İslam bilginleri tarafından eski Yunan düşünürleri (Eflatun, Aristo, Hipokrat, Öklid, Batlamyus vb.) başta olmak üzere diğer ülkelerdeki (İran, Hint) felsefe ve doğa bilimi düşünürlerinin eserleri Arapçaya çevrilmiş, bir tür bilimler akademisi diyebileceğimiz bu kuruluşlar bilginin yaygınlaşması, gelişmesi ve birçok düşünce akımlarının doğuşuna da yol açmıştır.
Emeviler ve Abbasiler döneminde, özellikle de Harun Reşit’le yakalanan gelişme çizgisi Me’mun döneminde (813-833) ‘Beytü’l-Hikme’lerin kuruluşuyla zirveye çıkmıştır. Doğru cevap A seçeneğidir.

İnsanlar yaratılışları gereği ve yaşamlarını sürdürebilmek için toplum halinde yaşamak zorundadırlar.
Toplum görüşü konusunda Eflatun’dan etkilendiği anlaşılan Farabi, toplumsal yaşamın bir ihtiyaç olduğunu belirtmektedir. Doğru cevap A seçeneğidir.

Eksik toplumlar (el-ictimaatü gayrü’l-kamile): Eksik toplumlar kendi içinde, (1)
köy (karye), (2) mahalle, (3) sokak (sikke) ve (4) hane (menzil) olmak üzere dört
alt kısma ayrılır.
Büyük toplum, dünya; orta toplumlar, milletler ve küçük toplumlar, şehirlerdir. Millet; tam toplum için belirlenmiş bir grup olduğundan doğru cevap B seçeneğidir.

Farabi cahil toplumlarında da altı farklı alt türü olduğunu belirtmektedir.
Cahil toplum (el-medinetü’l-cahiliyye): Gerçek mutluluğu fark edemeyen ve mutlak monarşi ile yönetilen ‘cahil toplum’ halkı, servet, şehvet, itibar gibi değerlere ulaşmayı hayatın gayesi ve gerçek mutluluk zanneder. Doğru cevap C seçeneğidir.

İbn Haldun’un konumuzu ilgilendiren en önemli eseri Mukaddime’dir. Gerçekte Mukaddime, İbn Haldun’un Kitabü’l-İber adlı büyük tarihinin girişi (‘mukaddime’si) ve birinci kitabıdır.
Seçneklerde çeldirici olarak Gazali'nin şu eserlerinden birkaçı verilmiştir: el-Munkız mine’d-Dalal (Dalaletten Kurtuluş), Tehafütü’l-Felasife (Filozofların Tutarsızlığı), İhyau Ulumi’d-Din (Din İlimlerinin Diriltilmesi), Faysalu’t-Tefrika beyne’l-İslam ve’z-Zenadika (İslami ve Gayriislami Gruplar Arasındaki Ayrım ve Farklar), Kimyaü’s-Saade (Mutluluk İksiri), el İktisat fi’l-İtikat (İnançta Orta Yol). Doğru cevap D seçeneğidir.

Türkiye’de Batılı anlamda sosyoloji ise, II. Meşrutiyet öneminde, A.Comte’nin kurup
Durkheim’in geliştirdiği sosyoloji okulunun düşüncelerini seyen Ziya alp ile Le Play’ın
kurduğu sosyal bilim okulunun görüşlerini savunan Prens Sabahattin vasıtasıyla girmiştir.
Ülkemizde İbn Haldun’un etkisiyle sosyolojinin ilk habercileri tarihçiler olmuştur. Katip Çelebi, Naima, Müneccimbaşı, Pirizâde, Ahmet Cevdet Paşa, Mizancı Murat Bey bunun örnekleridir. Özellikle A.Cevdet Paşa, tarihi sosyolojik açıdan ele alan ilk tarihçidir. Doğru cevap E seçeneğidir.

Osmanlı’nın çöküşünü önlemek için yapılan Tanzimat, Islahat, I. Meşrutiyet vb. yenilik hareketleri hep sonuçsuz kalmış, kalıcı çözümler üretilememiştir.
Münif Paşa ise, eğitim yoluyla toplumun düzeleceğine inanmaktadır. Eğitimi toplumsal gerileme ve bozulmalar karşısında bir çare ve önemli bir toplumsal tedavi aracı olarak görme düşüncesi de E. Durkheim’e aittir. Doğru cevap B seçeneğidir.

İbn Haldun’un asabiyet teorisini Osmanlı Devleti’ne uygulayan Ahmet Cevdet Paşa, Haldun’un ‘tavırlar nazariyesi’ni de Katib Çelebi, Müneccimbaşı, Naima gibi Osmanlı tarihçilerine benzer bir anlayışla aktarmış ve her devlet gibi Osmanlı Devleti’nin de kuruluş, yükseliş, duraklama, gerileme ve çöküş safhalarından geçeceğini, ancak beşinci tavrın, tıpkı diğer Osmanlı tarihçilerinin söylediği gibi, değiştirilebileceğini belirtmiştir.
Ahmet Cevdet Paşa, gerçek bir sosyoloji - ve din sosyolojisi - malzemesi olan İbn
Haldun’un Mukaddimesi’ni Türkçeye ilk kazandıran kişidir. Doğru cevap C seçeneğidir.

Ancak, bunlardan Durkheim ve Le Play’ın sosyolojik görüşlerine dayalı olarak kurulan iki ekol dışındakiler bir iz bırakamadan kaybolmuşlardır.
Mustafa Suphi Marksist sosyolojiyi, Ahmet Şuayp organist sosyolojiyi, Ahmet Rıza pozitivist sosyolojiyi ve bu sosyolojilerin bağlı oldukları siyasi anlayışları temsil etmektedirler. Doğru cevap A seçeneğidir.

Gökalp, hayatının bu döneminde sosyolog ve siyasetçi kimliğiyle bir ıslahatçı (reformist) olarak görülmektedir. Din-siyaset ilişkileri bağlamındaki görüşleriyle Cumhuriyet dönemi devrimlerinin bir kısmının gerçekleşmesine öncülük etmiş, katkı sağlamıştır.
1923’de “Türkçülüğün Esasları”nı yazar. Bu eserinde ileri sürdüğü düşünceler Cumhuriyet Türkiye’sini şekillendirecektir. Aynı yıl ikinci dönem Diyarbakır milletvekili seçilen Ziya Gökalp, Cumhuriyetin birinci yılında, 1924’de ölür. Doğru cevap C seçeneğidir.

İslam dünyasının ilk formel eğitim kurumları medreselerin de bu dönemde başladığı ve ilerleyen yıllarda gelişerek 11. yüzyılda Büyük Selçuklularda Nüzamülmülk’ün kurduğu Nizamiye Medreseleri ile eğitim öğretim ve bilim faaliyetlerinin en parlak dönemlerini yaşadığı bilinmektedir.

İslam dünyasında sosyoloji ve din sosyolojisi açısından en büyük malzemeyi, İslam bilginlerinin en tanınmışlarından Farabi, Gazali ve İbn Haldun’un eserlerinde bulmak mümkündür.

Farabi’nin toplum anlayışı ile ilgili görüşleri, daha çok, es-Siyasetü’l- Medeniyye (Site Yönetimi) ve Arau Ehli’l-Medineti’l-Fadıla (Erdemli Şehir Halkının Gö- rüşleri) isimli eserlerinde toplanmıştır.

Eksik toplumlar (el-ictimaatü gayrü’l-kamile): Eksik toplumlar kendi içinde, (1) köy (karye), (2) mahalle, (3) sokak (sikke) ve (4) hane (menzil) olmak üzere dört alt kısma ayrılır.

Cahil toplumlar:Gerçek mutluluğu fark edemeyen ve mutlak monarşi ile yönetilen ‘cahil toplum’ halkı, servet, şehvet, itibar gibi değerlere ulaşmayı hayatın gayesi ve gerçek mutluluk zanneder

Şaşkın toplum (el-medinetü’d-dalle): ‘Şaşkın toplum’ ise, hiçbir hedefi olmayan bozulmuş bir toplumdur.

Gazali’ye göre, devletle din arasında yakın ilişkiler bulunmaktadır. Din, insan toplumunun temelini oluşturur. Devlet ise dinin muhafızıdır. Bu bakımdan devlet zayıflar veya yok olursa, din de zayıflar ya da yok olur.

