tercihlerini açıklamamaları halinde mal ve hizmetin tüketiminden mahrum olmayacaklarını bildikleri içindir. Kamu ekonomisinde bu durum “bedavacı sorunu” olarak adlandırılmaktadır. Bedavacı sorunu bu şekilde toplumsal tercihlerin bireysel tercihleri yansıtması önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. Bu bakımdan kamu ekonomisinde üretilecek malların neler olacağı ve ne miktarda üretileceği vb. sorunlar fiyat sürecinden farklı bir “siyasal süreç” aracılığıyla belirlenir.

Otokratik devletlerde egemenliğin sahibi bir kişidir. Bu devletlere örnek olarak diktatörlükleri ve mutlak monarşileri gösterebiliriz. Diktatörlüklerde, özellikle “ihtilal” ve “hükûmet darbeleri” gibi nedenlerle iş başına gelen diktatör, toplumda hangi mal ve hizmetlerin, ne miktarda üretileceğine bizzat kendisi karar verir. Mutlak monarşide de egemenliğin sahibi tek kişidir ve bu kişinin yetkileri hiçbir şekilde sınırlandırılmamıştır. Diğer bir deyişle mutlak monarşide monarkın egemenlik haklarını sınırlandıran bir objektif hukuk, bir yaptırım mevcut değildir. Bu nedenle de kamusal kararlarda tek söz sahibi monark olmaktadır.

Başkanlık hükümeti sisteminde, yasama ve yürütme organları birbirinden tamamen bağımsız olarak görev yapmaktadır. Yürütmenin başı olan başkan, halk
tarafından seçilmektedir. Başkan yardımcıları ve bakanlar kurulu ise meclis dışından, başkan tarafından belirlenir. Başkanlık sisteminin en tipik örneği, ABD
uygulamasıdır.

Parlamenter hükûmet sistemi (Parlamenterizm)nin en güzel örneği ise İngiltere’de uygulanmakta olan sistemdir. Parlamenter sistemde başkanlık hükûmeti sisteminde olduğu gibi, yasama ve yürütme organı birbirinden bağımsızdır. Fakat başkanlık sisteminde olmayan bir etkileşim ve iş birliği mevcuttur. Parlamento tarafından seçilen bir devlet başkanı mevcuttur. Ülkemizde de parlamenter hükümet sistemi uygulanmaktadır.

Parlamenter hükümetin dört esaslı niteliği vardır:
• Sorumsuz bir devlet başkanı,
• Siyasi bakımdan parlamentoya karşı sorumlu bakanlar,
• Başbakanın başkanlığı altında kurulmuş bir kabine veya bakanlar kurulu,
• Devlet başkanının parlamentoyu dağıtma hakkı.

Günümüzde temsili demokrasilerde, kamu ekonomisine ilişkin kararlar, halkın seçtiği “temsilciler” aracılığıyla alınmaktadır. Ancak temsili demokraside temsilcilerin (milletvekillerinin) çoğunlukla toplum üyelerinin (seçmenlerin) tercihlerini yansıtmamaları söz konusu olmaktadır. Bunun bir nedeni, kamusal kararları almakla görevli siyasal partilerin çoğunlukla çeşitli çıkar ve baskı gruplarının etkisi ve baskısı altında kalmalarıdır. Bunun yanı sıra siyasal partilerin kararlarını uygulama durumunda olan bürokrasi de çeşitli çıkar gruplarından etkilenmektedir. Bu durum bireysel tercihler ile toplumsal tercihler arasında önemli farklılıklar meydana getirmektedir.

Siyasal Partiler: Demokratik sistemlerde kamusal karar alma mekanizmasında en etkili rol oynayan siyasal partilerdir.
Siyasal partilerden oylama sonucu en fazla sayıda oyu alarak yönetime gelen iktidar partisi, kamu ekonomisinde karar alma yetkisine sahiptir. Muhalefet partilerinin ise karar almada doğrudan doğruya bir rolleri yoktur. Ancak muhalefet partilerinin kendi seçmenlerini memnun edecek tarzda çeşitli kanun teklifleri yapma ve iktidar partisince alınan kararları tenkit etme imkanları mevcuttur.

Yarı doğrudan demokrasilerde kamusal mallar konusunda toplum tercihlerini ortaya koymak için başlıca üç teknikten yararlanılır:

• Referandum
• Halkın kanun teklifi (Halk teşebbüsü)
• Halk vetosu

Mali sömürü; toplumda bazı kesimlerin kamusal mal ve hizmetlerden daha az yararlandığı halde daha fazla vergi ödemesi durumudur.

Oy ticaretinden elde edilen sonuçlar şu şartlara bağlıdır (Sirkin, 1997:205):
• Oy ticareti konusunda sadece anlaşmaya varılmış olmamalı, aksine oy tica- reti fiilî olarak gerçekleşmelidir.
• Tüm kamu meseleleri hakkında aynı anda karar verilmemelidir. Her me- sele hakkında oylar diğer meselelere ilişkin oylarla değiştirilebilmeye hazır olmalıdır.
• Karar alma sürecinde bireylere önerilerini ortaya koyma fırsatları eşit ola- rak sağlanmalıdır.
• Oy ticareti yapan kişiler, diğer kimseler tarafından yapılan oy ticaretine de izin vermelidirler.
Doğru yanıt E seçeneğidir.

Mutlak monarşide de egemenliğin sahibi tek kişidir ve bu kişinin yetkileri hiçbir şekilde sınırlandırılmamıştır. Diğer bir deyişle mutlak monarşide monarkın egemenlik haklarını sınırlandıran bir objektif hukuk, bir yaptırım mevcut değildir. Bu nedenle de kamusal kararlarda tek söz sahibi monark olmaktadır.
Doğru cevap D şıkkıdır.

Parlamenter hükûmetin dört esaslı niteliği vardır. Bunlar arasındaki yer alan bu dört temel niteliğe göre ; Sorumsuz bir devlet başkanı, Siyasi bakımdan parlamentoya karşı sorumlu bakanlar, Başbakanın başkanlığı altında kurulmuş bir kabine veya bakanlar kurulu ve Devlet başkanının parlamentoyu dağıtma hakkı vardır.
Doğru cevap D şıkkıdır.

Matematiksel olarak izah ediliğinde, seçmen İ’nin oylamaya katılmakla beklediği fayda Fi, oylamaya katılmanın maliyeti Mi, vazgeçtiği faaliyetin değeri Fio ise;
Fi - (Fio + Mi) > 0 olduğu zaman seçmen oylamaya katıldığı görülmektedir.
Doğru cevap A şıkkıdır.

Doğru eşleştirme 1-K, 2-M, 3-L şeklindedir.
Doğru cevap A şıkkıdır.

William A. Niskanen, bürokratların kendi dairesinin hacmini maksimuma çıkarmaya
çabaladığını belirtmiştir.
Doğru cevap B şıkkıdır.

Halkın vetosu , halkın kanun teklif etmesinden başka, yasama organınca kabul edilmiş kanunların halkın belirli bir çoğunluğu tarafından iptal edilmesi hâlidir. Oysa halk tarafındna kabul edilmesi, bir "halk vetosu" değil bir halk onayıdır.
Doğru cevap E şıkkıdır.

