KALKEOLİTİK ÇAĞ
Adını Tell Halaf, Suriye kazı alanından alan ve İlk Kalkolitik Çağı temsil eden Halaf kültürünü tanıdığımız yerleşmeler arasında, Sakçagözü, Yumuktepe, Giriki Haciyan, Değirmentepe, Tülintepe, Fıstıklı Höyük ve büyük bir merkez olduğu anlaşılan Domuztepe sayılabilir.

Köyden Kente Doğru Anadolu Kültürü
Halaf yerleşmelerinde karşılaştığımız diğer bir dikkat çekici olgu, “tholos” adı verilen, ana mekanları daire biçimli ve giriş kısımları dörtgen bir koridor şeklinde planlanmış yapılardır.

Köyden Kente Doğru Anadolu Kültürü
Doğu Anadolu’da MÖ 4. bin yılın sonlarında, Malatya, Elazığ (Altınova) yöresi içinde, merkezileşmiş politik toplumların gelişimi yoğun olarak görülmektedir.

Kalkolitik Çağda İç ve Batı Anadolu
Kanlıtaş Höyük özelleşen zanaatlara sahip bir köy görünümü ile dikkat çekicidir.

ERKEN TUNÇ ÇAĞI’NDA ANADOLU VE ÖNASYA
İlk Tunç Çağı, Anadolu’da metalurjinin gelişimini tamamladığı, kentleşmenin meydana çıktığı ve etrafları sur ile çevrili ilk kent yerleşmelerinin görüldüğü, doğu batı doğrultusunda ticaret güzergâhlarının geliştiği bir dönemi ifade eder.

KALKEOLİTİK ÇAĞ
Sulama kanallarının avantajı ile elde edilmekte olan “artı ürüne” dayalı yeni ekonomi modeliyle, yerleşim birimlerinde ortaya çıkan yeni yönetim biçiminin getirdiği yönetici, bürokrat, ruhban, tüccar ve zanaatkar nüfusun çoğalması, iklimin kurak olduğu bu coğrafyada giderek sorun hâline gelmeye başlayan nüfus artışını ortaya çıkarır.

ERKEN TUNÇ ÇAĞI’NDA ANADOLU VE ÖNASYA
MÖ 18. yüzyılda yazının Anadolu’ya Asurlu tüccarlar tarafından getirilmesiyle ortaya çıkan yazılı belgeler yardımıyla ve daha sonra Anadolu’nun ilk merkezi devletini oluşturan Hitit Devleti’nin kayıtları sayesinde, Anadolu kronolojisini daha gerçekçi bir şekilde karşılaştırmak mümkün olmuştur.

ERKEN TUNÇ ÇAĞI’NDA ANADOLU VE ÖNASYA
MÖ 18. yüzyılda yazının Anadolu’ya Asurlu tüccarlar tarafından getirilmesiyle ortaya çıkan yazılı belgeler yardımıyla ve daha sonra Anadolu’nun ilk merkezi devletini oluşturan Hitit Devleti’nin kayıtları sayesinde, Anadolu kronolojisini daha gerçekçi bir şekilde karşılaştırmak mümkün olmuştur.

İlk Tunç Çağı ve Anadolu’da Madencilik
İlk me37 Anadolu Arkeolojisi 2 tal ürünlerin hammaddesi olan bakır yumuşak bir metal olduğu için, soğuk hâldeyken bile, çekiç benzeri aletlerle işlenip şekil verilebilmekteydi. Kalay, odun kömürü ile 232 Co’a kadar ısıtılıp eritilerek bakıra 1/6 ya da 1/7 oranında kalay karıştırılır ve tunç elde edilir. Bu yeni maden kalay karışımı sayesinde oksitlenmez ve bu nedenle tunç, bakıra göre daha dayanıklı bir metal olmuştur.

Doğu Anadolu’da İlk Tunç Çağı
İç Batı Anadolu’da Demircihöyük ve Küllüoba’da rastlanan “Anadolu tipi yerleşme” düzeninin, Doğu Anadolu’ya kadar uzandığını, Pulur/Sakyol (Elazığ) yerleşmesinde ortadaki avlunun çevresine radyal olarak dizilmiş ve çember bir dış set meydana getiren, dörtgen trapez biçimli mekânların ortaya çıkışı ile anlamaktayız.

Halaf yerleşmelerinde karşılaştığımız diğer bir dikkat çekici olgu, “tholos” adı verilen, ana mekanları daire biçimli ve giriş kısımları
dörtgen bir koridor şeklinde planlanmış yapılardır.

Geç Kalkolitik Çağ’da, en iyi incelenmiş ticari istasyon, Güneydoğu Anadolu’daki Siverek (Urfa) yakınlarındaki Hassek Höyük’tür

Bu yerleşmelerden Kanlıtaş Höyük özelleşen zanaatlara sahip bir köy görünümü ile dikkat çekicidir.
Höyükte, mermer bilezik üretimine ait aşamaların takip edilebildiği düzinelerce üretim parçası ve bitmiş
mermer bilezikler bulunmuştur.

İlk Tunç Çağı, Anadolu’da metalurjinin gelişimini tamamladığı, kentleşmenin meydana çıktığı ve etrafları sur ile çevrili ilk kent yerleşmelerinin görüldüğü, doğu batıdoğrultusunda ticaret güzergâhlarının geliştiği bir dönemi ifade eder.

MÖ 3. bin yılın son kısmında yaklaşık olarak
MÖ 2200’den itibaren Anadolu’daki bazı olaylar, komşu Akad Devleti’nin yazılı belgelerinden
öğrenilmektedir.

smi arkeoloji dünyasın içinde sürekli polemikler ile anılan Heinrich Schliemann tarafından,
ilk olarak 1870 yılında kazılmaya başlayan Troya
(Hisarlık Tepe) yerleşmesi ile başlamak uygun olacaktır. Burası tabakalanmanın sistematik şekilde
belgelenmesi nedeniyle arkeoloji biliminin ilk sistematik kazısı sayılır

Troya yerleşmesi bir asrı aşan
detaylı araştırma tarihçesi, Batı medeniyetinin temelini oluşturan Hellen ozanı Homeros’un İliada
destanına konu olması, Kuzeybatı Anadolu ile Ege
Dünyası arasında boğazı tutan stratejik konumu,
Batı Anadolu’daki zengin buluntuları vermesi ve ilk
kent örneği olması gibi çeşitli nedenlerden dolayı,
Anadolu Arkeolojisinde çok önemli bir yer tutmaktadır.

İlk megaron planlı yapıların ve kale yerleşimlerinin görüldüğü Troya I tabakası bir yangınla son
bulur. Troya I’deki yapı katlarında doksan metrelik
bir sur ile çevrili küçük bir yerleşme bulunmuştur.
Sağlam kesme taşlardan yapılmış eğimli surlar ile
çevrili olan kente, anıtsal sayılabilecek giriş kapılarından geçilerek ulaşılmaktadır. Bu kapılar, Anadolu’daki ilk kapı yapıları olması açısından oldukça dikkat çekicidir.

İsmi arkeoloji dünyasın içinde sürekli polemikler ile anılan Heinrich Schliemann tarafından,
ilk olarak 1870 yılında kazılmaya başlayan Troya
(Hisarlık Tepe) yerleşmesidir.

Orta Anadolu’daki Alacahöyük’te bulunan ve
MÖ 2300 yılına tarihlenen demir kamanın yapımının bir rastlantı sonucu olmadığı ve bu parçanın
demirden yapılmış en eski alet olduğu kabul edilmektedir

MÖ 5500-3000 yılları arasına tarihlenen Kalkolitik (Bakır Taş Devri) Çağ, Mezopotamya uygarlığınında temellerinin gerçek anlamda atıldığı dönemdir.

Adını Tell Halaf, Suriye kazı alanından alan ve İlk Kalkolitik Çağı temsil eden Halaf kültürünü tanıdığımız yerleşmeler arasında, Sakçagözü, Yumuktepe, Giriki Haciyan, Değirmentepe, Tülintepe, FıstıklıHöyük ve büyük bir merkez olduğu anlaşılan Domuztepe sayılabilir.

Geç Kalkolitik Çağ’da, en iyi incelenmiş ticari istasyon, Güneydoğu Anadolu’daki Siverek (Urfa) yakınlarındaki Hassek Höyük’tür

Yaklaşık bin yıl gibi uzun bir süreci kapsayan Orta Kalkolitik Çağ’da, içinde çeşitli yerel kültürlere ait olan, birbirlerinden farklı çanak çömlek yapımı ve bezeme yöntemlerinin ortaya çıktığı görülmektedir.

Yaklaşık MÖ 3000’de başlayan İlk Tunç Çağı, pek çok bölgede kültürlerin sıçrama yapmadan düzenli bir şekilde geliştiği, hatta bazı bölgelerde daha durağan bir kültür gelişiminin görüldüğü bir dönem olarak 1200 yıllık bir süreci kapsar.

Madencilik süreci, çıkarmadan işlemeye kadar üç geniş aşamayı kapsamaktadır: Bu süreçler ham maddenin elde edilmesi, madeni eşya yapımı (dövme, eritme, döküm ve kalıplama) ve nesnelerin kullanımı şeklindedir.

Anadolu insanı ilk defa İlk Tunç Çağı’nın sonuna doğru hematit, magnetit gibi demir cevherlerini eritmeyi ve demir elde etmeyi başardı.

Batı ve Orta Anadolu’da İlk Tunç Çağı
İsmi arkeoloji dünyasın içinde sürekli polemikler ile anılan Heinrich Schliemann tarafından,ilk olarak 1870 yılında kazılmaya başlayan Troya (Hisarlık Tepe) yerleşmesi ile başlamak uygun olacaktır.

Bakırdan hariç olarak, altın ve gümüş gibi değerli madenlerin de ilk defa bu dönemde işlenmeye başlandığı görülür

Aslantepe güneybatı yamacında açığa çıkarılan bir dizi kamusal yapı “saray” olarak adlandırılmıştır.