Gazali’nin temel hedefi, tevhit inancı ve İslam Peygamberi’nin risaleti etrafında bütün müminleri birleştirmek ve İslam toplumunun sosyal bütünleşmesini sağlamak olmuştur. Bu amaçla o, fanatizm ve dini parçalanma ile mücadele etmiştir.

Tunuslu bir filozof, tarihçi ve toplum bilimci olan İbn Haldun, dinin toplumsal önemi üzerinde durması, din ve toplum ilişkilerine eğilmesi ve üstelik bunları yaparken gözlem ve deneyimlerine de dayanması nedeniyle modern ve deneysel din sosyolojisinin gerçek bir öncüsü ve hatta kurucusu sayılmalıdır.

Doğru cevap A'dır.

Doğru cevap E'dir.

Doğru cevap C'dir.

Doğru cevap B'dir.

Doğru cevap D'dir.

Doğru cevap B'dir.

Doğru cevap D'dir.

Doğru cevap A'dır.

Doğru cevap C'dir.

Doğru cevap B'dir.

sosyoloji ve din sosyolojisinin kimilerine göre müjdecisi, kimilerine göre mucidi/kurucusu olma onuruna sahip İbn Haldun böylesi bir dönemin zirve ismidir. Bir dünya tarihi olan Kitabü’l-İber’ine giriş olarak yazdığı, daha sonra genişlettiği ‘Mukaddime’si de sosyolojinin ve din (İslam) sosyolojisinin ilk klasiği olma ayrıcalığını taşımaktadır. Doğru cevap B'dir.

İslam dünyasında, din sosyolojisinin öncüsü ve hazırlayıcısı olarak dikkati çeken ilk isimlerden biri Farabi’dir. Farabi’nin toplum anlayışı ile ilgili görüşleri, daha çok, es-Siyasetü’l- Medeniyye (Site Yönetimi) ve Arau Ehli’l-Medineti’l-Fadıla (Erdemli Şehir Halkının Görüşleri) isimli eserlerinde toplanmıştır. Toplum görüşü konusunda Eflatun’dan etkilendiği anlaşılan Farabi, toplumsal yaşamın bir ihtiyaç olduğunu belirtmektedir. Zira insanlar yaratılışları gereği ve yaşamlarını sürdürebilmek için toplum halinde yaşamak zorundadırlar. Doğru cevap C'dir.

Gazali, sosyal olayları, organizmacı teorilerde olduğu gibi, canlıların organlarıyla karşılaştırmalar yaparak açıklamaya çalışmaktadır. Ona göre toplum, bir canlıya benzemekte ve tıpkı canlıda olduğu gibi çeşitli organlar, toplumdaki çeşitli fonksiyon ve mesleklere karşılık gelmektedir. Örneğin, yargıç toplumun arzusu, polis öfkesi, devlet başkanı ise kalbi ve sağduyusudur. İnsanın yaratılışı gereği yalnız yaşayamayacağını ve yaşayabilmek için toplumsal bir hayat sürmenin zorunlu olduğunu belirten Gazali’ye göre dinin, bir yandan tamamen ferdi ilgilendiren sübjektif bir yönü olduğu gibi, diğer yandan bir de toplumu ilgilendiren objektif bir yönü bulunmaktadır. Doğru cevap A'dır.

Görüldüğü üzere, bir toplumsal bütünleşme teorisi olan asabiyeti nesep ve sebep asabiyeti olarak ikiye ayıran ve bu teori içinde dine büyük bir yer veren İbn Haldun organizmacı bir toplum anlayışına sahiptir. Zira o, toplumu bir organizmaya benzetmekte ve toplumların da tıpkı insanlar gibi doğma, büyüme, gelişme ve çökme aşamalarından geçtiğini söylemektedir. ‘Tavırlar nazariyesi’ adı da verilen bu teoriye göre, toplumların hayatında beş tavır (dönem) vardır: (1) zafer, (2) mutlakıyet, (3) refah, (4) barış ve (5) israf. Her toplum zorunlu olarak bu beş dönemi geçirir ve sonunda dağılır. Bir toplumun dağılıp yok olmasında, ekonomik kriz ve toplumun dayandığı asabiyetin yani toplumsal birlikteliğin çözülmesi vb. gibi çeşitli nedenler rol oynamaktadır. Doğru cevap E'dir.

Batı’da, sosyolojinin felsefi bir geleneği vardır. Sosyoloji, felsefi düşüncenin toplum olayları üzerine eğilmesi sonucu doğmuştur. Ülkemizde ise, İbn Haldun’un etkisiyle sosyolojinin ilk habercileri tarihçiler olmuştur. Katip Çelebi, Naima, Müneccimbaşı, Pirizâde, Ahmet Cevdet Paşa, Mizancı Murat Bey bunun örnekleridir. Özellikle A.Cevdet Paşa, tarihi sosyolojik açıdan ele alan ilk tarihçidir. Doğru cevap D'dir.

Tanzimat aydınları, Osmanlı toplumunun sorunlarını Batı’daki örneklerine uygun olarak toplumsal kurumların işleyişinde ortaya çıkan bozulmalarda görmüşler ve bu durumu toplumun yapısıyla ilişkilendirmişlerdir. Aile, eğitim, hukuk, siyaset vb. toplumsal kurumlarda varsaydıkları sorunların çözülmesi yaşadıkları topluma da düzen ve esenlik getirecektir düşüncesi bu aydınların sosyolojik yaklaşımları olarak değerlendirilebilir. Örneğin bunlardan Ali Süavi’ye göre toplumsal ahlak büyük ölçüde bozulmuştur. Bu durum, başta siyaset olmak üzere bütün toplumsal kurumları etkilemektedir. Anlam ve değerini İslam’dan alan bir ahlaki anlayışın tekrar kurulması halinde bütün bu bozulma ve çöküşün önüne geçilebilir düşüncesi onun çağdaşı olan Fransız sosyologu Le Play’den mülhem olan sosyolojik yöntemini biçimlendirmektedir. İkinci bir örnek olarak Münif Paşa ise, eğitim yoluyla toplumun düzeleceğine inanmaktadır. Eğitimi toplumsal gerileme ve bozulmalar karşısında bir çare ve önemli bir toplumsal tedavi aracı olarak görme düşüncesi de E. Durkheim’e aittir. Doğru cevap A'dır.

II. Meşrutiyet döneminde Batı’daki sosyoloji ekollerinin hemen hemen hepsinin Türkiye’ye aktarılması ve siyasi akımlarla bütünleşmesi, toplumsal sorunları çözmede, Osmanlı özelinde “devleti nasıl kurtarırız?” sorusunun ancak siyaset aracılığı ile çözümleneceğine inanılmasından kaynaklanmaktadır. Bu dönemde Osmanlı’ya aktarılan sosyoloji ekolleri ve siyaset anlayışları sadece Durkheim-Gökalp, Le Play-Prens Sabahattin akımları ile sınırlı değildir. Bunların yanı sıra, Mustafa Suphi Marksist sosyolojiyi, Ahmet Şuayp organist sosyolojiyi, Ahmet Rıza pozitivist sosyolojiyi ve bu sosyolojilerin bağlı oldukları siyasi anlayışları temsil etmektedirler. Ancak, bunlardan Durkheim ve Le Play’ın sosyolojik görüşlerine dayalı olarak kurulan iki ekol dışındakiler bir iz bırakamadan kaybolmuşlardır. Doğru cevap B'dir.

Şimdi, Ziya Gökalp’ın din anlayışına ve bu çerçevede dinin toplumsal konumuna ilişkin getirdiği yaklaşımlara kısaca bakmakta yarar vardır. Çünkü bu anlayış 20. yüzyılın neredeyse yarısına kadar doğrudan, günümüze kadar da dolaylı olarak etkisini bilim çevrelerinde ve politik düşüncede sürdürmüştür. Ziya Gökalp, Durkheim’in anlayışına paralel olarak dini, toplumun kolektif (ortaklaşa) vicdanından kaynağını alan sosyal bir olgu olarak değerlendirilmektedir. Yani din, toplumun değer duyguları ile karışık ekonomik, siyasi, hukuki, ahlaki vb. hayat şekillerinden birisidir. Başka bir ifadeyle Gökalp dini , “kökü ma’şeri vicdanda olan ve en güzel çiçeklerini insanın gönlünde açan bir ağaca” benzetmektedir. Doğru cevap E'dir.