Toplumsal refah konusunda en çok bilenen teori, İtalyan iktisatçı Wilfredo Pareto tarafından ortaya atılmış olan Pareto Optimumu Teorisi”dir. Bu teoriye göre, toplumdaki bireylerden birinin refahını azaltmadan, diğer bireylerin refahlarını artırmak mümkün değilse toplumun refahı optimumdur.
Doğru cevap D şıkkıdır.

Oylamaya katılan birey sayısı arttıkça CN eğrisi azalım göstermektedir.
Doğru cevap D şıkkıdır.

Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri " oy ticareti " doğru şekilde tamamlamaktadır.
Doğru cevap B şıkkıdır.

Toplumsal karar almada oy çokluğu kuralı uygulandığı takdirde oylamaya katılan bireylerin yarısından bir fazlasının oyunun alınması (%51) gereklidir. Buna basit çoğunluk kuralı denir.
Doğru cevap C şıkkıdır.

Siyasal süreç, devletlerin siyasi örgütlenme yapılarına göre farklı unsurlardan oluşan karmaşık nitelikte bir kavramdır. Egemenlik kaynağının tek kişiye ait olduğu devlet şekillerinde siyasal süreç tek unsurdan oluşmaktadır. Otokratik devletler buna örnek olarak gösterilebilir. Otokratik devletlerde egemenliğin sahibi bir kişidir. Bu devletlere örnek olarak diktatörlükleri ve mutlak monarşileri gösterebiliriz. Diktatörlüklerde, özellikle “ihtilal” ve “hükûmet darbeleri” gibi nedenlerle iş başına gelen diktatör, toplumda hangi mal ve hizmetlerin, ne miktarda üretileceğine bizzat kendisi karar verir. Mutlak monarşide de egemenliğin sahibi tek kişidir ve bu kişinin yetkileri hiçbir şekilde sınırlandırılmamıştır. Diğer bir deyişle mutlak monarşide monarkın egemenlik haklarını sınırlandıran bir objektif hukuk, bir yaptırım mevcut değildir. Bu nedenle de kamusal kararlarda tek söz sahibi monark olmaktadır. Meşruti monarşide ise egemenliğin sahibi olan monark dışında bir parlamento vardır ve monarkın bir kısım yetkileri bu organa devredilmiştir. Dolayısıyla mutlak monarşide olduğu gibi, monark kamusal kararlar konusunda tek yetkili değildir. Hem monarkın hem de diğer devlet organlarının yetkileri kanunlarla belirlenmiştir. Demokrasi (demos: halk, kratos: egemenlik, iktidar) ise kelime anlamında ifade ettiği gibi, “halkın egemenliği” anlamına gelmektedir. Demokratik devletlerde, kamusal kararlar doğrudan doğruya halk ya da bunların temsilcileri vasıtasıyla alınmaktadır. Demokrasilerde, kamusal mallara ilişkin kararların nasıl alındığını, demokrasi türlerine göre ayrı ayrı incelemek kanaatimizce daha faydalı olacaktır. Doğrudan demokrasilerde, egemenliğin sahibi olan halk bunu bizzat kendisi kullanır. Doğrudan demokrasilerde yasama ve benzeri egemenlik işlevleri halk tarafından yerine getirilir. Esasen gerçek demokrasi, doğrudan demokrasidir. Doğrudan demokrasi, teorik olarak özellikle az sayıda bireyin yaşadığı bir toplumda söz konusu olabilir. Temsilî demokrasilerde ise egemenliğin sahibi olan halk, bu yetkisini bizzat değil, temsilcileri ve organları eliyle kullanmaktadır. Halk kendisini temsil edecek temsilcileri seçer ve belli konularda kendisi adına karar vermek üzere vekil tayin eder. Temsilî demokrasilerde iki tür hükûmet sistemi söz konusu olabilmektedir: Başkanlık hükûmeti sistemi ve parlamenter hükûmet sistemi. Başkanlık hükûmeti sisteminde, yasama ve yürütme organları birbirinden tamamen bağımsız olarak görev yapmaktadır. Yürütmenin başı olan başkan, halk tarafından seçilmektedir. Başkan yardımcıları ve bakanlar kurulu ise meclis dışından, başkan tarafından belirlenir. Başkanlık sisteminin en tipik örneği, ABD uygulamasıdır. Parlamenter hükûmet sistemi (Parlamenterizm)nin en güzel örneği ise İngiltere’de uygulanmakta olan sistemdir. Parlamenter sistemde başkanlık hükûmeti sisteminde olduğu gibi, yasama ve yürütme organı birbirinden bağımsızdır. Fakat başkanlık sisteminde olmayan bir etkileşim ve iş birliği mevcuttur. Parlamento tarafından seçilen bir devlet başkanı mevcuttur. Ülkemizde de parlamenter hükûmet sistemi uygulanmaktadır. Yarı doğrudan demokraside ise temsilî demokrasi ile doğrudan demokrasinin bazı kurumları birleştirilmiştir. Egemenliğin en güçlü bir şekilde belirlendiği yasama görevi, halkın adına meclis yetkisi dahilindedir. Fakat temsilî demokrasiden farklı olarak halk da bu sistemde yasama işlemlerine doğrudan katılır. Halkın yasama işlemlerine katılması başlıca üç araç vasıtasıyla olur: Referandum, halkın kanun teklifi (halk teşebbüsü), halk vetosu.

Demokrasi (demos: halk, kratos: egemenlik, iktidar) ise kelime anlamında ifade ettiği gibi, “halkın egemenliği” anlamına gelmektedir. Demokratik devletlerde, kamusal kararlar doğrudan doğruya halk ya da bunların temsilcileri vasıtasıyla alınmaktadır. Demokrasilerde, kamusal mallara ilişkin kararların nasıl alındığını, demokrasi türlerine göre ayrı ayrı incelemek kanaatimizce daha faydalı olacaktır. Doğrudan demokrasilerde, egemenliğin sahibi olan halk bunu bizzat kendisi kullanır. Doğrudan demokrasilerde yasama ve benzeri egemenlik işlevleri halk tarafından yerine getirilir. Esasen gerçek demokrasi, doğrudan demokrasidir. Doğrudan demokrasi, teorik olarak özellikle az sayıda bireyin yaşadığı bir toplumda söz konusu olabilir. Temsilî demokrasilerde ise egemenliğin sahibi olan halk, bu yetkisini bizzat değil, temsilcileri ve organları eliyle kullanmaktadır. Halk kendisini temsil edecek temsilcileri seçer ve belli konularda kendisi adına karar vermek üzere vekil tayin eder. Temsilî demokrasilerde iki tür hükûmet sistemi söz konusu olabilmektedir: Başkanlık hükûmeti sistemi ve parlamenter hükûmet sistemi. Başkanlık hükûmeti sisteminde, yasama ve yürütme organları birbirinden tamamen bağımsız olarak görev yapmaktadır. Yürütmenin başı olan başkan, halk tarafından seçilmektedir. Başkan yardımcıları ve bakanlar kurulu ise meclis dışından, başkan tarafından belirlenir. Başkanlık sisteminin en tipik örneği, ABD uygulamasıdır. Parlamenter hükûmet sistemi (Parlamenterizm)nin en güzel örneği ise İngiltere’de uygulanmakta olan sistemdir. Parlamenter sistemde başkanlık hükûmeti sisteminde olduğu gibi, yasama ve yürütme organı birbirinden bağımsızdır. Fakat başkanlık sisteminde olmayan bir etkileşim ve iş birliği mevcuttur. Parlamento tarafından seçilen bir devlet başkanı mevcuttur. Ülkemizde de parlamenter hükûmet sistemi uygulanmaktadır. Yarı doğrudan demokraside ise temsilî demokrasi ile doğrudan demokrasinin bazı kurumları birleştirilmiştir. Egemenliğin en güçlü bir şekilde belirlendiği yasama görevi, halkın adına meclis yetkisi dahilindedir. Fakat temsilî demokrasiden farklı olarak halk da bu sistemde yasama işlemlerine doğrudan katılır. Halkın yasama işlemlerine katılması başlıca üç araç vasıtasıyla olur: Referandum, halkın kanun teklifi (halk teşebbüsü), halk vetosu.