Kültepe tabletleri

potern

Doğrusu: Halmasuit- taht tanrıçası

Bit Hilani

Çanakkale’nin 30 km yakınındaki
Hisarlık’ta, İda Dağı’nın (Kaz Dağı) yamacında
yer alır. Troas bölgesinin merkezi
kentidir. Dardanos tarafından kurulan
bölgeye Dardania adını, Troas tarafından
Troya ve son kral İlios’un onuruna İlion
olarak isimlendirilmiştir. Hititçe’de Vilusa
veya Truvisa, Yunanca’da Τροία,
(Troia) veya Ίλιον, İlion, Latince’de Troia
veya Ilium’dur.

Savaş Troyalılar ve
müttefikleri ile Akhalılar arasında yani Anadolu
halkları ile Yunanistan halklarının savaşıdır.

Troya savaşı

Hattuş

V hariç hepsi doğrudur. Hititlerin dinsel metinlerinde kesin olarak saptanabilen en erken unsurlar Hatti etkisi altındadır.

Hititler-Mısırlılar

Son Tunç Çağı ve Yeni̇ Hi̇ti̇t Devleti̇
Günümüze kadar Hattuşa’da şimdiye kadar beş tapınak tespit edilebilmiştir. Fırtına Tanrısının tapınağı en büyüğü ve 1 numaralı tapınak olarak isimlendirilmiştir. Kompleks yapı olan tapınağın uzunluğu 160m, genişliği 135m’dir. Tapınağı esas kült odası 64 X 42 m, ebatlarında yapılmış, çevresinde ince uzun 80 sayısını aşan odalar grubu depo ve atölye olarak kullanılmaktaydı.

SON TUNÇ ÇAĞI VE YENİ HİTİT DEVLETİ (MÖ 1450-1180)
Telepinu çabaları ile sona eren Eski Hitit Krallığının kargaşa döneminin kazanımları kalıcı olmamıştır. Fakat dönem krallarının izlediği siyaset, Büyük Hitit İmparatorluğu yöneticilerinin genel hatlarıyla takip ettiği bir model olacaktır. MÖ 1450-MÖ 1180 arası İmparatorluk dönemi olarak isimlendirilir. Yeni Hitit Devleti olarak kabul edilen bu dönemde Tunç Çağları sona erer.

Din
Hattuşa (Boğazköy) yakınındaki Yazılıkaya Açık Hava Tapınağındaki kaya kabartmalarında devletin resmî tanrıları betimlenmişlerdir. Tapınak- ta panteonda yer alan tanrılar Hurri törensel düzenine göre sıralanmış ve Hurice isimlendirilmiştir. Hitit pan- teonunda baş tanrısı ve Gökyüzü- Fırtına tanrısı Teşup ve eşi Hepat’dır. İki tanrı yanında Güneş tanrıçası, kralın koruyucu tanrısı gibi tanrılar- la kabartma olarak resmedilmiştir.

Yazı ve Edebiyat
Hititler yazılarını metne aktarırken çivi yazısı genel ve hiyeroglifi resmi yazılarda olmak üzere iki ayrı tipte kullanmıştır. Anadolu kazılarında MÖ 1800’lü yıllar ait yazılı belgelerde Hint-Avrupa dil ailesi ait en eski dillerinden Hititçe yanında, aynı dil grubuna giren Luvi ve Pala dilleri, Hurrice, Hattice ve Akadca’da kullanılmıştı.

Troya (Hisarlık)
1890 yılında Alman Henrich Schliemann Homeros’un İlyada Destanı’ndan anlattığı Troya kentini bulmak için Hisarlıkta kazılara başlamıştır.

Suriye egemenliği için Hitit ve Mısır devletleri arasında Kadeş kenti yakınlarında büyük bir savaş yapılmıştır. Bu savaşta Mısır tahtının başında II. Ramses bulunmaktaydı. Savaşı kimin kazandığı tartışmalıdır; Ebu Simbel tapınağında bulunan yazıtta savaşı II. Ramses’in kazandığı, Hitit ya- zıtlarında ise II. Muvattali’nin savaşı kazandığı iddia edilmektedir. Bu savaştan uzun bir süre sonra, Hitit ve Mısır devletleri arasında, tarihin bilinen ilk barış antlaşması olan Kadeş Barış Antlaşması imzalanmıştır (MÖ 1270). Bu antlaşma Mısır Kralı II. Ramses ve dönemin Hitit kralı III. Hattuşili (MÖ 1275-MÖ 1250) arasında yapılmıştır.

Eski Hitit Devleti
Anadolu’da, Eski Hitit Devletinin güçlü bir siyasi otorite olarak var olmaya başladığı dönemlerde, irili ufaklı birçok beylik hâlinde yaşamakta olan ve birbirinden ayrı dilleri konuşan halk grupları yaşamaktaydı. Bu beyliklerden en önemlileri Hattiler, Luviler, Palalar ve Huriler olarak sayılabilir.

Giriş
Kalkolitik Çağ’ın sonlarında insanoğlu, %5-10 ölçüsünde kalayı bakıra karıştırarak alaşım oluşturmayı keşfetmiş ve tunç elementini elde etmiştir.

Orta Tunç Çağı ve Asur Ti̇caret Koloni̇leri̇ (Mö 2000-1450)
Anadolu’nun birçok yerinde kurulmuş KARUM yerleşimleri kurmuşlardı. Anadolu’daki en tanınmış örneği Kültepe’de Karum Kaneş’tir. Hattuşa, Alişar gibi pek çok kentte karum bulunmaktadır. Kervan yolları üzerinde konaklamayı sağlamak için WABARTUM adı verilen birimleri oluşturmuşlardır.

Orta Tunç Çağı ve Asur Ti̇caret Koloni̇leri̇ (Mö 2000-1450)
Anadolu’nun birçok yerinde kurulmuş KARUM yerleşimleri kurmuşlardı. Anadolu’daki en tanınmış örneği Kültepe’de Karum Kaneş’tir. Hattuşa, Alişar gibi pek çok kentte karum bulunmaktadır.

Tunç alaşımını elde edebilmek için gereksinim duyulan kalay hammaddesi Anadolu’da olmamasından dolayı Mezopotamya’dan kalay ihraç edilmek zorunda kalınmıştır. Anadolu’ya kalay ticaretini Orta Tunç Çağı’nda Asurlu tüccarlar sağlamıştır.
Doğru cevap A'dır.

Asurlu tüccarlar ticaret sistemlerini geliştirebilmek için ticaret kolonisi denilen ve Anadolu’nun birçok yerinde kurulmuş KARUM yerleşimleri kurmuşlardı. Wabartum, kervan yolları üzerinde konaklamayı sağlamak için kurulan tesislerdir.
Doğru cevap B'dir.

Hititlerin başkenti, Hattuşa (Boğazköy) bugün Çorum ili Boğazkale ilçesinde yer almaktadır.
Doğru cevap C'dir.

Kuşşaralı Labarna Orta Anadolu’da, Kızılırmak yayı içerisinde yaşayan pek çok kraldan biri olan Piyuşti’yi bir gece baskınıyla yenilgiye uğratıp, Hattuş’u (Boğazköy) ele geçirerek egemenlik alanını genişletmeye başladı. Hattuş’u Hattuşa adıyla yeni bir başkent durumuna getirdi, Labarna da Hattuşalı anlamına gelen Hattuşili adını aldı. Böylelikle Hitit Devleti resmen kuruldu.
Doğru cevap A'dır.

Hititlerin düşmana karşı ani saldırı ve çıkartma yapmak için kullandıkları tünele potern adı verilirdi. Bindirme yöntemiyle büyük taşlardan inşa edilmiştir. Bir örneği Boğazköy’de sfenksli kapının altında yer alan 80 m’lik tüneldir. Anadolu’da mimarisinde Hitit sanatından önce bu tür mimari örnekle karşılaşılmaz.
Doğru cevap D'dir.

Hitit dünyasında farklı etnik köklere ait birçok ögenin birleşmesi ile dininde de bir kültür birleşmesi
ile karşılaşılır. Hitit dininde var olan ögelerle birlikte, yakın çevre kültürlerindeki ve uygun gördükleri eşdeğer dinî unsurları kabullenmişlerdir. Tanrılarının etnik kökenlerine göre sınıflandırılması, inanç sistemlerinin kökenini oluşturan bu çeşitliliğin daha iyi anlaşılmasını sağlar: Hint-Avrupalı tanrılar (Hitit-Luvi-Pala), Asianitik tanrılar (Hatti-Hurri-Sümer), İndo-Ari tanrılar (Eski Hint), Semitik tanrılar (Asur-Babil).
Doğru cevap E'dir.

• Arkeolojik veriler Hitit halkın meskenlerini çok farklı şekillerde planladığını, değiştirilemez ve katı kuralları olmadığını göstermiştir.
• Konutlar tek parça bağımsız birim olarak inşa edilirdi. Alan darlığından bitişik nizam yapılsalar da yine duvarları birbirinden ayrıdır.
• Ev yapılarının tek katlı olduğu görülse de, eğimli arazide bulunan konutların ikinci
  katlarını olabileceği kabul edilmelidir.
• Evler taş temel üzerinde yükselen kerpiç duvarlar şeklinde ve düz dam çatı ile örtülüyordu.
• Evlerin iç dekorasyonunda da belli bir plana bağlı kalınmıyordu. Evlerin boyutları, iç mekândaki oda sayısı ve ebatları ihtiyaca göre değişmekteydi. 7

Doğru cevap A'dır.

Hititler yazılarını metne aktarırken çivi yazısı genel ve hiyeroglifi resmi yazılarda olmak üzere iki ayrı
yazı tipi kullanmıştır. Çivi yazısı kullanan bu diller yazıya aktarılırken her şekil bir heceyi içerecek şekilde yapılıyordu. Hititlerin kullandıkları diğer yazı olan hiyeroglif Luvi dilince yazılan resimsel anlatımı içermektedir.
Doğru cevap B'dir.