Ülkemizde bu uzun kesintiden sonra nihayet 1943’de Hilmi Ziya Ülken’in (1901- 1974), Din sosyolojisi biliminin Cumhuriyet dönemindeki ilk müstakil eseri olan “Dini Sosyoloji”si yayınlanır. Yönteminin Durkheimci bir çizgi izlediğini belirten Ülken, eserinde pozitivist-evrimci geleneği sürdürür. Doğru cevap C'dir.

Ülkemizde din sosyolojisinin kurumsallaşma sürecinde Rami Ayas’ın “Türkiye’de İlk Tarikat Zümreleşmeleri Üzerine Din Sosyolojisi Açısından Bir Araştırma”sı ile “Kur’an-ı Kerim’de Çalışma Kavramı-Sosyolojik Bir Yaklaşma” adlı eserleri önemli açılım sağlamış, kayda değer çalışmalardır. Doğru cevap D'dir.

İslam dünyasında, din sosyolojisinin öncüsü ve hazırlayıcısı olarak dikkati çeken ilk isimlerden biri Farabi’dir. Farabi’nin toplum anlayışı ile ilgili görüşleri, daha çok, es-Siyasetü’l- Medeniyye (Site Yönetimi) ve Arau Ehli’l-Medineti’l-Fadıla (Erdemli Şehir Halkının Görüşleri) isimli eserlerinde toplanmıştır. Toplum görüşü konusunda Eflatun’dan etkilendiği anlaşılan Farabi, toplumsal yaşamın bir ihtiyaç olduğunu belirtmektedir. Zira insanlar yaratılışları gereği ve yaşamlarını sürdürebilmek için toplum halinde yaşamak zorundadırlar.Doğru cevap A'dır.

Şaşkın toplum (el-medinetü’d-dalle): ‘Şaşkın toplum’ ise, hiçbir hedefi olmayan bozulmuş bir toplumdur.Doğru cevap B'dir.

Günahkar toplum (el-medinetü’l-fasıka): ‘Günahkar toplum’, erdemli toplum gibi görünse de, aslında bir tür cahil toplumdur.Doğru cevap A'dır.

-
Gazali’ye göre, devletle din arasında yakın ilişkiler bulunmaktadır. Din, insan toplumunun temelini oluşturur. Devlet ise dinin muhafızıdır. Bu bakımdan devlet zayıflar veya yok olursa, din de zayıflar ya da yok olur. Gazali, hükümdarın, Allah’ın yeryüzündeki gölgesi ve dolayısıyla da mazlumların sığınağı olduğunu söylemektedir.Doğru cevap B'dir.

Tunuslu bir filozof, tarihçi ve toplum bilimci olan İbn Haldun, dinin toplumsal önemi üzerinde durması, din ve toplum ilişkilerine eğilmesi ve üstelik bunları yaparken gözlem ve deneyimlerine de dayanması nedeniyle modern ve deneysel din sosyolojisinin gerçek bir öncüsü ve hatta kurucusu sayılmalıdır. Bu açıdan İbn Haldun’un konumuzu ilgilendiren en önemli eseri Mukaddime’dir. Gerçekte Mukaddime, İbn Haldun’un Kitabü’l-İber adlı büyük tarihinin girişi (‘mukaddime’si) ve birinci kitabıdır.Doğru cevap C'dir.

Mukaddime’nin başında, geleneksel hikayeci tarih anlayışından ayrıldığını ve “ilm-i umran” adını verdiği yeni bir bilimin temellerini attığını belirten İbn Haldun, bu yeni bilimin konusunun insan medeniyeti (el-umranul-beşeri) ve insan toplumu (el-ictimau’l-insani) olduğunu söylemektedir. Böylece, kendisinin bulduğu bu yeni bilim dalının konusunu insan toplumunun incelenmesi olarak açıklayan İbn Haldun, A. Comte’tan yaklaşık beş asır önce sosyolojinin kurucusu olmaya hak kazanmaktadır. Esasen, sosyal bilimleri ansiklopedik bir tarzda toplayan bir genel sosyolojinin esaslarını ortaya koyduğu anlaşılan İbn Haldun, bu yeni bilimin konuları arasına dinin toplumsal yansımalarını da koymayı ihmal etmemekte ve böylece gerçek bir din sosyolojisi öncüsü olmaktadır.Doğru cevap A'dır.

-
Görüldüğü üzere, bir toplumsal bütünleşme teorisi olan asabiyeti nesep ve sebep asabiyeti olarak ikiye ayıran ve bu teori içinde dine büyük bir yer veren İbn Haldun organizmacı bir toplum anlayışına sahiptir. Zira o, toplumu bir organizmaya benzetmekte ve toplumların da tıpkı insanlar gibi doğma, büyüme, gelişme ve çökme aşamalarından geçtiğini söylemektedir. ‘Tavırlar nazariyesi’ adı da verilen bu teoriye göre, toplumların hayatında beş tavır (dönem) vardır: (1) zafer, (2) mutlakıyet, (3) refah, (4) barış ve (5) israf. Her toplum zorunlu olarak bu beş dönemi geçirir ve sonunda dağılır. Bir toplumun dağılıp yok olmasında, ekonomik kriz ve toplumun dayandığı asabiyetin yani toplumsal birlikteliğin çözülmesi vb. gibi çeşitli nedenler rol oynamaktadır.Doğru cevap B'dir.

-
Eğitimi toplumsal gerileme ve bozulmalar karşısında bir çare ve önemli bir toplumsal tedavi aracı olarak görme düşüncesi de E. Durkheim’e aittir.Doğru cevap D'dir.

-
Osmanlı Devleti’nin ve aydınlarının bakışlarını dışarıya, Batı’ya çevirmelerinin nedeni, sorunlarını çözmek için başka yol bulamamaları, Batılılaşmayı çözüm olarak görmelerinden kaynaklanmaktadır. Osmanlı’nın Batı seçimi bilinçli bir devlet siyasetiydi. Bu yeni siyasi seçimin amacı, Osmanlı Devleti’nin toplumlararası ilişkilerde azalan etkinliğini yeniden arttırmaktır. Osmanlı’nın Batı seçimi içinde kazanacağı yeni kimliğini tanımlamak ve bu seçimin getireceği yeni sorunlara çözüm aramak için, Batı’da olduğu gibi bir bilime ihtiyacı vardı. O nedenle, Batı’daki sorunları çözmek adına kurulan sosyoloji bilimi Batı’da ortaya çıkar çıkmaz, devleti yıkılmaktan kurtarmak amacıyla, Osmanlı’nın tercihi olan yeni siyaseti resmi bir ideoloji olarak savunmak üzere Türkiye’ye aktarılır.Doğru cevap C'dir.

-
Asıl din sosyolojisini, E. Durkheim sosyolojisinin Türkiye’deki temsilcisi olup, din anlayışında da Durkheim’in etkisinden kendini kurtaramamış bulunan Ziya Gökalp’ta bulmaktayız. Ziya Gökalp’ın üzerinde önemle durduğu konulardan birisi de dindir. Ona göre din toplum tarafından oluşturulan ve toplumlar için zorunlu, vazgeçilmez bir kurumdur. Bu nedenle Gökalp hayatının her döneminde dine önem vermiştir. Durkheim etkisi ve bakış açısıyla, teorik din sosyolojisi alanına yönelerek, dinin toplumsal özellikleri ve işlevleri üzerinde durmuştur. Ona göre din, önyargılarla değil, diğer toplumsal kurumlar gibi sosyolojik özellikleri ile bilimsel olarak incelenmelidir.Doğru cevap A'dır.

Emeviler ve Abbasiler döneminde, özellikle de Harun Reşit’le yakalanan gelişme çizgisi Me’mun döneminde (813-833) ‘Beytü’l-Hikme’lerin kuruluşuyla zirveye çıkmıştır.

İbn Haldun'un bir dünya tarihi olan Kitabü’l-İber’ine giriş olarak yazdığı, daha sonra genişlettiği ‘Mukaddime’si sosyolojinin ve din (İslam) sosyolojisinin ilk klasiği olma ayrıcalığını taşımaktadır.

İbn Haldun ve Mukaddime’sinin tamamlanıp yayınlanması 1860 yılında olmuştur.