Temsilî demokrasilerde ise egemenliğin sahibi olan halk, bu yetkisini bizzat değil, temsilcileri ve organları eliyle kullanmaktadır. Halk kendisini temsil edecek temsilcileri seçer ve belli konularda kendisi adına karar vermek üzere vekil tayin eder. Temsilî demokrasilerde iki tür hükûmet sistemi söz konusu olabilmektedir: Başkanlık hükûmeti sistemi ve parlamenter hükûmet sistemi. Başkanlık hükûmeti sisteminde, yasama ve yürütme organları birbirinden tamamen bağımsız olarak görev yapmaktadır. Yürütmenin başı olan başkan, halk tarafından seçilmektedir. Başkan yardımcıları ve bakanlar kurulu ise meclis dışından, başkan tarafından belirlenir. Başkanlık sisteminin en tipik örneği, ABD uygulamasıdır. Parlamenter hükûmet sistemi (Parlamenterizm)nin en güzel örneği ise İngiltere’de uygulanmakta olan sistemdir. Parlamenter sistemde başkanlık hükûmeti sisteminde olduğu gibi, yasama ve yürütme organı birbirinden bağımsızdır. Fakat başkanlık sisteminde olmayan bir etkileşim ve iş birliği mevcuttur. Parlamento tarafından seçilen bir devlet başkanı mevcuttur. Ülkemizde de parlamenter hükûmet sistemi uygulanmaktadır.

Demokratik sistemlerde siyasal süreç başlıca dört unsurdan oluşur: Seçmenler, siyasal partiler, bürokrasi ve çıkar grupları. Siyasal partilerden oylama sonucu en fazla sayıda oyu alarak yönetime gelen iktidar partisi, kamu ekonomisinde karar alma yetkisine sahiptir.

Demokraside, bütçeler üzerindeki temel kararları seçilen politikacılar verir. Fakat bu kararlar, atanmış bürokratlar tarafından uygulanır. Bürokratlar da bir fayda maksimizasyonu içerisindedirler ve karşı karşıya oldukları sınırlamalar dahilinde, kendileri için en iyi avantajı korumaya çalışırlar. Onlara konulan sınırlar içinde, bürokratlar kamu harcamalarını genişletmeye çalışacaklardır. Kariyerlerinde ilerleme, kamu harcamalarının büyüklüğüne bağlıdır ve bu durum, devlet bürokrasisini cezbeder (Buchanan ve Flowers, 1987: 138).

Demokraside, bütçeler üzerindeki temel kararları seçilen politikacılar verir. Fakat bu kararlar, atanmış bürokratlar tarafından uygulanır. Bürokratlar da bir fayda maksimizasyonu içerisindedirler ve karşı karşıya oldukları sınırlamalar dahilinde, kendileri için en iyi avantajı korumaya çalışırlar. Onlara konulan sınırlar içinde, bürokratlar kamu harcamalarını genişletmeye çalışacaklardır. Kariyerlerinde ilerleme, kamu harcamalarının büyüklüğüne bağlıdır ve bu durum, devlet bürokrasisini cezbeder (Buchanan ve Flowers, 1987: 138).

Referandum: Yarı doğrudan demokrasilerde bireysel tercihlerin kamusal tercihler hâline dönüştürülmesinde kullanılan en önemli teknik referandumdur. Referandum, kısaca kamusal kararları bireylerin oylarına sunmaktır. Buna göre toplum tarafından kabul edilen kamusal kararlar uygulanacak, diğerleri ise uygulanmayacaktır. Referandumda sorun, oylamada hangi yöntemin kullanılacağıdır. Referandum, halkın yasama faaliyetine katılmasını sağlayan bir araç olmaktadır. Referandum toplumsal tercihleri belirlemede en ileri yöntem olmakla birlikte, bunun parasal maliyeti fazla olabilmektedir. Kaldı ki tüm toplumsal kararlar için halkın oyuna başvurmak da pek rasyonel değildir. Halk Teşebbüsü: Kamusal tercihleri belirlemenin bir diğer yolu da halkın, temsilcileri vasıtasıyla değil, bizzat kanun teklifinde bulunmasıdır. Buna “halk teşebbüsü” denilmektedir. Halk kanun teklifinde bulunmakla kamusal kararlara ilişkin tercihlerini açıklamış olur. Halk teşebbüsü kurumu hâlen ABD ve İsviçre gibi birçok ülkede uygulanmaktadır. Yarı doğrudan demokrasiyi temsilî demokrasiden ayıran önemli farklardan biri, temsilî demokrasilerde sadece hükûmet ve milletvekilleri tarafından kanun teklifi verilebilirken, yarı doğrudan demokrasilerde halkın direkt kanun teklifinde bulunabilmesidir. Halk teşebbüsünde parlamento tarafından benimsenmese bile, halkın verdiği kanun teklifi yasalaşabilmektedir.

Dışsal maliyet; oylama sonucunda kararı beğenmeyenlerin katlandıkları maliyetlerdir. Mali rant; toplumda bazı kesimlerin kamusal mal ve hizmetlerden daha fazla yararlandığı hâlde daha az vergi ödemesi durumudur. Mali sömürü; toplumda bazı kesimlerin kamusal mal ve hizmetlerden daha az yararlandığı hâlde daha fazla vergi ödemesi durumudur. Oy birliği kuralı; kamusal kararlar konusunda tüm bireylerin tercihlerinin aynı olması durumunda ortaya çıkan karar alma kuralıdır. Basit çoğunluk kuralı; toplumsal karar alımı için oylamaya katılan bireylerin yarısından bir fazlasının (%51) oyunun alınmasının yeterli olduğu oylama kuralıdır. Karar alma maliyeti; oylamaya katılan bireyler için yapılan zaman ve diğer masraflardır.

Oy Çokluğu (Çoğunluk) Kuralı: Mutlak oy birliği kuralına göre karar almanın güçlüğü karşısında oy çokluğu kuralı önerilmiştir. Demokrasilerde en yaygın oylama yöntemi oy çokluğu yöntemidir. Toplumsal karar almada oy çokluğu kuralı uygulandığı takdirde oylamaya katılan bireylerin yarısından bir fazlasının oyunun alınması (%51) gereklidir. Buna basit çoğunluk kuralı denir.