1890 yılında Alman Henrich Schliemann Homeros’un İlyada Destanı’ndan anlattığı Troya kentini bulmak için Hisarlıkta kazılara başlamıştır. Kazının amacı Primaos’un hediyesini bulmaktı. Arkeolojiden çok definecilik amaçlıydı. Schliemann gerçekten Troya II tabakasındaki kapı ve rampada yapılan kazılar sırasında çukur içinde bir hazine ele geçirdi. Bu hazine Priamos’a değil ondan çok önce yaşamış bir krala aitti ve onu kaçırdı. II. Dünya Savaşı’nda kaybolan hazine Rusya’da Puşkin Müzesi’nde ortaya çıktı. Hazinenin bir bölümü ise İstanbul Arkeoloji Müzesi ve Almanya’da sergilenmektedir. 1870-1890 yılları arasında define kazılarının yirmi yıl sürmüş Wilhelm Dörpfeld ilk bilimsel olan kazılara 1893-1894 yıllarında başlatmıştır.
Doğru cevap C'dir.

Troya Savaşı’nın hikâyesinin mitolojik anlatımı şöyledir:
Leda Akhaların liderlerinden Tyndareos’un eşidir. Leda’nın yanına kuğu şeklinde gelen tanrı Zeus ile birleşir. Leda’nın iki yumurtasından birisi Tyndareos, diğeri de Zeus kızı olarak doğmuştur. Miken prensleri Agamemnon ve Menelaos Tyndareos’un sarayına sığınmak zorunda kalmış ve kralın kızları ile evlenmiştir. Helena’nın kocası Agamemnon olmuştur. Tyndareos ölünce Sparta Krallığının başına Menelaos geçer. Savaşın asıl nedeni Phthia Kralı Peleus ile Thetis’in düğünlerinde davetli olmayan Eris’in (Kavga Tanrıçası), düğün sofrasına altın bir elma bırakması ile başlar. Elma üzerinde “en güzele” yazmaktadır. Tanrıçalar Hera, Athena ve Aphrodite arasında elmaya sahip olmak için güzellik yarışı başlar. Zeus işi çözümlemek için Troya kraliyet sülalesinden Paris’i görevlendirir. Yarışmada tanrıçalar Paris’e vaatlerde bulunur. Hera Asya Krallığını teklif eder. Athena sonsuz aklı ve gücü vereceğini söyler. Aphrodite ise, en güzel kadın Helena’nın aşkını vereceğini garanti eder. Paris elmayı Aphrodite’ye uzatır. Helena Sparta Kralı Menelaos’un karısıdır. Paris, Aphrodite’nin himayesinde Sparta’ya gitmiştir. Helena’yı kaçırarak, Troya şehrine getirir. Hakarete uğramış olan Menelaos abisi Agememnon’un önderliğinde, Akha ordularını birleştirerek gemilerle Troya’ya önlerine
gelirler. Böylece Troya Savaşı başlamış olur.
Doğru cevap C'dir.

Anadolu, Mezopotamya ve Mısır coğrafyalarının kesiştiği bir noktada kurulmuş olan Geç Hitit Beyliği yerleşmesi olan Karkamış Güney Anadolu’daki politik, ticaret ve ulaşım açısından en varlıklı ve önemli bir konuma sahip olmuştur.

Geç Hitit Çağı’na tarihlenen en eski örnekler ise; Malatya Aslantaş kalesi kapı ortostatı olduğu bilinmektedir. Hitit İmparatorluk dönemine ait dinsel konuların yontulduğu bu eserlerde genelde tercih edilen konu Fırtına Tanrısı Teşup ile ilgili mitolojilerdir. Hurri dininden Hitit dinine giren tanrı Teşup Geç Hitit pantheonunda da yer alır ve eşi Hepat doğal olarak kocası ile birlikte tapınılmaktaydı. Özellikle Hurri etkisiyle, Teşup’un panteona girmesiyle beraber Teşup’un karısı tanrıça Hepat da pantheonda önemli bir yer tutmaktadır.

Asur Devleti’nin güçlenmeye başladığı MÖ 730 yıllarında Urartular topraklarını yitirmeye başlamıştır. Akabinde Asur’la ile yaptıkları savaşlar başlamıştır. Fakat bu dönemde Orta Doğu’da güçler dengesi değişiklik göstermiştir. İran bölgesinde güçlenen Medler de tehlikeli olmaya başlamıştır. Medler İskitler ile anlaşmaya varmıştır. Bu birliktelik sonucunda Asur kenti Ninova Medlerin eline geçmiştir. MÖ 605 yılına gelindiğinde Asur İmparatorluğu tarih sahnesinden silinmiştir. Doğal olarak bu gelişim Urartu Devleti’ni de etkilemiştir. Medler ve İskitler Urartulara saldırmaya başlamıştır. Urartu Devleti ikili gücün saldırıları ile zayıflamış ve daha fazla diremeden MÖ 7. yüzyılın sonunda yıkılmıştır. Babil kayıtlarında Urartuların İskitler tarafından yıkıldıkları belirtilmektedir. Urartu kale yerleşimleri olan Çavuştepe ve Toprakkale’de yapılan kazılarda ele geçen İskit tipi ok uçları Babil kaynaklarını doğrular niteliktedir.

Kuzeybatı İran, Trankafkasya ve Doğu Anadolu’da egemenliklerini MÖ 9. - MÖ 6. yüzyılda sürmüş olan Urartuların dinleri, dinî törenleri hakkında en kapsamlı bilgiyi, Van Ovası’nın doğu kesiminde yer alan Meher Kapı’da ki yazıttan öğrenmekteyiz. Anıt
kayaya oyularak Tapınak kapısıymış gibi şekillendirilmiştir. Kapı üzerine Urartu resmiî tanrı ve tanrıçalarının adları yazılmıştır. Ayrıca yazıtta devlet başkentinde tanrı ve tanrıçalara hangi hayvanın kurban edileceği ve kaç adet edileceği de ayrı ayrı belirtilmiştir.

Urartular dillerini aktarmak için diğer Yakın Doğu halkları gibi çivi yazısını tercih etmişlerdir. Çivi yazısını Asurlulardan almışlardır. Başlangıçta Asur yazısı olarak kullanılan çivi yazısı zamanla kendileri tarafından kolaylaştırılmış ve Urartucaya uydurulmuştur. Urartu yazıtları propaganda içerikli olup, taş eserler üzerine kazınarak yazılmıştır. Yazıtlar ayrıca kil tabletler, bilgi için depoya konan küplerin üzerine, tunç eserlere ve mühürler üzerine gündelik kullanım için kazınmıştır. Urartularda Hititlerde olduğu gibi çivi yazısı yanında hiyeroglif yazıda kullanmışlardır. Hiyeroglif yazı çok az geliştirilmişti ve gündelik ihtiyacı karşılamak için kullanılıyordu.

Frigler Anadolu’ya MÖ 1200 yıllarından sonra Avrupa’dan Makedonya ve Trakya üzerinden topluluklar halinde göç etmişlerdir. Trakya kökenli halk topluluğudur. MÖ 9. yüzyılda Hitit Devleti’ni son bulmasından sonra Orta Anadolu’da güçlü bir siyasi yapıya sahip olduğu gibi parlak bir uygarlık oluşturmuştur.

Friglerin ana vatan diyebileceğimiz bölge, günümüzde Yukarı Sakarya Vadisi’nde içine giren Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illerinin kesiştiği alanda kalan bölgedir. Klasik Yunan çağında “Küçük Frigya” anlamına gelen “Frigya Epiktetos” ismi verilmiştir.

Bugün Ankara İli Polatlı İlçesi sınırlarındaki Gordion (Yassıhöyük) yerleşimi Frigya'nın başkentidir.

Asur kralının Kimmerle tarafından öldürülmesi sonrası Frigler topraklarını istila eden Kimmerler ile mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu saldırı Frig devletinin sonunu hazırlar. Antik Çağ yazarlarından Strabon, Kimmer istilaları ile ilgili olarak boğa kanı içerek intihar eden Frig Kralı Midas’tan bahsetmiştir. Strabon’un sözünü ettiği Midas’ın yine Antik Çağ yazarlarından Eusobios’un da bahsettiği Midas ile aynı olduğu varsayılır fakat bu anlatımda Midas ile bağlantılı bir Kimmer istilasından söz edilmez. Eusobios ayrıca bu Midas’ın 42 yıl hüküm sürdüğünü belirtir (MÖ 738-MÖ 696). Friglerin Kimmerler yenilmesi ardından toprakları istila edilmiş ve Frig kralı antik kaynaklara göre intihar etmiştir. Midas’ın ölümünden sonra devlet siyasi olarak gücünü kaybetmiş, ama Frigler tümüyle yok olmamıştır.

Frig Dili köken olarak Hint-Avrupa dil grubuna dâhil edilmektedir. Frigler dilleri yazıya aktarmakta Arkaik Yunan alfabesine yaklaşan harflerden oluşan alfabeleri ile dili yazıya aktarmaktaydılar. Gordion kazılarının verilerine göre Frigler ancak MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısından sonra alfabetik yazılarını kullanmış olabileceklerini göstermiştir. Yazılarını sağdan sola doğru yazmaktaydılar. Aynı zamanda soldan sağa doğru yazı tekniğini de kullandıkları bilinmektedir. Frig yazısı Yunan alfabesinden geliştirildiği için okunabilmektedir. Ancak henüz çözümlenebilmiş değildir.

Sitadel, Erişimi zor, sert diklikte ve yüksek kayalıklara yerleştirilmiş, kolay savunulabilen kaya üzeri kalelerdir.

Kerpiç duvar örgü tekniğinde, temel üzerine yerleştirilen subasman seviyesini oluşturan büyük bloklardan oluşmuş ilk sıra taş dizisine Ortostat denmektedir.

Hititlilerin güneş tanrıçası olan Arianna, Geç Hititler dininde de Kubaba olarak yer alır.

[Urartuluların Devlet İdaresindeki] toplumsal piramit yapısında, soylular, savaşçılar, çiftçiler, hizmetliler ve köleler üstten alta doğru sıralanmaktaydı.