Doğru cevap Farabi'dir.

Öncülde verilen eserler Gazali'ye aittir.

Tunuslu bir filozof, tarihçi ve toplum bilimci olan İbn Haldun (1332-1406), dinin toplumsal önemi üzerinde durması, din ve toplum ilişkilerine eğilmesi ve üstelik bunları yaparken gözlem ve deneyimlerine de dayanması nedeniyle modern ve deneysel din sosyolojisinin gerçek bir öncüsü ve hatta kurucusu sayılmalıdır.

A.Cevdet Paşa, tarihi sosyolojik açıdan ele alan ilk tarihçidir.

Sosyolojinin kurucusu A.Comte’nin mektup yazdığı Tanzimat hareketinin başlatıcısı Mustafa Reşit Paşa'dır.

Ekonomik hayatta liberalizmi benimseyen ve iş hayatında Müslümanların da anonim şirketler kurmasını öneren Ahmet Cevdet Paşa, önemli eserlerinden biri olan “Tezakir”de ekonomik buhran ile ahlaki çöküş arasında paralellik kurmaktadır.

Asıl din sosyolojisini, E. Durkheim sosyolojisinin Türkiye’deki temsilcisi olup, din anlayışında da Durkheim’in etkisinden kendini kurtaramamış bulunan Ziya Gökalp’ta bulmaktayız.

Farabi, İbn Miskeveyh, İbn Sina, İbn Rüşd, Gazali, Maverdi, Şehristani, İbn Haldun gibi birçok Ortaçağ İslam düşünürleri çağlarını aşan eserler bırakmışlardır. Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu Ortaçağ'da yaşamamıştır.

14. yüzyılda İslam dünyası özellikle Endülüs gibi bilim merkezleri, siyasi parçalanma ve iç kargaşalarla istikrarsız bir döneme girmiş, Endülüs’ün büyük bir bölümü Hıristiyanların eline geçmiş, hanedanlıklar arasındaki şiddetli anlaşmazlıklar ve savaşlar düşünce ve bilimde de çöküşe neden olmuştur. İslam dünyasının diğer coğrafyalarında da durum pek farklı değildir. Bilim zihniyetinde de skolastik bir döneme girilmiştir.

Sosyoloji ve din sosyolojisinin kimilerine göre müjdecisi, kimilerine göre mucidi/kurucusu olma onuruna sahip İbn Haldun böylesi bir dönemin zirve ismidir. Bir dünya tarihi olan Kitabü’l-İber’ine giriş olarak yazdığı, daha sonra genişlettiği ‘Mukaddime’si de sosyoloji- nin ve din (İslam) sosyolojisinin ilk klasiği olma ayrıcalığını taşımaktadır.

Mukaddime’nin Türk- çeye çevirisi, her ne kadar dünya dillerinde ilk olma özelliği taşıyorsa da ancak 1860’ta tamamlanıp yayınlanabilmiştir. Çevirmeni ve takipçisi Ahmet Cevdet Paşa’dan sonra da ciddi takipçileri olmamıştır.28

Gazali (1058-1111)

Ali Abdülvadid el-Vafi, Abdülhadi el-Cevheri, Muhammed el-Behi, Salah M. Fevval, Zeynep Rıdvan, Zeydan Abdülbaki, Saniye M. Haşşab, Beşaret Ali, Ali Şeriati ile İlyas Ba-Yunus ve Ferit Ahmet gibi düşünürlerin eserleri özgün bir İslam sosyolojisi oluşturma çabaları olarak hatırlanabilir. Maverdi Ortaçağ'da yaşamıştır.

Aslında sosyolojinin kurucusu A.Comte’nin Tanzimat hareketinin başlatıcısı Mustafa Reşit Paşa’ya yazdığı mektupla, daha sonra Fransız pozitivistleriyle yapılan yazışmalar ve yine bu dönemde dergilerde Batılı sosyologlardan çevriler vb. dikkate alınacak olursa, Türkiye’de sosyolojinin ve din sosyolojisinin ön tarihini Tanzimat döneminden başlatmak mümkündür.

Ekonomik hayatta liberalizmi benimseyen ve iş hayatında Müslümanların da anonim şirketler kurmasını öneren Ahmet Cevdet Paşa, önemli eserlerinden biri olan “Tezakir”de ekonomik buhran ile ahlaki çöküş arasında paralellik kurmaktadır.

II. Meşrutiyet döneminde Batı’daki sosyoloji ekollerinin hemen hemen hepsinin Türkiye’ye aktarılması ve siyasi akımlarla bütünleşmesi, toplumsal sorunları çözmede, Osmanlı özelinde “devleti nasıl kurtarırız?” sorusunun ancak siyaset aracılığı ile çözümleneceğine inanılmasından kaynaklanmaktadır. Bu dönemde Osmanlı’ya aktarılan sosyoloji ekolleri ve siyaset anlayışları sadece Durkheim-Gökalp, Le Play-Prens Sabahattin akımları ile sınırlı değildir. Bunların yanı sıra, Mustafa Suphi Marksist sosyolojiyi, Ahmet Şuayp organist sosyolojiyi, Ahmet Rıza pozitivist sosyolojiyi ve bu sosyolojilerin bağlı oldukları siyasi anlayışları temsil etmektedirler. Ancak, bunlardan Durkheim ve Le Play’ın sosyolojik görüşlerine dayalı olarak kurulan iki ekol dışındakiler bir iz bırakamadan kaybolmuşlardır.

Bir dönem Washington’daki Amerikan Üniversitesi İslami Araştırma- lar Merkezi’nin başkanlığını da yapmış olan Şerif Mardin’in din sosyolojisi alanındaki en önemli eserleri, “Din ve İdeoloji”, “Modern Türkiye’de Din ve Siyaset”, “Bediüzzaman Said Nursi Olayı: Modern Türkiye’de Din ve Toplumsal Değişim” adlı çalışmalardır.

Emeviler ve Abbasiler döneminde, özellikle de Harun Reşit’le yakalanan gelişme çizgisi Me’mun döneminde (813-833) ‘Beytü’l-Hikme’lerin kuruluşuyla zirveye çıkmış, İslam bilginleri tarafından eski Yunan düşünürleri (Eflatun, Aristo, Hipokrat, Öklid, Batlamyus vb.) başta olmak üzere diğer ülkelerdeki (İran, Hint) felsefe ve doğa bilimi düşünürlerinin eserleri Arapçaya çevrilmiştir. Doğru cevap A'dır.

Farabi, İbn Miskeveyh, İbn Sina, İbn Rüşd, Gazali, Maverdi, Şehristani, İbn Haldun gibi birçok Ortaçağ İslam düşünürleri çağlarını aşan eserler bırakmışlardır. Doğru cevap C şıkkıdır.

İslam bilginlerinin eserlerinde din sosyolojisi bakımından çok önemli bilgileri, çözümlemeleri bulmak mümkündür. Onlar din-toplum ilişkilerimi, dini gruplaşmalara dair görüşlerini klasikleşmiş bilimlerin içinde incelemişlerdir. Bu anlamda tefsir, hadis, fıkıh, felsefe, kelam, tasavvuf gibi bilim dallarında yazılan eserlerde genel ve özel din sosyolojisi konularının işlendiği görülmektedir. Doğru cevap D'dir.

İslam dünyasında, din sosyolojisinin öncüsü ve hazırlayıcısı olarak dikkati çeken ilk isimlerden biri Farabi’dir. Doğru cevap B'dir.

Eksik toplumlar (el-ictimaatü gayrü’l-kamile): Eksik toplumlar kendi içinde, (1) köy (karye), (2) mahalle, (3) sokak (sikke) ve (4) hane (menzil) olmak üzere dört alt kısma ayrılmaktadır. Doğru cevap A'dır.

Cahil toplum (el-medinetü’l-cahiliyye): Gerçek mutluluğu fark edemeyen ve mutlak monarşi ile yönetilen ‘cahil toplum’ halkı, servet, şehvet, itibar gibi değerlere ulaşmayı hayatın gayesi ve gerçek mutluluk zanneder. Farabi cahil toplumlarında da altı farklı alt türü olduğunu belirtmektedir. Doğru cevap C'dir.

El-medinetü’l-mütebeddile, değişmiş toplum anlamında kullanılmaktadır. Doğru cevap A'dır.