Oy Birliği Kuralı: Piyasa ekonomisinde bireysel tercihlerin karşılanması ve bireysel refahın artırılması amaçlanmaktadır. Kamu ekonomisinde ise amaç, toplumsal tercihlerin karşılanması olduğundan toplumsal refahın artırılması söz konusudur. İşte toplumsal refahın optimizasyonunu inceleyen “refah ekonomisi”nin amacı, toplumun refahını maksimize etmektir. Oy Çokluğu (Çoğunluk) Kuralı: Mutlak oy birliği kuralına göre karar almanın güçlüğü karşısında oy çokluğu kuralı önerilmiştir. Demokrasilerde en yaygın oylama yöntemi oy çokluğu yöntemidir. Toplumsal karar almada oy çokluğu kuralı uygulandığı takdirde oylamaya katılan bireylerin yarısından bir fazlasının oyunun alınması (%51) gereklidir. Buna basit çoğunluk kuralı denir. Puanlı Oylama Kuralı: Toplumsal tercihlere ulaşmada kullanılan bir diğer oylama yöntemi ise “puanlı oylama” olarak bilinmektedir. Bu yöntemde her bireyin belirli bir puanı (oyu) vardır. Bu puanı bireyler çeşitli alternatif tercihler arasında istedikleri şekilde kullanmaktadırlar. Yalnız bireylerin her alternatif tercihe mutlak puan vermeleri şartı vardır. Oylama sonucunda en fazla puanı alan alternatif kazanmış olur. Bir örnekle açıklamaya çalışalım (Herber, 1975:87). Nokta Oylaması Kuralı: Nokta oylaması (point voting) esasen puanlı oylama yönteminden çok farklı değildir. Nokta oylamasında da her bireyin belirli bir toplam puanı vardır ve bireyler bu puanlarını alternatif politikalar arasında istedikleri şekilde dağıtabilirler. Ancak nokta oylamasında puanlı oylama yönteminden farklı olarak bireylerin alternatif politikalara hiç puan vermemeleri imkânı mevcuttur. Oy Ticareti (Logrolling): Kamusal karar alma sürecinde her zaman çoğunluk oylaması sonucunda karar almak mümkün değildir. Çünkü özellikle parlamentolarda her zaman tek bir partinin iktidara gelecek kadar oy çoğunluğu bulunmamakta ve koalisyon hükûmetleri oluşabilmektedir. İşte bu noktada oy ticareti uygulamaları devreye girmektedir.

Kamu ekonomisinde ise kamusal arz ve talebin fiyat mekanizması (fiyat süreci) aracılığıyla belirlenmesi söz konusu olamamaktadır. Çünkü kamusal malların temel özelliklerinden dolayı (bölünmezlik ve pazarlanmazlık), bireyler bu mallara olan tercihlerini çoğunlukla açıklamak istemezler. Bunun nedeni, tercihlerini açıklamamaları hâlinde mal ve hizmetin tüketiminden mahrum olmayacaklarını bildikleri içindir. Kamu ekonomisinde bu durum “bedavacı sorunu” olarak adlandırılmaktadır. Bedavacı sorunu bu şekilde toplumsal tercihlerin bireysel tercihleri yansıtması önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. Bu bakımdan kamu ekonomisinde üretilecek malların neler olacağı ve ne miktarda üretileceği vb. sorunlar fiyat sürecinden farklı bir “siyasal süreç” aracılığıyla belirlenir.
Bedavacı Sorunu:
Kamusal malların temel özelliklerinden dolayı (bölünmezlik ve pazarlanmazlık), bazı bireyler bu mallara olan tercihlerini çoğunlukla açıklamak istemezler. Bunun nedeni, tercihlerini açıklamamaları hâlinde mal ve hizmetin tüketiminden mahrum olmayacaklarını bildikleri içindir. Kamu ekonomisinde bu durum “bedavacı sorunu” olarak adlandırılmaktadır.

Yarı doğrudan demokraside ise temsilî demokrasi ile doğrudan demokrasinin
bazı kurumları birleştirilmiştir. Egemenliğin en güçlü bir şekilde belirlendiği
yasama görevi, halkın adına meclis yetkisi dahilindedir. Fakat temsilî demokrasiden farklı olarak halk da bu sistemde yasama işlemlerine doğrudan katılır. Halkın yasama işlemlerine katılması başlıca üç araç vasıtasıyla olur: Referandum, halkın kanun teklifi (halk teşebbüsü), halk vetosu.
Parlamento ile hükûmet arasındaki iş birliği, özellikle önemli devlet kararlarının
alınmasında açıkça görülmektedir. Örneğin, kanunların yapılmasında, yasama
ve yürütme organlarının ayrı ayrı görev ve yetkileri bulunmaktadır. Parlamento
kanunları görüşerek kabul eder. Hükûmet ise kanunları hazırlar, teklif eder ve
kabul edildikten sonra da yayınlar. Başkanlık sisteminde ise yürütmenin kanun
teklif etme yetkisi yoktur.
Parlamentosu olan her hükûmet sistemi parlamenter hükûmet sistemi değildir.
Meclis hükûmeti sisteminde ve başkanlık hükûmeti sisteminde de birer parlamento vardır. Fakat parlamenter sistemin temel farkı, yasama ve yürütme organı arasında hukuki eşitliğin esas olmasıdır.
Parlamenter hükûmetin dört esaslı niteliği vardır (Tüzel, 1969: 227):
• Sorumsuz bir devlet başkanı,
• Siyasi bakımdan parlamentoya karşı sorumlu bakanlar,
• Başbakanın başkanlığı altında kurulmuş bir kabine veya bakanlar kurulu,
• Devlet başkanının parlamentoyu dağıtma hakkı.

Seçmenlerin kamusal kararlara katılmaları ancak, katılma sonucu elde edecekleri
net faydanın pozitif olması sonucu gerçekleşir (Bulutoğlu, 1988: 122):
Seçmenin siyasal karara aktif olarak katılması (partiye üye olma, aday olma
vb.), bu katılma sonucu elde edilen faydanın siyasal karara katılım sonucunda
katlanacağı maliyetten fazla olmasına bağlıdır
Seçmenler: Bir toplumda bireylerin kamu ekonomisi kararlarına katılmaları
çeşitli şekillerde olabilir. Bunun en basit şekli oy kullanmadır. Oylama ile bireyler
(seçmenler) en fazla yarar sağlayacaklarını umdukları siyasal partiye oy verirler.
Seçmen olma dışında bireyler, parti, dernek ve sendikalara üye olma, grev,
boykot, gösteri yapma gibi değişik eylemlerle kamusal kararların kendi istekleri
doğrultusunda alınmasına çalışabilirler.
Seçmenler siyasal karar alma sürece katılmaları, çoğunlukla bir çıkara dayalıdır.