Urartulular dillerini aktarmak için diğer Yakın Doğu halkları gibi çivi yazısını tercih etmişlerdir. Çivi yazısını Asurlulardan almışlardır.

Friglerin ana vatan diyebileceğimiz bölge, günümüzde Yukarı Sakarya Vadisi’nde içine giren Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illerin kesiştiği alanda kalan bölgedir. Klasik Yunan çağında “Küçük Frigya” anlamına gelen “Frigya Epiktetos” ismi verilmiştir.

Antik kaynaklar Frig toplumu hakkında oldukça az bilgi içermektedir. Homeros ve Herodotos’un metinlerinde Frigler’in savaşçı bir millet oldukları yer almaktadır.

Friglerin kilimlerine “tapates” adının vermektedir.

Keman bir Frig çalgısı değildir.

Anadolu’nun Ana Tanrıçası’nın ismi olan “Matar” aynı şekilde Friglerde bazen aynı isimle tapınım gören baş tanrıça ve büyük tanrıça olarak yer almaktadır.

Deniz Kavimleri Göçü MÖ 1200’lerden başlayarak batıda Ege Denizi’nden ilerlemeye başlamış, artık eski kudretine sahip olmayan Hitit İmparatorluğu’na saldırmaları sonucunda devletin yıkılmasına neden olmuştur. Hitit kentleri yakılıp yıkılmış, başkenttin düşmesi zaten fiilî olarak merkezî yönetimin son bulması olmuştur. İstiladan kurtulan ve varlık gösterebilecek olan Hititli soylular Torosların güney ve orta kesiminde iyi tahkim edilmiş kaleler inşa ederek varlıklarını MÖ 700’lere kadar sürdürmüşlerdir. Son Hitit Çağı olarak nitelendirilen Geç Hitit Beylikleri Dönemi başlar. Geç Hitit Uygarlığı Mezopotamya’da ki Asurlu komşularının sürekli saldırısı sonucunda güçsüzleşmişler ve sone ermişlerdir. Bu beyliklerin yıkılmasından sonra Anadolu’da bir daha Hitit varlığından söz etmek mümkün değildir. Böylece Hitit geleneği son bulmuş, ama başka kültürlerde izleri devam etmiştir.
Yukarıda kitaptan alınmış metinden de anlaşılacağı Geç Hitit Devletleri küçük beyliklerden oluşmaktazdı. Bu devleteri yıkan ve Uzgarlığa son veren Asurlulardır. Doğru cevap "e" şıkkıdır.

Deniz Kavimleri Göçü MÖ 1200’lerden başlayarak batıda Ege Denizi’nden ilerlemeye başlamış, artık eski kudretine sahip olmayan Hitit İmparatorluğu’na saldırmaları sonucunda devletin yıkılmasına neden olmuştur. Hitit kentleri yakılıp yıkılmış, başkenttin düşmesi zaten fiilî olarak merkezî yönetimin son bulması olmuştur. İstiladan kurtulan ve varlık gösterebilecek olan Hititli soylular Torosların güney ve orta kesiminde iyi tahkim edilmiş kaleler inşa ederek varlıklarını MÖ 700’lere kadar sürdürmüşlerdir. Son Hitit Çağı olarak nitelendirilen Geç Hitit Beylikleri Dönemi başlar. Geç Hitit Uygarlığı Mezopotamya’da ki Asurlu komşularının sürekli saldırısı sonucunda güçsüzleşmişler ve sone ermişlerdir. Bu beyliklerin yıkılmasından sonra Anadolu’da bir daha Hitit varlığından söz etmek mümkün değildir. Böylece Hitit geleneği son bulmuş, ama başka kültürlerde izleri devam etmiştir.

Anadolu’da Malatya-Aslantepe, Sakçagözü, Zincirli, Karatepe, Kargamış ve Tell Tayinat’taki Geç Hitit yerleşimlerinde yapılan arkeolojik araştırmalarda önemli bilgiler elde edilmiştir. Anadolu’nun birçok yerinde Geç Hitit eserleri dağınık da olsa ele geçmiştir. MÖ 1. binde yaşayan bu beylikler Orta Anadolu’da güçlü bir krallık kuran Frigler, Doğu Anadolu egemeni Urartular ve Kuzey Mezopotamya’da bölgenin en güçlü siyasi erki olan Asurluların arasında yaşamaya çalışmışlardır. Geç Hititler şehirlerini kurarken dönemin siyasi yapısı etkisinde etrafını kalın sur bedenleri çevrelemişlerdir. Şehir içerisinde dinsel, idari ve sivil yapılar yer almaktadır. Şehrin içinde iç kale diyebileceğimiz sitadel denilen surla korunmuş bir ana kısım yer alır. Kent planlanırken cadde ve sokaklar yerleştirilmiş, saraylar ve yapılar ve anıtsal merdivenler sistematik olarak düşünülerek yerleştirilmiştir. Kentler planlı bir yapıya sahiptir. Saray yapılarına bir merkezî avlu ve onun birleştirdiği yapılar grubundan oluşmaktaydı. Dörtgen planlı olarak inşa edilmiş bu yapıların Hilani denilen sütunlu anıtsal girişleri mevcuttur. Bu yapı grupları dönemin en özgün mimarisini yansıtır.

Geç Hitit Sanatında mimari oldukça gelişmiş ve heykeltıraşlık ona hizmet eder duruma gelmiştir. Yapısal gereksinimden dolayı temel üstüne taş bloklar (ortostat) yerleştirilirken heykeltıraşlıktan da yararlanılmakta ve taşların dış yüzeyinin üzerine kabartma süslemeler yapılmaktaydı. Bu uygulama ile doğa koşullarından etki azaltılırken, cepheye süslemede yapılmış oluyordu. Bu tarz eserlere en güzel örneklerinden bir tanesi örnek Alacahöyük yerleşiminde ele geçmiş olana kapıya ait orthostat kabartmalardır. Geç Hitit Çağı’na tarihlenen en eski örnekler ise; Malatya Aslantaş kalesi kapı ortostatı olduğu bilinmektedir. Hitit İmparatorluk dönemine ait dinsel konuların yontulduğu bu eserlerde genelde tercih edilen konu Fırtına Tanrısı Teşup ile ilgili mitolojilerdir. Zincirli Höyük Asur sınırına yakın olmasından dolayı daha çok Asur sanatı etkisinde kalmıştır. Ama Zincirli örnekleri incelendiğinde mitolojik olarak bir konu bütünlüğünden söz etmek olası değildir. Geç Hitit Sanatında ustalarca geliştirmiş olan özenli desenler işlenmiş taştan sütun kaideleri Güneydoğu Anadolu ve Suriye Bölgelerinde yaygın olarak MÖ 8. yüzyıl ve devamında kullanılmıştır. Yaprak bezemeleri ve kemer yontuları ile Zincirli örnekleri ilk söz edilebileceklerdendir. Geç Hitit Sanatında hayvan vücutları şeklinde betimlenmiş altlıklarda bir yenilik olarak görülmeye başlar. Hattuşa (Boğazköy) kapı yapılarında söve olarak kullanılmış tek parça büyük blok taşlara işlenmiş olan sfenks ve aslan betimlemelerin ön kısımları heykel gibi arka kısımları ise kabartma olarak işlenmiştir. İstanbul Arkeoloji Müzelerinin Eski Şark Eserleri kısmında sergilenen Maraş’ta bulunmuş olan Aslanı yontusu boyut olarak küçük olmasına rağmen iyi bir örnektir. Kapı örnekleri zamanla heykeltıraşlar tarafından geliştirilmiş ve sütun altlığı olarak kullanılan hayvan heykelleri şeklinde de kullanılmaya başlanmıştır. MÖ 8. yüzyıla tarihlenen Zincirli’de bulunmuş olan çift sfenksin betimlendiği sütun kaidesi oldukça dikkat çekici bir örneği oluşturmaktadır. Mimari taşıyıcı ve sütunların heykel şeklinde yapılması veya kabartma ile süslenmesi heykeltıraşlığın mimariye hizmet ettiğini göstermektedir.
Mimariden bağımsız heykel olarak yontulmuş eserlerde ele geçmiştir. Anıtsal ölçülerde olan bu eserlerde vücutlar oransız yapılmıştır. Aslantaş ve Zincirli yerleşimlerinde bulunmuş kral heykelleri Geç Hitit Sanatının en tanınmış örnekleridir.

Asur Devleti’nin güçlenmeye başladığı MÖ 730 yıllarında Urartular topraklarını yitirmeye başlamıştır. Akabinde Asur’la ile yaptıkları savaşlar başlamıştır. Fakat bu dönemde Orta Doğu’da güçler dengesi değişiklik göstermiştir. İran bölgesinde güçlenen Medler de tehlikeli olmaya başlamıştır. Medler İskitler ile anlaşmaya varmıştır. Bu birliktelik sonucunda Asur kenti Ninova Medlerin eline geçmiştir. MÖ 605 yılına gelindiğinde Asur İmparatorluğu tarih sahnesinden silinmiştir. Doğal olarak bu gelişim Urartu Devleti’ni de etkilemiştir. Medler ve İskitler Urartulara saldırmaya başlamıştır. Urartu Devleti ikili gücün saldırıları ile zayıflamış ve daha fazla diremeden MÖ 7. yüzyılın sonunda yıkılmıştır. Babil kayıtlarında Urartuların İskitler tarafından yıkıldıkları belirtilmektedir. Urartu kale yerleşimleri olan Çavuştepe ve Toprakkale’de yapılan kazılarda ele geçen İskit tipi ok uçları Babil kaynaklarını doğrular niteliktedir.