Ali Süavi’ye göre toplumsal ahlak büyük ölçüde bozulmuştur. Bu durum, başta siyaset olmak üzere bütün toplumsal kurumları etkilemektedir. Anlam ve değerini İslam’dan alan bir ahlaki anlayışın tekrar kurulması halinde bütün bu bozulma ve çöküşün önüne geçilebilir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Münif Paşa ise, eğitim yoluyla toplumun düzeleceğine inanmaktadır. Doğru cevap C'dir.

Cumhuriyet döneminde din sosyolojisi öğretimi, kurumsal olarak ancak 1949’da Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nin açılmasıyla yeniden programa alınmıştır. Doğru cevap C'dir.

Farabi, daha çok eski Yunan filozoflarından Aristo ve özellikle de Eflatun’un etkisinde kalarak bir ideal toplum teorisi geliştirmiş ve dikkate değer toplum sınıflamaları yapmıştır. Doğru yanıt C şıkkıdır.

Farabi, ‘erdemsiz toplum’u anlatırken ise gerçek/yaşanan toplumu resmetmektedir. Erdemli toplumun zıddı olan erdemsiz toplumun dört şekli vardır:
1. Cahil toplum (el-medinetü’l-cahiliyye): Gerçek mutluluğu fark edemeyen ve mutlak monarşi ile yönetilen ‘cahil toplum’ halkı, servet, şehvet, itibar gibi değerlere
ulaşmayı hayatın gayesi ve gerçek mutluluk zanneder. Farabi cahil toplumlarında
da altı farklı alt türü olduğunu belirtmektedir.
2. Günahkar toplum (el-medinetü’l-fasıka): ‘Günahkar toplum’, erdemli toplum gibi
görünse de, aslında bir tür cahil toplumdur.
3. Değişmiş toplum (el-medinetü’l-mütebeddile): ‘Değişmiş toplum’, önceden erdemli bir toplum iken sonradan değişip dönüşerek erdemsizleşmiş toplumdur.
4. Şaşkın toplum (el-medinetü’d-dalle): ‘Şaşkın toplum’ ise, hiçbir hedefi olmayan
bozulmuş bir toplumdur. Doğru yanıt E şıkkıdır.

Gazali, sosyal olayları, organizmacı teorilerde olduğu gibi, canlıların organlarıyla karşılaştırmalar yaparak açıklamaya çalışmaktadır. Ona göre toplum, bir canlıya benzemekte ve tıpkı canlıda olduğu gibi çeşitli organlar, toplumdaki çeşitli fonksiyon ve mesleklere karşılık gelmektedir. Örneğin, yargıç toplumun arzusu, polis öfkesi, devlet başkanı ise kalbi ve sağduyusudur. İnsanın yaratılışı gereği yalnız yaşayamayacağını ve yaşayabilmek için toplumsal bir hayat sürmenin zorunlu olduğunu belirten Gazali’ye göre dinin, bir yandan tamamen ferdi ilgilendiren sübjektif bir yönü olduğu gibi, diğer yandan bir de toplumu ilgilendiren objektif bir yönü bulunmaktadır. Doğru yanıt D şıkkıdır.

Görüşlerini daima gözleme dayandırması, İslam dünyasında ortaya çıkan olaylarla
sosyal faktörler arasında ilişkiler kurması ve tabii ki din-toplum ilişkileri ve dinin toplumsal işlevleri üzerinde durması İbn Haldun’a din sosyolojisinin tarihçesi içerisinde, haklı olarak, oldukça ayrıcalıklı bir yer kazandırmaktadır. Nitekim İbn Haldun, İslam dünyasının düşünce açısından büyük durgunluk geçirdiği bir dönemde yaşamış olması nedeniyle kendi devrinde çok etkili olamasa da, sonraki yüzyıllarda büyük etkiler meydana getirmiştir. Bu çerçevede, Mukaddime’si çeşitli dillere çevrilen ve üzerinde önemli araştırmalar yapılan İbn Haldun’un, Katip Çelebi, Naima ve Ahmet Cevdet Paşa gibi Osmanlı bilginleri üzerinde ciddi etkileri olduğu gibi; ayrıca G. Vico, J. J. Rousseau, Montesquieu, Malthus, Nietsche, Machievel ve A. Toynbee gibi Batılı düşünür ve bilim adamlarını da etkilemiştir. Doğru yanıt D şıkkıdır.

Batı’da, sosyolojinin felsefi bir geleneği vardır. Sosyoloji, felsefi düşüncenin toplum olayları üzerine eğilmesi sonucu doğmuştur. Ülkemizde ise, İbn Haldun’un etkisiyle sosyolojinin ilk habercileri tarihçiler olmuştur. Katip Çelebi, Naima, Müneccimbaşı, Pirizâde, Ahmet Cevdet Paşa, Mizancı Murat Bey bunun örnekleridir. Özellikle A.Cevdet Paşa, tarihi sosyolojik açıdan ele alan ilk tarihçidir. Doğru yanıt B şıkkıdır.

Osmanlı Devleti’nin ve aydınlarının bakışlarını dışarıya, Batı’ya çevirmelerinin nedeni,
sorunlarını çözmek için başka yol bulamamaları, Batılılaşmayı çözüm olarak görmelerinden kaynaklanmaktadır. Osmanlı’nın Batı seçimi bilinçli bir devlet siyasetiydi. Bu yeni siyasi seçimin amacı, Osmanlı Devleti’nin toplumlararası ilişkilerde azalan etkinliğini yeniden arttırmaktır. Osmanlı’nın Batı seçimi içinde kazanacağı yeni kimliğini tanımlamak ve bu seçimin getireceği yeni sorunlara çözüm aramak için, Batı’da olduğu gibi bir bilime ihtiyacı vardı. O nedenle, Batı’daki sorunları çözmek adına kurulan sosyoloji bilimi Batı’da ortaya çıkar çıkmaz, devleti yıkılmaktan kurtarmak amacıyla, Osmanlı’nın tercihi olan yeni siyaseti resmi bir ideoloji olarak savunmak üzere Türkiye’ye aktarılır. Doğru yanıt A şıkkıdır.

Türkiye’de din sosyolojisinin kısa tarihi içerisinde Ziya Gökalp, II. Meşrutiyet Döneminin
olduğu kadar, Cumhuriyet döneminin de en önemli din sosyologu ve ideologudur. Asıl din sosyolojisini, E. Durkheim sosyolojisinin Türkiye’deki temsilcisi olup, din anlayışında da Durkheim’in etkisinden kendini kurtaramamış bulunan Ziya Gökalp’ta bulmaktayız. Ziya Gökalp’ın üzerinde önemle durduğu konulardan birisi de dindir. Ona göre din
toplum tarafından oluşturulan ve toplumlar için zorunlu, vazgeçilmez bir kurumdur. Bu
nedenle Gökalp hayatının her döneminde dine önem vermiştir. Doğru yanıt B şıkkıdır.

Gökalp, dinin de milli bir şekilde yaşanmasını ister. Bu da dinin milli dile aktarılması
ile mümkün olacaktır. Türkçülüğün Esasları adlı eserinde “Dinde Türkçülük” başlıklı bölümüne bir buçuk sayfalık yer ayırmış, burada da yalnız Türkçe ezan ve hutbe konusunu ele almıştır.Bu kısa açıklamalardan Ziya Gökalp’ın genel ve özel din sosyolojisinin gerek II. Meşrutiyet döneminde ve gerekse Cumhuriyet’in ilk yıllarında ne denli dinamik ve işlevsel bir yapıya sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle onun modern Türk din sosyolojisi biliminin öncüsü ve hatta kurucusu olduğu söylenebilir. Doğru yanıt B şıkkıdır.

Türkiye’de Batılı anlamda sosyoloji ise, II. Meşrutiyet öneminde, A.Comte’nin kurup
Durkheim’in geliştirdiği sosyoloji okulunun düşüncelerini seyen Ziya alp ile Le Play’ın
kurduğu sosyal bilim okulunun görüşlerini savunan Prens Sabahattin vasıtasıyla girmiştir. Doğru yanıt C şıkkıdır.