Siyasal partilerden oylama sonucu en fazla sayıda oyu alarak yönetime gelen
iktidar partisi, kamu ekonomisinde karar alma yetkisine sahiptir. Muhalefet partilerinin ise karar almada doğrudan doğruya bir rolleri yoktur. Ancak muhalefet partilerinin kendi seçmenlerini memnun edecek tarzda çeşitli kanun teklifleri yapma ve iktidar partisince alınan kararları tenkit etme imkânları mevcuttur.
Siyasal Partiler: Demokratik sistemlerde kamusal karar alma mekanizmasında
en etkili rol oynayan siyasal partilerdir. Amerikalı iktisatçı Anthony Downs, siyasal partilerin siyasal süreçteki rollerini fiyat sürecinde firmaların oynadığı rollere benzer bir şekilde analiz etmeye çalışmıştır. Downs’a göre siyasal partiler, marjinal vergi artışı nedeniyle kaybedilen oy sayısını, kamu harcamalarındaki artış nedeniyle kazanılan oy sayısına eşitlemeye çalışırlar. Başka bir deyişle siyasal partiler bir kamu harcamasına, bundan yararlananların getirdiği marjinal oy sayısının bunun finansmanının sebep olduğu marjinal oy kaybına eşit olduğu miktara kadar devam eder.

Örneğin; amaç piyasada kâr maksimizasyonu sağlamak ise çeşitli şirketler kendi
aralarında birleşerek bir çıkar grubu oluşturabilirler. Bunun yanı sıra çıkar grupları, işçi ve işveren sendikaları şeklinde örgütlenerek de karar alma sürecinde etkin olabilirler. Bunların dışında demokratik sistemlerde karar alma sürecinde etkin çıkar gruplarından birisi de mesleki teşekküller ve odalardır. Bu çıkar grupları da kendi meslek üyelerini çıkarları için siyasal süreçte aktif rol almaya gayret ederler.
Çıkar grupları, “kanun simsarları” vasıtasıyla siyasal partileri etkilemeye çalışarak
baskı grupları hâline gelirler.
Çıkar ve Baskı Grupları: Siyasal partiler ve bürokrasiden ayrı olarak siyasal
karar sürecini çok önemli ölçüde doğrudan ve dolaylı olarak etkileyen çıkar ve
baskı gruplarıdır. Çıkar grupları, ortak ekonomik ve sosyal çıkarlara dayalı, etkin
bir şekilde organize olmuş kuruluşlardır. Çıkar gruplarının ortaya çıkmasındaki
temel mantık, siyasal karar alma sürecinde bireysel olarak etkin olmanın güçlüğü
ve ortak çıkarlara sahip bireylerin ortak hareket ederek bu süreçte daha etkin olabilmeleridir.
Çıkar grupları, amaçlarına göre farklı şekillerde örgütlenmektedirler.

Referandum:
Yarı doğrudan demokrasilerde bireysel tercihlerin kamusal tercihler
hâline dönüştürülmesinde kullanılan en önemli teknik referandumdur.
Referandum, kısaca kamusal kararları bireylerin oylarına sunmaktır. Buna göre
toplum tarafından kabul edilen kamusal kararlar uygulanacak, diğerleri ise uygulanmayacaktır.
Referandumda sorun, oylamada hangi yöntemin kullanılacağıdır.
Referandum, halkın yasama faaliyetine katılmasını sağlayan bir araç olmaktadır.
Referandum toplumsal tercihleri belirlemede en ileri yöntem olmakla birlikte,
bunun parasal maliyeti fazla olabilmektedir. Kaldı ki tüm toplumsal kararlar için
halkın oyuna başvurmak da pek rasyonel değildir

Referandumda kanunun yürürlüğe girmesinden önce halkın kanun üzerindeki
tercihleri oy kullanmak suretiyle belirlenir. Halk vetosunda ise kanunun
varlığı söz konusudur. Diğer bir deyişle kanun yürürlüktedir.
Görüldüğü gibi yarı doğrudan demokrasilerde bireysel tercihlerden toplumsal
tercihlere ulaşmada sadece referandumdan değil, halk teşebbüsü ve halk vetosu
yöntemlerinden de yararlanılmaktadır. Şimdi oylama mekanizması ve oylama
yöntemleri hakkında bilgi verelim
Halk Vetosu:
Halkın kanun teklif etmesinden (halk teşebbüsü) başka, yasama organınca kabul edilmiş kanunların halkın belirli bir çoğunluğu tarafından iptal edilmesi hâlinde de kamusal tercihleri açıklanmış olur. Bunun anlamı, yasama organınca yapılması istenen kamusal hizmet, halk tarafından istenmemektedir. Buna “halk vetosu” adı verilmektedir. Halk vetosu, referandumdan farklı bir kurumdur.
.

Yasama organında partilerin karşılıklı olarak çıkarları doğrultusunda anlaşmalarını
ifade eden oy ticareti (logrolling) kavramı, parlamento içinde partiler arasında
olabileceği gibi, seçmenler arasında, seçmenlerin karşılıklı olarak pazarlık
yaparak anlaşmaları şeklinde de olabilmektedir. Bu durumda da oy ticareti uygulaması bireysel tercihleri toplumsal tercihlere yansıtmada bir engel teşkil etmektedir.
Oy ticaretinden elde edilen sonuçlar şu şartlara bağlıdır (Sirkin, 1997:205):
• Oy ticareti konusunda sadece anlaşmaya varılmış olmamalı, aksine oy ticareti
fiilî olarak gerçekleşmelidir.
• Tüm kamu meseleleri hakkında aynı anda karar verilmemelidir. Her mesele
hakkında oylar diğer meselelere ilişkin oylarla değiştirilebilmeye hazır
olmalıdır.
• Karar alma sürecinde bireylere önerilerini ortaya koyma fırsatları eşit olarak
sağlanmalıdır.
• Oy ticareti yapan kişiler, diğer kimseler tarafından yapılan oy ticaretine de
izin vermelidirler.

Görüldüğü gibi, oy ticaretinin gerçekleşebilmesi için iki temel şart vardır.
Bunlardan birincisi, iki ya da daha çok seçeneğin olması ve bu seçenekler konusunda ilk etapta kişilerin anlaşamamış olmalarıdır. İkinci temel şart ise tercihlerin yoğunluğu ile ilgilidir. Yani seçmenler alternatif seçeneklere farklı derecede önem vermelidirler. Bir seçmen bir seçenek üzerinde ısrarcı olsa bile, oy ticareti sonucunda sağlayacağı kazanç seçmeni bu ısrarından vazgeçirebilmelidir. Oy ticaretinde azınlıktaki seçmenlerin tercihleri egemen olabilir, çoğunluğun tercihi ise azınlıkta kalabilir. Çünkü çoğunluğa sahip seçmen kitlesinin tercih yoğunluğu düşük ise çoğunlukta olmasına rağmen oy ticareti uğruna bu tercihinden vazgeçebilecektir.
Buna karşın azınlıkta kalan seçmen kitlesinin ise tercih yoğunluğu daha fazla ise azınlıkta olmasına rağmen oy ticareti sayesinde tercihini diğer seçmen kitlesine onaylatabilecektir.
Oy Ticareti (Logrolling)
Kamusal karar alma sürecinde her zaman çoğunluk oylaması sonucunda karar almak mümkün değildir. Çünkü özellikle parlamentolarda her zaman tek bir partinin iktidara gelecek kadar oy çoğunluğu bulunmamakta ve koalisyon hükûmetleri oluşabilmektedir. İşte bu noktada oy ticareti uygulamaları devreye girmektedir.
Belirli konularda olumlu oy vaadi karşılığında başka konuları destekleme uygulaması yasama organlarında oldukça yaygındır. Milletvekilleri parti disiplini ile bağlı olmadıkları konularda, bu tür karşılıklı destek anlaşmaları yaparlar (Bulutoğlu, 1988:103-104).
Yasama organında partilerin karşılıklı olarak çıkarları doğrultusunda anlaşmalarını
ifade eden oy ticareti (logrolling) kavramı, parlamento içinde partiler arasında
olabileceği gibi, seçmenler arasında, seçmenlerin karşılıklı olarak pazarlık
yaparak anlaşmaları şeklinde de olabilmektedir. Bu durumda da oy ticareti uygulaması bireysel tercihleri toplumsal tercihlere yansıtmada bir engel teşkil etmektedir.