Uratular öldükten sonra bir yaşamın var olduğuna inanırlardı. Ölen kişinin yok olmayıp başa bir boyutta yaşamını sürdürdüğünü düşünürlerdi. Bu nedenle ölüleri yaşanan kentlerin yakınlarındaki mezarlıklara gömmüşlerdir. Urartu mezarları çeşitlilik sergiler. Ölülerin yakılarak veya doğrudan gömüldükleri anlaşılmaktadır. Kral sülalesine ait kişiler ve yüksek dereceli yöneticiler çoğunlukla büyük kale yerleşimlerinin çevresinde kayaya oyularak yapılmış çok odalı mezar yapıları içerisine birlikte defnedilmekteydiler. Diğerleri ise sosyal konumlarına göre toprak altında inşa edilmiş oda mezarlarına veya basit toprak gömü mezarlara yerleştirilirlerdi. Eğer yakılarak gömülüyor iseler, urne ismi verilen seramik kaplar içine küller konularak gömülmekteydiler. Ülkenin başkenti olan Van Kalesi, batıda Palu, Malazgirt ve Altıntepe’de, kuzeyde Aras Nehri’nin güney bölgesinde, doğuda İran’da Şangar gibi önemli yönetim merkezlerinin yakın çevresinde birçok odaya sahip kaya mezarları halen mevcuttur. Dilkaya, Karagündüz ve Yoncatepe yerleşimlerinde günümüze kadar soyulmadan gelebilmiş, oda mezarlarda birden çok gömü tespit edilmiştir. Mezarlarda ikinci bir yaşama geçildiğine inanıldığı için insanların günlük gereksinimi olan eşyaların konulduğu anlaşılmıştır. Bu eşyalar arasında takılar, çanak çömlek ve hatta yastık bile konulduğu görülmüştür.

Van kentinde yer alan Meher Kapı anıtında ele geçen yazıta, Urartuların kabul ettiği, tapındığı ve kendilerine takvimde belirttiği şeklinde kurbanlar kestiği anlaşılan 79 tanrı, tanrıça ve tanrısal kişiliklerin adları yer almaktadır. Tanrı sıralamasında Haldi, Teişeba ve Şivini ilk sırayı alır. Urartuların baş tanrısı Haldi’nin - (Eşi Bagbartu/ Bagmaştu / Arubani) adının köklerine 13. yüzyılda Asur kaynaklarında rastlamaktayız. Haldi’nin Muşaşir’de ki tapınağı en büyük olandır. Fırtına tanrısı olan Teişeba Hurrilerden alınmıştır. Teişeba Hititlerin Teşup tanrısı ile eş olmalıdır. Hurri kökenli olan Şivini de Güneş tanrısıdır. Hitit tanrısı Şimegi’nin karşılığıdır. Urartular kent veya kale yerleşimlerinde tanrılarına adanmış kule biçimli tapınaklar ve açık hava alanlarında kayalık kesimlere kapı şeklinde oyulmuş kutsal nişler yerleştirirlerdi.
Kuzeybatı İran, Trankafkasya ve Doğu Anadolu’da egemenliklerini MÖ 9. - MÖ 6. yüzyılda sürmüş olan Urartuların dinleri, dinî törenleri hakkında en kapsamlı bilgiyi, Van Ovası’nın doğu kesiminde yer alan Meher Kapı’da ki yazıttan öğrenmekteyiz. Anıt kayaya oyularak Tapınak kapısıymış gibi şekillendirilmiştir. Kapı üzerine Urartu resmiî tanrı ve tanrıçalarının adları yazılmıştır. Ayrıca yazıtta devlet başkentinde tanrı ve tanrıçalara hangi hayvanın kurban edileceği ve kaç adet edileceği de ayrı ayrı belirtilmiştir. Halk bu kaya nişlerinin gelecekte bir gün açılacağına ve içerisinden tanrı ve tanrıçalarının çıkarak dünyaya geleceğine inanmaktaydı. Yazıttaki isimlerden dörtte üçünü erkek tanrılara, yalnızca 16 tanesinin tanrıçalara ait olduğu saptanmıştır. Bu tanrı ve tanrıçalardan bazılarının ülkedeki dağ geçitleri, göl gibi eski tapınımlarda ki totemlere karşılık geldiği anlaşılmaktadır. Bazıları ise baş tanrı Haldi’nin soyut ve somut niteliklerine karşılık gelmektedir. Ulusun baş Tanrısı Haldi’nin eşi olan Arubani aynı zamanda tüm tanrıçaların başıdır. Kendisinin Ana Tanrıçanın bütün kutsal özelliklerine sahip olup olmadığı, yazılı belgelerde açıkça belirtilmediği gibi herhangi bir açıklamada içermemektedir. Fakat arkeolojik veriler ana tanrıça hususunda az da olsa bilgi sağlamaktadır. Altın, gümüş ve tunçtan yapılmış madalyon ve pektoraller (gerdanlık) üzerindeki ilginç resim sahnelerinde, Tanrıça Arubani, aslan üzerinde ayakta duran Tanrı Haldi’ye oğlak sunarken gösterilmiştir. Buna yaklaşan figüratif anlatımlarda tanrıça elinde başak demeti tutar şekilde betimlenmiştir. Urartu eserlerinde Arubani’nin Ana Tanrıça olarak kabul edildiği anlaşılmaktadır. Hayvanların üremesi ve tarımsal üretimin verimliliğini artırılması gibi özellikler sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle tarımsal sembol ve hayvanlarla resmedilmektedir.

Arkeolojik ve epigrafik veriler, Frigler’in yalnızca kendi çekirdek bölgelerinde değil aynı zamanda geniş bir coğrafyaya dağıldıklarını göstermektedir. Antik Çağ yazarlarının anlatımları ile arkeolojik kazı ve araştırmaların sonuçları, Friglerin başlangıçta Troya ve çevresine, sonrasında Askania Gölü (İznik Gölü) ve Sangarios (Sakarya) Nehri’nin vadisine doğru yayılım gösterdiklerini, bu bölgeden daha sonra güneye ve doğuya doğru genişleyerek Anadolu içlerine yerleştiklerini kanıtlar. Frig yerleşim alanlarını sınırları tam olarak belirlenememekle birlikte, Frigler’in etki alanının Halys’in yani Kızılırmak kavisini doğusunda Çorum, Tokat ve Kırşehir illeri girer. Kuzeyde Karadeniz kıyısında Samsun’a uzanır. Güneyde Orta Anadolu’da Niğde ve Konya illerini kapsar. Güneybatıda Göller Bölgesi’nde Burdur ve Elmalı Ovası etkili olur. Batıda ise esas etkileşim alanı Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illeridir. Kuzeybatıda Bandırma bölgesinde de izlerine rastlamak mümkündür. Ancak Friglerin ana vatan diyebileceğimiz bölge, günümüzde Yukarı Sakarya Vadisi’nde içine giren Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illerinin kesiştiği alanda kalan bölgedir. Klasik Yunan çağında “Küçük Frigya” anlamına gelen “Frigya Epiktetos” ismi verilmiştir. Coğrafyacıların İç Batı Anadolu eşiği ismini verdikleri bölge, temelde İç Anadolu Bölgesi’nin kuzeybatısında kalan kısım olması yanında, Ege coğrafyası özelliği olan dağların denize dik uzandığı kesimdeki vadiler ile Ege ve Marmara Denizine açılmakta ve kıyı kesimine ulaşabilmektedir. Frigya Avrupa’dan gelen yolların İç Anadolu Bölgesi’ne açılan kapısı ve doğrudan İç Anadolu’ya bağlantı sağlanabilmektedir. Coğrafik olarak doğu ile batıyı buluşturan yol güzergâhlarını kavşak noktasıdır. Hem stratejik olarak savunmaya elverişli coğrafi yapısı hem de verimli toprakları sayesinde tarıma uygun geniş ovaların mevcudiyeti, Friglerin kısa sürede bölgede egemen güç olmasını sağlamıştır.

Frigyanın başkenti Gordion’un ilk kralının Gordias, oğlunun da adı Midas’tır. Midas Antik Yunan kaynaklarında hem tarihsel hem de mitolojik bir kişilik olarak çıkmaktadır. Bilinen en erken Midas ismi MÖ geç 8. yüzyılda Assur Kralı Sargon II’nin yıllıklarında bahsettiği Midas’tır. Mita/Midas önce Batı ve Orta Anadolu kralları ile Sargon II’nin rakibi olarak görülür ve yıllıklarda Mita’nın Assur’un egemenlik alanındaki entrikalarından bahsedilir. Kral Midas yönetimini başlangıcında doğuda Geç Hitit Krallığı olan Kargamış, Urartu Devleti ve Tabal krallıklarıyla anlaşarak Mezopotamya’daki Asur’a karşı düşmanca siyaset tercih etmiştir. MÖ 709 yılında Kafkasya’dan gelen istilacı kavim Kimmerlere karşı koyabilmek için Asurlular’dan yardım talep etmiştir. Doğuda yapmış olduğu dostluk sözleşmesinden sonra Kral Midas ilgisini batıya çevirmiş ve batı devletleri ile bağlantı kurmuştur. Orta Yunanistan’da Atina’nın kutsal kenti olan Delphi Apollon Tapınağı ve bilicilik merkezine armağanlar hediye etmiştir. Anadolu’nun batı kıyısındaki Aiolia bölgesindeki kentlerden birisi olan Kyme ile ilişkiye girmiş. Kyme kralı Agememnon’un kızı olduğu söylene Demodice veya Hermodice isimli kadın ile evlenmiştir. Ada yerleşimi olan Samos, Lindos, Paros, Yunanistan’daki kutsal alan Olympia ve Perakhora’ya hediye edilen Frig fibulaları (İğneleri), omphaloslu (göbekli) bronz kaseler ve kemerler gerçekten Friglerin batı uygarlığı ile yakın ilişkilerinin kurduğunu gösteren en önemli belgeleri meydana getirmektedir. Sargon II’nin çağdaşı olan Midas’tan sonra hüküm sürmüş Midas isimli başka Frig Kralları da olduğu bilinir. Muhtemelen Midas isminin Krali bir isim olabileceği ve belki Hitit Kral İsmi Labarna gibi bir tür unvan olabileceği görüşü baskındır.