Ahmet Cevdet Paşa, gerçek bir sosyoloji - ve din sosyolojisi - malzemesi olan İbn
Haldun’un Mukaddimesi’ni Türkçeye ilk kazandıran kişidir. İbn Haldun’un asabiyet teorisini Osmanlı Devleti’ne uygulayan Ahmet Cevdet Paşa, Haldun’un ‘tavırlar nazariyesi’ni de Katib Çelebi, Müneccimbaşı, Naima gibi Osmanlı tarihçilerine benzer bir anlayışla aktarmış ve her devlet gibi Osmanlı Devleti’nin de kuruluş, yükseliş, duraklama, gerileme ve çöküş safhalarından geçeceğini, ancak beşinci tavrın, tıpkı diğer Osmanlı tarihçilerinin söylediği gibi, değiştirilebileceğini belirtmiştir. Paşa için nesebe dayanan kavmi asabiyet ile ortak değerlere ve inanca dayanan manevi asabiyetin birleşmesi, bir devletin sağlıklı ve uzun ömürlü olmasının gerekçesidir. Doğru yanıt B şıkkıdır.

"E " seçeneği harici diğer seçenekler sosyolojinin konu alanıdır.
" E" de verilen bilgi antropoloji 'ye aittir.

R. Otto, dini “kutsalın tecrübesi” olarak tanımlamıştır. Otto’ya göre din, insanın kutsalla ilişkisidir. Kutsal olarak bilinen veya kabul edilen şey, öncelikle sadece dini alanda kendini gösteren özel bir değerlendirmedir.

Din; bir tanımda ampirik olmayan değer koyucu bir inanç sistemi (T. Parsons); bir tanımda tek başına bireyin kendisini ilahi kabul ettiği şeyle münasebet halinde mülahaza ettiği durumdaki duyguları, hal ve hareketleri ve tecrübelerinden ibarettir.

Dinin sadece olumlu işlevleri değil, aynı zamanda olumsuz, yapıcı olmayan işlevleri de mevcuttur. Seçeneklerde her iki işlevinden de örnek verilmiştir.
Dolayısıyla tüm seçenekler doğrudur.

İlk sistematik din sosyolojisi eserinin yazarı Joachim Wach’a göre din sosyolojisinin gerçek konusu, dini tecrübenin inanç, ibadet ve cemaat boyutlarıdır; din sosyolojisi, bunların her birini tipolojik ve karşılaştırmalı olarak inceler.

" D" seçeneği Fonksiyonel (işlevsel) tanıma uymaktadır. Bir ölçüde formal ve geniş tanımlar olarak da isimlendirilebilecek olan işlevsel tanımlarda din, birey ve toplum hayatında hangi işlevi yerine getirdiğine bağlı olarak tanımlanmaktadır. Bu yaklaşımı benimseyenler, dinin özde ve temelde ne olduğu ile değil, ne yaptığı ve insan ve toplumu nasıl etkilediği ile ilgilenmektedirler.

Bir diğer subtantif din tanımı da Peter L. Berger’e aittir. Berger, R. Otto ve M. Eliade’dan yararlanarak dini şöyle tarif eder: “Din, kendisiyle kutsal bir kozmozun tesis edildiği beşerî girişimdir.” Berger’in bu tanımında vurgu, insanoğlunun özel bir dünya türü, yani kutsalla ilişkili aktivitesi üzerinedir.

Dinin başka bir işlevi, yapılandırma olarak belirlenebilir. Geleneksel Hint kast sistemi buna örnektir. Siyasi liderlere büyük avantajlar sağlayan bu kendine özgü ve son derece karmaşık yapı büyük bir ihtimalle Brahman ruhbanlığının bir ürünüdür. Din, toplumun sosyo-kültürel yapısında etkili olan bir fenomen olup yapılandırma işleviyle de bağlantılı olarak aynı zamanda toplumu düzenleyici kurallar sistemidir.

Dinin bir diğer başat sosyal işlevi, bütünleştirme işleviyle yakından ilgili olan organizasyon işlevidir. Peygamberlerin karizmatik liderliği etrafında inanan insanların oluşturduğu organizasyondan tutun çeşitli dini grup, hareket, cemaat, oluşum, parti ve kurumların organizasyonları, bürokratik ve hiyerarşik yapılanmaları, siyasal ve toplumsal düzen ve düzenlemeler oluşturmaları, tarihsel ve çağdaş olarak dinin organizasyon işlevinin önemini ortaya koymaktadır.

Batı dillerinde din (religion) sözcüğü, köken itibariyle Latince ‘religio’dan gelmekte, “religio” da, Lucretius (M.Ö. 99 - M.Ö. 55) ve Cicero’nun (M.Ö. 106 - M.Ö. 43) verdikleri bilgilere göre ‘religare’ veya ‘religere’ kökünden gelmektedir. Bu bağlamda doğru seçenek C seçeneğidir.

Bilindiği üzere ilk kez Fransız sosyal filozof Auguste Comte (1798-1857) tarafından
kullanılmış olan sosyoloji, Latince “toplum” anlamına gelen “socius” ve Yunanca “bilgi”
anlamına gelen “logos” kelimelerinin, bir araya getirilmeleri sonucu oluşmuş ve bilim
dilinde bu haliyle yaygınlaşmış bir terimdir. Bu kapsamda doğru seçenek A seçeneğidir.

Türkçede başlangıçta “ilm-i ictimâ”, “ilm-i ictimâî”, “ictimâiyât” ve daha sonra ise “toplumbilim” gibi ifadelerle karşılanmışsa da sosyoloji terimi, yaygın bir kabul görmüştür. E seçeniğinde yer alan ifade teknoloji kelimesinin Türkçe karşılığıdır. Bu bağlamda doğru seçenek E seçeneğidir.

Sosyoloji, bağımsız bir bilim dalı olarak ortaya çıkışından beri, konusu gereği dinsel araştırmalarla yakından ilişkili olmuştur. Hatta Auguste Comte kendi yeni bilimini, sosyolojiyi, eşit derecede hem din hem de bilim olarak görmüştür. “Pozitif Felsefe Dersleri” ve ayrıca “Pozitif Politik Sistem” adlı kitaplarında Comte, ilk önce sosyal fizik diye adlandırdığı sosyolojiyi, sadece bilimlerin kraliçesi olarak değil, aynı zamanda giderek tüm var olan dinleri görüş mesafesinin dışına iten yeni ‘pozitivizm dini’nin de temeli olarak tasavvur etmiştir. Bu bağlamda doğru seçenek A seçeneğidir.

Dine sosyolojik bakışa gelince, o da dini, o dine mensup bireyleri, toplumsal evreninden
soyutlayarak değil, tersine toplumsal evren içinde etkileşim halindeki durumuyla ele almayı gerektirir; çünkü din, sosyal ilişki temelinde gerçeklik kazanır, toplumda, insan birlikteliğiyle yaşanır. Bu kapsamda doğru seçenek B seçeneğidir.

Sosyolojik bakışın en önemli getirilerinden biri, sorgulama, eleştirme, yanlış telakkileri yıkma, sırrı ifşa etme veya büyü bozmadır. Bu kapsamda doğru seçenek D seçeneğidir.

Dine sosyolojik bakışın ayrılmaz bir unsuru olan sorumlu yaklaşımla; din kurumuna; dinin sosyal gerçekliğine; dini inanç, düşünce, tutum, davranış ve olaylara; çeşitli dini yaşayış ve dindarlıklara daha dikkatli bakmak, onları daha ciddi, tarafsız, ön yargısız inceleme ve araştırmalarla ortaya koymak mümkün olur. Bu bağlamda doğru seçenek D seçeneğidir.

Din, etkili bir sosyal gerçeklik ve temel bir toplumsal kurum olduğu için, sosyolojinin gelişiminin başından itibaren sosyolojik araştırmalar açısından oldukça önemli bir toplumsal fenomen olarak kabul edilmiştir. Nitekim Auguste Comte, Emile Durkheim, Herbert Spencer, Karl Marks, Max Weber gibi sosyolojinin önde gelen isimleri, dini sosyal hayatın vazgeçilmez bir veçhesi ve geçmişle günümüzü anlamada zorunlu bir pencere olarak telakki etmişlerdir. Bu ifade içerisinde yer almayan ve M.Ö. 400 yıllarında yaşamış D seçeneğinde yer alan Sokrates, sorunun doğru yanıtı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Allah tarafından vahiy yoluyla ve peygamberleri aracılığıyla va’z edilen ve bağlılarını dünya ve ahirette mutluluk ve kurtuluşa götüren, inanç ve amellerden oluşmuş bir kurumdur. Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın daha kısa ifadesiyle din, “zevi’lukulu, hüsni ihtiyarlariyle bizzat hayırlara sevkeden bir vaz’ı İlâhîdir.” Bu tanımlarda İslam dinine özgü bir tanımlama çabası olduğu açıktır. Bu kapsamda doğru seçenek A seçeneğidir.