Kamu ekonomisinde de toplumsal refahın maksimizasyonu için optimal
kaynak dağılımının sağlanabilmesi gerekir. Pareto optimumu kamu ekonomisine
uygulandığında toplumdaki bireylerden birinin refahını azaltmadan,
diğer bireylerin refahlarını artırmak söz konusu değilse toplumsal refah optimum
düzeydedir. Fakat kamu ekonomisinde piyasa ekonomisinden farklı
olarak mal ve hizmetlerden yararlananlar ile bu mal ve hizmetlerin karşılığı
olan vergileri ödeyenler her zaman aynı kişiler olmadığı için bir “mali sömürü”
veya “mali rant” söz konusu olabilmektedir. Kamu ekonomisinde Pareto
optimumunun sağlanabilmesi için mali sömürünün olmaması gerekir. Yani
toplumda bazı kesimler kamusal mal ve hizmetlerden daha fazla yararlandığı
hâlde daha az vergi ödüyorsa mali rant, bir başka kesim bu mal ve hizmetlerden
daha az yararlanarak daha fazla vergi ödüyorsa mali sömürü söz konusudur.
Mali rant;
Toplumda bazı kesimlerin kamusal mal ve hizmetlerden daha fazla yararlandığı hâlde daha az vergi ödemesi durumudur.

Parlamenter hükûmetin dört esaslı niteliği vardır (Tüzel, 1969: 227):
• Sorumsuz bir devlet başkanı,
• Siyasi bakımdan parlamentoya karşı sorumlu bakanlar,
• Başbakanın başkanlığı altında kurulmuş bir kabine veya bakanlar kurulu,
• Devlet başkanının parlamentoyu dağıtma hakkı.

Demokratik sistemlerde siyasal süreç başlıca dört unsurdan oluşur: Seçmenler, siyasal partiler, bürokrasi ve çıkar grupları.

Yarı doğrudan demokrasilerde kamusal mallar konusunda toplum tercihlerini
ortaya koymak için başlıca üç teknikten yararlanılır:
• referandum
• halkın kanun teklifi (halk teşebbüsü)
• halk vetosu

Genel olarak oylamanın iki tür maliyeti vardır. Birincisi dışsal maliyetlerdir; yani oylama sonucunda kararı beğenmeyenlerin katlandıkları maliyetlerdir. İkincisi ise karar alma maliyetidir; yani oylamaya katılan bireyler için yapılan zaman ve diğer masraflardır.

Genel olarak oylamanın iki tür maliyeti vardır. Birincisi dışsal maliyetlerdir; yani oylama sonucunda kararı beğenmeyenlerin katlandıkları maliyetlerdir. İkincisi ise karar alma maliyetidir; yani oylamaya katılan bireyler için yapılan zaman ve diğer masraflardır.Bir toplumda oylamaya katılacak birey sayısının fazla olması hâlinde karar alma maliyeti de artar. Buna karşın dışsal maliyetler azalır.Oy birliği hâlinde dışsal maliyetler sıfır olur.

Mali rant; toplumda bazı kesimlerin kamusal mal ve hizmetlerden daha fazla yararlandığı hâlde daha az vergi ödemesi durumudur.

Mali sömürü; toplumda bazı kesimlerin kamusal mal ve hizmetlerden daha az yararlandığı hâlde daha fazla vergi ödemesi durumudur.

Basit çoğunluk kuralı; toplumsal karar alımı için oylamaya katılan bireylerin yarısından bir fazlasının (%51) oyunun alınmasının yeterli olduğu oylama kuralıdır.

Aşağıda başlıca oylama kuralları şunlardır;

• Oy Birliği Kuralı
• Oy Çokluğu (Çoğunluk) Kuralı
• Puanlı Oylama Kuralı
• Nokta Oylaması Kuralı
• Oy Ticareti (Logrolling)

Millî ekonominin iki yönünü oluşturan kamu ekonomisi ve piyasa ekonomisinin işleyişi iki farklı süreç içerisinde gerçekleşmektedir. Her iki kesimde üretilen malların arz ve talebinin belirlenmesi de farklı nitelikler taşımaktadır.
Piyasa ekonomisinde arz ve talebi düzenleyen fiyat mekanizmasıdır. Bir ekonomide üreticiler, hangi mal ve hizmetleri ne miktarda üreteceklerini, kişisel taleplerin toplamını dikkate alarak kendileri belirlerler.
Kamu ekonomisinde ise kamusal arz ve talebin fiyat mekanizması (fiyat süreci) aracılığıyla belirlenmesi söz konusu olamamaktadır. Çünkü kamusal malların temel özelliklerinden dolayı (bölünmezlik ve pazarlanmazlık), bireyler bu mallara olan tercihlerini çoğunlukla açıklamak istemezler.

Bedavacı Sorunu: Kamusal malların temel özelliklerinden dolayı (bölünmezlik ve pazarlanmazlık), bazı bireyler bu mallara olan tercihlerini çoğunlukla açıklamak istemezler. Bunun nedeni, tercihlerini açıklamamaları hâlinde mal ve hizmetin tüketiminden mahrum olmayacaklarını bildikleri içindir. Kamu ekonomisinde bu durum “bedavacı sorunu” olarak adlandırılmaktadır.

Parlamenter hükümetin dört esaslı niteliği vardır:
• Sorumsuz bir devlet başkanı,
• Siyasi bakımdan parlamentoya karşı sorumlu bakanlar,
• Başbakanın başkanlığı altında kurulmuş bir kabine veya bakanlar kurulu,
• Devlet başkanının parlamentoyu dağıtma hakkı.

Demokratik sistemlerde siyasal sürecin unsurlarını şöyle sıralayabiliriz;

• Seçmenler


• Siyasi Partiler


• Bürokrasi


• Çıkar ve Baskı Grupları

Referandum: Yarı doğrudan demokrasilerde bireysel tercihlerin kamusal tercihler haline dönüştürülmesinde kullanılan en önemli teknik referandumdur. Referandum, kısaca kamusal kararları bireylerin oylarına sunmaktır. Buna göre toplum tarafından kabul edilen kamusal kararlar uygulanacak, diğerleri ise uygulanmayacaktır. Referandumda sorun, oylamada hangi yöntemin kullanılacağıdır. Referandum, halkın yasama faaliyetine katılmasını sağlayan bir araç olmaktadır. Referandum toplumsal tercihleri belirlemede en ileri yöntem olmakla birlikte, bunun parasal maliyeti fazla olabilmektedir. Kaldı ki tüm toplumsal kararlar için halkın oyuna başvurmak da pek rasyonel değildir.