Demir Çağı’nda Geç Hititlerde Kargamış kentinde ana tanrıça olarak kentin baş tanrıçası “Kubaba” tapınım görmekteydi. Tanrıça betimlerinde elinde aynası ve bir çift aslanla tasvir edilirdi. Frig dininde Matar sınırı olmayan doğada yaşamı ve üretkenliği tanımlayan evrensel bir özelliğe sahiptir. Eskişehir, Afyonkarahisar, Kütahya’daki vadilerde birçok anıtsal veya küçük boyutlu kaya anıtı Ana Tanrıça karakteriyle birleştirilerek tanrıçaya tapınmaya odaklanmış kült yapısı bulunmaktadır. Friglerin Ana Tanrıçalarını onurlandırmak için yaptıkları bu anıtlar; kaya cepheleri, altarlar ve nişler şeklinde üç farklı grubu oluşturur. Kaya cepheleri; megaron cephesindeki üçgen alınlık, beşik çatı görünümünün kaya yüzüne kabartma olarak işlenmesidir. Anıtsal cephe tasvirlerinin en muhteşemi ve tanınmış olanı Frig Yazılıkayası’ndaki Midas Anıtı veya Yazılıkaya olarak adlandırılan 17 m yüksekliğe ve 16,50 m genişliğe sahip kaya üzerine yontulmuş megaron cephesi tasviridir. Bu anıtla birlikte;

• Midas - Yazılıkaya Vadisi’nde,
• Areyastis/Arezastis Anıtı,
• Bitmemiş Anıt,
• Sümbüllü Anıt,
• Kümbet Vadisinde Bahşayiş Anıtı,
• Köhnüş Vadisi’nde Maltaş Anıtı ve Aslankaya Anıtı,
• Afyonkarahisar ili, İhsaniye ilçesi, Döğer beldesi yakınlarındaki Büyük Kapı Kaya ve Küçük Kapı Kaya Anıtı,
• Kütahya’ın Tavşanlı ilçesi yakınlarında Delikli Taş Anıtı cepheler içinde en etkileyici ve en güzel olanlarıdır.

Giriş Bölümü
I. MÖ. 6. yy a. Pers egemenliğinin başlangıcı
II. MÖ. 7 yy b. Arkaik çağın başlaması
III. MÖ. 8.yy c. Şehir devletlerinin kurulması

Lidyalılar
Lidya’da üç kral hanedanının hüküm sürdüğü anlaşılmaktadır. Bunlardan bilinen ilki, Kral Atys’den ismini alan Atyadlar sülalesidir.

Lidyalılar - Mimarlık
Lidyalıların mimarisi hakkında sınırlı bilgimiz bulunmaktadır. Özellikle, başkent Sardes’te bu döneme ilişkin tabakalar büyük ölçüde tahrip olmuş ve anlaşılmaz durumdadır.

Lidyalılar
5. yüzyılda yaşamış, Halikarnassos’lu (Modern: Bodrum) yazar, tarihçi. Historia (Herodot Tarihi) olarak bilinen ve gezdiği bölgeler ve halkların tarihinin yanı sıra Pers-Yunan savaşları hakkında bilgiler verdiği kitabı nedeniyle Tarihin Babası olarak da bilinmektedir

Lidyalılar- Mimarlık
Lidya Tümülüslerinin tepe noktasında Phallos bulunmaktadır.

Ege göçleri
MÖ 2. bin yılın sonlarına doğru Hint-Avrupa kavimlerinin Balkanlar üzerinden Doğu Akdeniz’e gelişleri ile bölgede büyük bir karışıklığın yaşandığı anlaşılmaktadır. Deniz Kavimleri Göçü olarak adlandırılan ve önlerine çıkan toplulukları yakıp yıkan bu göç dalgasının etkisi ile Yunanistan’da Akha, Anadolu’da ise Hitit yerleşimleri yıkılmıştır.

Ege Göçleri
Batı Anadolu, göçlerden önce Mysler, Pelasglar, Lelegler ve Karlar gibi toplulukların yaşadığı, Hitit ve Akha Devletlerinin etkisi altında olan bir bölgedir

Ege Göçleri
Bu şehirler Kyme (Aliağa), Larisa (Buruncuk), Neontheikos (Yanıkköy), Temnos (Görece-Kayacık Tepesi), Killa (Zeytinli), Notion (Ahmetbeyli), Aigiroessa (Kavaklıdere), Pitane (Çandarlı), Aigai (Nemrutkale), Myrina (Aliağa), Gryneion (Yenişakran) ve Smyrna (Eski İzmir) şeklindedir. Aiol birliğinin en önemli şehri olan Kyme aynı zamanda pek çok Aiol şehrinin de kurucusudur.

Pers Yönetimi
Erythrai Apollon Tapınağı, Batı Anadolu’da Yunan tapınaklarının taştan yapılmış en erken örneğidir.

Pers Yönetimi
Batı Anadolu’da Arkaik Çağ’da en tanınmış örnekleri arasında Erythrai Athena Tapınağı, Assos Athena Tapınağı, Ephesos Artemis Tapınağı ve Didyma Apollon Tapınağı sayılabilir.

Kraisos

Aioller
İonlar
Dorlar

Erythrai Apollon Tapınağı, Batı Anadolu’da Yunan tapınaklarının taştan yapılmış en erken örneğidir.Şehrin doğu sınırında sur duvarına bitişi inşa edilmiş bir terasın üzerinde yer almaktadır. MÖ 7. yüzyılın ortalarında başlayan yapının inşaatı uzun bir süreye yayılmıştır. Yapı Aiol düzeni olarak adlandırılan ve bölgeye özgü denilebilecek bir plan tipine sahiptir. Aiol düzeninde sütun başlıkları daha sonraki dönemlerde İon düzeninde görülen, iki yana doğru açılan volütler ile süslü bir vaziyettedir.

Şehirlerin gelişmesi ile siyasi ve askerî özelliğini kaybeden Akropol alanları şehirlerin dinsel merkezleri hâline gelmektedir. Akropolün çevresindeki düzlük alanlarda, şehrin diğer özel işlevli binaları ile nüfusun yaşadığı konut alanları yer almaktadır. Bu alanın en önemli kısmı Agora’dır. Düz bir alana kurulan Agora, şehirdeki önemli yolların kesiştiği bir toplanma yeri özelliğine sahiptir. MÖ 5. yüzyıldan başlayarak ticari ve siyasi faaliyetlerin gerçekleştirildiği bir yer hâline dönüşmektedir. Şehri ilgilendiren konuların görüşüldüğü, alınan kararların halka duyurulduğu bu alanlar aynı zamanda ticari bir merkez (pazaryeri) işlevine de kavuşmuştur. Bu özelliği ile Agoralar kamusal alanlardır.

M.Ö. 12. Yüzyıldan itibaren yaşamışlardır

Satraplar

Ephesos Artemis

Yunanistan Heykel Sanatı

Klaros Koresi

Harpyler Anıtı

Giriş
Herodotos’un aktardığına göre I. Dareios tahta geçtiğinde bütün krallığı 20 satraplığa ayırmış ve alınacak vergileri de düzenlenmiştir. Söz konusu satraplıkların sınırları belirlenirken, bazen coğrafi bakımdan komşu olan topluluklar bir araya getirilmiş bazen de birbirinden uzak olan topluluklar birbirine bağlanmıştır. Herodotos’un saydığı satraplıklar arasında altı tanesi kısmen veya tamamen Anadolu coğrafyasında bulunduğu anlaşılmaktadır. Daskyleion ve Sardes, Anadolu’da bulunan satraplık merkezleri arasında başta gelmektedir.
Kapadokia ise satraplık bölgesinin ismidir. Bir kent adı değildir.

Mimarlık ve Şehir Planlaması
Klasik Çağ’da Anadolu’da mimarlık alanında en önemli yenilik kent planlamasında görülür.

Mimarlık ve Şehir Planlaması
Klasik Çağ’da Aristoteles gibi antik yazarların mimar Hippodamos’a atfetmesi nedeniyle Hippodamos Planı olarak da tanınan düzenli şehir planlamacılığının en önemli örnekleri Miletos ve Pirene şehir planlarında görülür.

Pers işgali altındaki dönemde Anadolu’da Pers ve Yunan sanatının etkileri seramikler üzerinden de izlenebilmektedir. Bu dönemde Anadolu’da seramik sanatının gelişmesinde İran etkisinin yeri görülmektedir. Pers seramik sanatında kaliteli seramik yerine çarkta üretilmiş kazıma ve kalıp yapımı bezemeler ile süslenmiş kapların yaygınlaştığı görülmektedir. Ayrıca tutamakları hayvan protomları ile süslenmiş sürahi ve riton gibi kap formları da mevcuttur.
Anadolu’da bu dönemde görülen bir diğer seramik grubu ise Klasik Yunan boyalı kaplarıdır. Arkaik Çağ’dan itibaren Ege dünyasında yaygın olarak görülen bu kaplar Yunanistan’ın Attika bölgesinden yayılmıştır. Bu merkezde üretilen seramiklerde Klasik Çağ’ın başlarında “Kırmızı Figür Tekniği” olarak adlandırılan yeni bir tekniğin ortaya çıktığı dikkati çekmektedir. Bu teknikte kapların üzerindeki figürlerin konturları siyah astar ile yapılırken, iç kısımları ise hamurun kendine özgü kırmızı renginde bırakılmaktadır. Atina kentinde üretilen bu kapların üzerinde görülen sanatçı imzaları ile kendilerine özgü birer stili olduğu anlaşılmaktadır. Antik Dönem seramik endüstrisinin anlaşılmasında önemli bir rehber olan bu kaplar, Anadolu’da da oldukça popüler hâle gelmiş ve yoğun olarak ithal edilmiştir. Kapların üzerindeki betimlemelerde görülen Yunan mitolojisi ve günlük yaşamdan alınma sahnelerde figürlerin çizilmesindeki ince işçilik nedeniyle döneminin en kaliteli örnekleri olarak kabul edilmektedir.