Din, E. B. Tylor’a göre ruhsal varlıklara inanç; R. Otto’ya göre insanın kutsalla ilişkisi; M. Müller’e göre duygular ve aklın nüfuz edemediği şeylerle ilgili bir takım inanç ve uygulamalardan meydana gelen bir sistem; G. Mensching’e göre ise insanın kutsalla hayatî ilişkisi ve kutsalla çevrilmiş insanın cevabî davranışlarıdır. Bu bağlamda doğru seçenek A seçeneğidir.

DİNİN SOSYOLOJİK MANASI
Yapılan araştırmalara göre din, insanın zorunlu bir boyutunu oluşturmaktadır. İnsan, tabiatı gereği dindar (din ve inanç sahibi, dine mensup) bir varlıktır. İnsan, yine İbn Haldun’un (1332-1406) ifade ettiği gibi tabiatı gereği sosyal bir varlıktır. O halde din de tabiatı gereği toplumsal bir olgudur. Bu çıkarıma mantıksal olarak ulaşılabilmektedir, ama tarihsel ve sosyolojik olarak insanın dindar ve toplumsal bir varlık, dinin de toplumsal bir fenomen olduğu açıkça gözlenebilmektedir. Din, farklı bireysel düzlemlerde, ama toplumda, toplumsal olarak yaşanmakta, kolektif bir biçimde, toplumsal hayatın ayrılmaz bir parçası olarak tecrübe edilmektedir. Tek tek bireylerden dinsiz veya inançsız olmayanların olduğu veya olabileceği tartışılabilse de, herhangi bir toplumun ve toplumsal hayatın bütünüyle dinsiz veya inançsız olduğu ya da olabileceği tartışılamaz; çünkü tarihte ve günümüzde, yapılan bilimsel araştırmaların da gösterdiği gibi böyle bir toplum var olmamıştır. Hangi din ve inanç olursa olsun, bu din ve inanç nasıl yaşanırsa yaşansın, her toplum mutlaka dine veya dinlere mensuptur.
O halde Emile Durkheim’in (1858-1957) da belirttiği üzere din, bütün insan toplumlarında karşılaştığımız evrensel sosyal bir fenomendir. Çağdaş birçok din bilimci ve sosyal bilimci dinden evrensel bir olgu olarak bahsederler. Örneğin K. Davis’e göre din, toplumda öyle evrensel, devamlı ve her şeye nüfuz eden bir olgudur ki eğer onu hakkıyla anlayamazsak toplumu da doğru kavrayamayız. E. Norbeck ise dinin kültürel olarak evrensel olduğunu söylemektedir.

Dine sosyolojik bakışa gelince, o da dini, o dine mensup bireyleri, toplumsal evreninden soyutlayarak değil, tersine toplumsal evren içinde etkileşim halindeki durumuyla ele almayı gerektirir; çünkü din, sosyal ilişki temelinde gerçeklik kazanır, toplumda, insan birlikteliğiyle yaşanır. Din, gerçek anlamına ancak kendisine bağlı birlik veya topluluk ya da grupta bulabilir. Dinî bir dünyada yaşamak, dini bir birliğe mensubiyete ihtiyaç gösterir. Bu gerçekliğe bakarak din sosyolojisi, dinin sosyal yönlerini; dini davranış ve olayları geniş çaplı toplumsal olay ve eylemlerin parçaları olarak görür ve de dinsel olay ve olguların, karşılıklı bağımlılık ağıyla birbirine bağlanan toplumsal öznelerin tesadüfî olmayan birlikteliğiyle gerçekleştiği esasından hareket eder. Bu bağlamda dine sosyolojik yaklaşım, sosyal ilişki, süreç, oluşum, grup ve kurumlarda dinin etkisi; dinsel grup ve kurumların oluşum, süreklilik ve yok oluşları; gruptaki bireylerin dinsel davranışları; dini grup içindeki birlik ve çatışma durumları; dinsel gruplar arasındaki çatışmalar veya uzlaşmaya dayalı ilişkiler üzerine odaklanır.
Sosyolojik bakışın kendine özgülüğünü anlamanın önemli bir yolu, toplumsal eylem,olay ve olguların karmaşık yapısının olduğunu ve dolayısıyla onlar hakkında kestirmeden, sağduyu bilgisiyle veya ön yargıyla kesin önermeler kurmaktan kaçınmak gerektiğini bilmekten geçer. Sosyolojik bakış çok boyutlu bakıştır. Örneğin sosyal kurumun, farklı, fakateş-güdümlü, ilişkili düşünce ve davranış kalıplarının karmaşık bir ağı olduğunu, sosyalsonuçlara yol açtığını, yönetim ve idamesinde toplumsal değer ve normların merkezî bir rol oynadığını kavramadıkça, bir sosyal fenomen olarak kurumu ve kurumla ilgili konu, eylem ve olayları anlamak, doğru analiz etmek çok zordur.

Din Sosyolojisi
Din, etkili bir sosyal gerçeklik ve temel bir toplumsal kurum olduğu için, sosyolojinin gelişiminin başından itibaren sosyolojik araştırmalar açısından oldukça önemli bir toplumsal fenomen olarak kabul edilmiştir. Nitekim Auguste Comte, Emile Durkheim, Herbert Spencer, Karl Marks, Max Weber gibi sosyolojinin önde gelen isimleri, dini sosyal hayatın vazgeçilmez bir veçhesi ve geçmişle günümüzü anlamada zorunlu bir pencere olarak telakki etmişlerdir. Sonuçta din, sosyolojinin ana konuları arasındaki yerini almış ve sosyologların temel ilgi alanlarından olmuş, buradan da din sosyolojisi doğmuştur. Esasen sosyolojinin bağımsız bir bilim dalı olarak ortaya çıkmasında başta gelen sosyologlar, din sosyolojisinin de erken dönem seçkin temsilcileridir. Bu durumda din sosyolojisinin, sosyolojinin başlangıcından ayrı tutulamayacağı açıktır.