Halk Teşebbüsü: Kamusal tercihleri belirlemenin bir diğer yolu da halkın, temsilcileri vasıtasıyla değil, bizzat kanun teklifinde bulunmasıdır. Buna “halk teşebbüsü” denilmektedir. Halk kanun teklifinde bulunmakla kamusal kararlara ilişkin tercihlerini açıklamış olur. Halk teşebbüsü kurumu halen ABD ve İsviçre gibi birçok ülkede uygulanmaktadır. Yarı doğrudan demokrasiyi temsilî demokrasiden ayıran önemli farklardan biri, temsili demokrasilerde sadece hükümet ve milletvekilleri tarafından kanun teklifi verilebilirken, yarı doğrudan demokrasilerde halkın direkt kanun teklifinde bulunabilmesidir. Halk teşebbüsünde parlamento tarafından benimsenmese bile, halkın verdiği kanun teklifi yasalaşabilmektedir.

Halk Vetosu: Halkın kanun teklif etmesinden (halk teşebbüsü) başka, yasama organınca kabul edilmiş kanunların halkın belirli bir çoğunluğu tarafından iptal edilmesi halinde de kamusal tercihleri açıklanmış olur. Bunun anlamı, yasama organınca yapılması istenen kamusal hizmet, halk tarafından istenmemektedir. Buna “halk vetosu” adı verilmektedir. Halk vetosu, referandumdan farklı bir kurumdur. Referandumda kanunun yürürlüğe girmesinden önce halkın kanun üzerindeki tercihleri oy kullanmak suretiyle belirlenir. Halk vetosunda ise kanunun varlığı söz konusudur. Diğer bir deyişle kanun yürürlüktedir.

Genel olarak oylamanın iki tür maliyeti vardır. Birincisi dışsal maliyetlerdir; yani oylama sonucunda kararı beğenmeyenlerin katlandıkları maliyetlerdir. İkincisi ise karar alma maliyetidir; yani oylamaya katılan bireyler için yapılan zaman ve diğer masraflardır. Bir toplumda oylamaya katılacak birey sayısının fazla olması hâlinde karar alma maliyeti de artar. Buna karşın dışsal maliyetler azalır. Dışsal maliyetlerin azalmasının nedeni oylamada oy birliği ilkesine doğru yaklaşılmasıdır. Oy birliği hâlinde dışsal maliyetler sıfır olur.

Genel olarak oylamanın iki tür maliyeti vardır. Birincisi dışsal maliyetlerdir; yani oylama sonucunda kararı beğenmeyenlerin katlandıkları maliyetlerdir. İkincisi ise karar alma maliyetidir; yani oylamaya katılan bireyler için yapılan zaman ve diğer masraflardır. Bir toplumda oylamaya katılacak birey sayısının fazla olması hâlinde karar alma maliyeti de artar. Buna karşın dışsal maliyetler azalır. Dışsal maliyetlerin azalmasının nedeni oylamada oy birliği ilkesine doğru yaklaşılmasıdır.

Kamu ekonomisinde piyasa ekonomisinden farklı olarak mal ve hizmetlerden yararlananlar ile bu mal ve hizmetlerin karşılığı olan vergileri ödeyenler her zaman aynı kişiler olmadığı için bir “mali sömürü” veya “mali rant” söz konusu olabilmektedir. Kamu ekonomisinde Pareto optimumunun sağlanabilmesi için mali sömürünün olmaması gerekir. Yani toplumda bazı kesimler kamusal mal ve hizmetlerden daha fazla yararlandığı halde daha az vergi ödüyorsa mali rant, bir başka kesim bu mal ve hizmetlerden daha az yararlanarak daha fazla vergi ödüyorsa mali sömürü söz konusudur.

Büro; ödeneklerle veya devlet tarafından yapılan yardımlarla finanse edilen kâr amacı gütmeyen kamu birimleridir. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir

Büroların başlıca özelliklerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
- Bürolar kâr amacı gütmeyen birimlerdir ve faaliyetlerinin finansmanı farklılık arzeder.
- Bürolar tarafından üretilen mal ve hizmetler, diğer mal ve hizmetlerden farklılık gösterir
- Bürolar tarafından arz edilen hizmetlerin diğer bir özelliği de bu hizmetlerin çoğunun yüksek sabit maliyetlerle üretilmesidir
- Kamusal mal ve hizmeti sunan bürolar geniştir ve bu bürolarda çok sayıda kişi çalışır.
bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

Geleneksel bürokrasi teorisinin diğer öncü isimlerinden birisi de Max Weber’dir. Alman sosyolog Max Weber’in bu alandaki en önemli katkısı “ideal tip bürokrasisi” kavramını geliştirmesi ve bu tip bürokrasinin özelliklerini ortaya koymasıdır.

Weber’in rasyonel-hukuki otoritenin en saf (ideal) şekli olarak nitelendirdiği
bürokrasinin temel özelliklerini şu şekilde özetlemek mümkündür:
- İleri düzeyde iş bölümü mevcuttur:
- Otoritenin merkezileşmesi söz konusudur
- Rasyonel bir personel yönetimi programı vardır:
- Bürokratik kurallar geçerlidir
- Yazılı kayıtlar ve ayrıntılı dosyalama sistemi geçerlidir. bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

İdari fonksiyonlar; planlama, organize etme, yönetme, koordine etme ve denetleme faaliyetlerini içermektedir. Bu nedenle doğru cevap E seçeneğidir.

Geleneksel bürokrasi teorisi, bürokrasiyi daha ziyade sosyolojik açıdan ele almakta ve bürokratların söz konusu kurum içerisindeki davranış motivasyonlarını ve bürokratik işleyişin ekonomik etkilerini analize dahil etmemektedir. bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

Mal ve hizmet üretiminde bürolararası rekabetin faydaları;

• Politikacıların ve halkın büroların faaliyetleriyle ilgili elde edebileceği enformasyon miktarını arttırır,
• Talep, üretim ve maliyet şartlarındaki değişikliklere göre yeni teknolojiler geliştirme ve bu teknolojilerden yararlanma olanaklarını arttırır,
• Bürolardaki karmaşık, koordinasyonsuz ve yetersiz yönetim yapısının açığa çıkmasına olanak sağlar.
• Denetim maliyetlerini azaltır ve denetim imkânını artırır.
• Rekabet üretim maliyetlerini düşürerek, verimliliği teşvik eder ve aşırı üretimin azalmasına neden olur. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.

Bürokratlar ile sponsoru konumundaki siyasal iktidar arasında üretim miktarı ve bütçe konusunda bir pazarlığın söz konusu olabileceğinden daha önce bahsetmiştik. Bu süreçte bürokratın pazarlık yeteneğini artıran ve siyasal iktidar karşısında onu daha avantajlı hâle getiren temel faktör, siyasal iktidara nazaran sahip olduğu yüksek enformasyon düzeyidir. Bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

Mises (1962), bürokrasideki yöneticileri değiştirmek suretiyle yapılacak bir idari reformun başarılı olmayacağını savunmaktadır. Bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

Parkinson Kanunu; Kamu tercihi literatüründe kamusal mal ve hizmetlerin üreticisi konumundaki bürokraside, iş hacmi ne kadar olursa olsun istihdam edilen memur sayısının sürekli olarak arttığı ve bunun da aşırı istihdam ve etkinsizlikle sonuçlandığıdır. Bu nedenle doğru cevap E seçeneğidir.