Heykeltraşlık
Anadolu’da Yunan ve Pers sanatının etkilerinin hissedilmesi nedeniyle heykeltıraşlık açısından Greko-Pers sanatı olarak adlandırılan sanatın ortaya çıktığı dönemdir. Anadolu’nun Pers kontrolü altında olduğu dönemde Likya bölgesi de siyasi açıdan Perslere bağlı olmakla birlikte kendine özgü kültürünü korumuştur. Mezar anıtları bu açıdan da Klasik Çağ Anadolu sanatının önemli örnekleri olma özelliği taşır. Likya bölgesindeki en önemli mezar anıtı örnekleri arasında Nereidler Anıtı, Perikles Mezar Anıtı, Trysa Mezar Anıtı sayılabilir. Karya bölgesinde ilk eser Milas Hekatomnos mezarıdır. Halikarnassos’da bulunan Pers satraplarından Mausollos yaptırdığı ve Mausolleion adı verilen anıt, Klasik Çağ Anadolu anıtları arasında en önemli örneklerin arasında başta gelmektedir. Antik Çağ’ın 7 harikasından biri olarak da kabul edilen eser, Yunan tapınak geleneği ile yerel mezar geleneğinin birleşimi olarak dikkati çeker. Ayrıca anıtın, dört yanındaki kabartma eserler de dönemin dört önemli heykeltıraşı tarafından yapılmıştır.

Herodotos; tarihin babası olarak da adlandırılan, Klasik Çağ’da Anadolu’da edebiyat alanında eser veren en önemli kişidir.

Klasik Çağ resim sanatı, Anadolu’da tümülüs içlerinde bulunan duvar resimleri ile en iyi biçimde temsil edilmektedir.

Büyük İskender’in Seferi
Büyük İskender Doğu Seferi sırasında öncelikle Anadolu’daki Pers egemenliğini sona erdirmiştir. Pers kralı ile yaptığı Gaugamela Savaşı’nı kazanmasının ardından bölgedeki kontrolünü pekiştirmiş ve Asya’nın kralı ilan edilmiştir. Bu seferin sonucunda ortaya çıkan yeni siyasi ve kültürel gelişmeler Helenistik Çağ’ın başlamasında etkili olmuştur.

Karia anıtları
Anadolu Klasik Çağında Karia Bölgesi’nde yer alan mezar anıtları arasında: Mausoleion mezar anıtı ve Mylasa (Milas) Hekotomnos mezar anıtı gelir. Perikles Likya Bölgesi anıtları arasında yer alır.

Likya anıtları
Anadolu Klasik Çağında Likya Bölgesi’nde yer alan mezar anıtları arasında Trysa ve Perikles mezar anıtı gelir.

Klasik Çağ olarak adlandırılan dönemde Anadolu’da Pers egemenliği devam etmektedir. Öte yandan Yunanistan’da ise Pers-Yunan Savaşı’ndan zaferle çıkan şehir devletlerinin gelişerek uygarlık ve sanatta gelişkin bir evre yaşadıkları dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarihçiler tarafından MÖ 480 yılından itibaren başladığı kabul edilen bu dönemde Anadolu’da Pers kontrolü satraplıklar aracılığıyla devam etmektedir. Satraplık sistemi Anadolu’ya, MÖ 546 yılında Lidya krallığını yıkarak bölgeyi ele geçiren Kral II. Kyros tarafından getirilmiştir.

Attika-Delos Birliği, bir grup Yunan şehir devleti tarafından kurulmuştur. Perslerin bölgeye tekrar gelme ihtimaline karşı bir birlik oluşturma fikrinden yola çıkan bu örgütlenmenin amacı gelecekte ortaya çıkacak yeni tehditlere karşı hazırlıklı olmaktır. Delos şehrinde Atina’nın liderliğinde MÖ 478 yılında kurulan birliğin üyeleri arasında Yunanistan, Batı ve Güney Anadolu’dan şehirlerde vardır. Antik kaynaklar birliğe katılanlar arasında Pers kontrolü altında olan şehirlerin de bulunduğunu bildirmektedir. Yaklaşık 300 üye şehrin bulunduğu birlik Pers saldırısına karşı bir ordu meydana getirmiştir.

Kyros’un ordusunda görev alan tarihçi yazar Ksenophon'dur.

Büyük İskender’in Perslere karşı başlattığı doğu seferi, Gelibolu Yarımadası üzerinden Anadolu’ya geçişi ile MÖ 334 yılında başlar. Perslerin Makedonya ordusu ile ilk karşılaşması Granikos (Biga Çayı) kıyısında olmuştur. Perslerin sayıca üstün durumda olmasına karşın, Büyük İskender’in savaş taktikleri ile Granikos Savaşı, Makedon ordusunun Anadolu’da kazandığı ilk zaferdir.

Doğu Akdeniz dünyasının tarihini temelden değiştiren bu savaş İssos Savaşı olarak bilinmektedir. Savaş sırasında Pers kralı Darius, İskender’in kendisine yaklaşması üzerine savaş alanını bırakıp kaçmıştır. Bu savaş sonucunda İskender Pers Krallığı’na çok büyük bir darbe vurmuş ve Dareios’un karısı ve çocuklarını esir alarak kendi adını taşıyan Alexandreia (İskenderun) şehrini kurmuştur.

Şekli nedeniyle Izgara Planı olarak adlandırılan düzenli şehir planlamacılığı, Aristoteles gibi antik yazarların mimar Hippodamos’a atfetmesi nedeniyle Hippodamos Planı olarak da tanınmaktadır.

Halikarnassos’da bulunan Mausoleion’un da mimarı olan Pytheos tarafından inşa edilen Priene Tapınağı, Priene şehrinde Agora’nın kuzey batısında yer almaktadır. Klasik Yunan tapınağı mimarisinin önemli yapılarından biridir. Pytheos’un, Yunan mimarlığında yenilikler getiren ve bu konuda eser vermiş Anadolulu bir mimar olduğunu Antik kaynaklardan öğrenmekteyiz. Hermogenes gibi Hellenistik Çağ’ın önemli mimarlarına da öncülük etmiştir.

Likya bölgesinde karşımıza çıkan anıt mezarları arasında en başta geleni, Xanthos’un girişine yakın bir alanda yapılmış olan Nereidler Anıtı’dır. Yüksek bir kaide üzerinde ve tapınak planındaki anıt çevresi 4 x 6 sıra hâlinde tek bir sıra sütun ile çevrili, içinde ölünün yatırıldığı bir ölü yatağı (kline) bulunan bir mezar odasından oluşmaktadır.

Halikarnassos’da bulunan Pers satraplarından Mausollos yaptırdığı ve Mausolleion adı verilen anıt, Klasik Çağ Anadolu anıtları arasında en önemli örneklerin arasında başta gelmektedir. Antik Çağ’ın 7 harikasından biri olarak da kabul edilen eser, Yunan tapınak geleneği ile yerel mezar geleneğinin birleşimi olarak dikkati çeker.

Edebiyat alanında Anadolu’da Klasik Çağ’da eserler vermiş yazarlar arasında başta gelenlerden birisi Halikarnassoslu Herodotos’tur. Herodotos, MÖ 5. yüzyılda yaşamıştır. Doğu Akdeniz ve Pers dünyasını gezerek gördüklerini ve duyduklarını Historia adıyla bir kitapta toplamıştır.

Öğrenci Klasik Çağ ile ilgili temel kavramları açıklayabilmeyi öğrenmiş olmalıdır.
Arkaik Çağ’da başlayan Perslerin Yunanistan’a karşı yürüttüğü sefer, MÖ 480 yılında Pers donanmasının Atinalılar tarafından Salamis Deniz Savaşı’nda yenilmesi ile sona ermiştir. Bölge tarihi ve kültürü açısından önemli sonuçlar doğuran bu gelişmeden sonra Anadolu’da ve Yunan dünyasında Klasik Çağ başlamaktadır. Pers-Yunan Savaşlarından sonra gücü ve etkisi bir ölçüde zayıflamasına karşın Klasik Çağ’da Anadolu’da hâlen Pers egemenliği görülmektedir.

Öğrenci Klasik Çağ ile ilgili temel kavramları açıklayabilmeyi öğrenmiş olmalıdır.
Klasik Çağ olarak adlandırılan dönemde Anadolu’da Pers egemenliği devam etmektedir. Öte yandan Yunanistan’da ise Pers-Yunan Savaşı’ndan zaferle çıkan şehir devletlerinin gelişerek uygarlık ve sanatta gelişkin bir evre yaşadıkları dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarihçiler tarafından MÖ 480 yılından itibaren başladığı kabul edilen bu dönemde Anadolu’da Pers kontrolü satraplıklar aracılığıyla devam etmektedir. Satraplık sistemi Anadolu’ya, MÖ 546 yılında Lidya krallığını yıkarak bölgeyi ele geçiren Kral II. Kyros tarafından getirilmiştir.

Öğrenci Klasik Çağ’da Anadolu’nun yapısını tanımlayabilmeyi öğrenmiş olmalıdır.
Attika-Delos Birliği, bir grup Yunan şehir devleti tarafından kurulmuştur. Perslerin bölgeye tekrar gelme ihtimaline karşı bir birlik oluşturma fikrinden yola çıkan bu örgütlenmenin amacı gelecekte ortaya çıkacak yeni tehditlere karşı hazırlıklı olmaktır. Delos şehrinde Atina’nın liderliğinde MÖ 478 yılında kurulan birliğin üyeleri arasında Yunanistan, Batı ve Güney Anadolu’dan şehirlerde vardır. Antik kaynaklar birliğe katılanlar arasında Pers kontrolü altında olan şehirlerin de bulunduğunu bildirmektedir. Yaklaşık 300 üye şehrin bulunduğu birlik Pers saldırısına karşı bir ordu meydana getirmiştir.

Öğrenci Klasik Çağ’da Anadolu’nun yapısını tanımlayabilmeyi öğrenmiş olmalıdır.
Pers Kralı II. Artakserkses’in kardeşi olan ve tahtta hak iddia eden Kyros’da bu şekilde Sardes satrabı olarak atanmıştır. Spartalılardan yardım alan Kyros’un, Sardes’te paralı askerlerden oluşan bir ordu kurarak Artakserkses’in üzerine bir sefer planlamış olduğu anlaşılmaktadır. Kyros’un ordusunda görev alan tarihçi yazar Ksenophon, Kyros’un seferi sırasında Anadolu’dan da ordusuna yeni birlikler eklediğini aktarır.