Bürokrasi, halk dilinde herhangi bir organizasyonda formalitelerin ve kırtasiyeciliğin yaygın olduğuna işaret eder. Bu anlamıyla bürokrasi, gerçekte çok hoş karşılanmayan bir durumdur. Doğru cevap A'dır.

Büroların başlıca özelliklerini şu şekilde sıralamak mümkündür:

1. Bürolar kâr amacı gütmeyen birimlerdir ve faaliyetlerinin finansmanı farklılık arzeder. Bu kurumlar belli dönemlerde merkezî idare veya yerel hükûmet bütçeleriyle finanse edilmektedirler. Dolayısıyla bu kurumların kamu yararına yönelik mal ve hizmet üretmeleri nedeniyle finansmanları da devlet tarafından sağlanır (Ripley & Franklin, 1982:25).
   Bürolar tarafından üretilen mal ve hizmetlerde kamu yararı ön planda tutulduğu için tam anlamıyla fiyatlandırılamayıp geniş miktarda üretilmektedir. Kamu hizmeti sunan bürolardan halkın yararlanma biçimi, hizmetlerin genel nitelikli olması dolayısıyla parasız yararlanma ya da belli bir miktarını ödeyerek yararlanma şeklinde olmaktadır.
2. Bürolar tarafından üretilen mal ve hizmetler, diğer mal ve hizmetlerden farklılık gösterir: Bürolar aracılığıyla hangi mal ve hizmetlerin ne kadar üretileceği siyasal süreç içerisinde belirlenir. Bu mal ve hizmetler siyasal karar alma sürecinde alınan kararlara göre ve bürolara tahsis edilen kaynaklar ölçüsünde arzedilir.
   
3. Bürolar tarafından arz edilen hizmetlerin diğer bir özelliği de bu hizmetlerin çoğunun yüksek sabit maliyetlerle üretilmesidir (Mises, 1962:37). Kamu kesiminde üretilen mal ve hizmetlerin kâr kollayan kurumlar tarafından organize edilip sunulması ve kârlarının artırılması oldukça güçtür. Kolektif nitelik taşıyan bu hizmetlerin, özellikle ekonomik kriz ve savaş dönemlerinde devlet tarafından sunulması bir zorunluluk hâlini almaktadır (Mises, 1962:39). Kamusal organizasyonların yapısı ve sunmuş olduğu hizmetler, özel organizasyonların sunduğu hizmetler, sunuş biçimi ve finansmanından farklılık arz etmektedir. Bununla birlikte bürolar tarafından arz edilen mal ve hizmetlerin bu özellikleri yanında, hizmetin teknik özelliklerinden dolayı da bu hizmetlerin kamu kesimi tarafından sunulma zorunluluğu ortaya çıkmaktadır (Hartley, 1980:106).
   Öte yandan bazı hizmetlerin bürolar tarafından sunumunda bazı zorluklar bulunmaktadır. Kolektif organizasyonlar olan büroların hizmet üretimindeki rollerinin büyüklüğü nedeniyle, her bir büronun amaçların tanımlanması ve hizmetlerin bölüştürülmesi (görev paylaşımının yapılması) önem kazanmaktadır. Büroların hizmetlerinin tanımlanmasında kurumsal koşullar, bireylerin tercihleri ve büroların diğer birimlerle olan ilişkileri önemli rol oynamaktadır.
   
4. Kamusal mal ve hizmeti sunan bürolar geniştir ve bu bürolarda çok sayıda kişi çalışır. Büroların temel özelliklerinden biri, devletin ekonomik ve toplumsal yapıdaki rolünün artışına bağlı bir şekilde hacim ve sayı olarak giderek genişlemesidir. Günümüzde devletin üstlendiği fonksiyonlar, kamusal hizmet sunumunda büroların hacim ve sayısında da artışla sonuçlanmıştır. Bu bürolarda çok sayıda üst düzey bürokrat ve memur yer alır.
   

Doğru cevap B'dir.

Bürokrasinin bir diğer unsuru olan bürokratlar ise genellikle “bir büroda tam gün çalışan kişiler” olarak tanımlanmaktadır. Bu tanım bir anlamda özel kesimdeki çalışanları da içine almakta ve dolayısıyla tam gün mesleki çalışmayı ifade etmektedir. Kamu bürokrasisi açısından bürokrat ise belli bir ödeneğe sahip olan herhangi bir büronun yönetici memurudur. Çoğu büyük büro daha küçük bürolardan oluşmaktadır. Bu nedenle genellikle geniş bürolarda birden fazla bürokrat olabilmektedir. Bürokratlar doğrudan seçilmiş yönetim tarafından atanırlar (Downs, 1967). Büroda bürokratlar yanında, onlara bağlı olan devlet memurları mevcuttur. Bürokratlar, kamu politikalarının oluşturulması ve uygulanması konularında uzman niteliğini taşıyan kişilerdir. Doğru cevap C'dir.

Büro; ödeneklerle veya devlet tarafından yapılan yardımlarla finanse edilen kar amacı gütmeyen kamu birimleridir.

Henry Fayol, “resmi organizasyon ve yönetim” adını verdiği organizasyon modelinin şu özellikleri üzerinde durmaktadır:
• Büyük ölçekli organizasyonlar için önerilmiştir.
• İş bölümü ve uzmanlaşmaya dayalı organizasyon ve yönetim yapısı söz konusudur.
• Yönetim, otoriteye ve sorumluluğa sahiptir.
• Çalışanların denetimini ve disiplini sağlayacak kurallar belirlenmiştir.
• Çalışanlar bir kişiden emir alırlar ve çalışmalarını bu emir çerçevesinde sürdürürler.
• Organizasyonda birimlerin tek bir amaç ve planı mevcuttur.
• Organizasyonun çıkarları her şeyin üstünde tutulur.
• Çalışanlara adil bir ücret ödemesi yapılır.
• Organizasyonda kararlar merkezden alınır (merkeziyetçilik).
• Organizasyonda her şey belirli bir düzen içinde yapılır.
• Çalışanlara adalet ve eşitlik ilkeleri çerçevesinde davranılır.
• Personelin istihdamında ve yönetiminde istikrar vardır ve sık sık işten çıkarmalar söz konusu değildir.
• Çalışanların teşebbüs gücü ve yaratıcılığı ön plana çıkarılır.

Weber’in rasyonel-hukuki otoritenin en saf (ideal) şekli olarak nitelendirdiği bürokrasinin temel özelliklerini şu şekilde özetlemek mümkündür:

• İleri düzeyde iş bölümü mevcuttur


• Otoritenin merkezileşmesi söz konusudur


• Rasyonel bir personel yönetimi programı vardır


• Bürokratik kurallar geçerlidir


• Yazılı kayıtlar ve ayrıntılı dosyalama sistemi geçerlidir