Öğrenci Klasik Çağ’da Anadolu’nun Pers ve Yunan etkisini açıklayabilmeyi öğrenmiş olmalıdır.
Babası II. Philip’in ölümünden sonra MÖ 336 yılında Makedonya Krallığının başına Büyük İskender geçmiştir. Arrianos, Plutarkhos, Sicilyalı Diodorus gibi Antik Çağ yazarlarının eserleri yoluyla hayatı ve yaptıkları konusunda kapsamlı bilgilere sahip olduğumuz Büyük İskender, Doğu Akdeniz’de gerçekleştirdiği sefer ile etkileri çok uzun bir süre hissedilecek gelişmelere yol açmıştır.

Öğrenci Klasik Çağ’da Anadolu’nun Pers ve Yunan etkisini açıklayabilmeyi öğrenmiş olmalıdır.
Büyük İskender’in Perslere karşı başlattığı doğu seferi, Gelibolu Yarımadası üzerinden Anadolu’ya geçişi ile MÖ 334 yılında başlar. Perslerin Makedonya ordusu ile ilk karşılaşması Granikos (Biga Çayı) kıyısında olmuştur. Perslerin sayıca üstün durumda olmasına karşın, Büyük İskender’in savaş taktikleri ile Granikos Savaşı, Makedon ordusunun Anadolu’da kazandığı ilk zaferdir.

Öğrenci Anadolu sanatının temel özelliklerini öğrenmiş olmalıdır.
Şekli nedeniyle Izgara Planı olarak adlandırılan düzenli şehir planlamacılığı, Aristoteles gibi antik yazarların mimar Hippodamos’a atfetmesi nedeniyle Hippodamos Planı olarak da tanınmaktadır. MÖ 5. yüzyılda yaşamış olan Miletos’lu Hippodamos, büyük olasılıkla kendisinden önce başlamış olan bu planlama sistemini düzene koyarak uygulamış ve yaygınlaştırmış bir mimardır. Bu plana göre inşa edilen şehirlerin en önemli örnekleri arasında Miletos ve Priene sayılabilir.

Öğrenci Anadolu sanatının temel özelliklerini öğrenmiş olmalıdır.
Av, savaş ve armağan verme gibi konulara ilişkin sahnelerin görüldüğü kabartmalar Likya sanatının Klasik Çağ’daki en önemli heykeltıraşlık eserleri arasında sayılmaktadır. Kaidede yer alan kabartmalar arasında ilk sırayı bir kent kuşatmasına ait olandır. Kuşatmayı gerçekleştiren ordudaki askerlerin arka arkaya olacak şekilde kalabalık bir hâlde betimlenmesi Pers sanatının bölgedeki yansımasını aktaran önemli bir örnektir. Kaidede ikinci friz Amazonomakhia (Amazonlarla Yunanlı kahramanların Savaşı) anlatılmıştır. Doğu-batı sentezi şeklinde yapılmıştır. Sütunların arasında Nereus kızlarının heykelleri yer alır. Anıta ismini veren Nereidler, ölen kişinin ruhunun ölüler dünyasına gitmek için Okeanos’tan geçerken eşlik etmektedirler. Arşitravın üzerindeki frizde savaş, domuz avı, adak eşyası taşıyan kişiler ve ziyafet hazırlıkları görülmektedir. Naos frizinde kurban ve ziyafet sahneleri yer alır. Özellikle cenaze törenlerini hatırlatmaktadır. Doğu alınlıkta mezar sahibi ve eşi tahta otururlar. Yakınları ve hizmetlileri ayakta durur. Batı alınlıkta mezar sahibinin savaşa katılışı resmedilmiştir. Eserin kalıntıları 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin izniyle Londra’ya götürülmüştür.

Öğrenci Anadolu sanatının temel özelliklerini öğrenmiş olmalıdır.
Karaburun Tümülüsü: Likya bölgesinde bu döneme ait bir diğer önemli anıt ise Karaburun Tümülüsü’dür. Antalya’nın Elmalı ilçesinde yer alan mezar anıtı, MÖ 5. yüzyılın II. çeyreğine tarihlendirilmektedir. Anadolu’da Greko-Pers sanatının araştırılmasında önemli bir örnek olan yapı, üstü yığma toprak ile kaplanmış kireç taşı bloklardan oluşan bir mezar odasından meydana gelmektedir. Mezar odasındaki duvar resimlerinde mezar sahibinin yaşamı ve cenaze töreni betimlenmiştir. Mezar sahibin, odanın batı duvarında bir sedire uzanmış hâlde, arkasında ailesi ve hizmetçileri ile birlikte gösterilmiştir. Diğer duvar ise bir savaş sahnesi ile cenaze töreninden oluşan bir betimlemeye sahiptir. Duvar resimlerinde Pers sanatı etkileri belirgindir.

Öğrenci Anadolu sanatının temel özelliklerini öğrenmiş olmalıdır.
Klasik Çağ seramiklerinin Anadolu’da çok sayıda örneği ele geçmiştir. Büyük oranda Attika üretimi olan bu seramiklerin yanı sıra Batı Anadolu’da İonya bölgesinde üretiminin olduğu bilinmektedir. Bu seramiklerin ele geçtiği en önemli merkezler arasında Xanthos, Gordion, Pitane ve Smyrna sayılabilir.

Helenistik sanat
Büyük sanat merkezleri doğu Akdeniz’in büyük krallıklarının merkezi İskenderiye (Ptolemaislar), Antakya (Seleukoslar) ve Bergama (Attalidler) kentlerindeydi.

Helenistik sanat
Büyük İskender’in ölümünden sonra, geniş imparatorluğu birçok farklı krallığa bölündü. Bu parçalanma, Helenistik dönemdeki sanatsal eğilimlerin çeşitliliğini ve çokluğunu simgeliyordu. Sanat hâlâ dinî bir işleve ya da sporcuları yüceltmeye hizmet ediyordu ancak zenginlerin evlerini süslemek için heykel ve resim de kullanılıyordu. Kahramanlık portrelerine ve devasa gruplara ilgi vardı ama aynı zamanda daha alçak gönüllü konulara da ilgi vardı. İnsan, hayatın her aşamasında ve yürüyüşünde resmedilmiş; karikatüre bile ilgi vardı. Her üçü de doğru.

Helenistik seramik
MÖ 5. ve MÖ 4. yüzyıllara ait kırmızı figürlü vazo tekniği büyük ölçüde terk edilmiştir. MÖ 3. ve MÖ 2. yüzyıllarda itibaren klasik seramik üretimi yerini kalıp yapımı kabartma seramik gibi yeni tekniklere ve stillere bıraktı. Helenistik çömlekçilikte bulunan yeni şekiller ve stiller, yeni kral ve kraliçelerin zengin malzemelerini, özellikle de metali bariz ve etkili yollarla taklit ediyordu. Boyalı çanak çömlek üretilmeye devam edildi ve çok renkli olanları popüler oldu. Bu yeni örnekler genellikle türedikleri eski kırmızı figür stilinden çok daha canlı renklere sahipti. Cesur yeni renklerin yanı sıra çömlekçiliğin kendisi daha atılımcı hâle geldi: heykelcikler gibi uygulanan süslemeler ve diğer üç boyutlu eklemeler, bazı vazolarda resmin yerini aldı ya da değiştirdi.

Akdeniz’de üretilen çekirdek biçimli cam kaplar en çok sayıda ve yaygın olanlardı. Çekirdek biçimli kaplar genellikle küçük boyutlu, parfüm, kokulu yağ ve kozmetik depolamak için tasarlanmıştı. En yaygın şekilleri alabastron, amphoriskos, aryballos ve lentoid aryballos, oinokhe (testiler) eskiden beri kullanılmaktaydı. Helenistik Çağ’da ilk kez hudriskos (üç kulplu şişeler) ve unguentarium(merhem şişeleri) görülmeye başlanmıştır. Amphora iki kulplu seramik içecek saklama kabıdır.

“Helenistik Çağ da MÖ 3. yüzyılın ikinci yarısında milefiori (kelimenin tam anlamıyla bin çiçek) olarak da bilinen mozaik cam tekniği ortaya çıktı. Grup çoğunlukla kaynaşık ve çökük geniş tabaklardan ve dik veya dışa taşkın ağız kenarlı sığ tabaklardan veya yarım küre çanaklardan oluşur.

Helenistik çağ heykeltraşlığı
Pergamon Krallığı’nın kurulmasının akabinde Pergamon Heykeltıraşlık Okulunun oluşmasına ve çok kısa sürede başkentin önemli bir sanat merkezi olmasını sağlayacaktır. Erken dönemde Büyük Galatlar Grubu, olgun döneminde Pergamon Sunağı Gigantomakhia Frizi, geç döneminde Telephos Frizi ve Küçük Galatlar Grubu sanat tarihi açısından eşsiz eserlerdir.

Helenistik çağ heykeltraşlığı
Helenistik Çağ’da Anıtsal heykeltıraşlık eserler yanında gündelik ihtiyacı karşılayan ve mezar hediyesi olarak sıklıkla kullanılan pişmiş toprak heykelciklere terrakotta denilir.

Helenistik çağ heykeltraşlığı
Helenistik Çağ heykelinin en son örneklerini Kommagene Kralı I. Antiokhos Epihanes’in yaptırmış olduğu Nemrut Dağı Tümülüsü ve Hierotheseion’udur. Tanrılara yakın olabilmek için 2000 m’yi aşan bir yükseklikte inşa ettirdiği mezar yapısına aynı zamanda ateş sunağı, tanrı heykelleri, atalarına ait tarihî kişilerin kabartmalarını yerleştirdiği tümülüsün doğu ve batısında iki teras oluşturmuştur.