Dinin Tanımı
Din üzerine yapılan tanımlardan her biri, dinin belli bir yönüne veya bazı yönlerine dayanmaktadır. Bazı din tanımlarında dinin bilgi ile ilgili iddiaları ağır basmakta, konunun psikolojik cephesi ihmal edilmektedir. Bazı tanımlarda ise ahlak ve duygu konusu ön plana çıkmaktadır. Bazı bilim adamları dinin kültürel tarafına ağırlık vermekte, bazıları aşkın boyutunu öne çıkarmaktadır. Bir psikolog dini çok kere yaşanan bir tecrübe; bir sosyolog sosyal bir kurum; bir kelamcı akıl ve nakille müdafaa edilebilen bir sistem olarak görür. Bunlara bir de dinin aleyhindeki görüşlere temel teşkil eden tanımlar, sözgelimi Marks’ın, Freud’un veya Comte’un tanımları katılacak olunursa, işin içinden çıkmak daha bir zorlaşacaktır.
Örneğin İslam kelamcılarına göre din, Allah tarafından vahiy yoluyla ve peygamberleri aracılığıyla va’z edilen ve bağlılarını dünya ve ahirette mutluluk ve kurtuluşa götüren, inanç ve amellerden oluşmuş bir kurumdur. Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın daha kısa ifadesiyle din, “zevi’lukulu, hüsni ihtiyarlariyle bizzat hayırlara sevkeden bir vaz’ı İlâhîdir.” Bu tanımlarda İslam dinine özgü bir tanımlama çabası olduğu açıktır.
Din, E. B. Tylor’a göre ruhsal varlıklara inanç; R. Otto’ya göre insanın kutsalla ilişkisi; M. Müller’e göre duygular ve aklın nüfuz edemediği şeylerle ilgili bir takım inanç ve uygulamalardan meydana gelen bir sistem; G. Mensching’e göre ise insanın kutsalla hayatî ilişkisi ve kutsalla çevrilmiş insanın cevabî davranışlarıdır.
Din, C. Geertz’in tanımında, “insanlarda, genel bir varlık düzenine ilişkin kavramlar formüle ederek ve bu kavramları bir gerçeklik atmosferiyle kaplayarak, o gerçeklik atmosferi içinde eşsiz derecede gerçekçi görünen güçlü, geniş kapsamlı ve uzun süreli ruhsal durum ve motivasyonlar tesis etmeye çalışan bir semboller sistemi”; E. Durkheim’ın tanımında kutsal şeylerle ilgili ve kendilerini kabul edenleri kilise denen manevi bir topluluk halinde bir yere toplayan inanç ve eylemlerden meydana gelen dayanışmalı bir sistemdir.
J. Frazer’in tanımında; tabiatın ve beşer hayatının akışına yön verdiğine ve onu idare ettiğine inanılan üstün güçlerin insan için elverişli hale getirilmesi; M. Yinger’in tanımında ise bir grup insanın, insan hayatının nihai problemleriyle mücadele vasıtası olarak kullandığı inanç ve uygulamalar sistemidir.
Din; bir tanımda ampirik olmayan değer koyucu bir inanç sistemi (T. Parsons); bir tanımda tek başına bireyin kendisini ilahi kabul ettiği şeyle münasebet halinde mülahaza ettiği durumdaki duyguları, hal ve hareketleri ve tecrübelerinden ibaret (W. James); bir tanımda insanı aşan ve insanın kendilerine bağlı olduğunu hissettiği güç veya güçlere inanıp bağlanma (M. Jastovs); bir tanımda insanı varlığının nihâî şartlarına bağlayan sembolik bir form ve davranışlar bütünü (R. Bellah); bir tanımda bizim dışımızda olan manevi veya ahlaki güç diyebileceğimiz bir güce karşı bir bağlılık duygusunun şu veya bu biçimdeki bir anlatımından ibaret (R. Brown); bir başka tanımda ise başka türlü açıklanması mümkün olmayan izah etme girişimi, umutsuzluk sahiline inşa edilmiş bir ümit kalesidir (R. Niebuhr).
Görüldüğü gibi din, farklı biçimlerde tanımlanmaktadır; ama anlaşılmaktadır ki, sonuçta dinin tanımı konusu, karmaşık ve problematik bir konudur. Dini tanımlamak kolay bir iş değildir.

R. Otto, dini “kutsalın tecrübesi” olarak tanımlamıştır. Otto’ya göre din, insanın kutsalla ilişkisidir. Kutsal olarak bilinen veya kabul edilen şey, öncelikle sadece dini alanda kendini gösteren özel bir değerlendirmedir. Kutsallık noktası, dinin bütünüyle kendine özgülüğünü ifade eder ve aynı zamanda bütün dinlerde ortaktır. Bu durumda din sosyolojisinin görevi, bu genel din kavramından hareketle, insanın kutsalla ilişkisinin ifadesi olan somut sosyal fenomenleri tespit ve tasvir etmek olmalıdır.
Din sosyolojisini din bilimleri içinde ele alan J. Wach, din hakkında yapılmış olan tanımların incelenmesiyle kendisinin işi olmadığını, ama en zengin, en kısa ve en basit tanımın da Otto’nun “Din kutsalın tecrübesidir” tanımı olduğunu söylemektedir. Wach’a göre dinin bu şekilde anlaşılması dini tecrübenin objektif özelliği üzerinde ısrar etmekte ve onun yalnızca sübjektif tabiatı üzerinde ısrar eden psikolojik teorilere karşı çıkmaktadır.
Otto’nun “korkutucu ve büyüleyici sır” olarak karakterize ettiği tecrübe, onu tasvir etmek, analize tâbî tutmak ve anlamını bilimsel bir biçimde kavramak için yapılacak her girişime kesin olarak meydan okumaktadır.
Melford Spiro’nun din tanımı da temelde substantif tanımlara dahil edilebilecek özellikler taşımaktadır. Spiro’ya göre din “kültürel olarak talep edilen insanüstü varlıklarla kültürel olarak kalıplaşmış etkileşimden oluşan bir kurumdur”. Bu tanım, kurumla sosyal olarak paylaşılmış inanç ve davranış kalıplarına işaret etmektedir. Bütün kurumlar, inançları, eylem kalıplarını, değer sistemlerini içerirler; dinin son tahlilde özelliğidir ki inançlar, eylem kalıpları ve değerler “insanüstü varlıklar”a gönderme yapar.
Spiro’nun din tanımı, sosyolojik bir tanımsal stratejinin iyi bir örneğidir, zira tanımdaki kategorilerin hepsi -”kurum”, “kültürel olarak kalıplaşmış”, “kültürel olarak talep edilen”-, sosyolojik olarak uygundurlar. Spiro’nun “insanüstü varlıklar” kavramıyla ilgili tasviri de sosyolojik düzlemde önemlidir; zira bu kavram, güç duygusuna vurgu yapmaktadır. “İnsanüstü varlıklar”, insanoğlundan daha güçlü varlıklar, insanlara yardım eden veya acı veren ve fakat insan eylemleri tarafından etki altına alınamayan varlıklar olarak tanımlanırlar.
Bir diğer subtantif din tanımı da Peter L. Berger’e aittir. Berger, R. Otto ve M. Eliade’dan yararlanarak dini şöyle tarif eder: “Din, kendisiyle kutsal bir kozmozun tesis edildiği beşerî girişimdir.” Berger’in bu tanımında vurgu, insanoğlunun özel bir dünya türü, yani kutsalla ilişkili aktivitesi üzerinedir. Bu kutsal dünya, gündelik dünyadan her halükarda farklıdır. O halde burada dinin özü ve en önemli tanım noktası, kutsal olarak ifade edilen bir şeyle ilgili olmasıdır.

Din kavramını işlevsel olarak ele alan ve tanımlayan Durkheim’a göre “Bir din, kutsal şeyler, yani ayrı tutulan ve yasak kabul edilen şeylerle ilgili inanç ve pratiklerden ibaret birleşik bir sistemdir. Bu inanç ve pratikler, onları kabul eden kimseleri kilise denen manevi bir topluluk halinde bir yere toplar. Tarifimizde yer alan ikinci unsur, birincisinden daha az önemli değildir. Çünkü din fikrinin, kilise fikrinden ayrılamayacağını göstermekle dinin gayet ortak bir şey olduğunu hissettirir.”

Wach’a göre din ile toplum arasındaki karşılıklı ilişki yakından ve sistematik bir şekilde incelenecek olursa, dinin toplum üzerindeki etkisinin birinci derecede olduğu görülür. Dinin insan topluluklarının bilgi, inanç, ahlak ve zihniyetleri ile örgütlenmeleri üzerinde güçlü etkileri olmaktadır. Bu etkileri geçmiş topluluklarda görmek mümkün olduğu gibi günümüz modern toplumlarında da çeşitli biçimlerde görmek mümkündür. Dinin tabii grup veya birlikler üzerinde etkisi olduğu gibi sırf dini olarak adlandırılan gruplar üzerinde de merkezî etkisi bulunmaktadır. Din, aile, ekonomi, siyaset, eğitim, boş zamanlar, hukuk ve ahlâk gibi kurumlar, sosyal sınıf ve tabakalar, kültür, kimlik, yerel birlikler, dernek, kulüp, meslekî kuruluşlar vb. üzerinde çeşitli etkileri olan bir fenomen ve kurumdur. Din, toplum üzerinde başlı başına grup oluşturma ve teşkilat kurma yönü itibariyle de etkili olur. Saf dini gruplar örneğinde bunu görmek mümkündür. Din, toplumsal değişimin meydana gelmesinde, toplumsal olayların gerçekleşmesinde, çeşitli toplumsal süreçlerin oluşması ve işlemesinde de güçlü ve belirleyici etkiler gösterir. Ayrıca din toplumun kültürü üzerinde de güçlü etkilerde bulunur. Dinin toplum üzerinde etkili olmasında, özellikle onun meşrulaştırıcılık özelliği önemli bir rol oynar.

Dinin sosyal hayatta en dikkate değer ve kuşatıcı işlevlerinden biri de meşrulaştırmadır. Din, bireysel düzlemde, yapılan davranışı bireyin meşrû olarak görmesini sağlarken, başka bir ifadeyle, bireyin yaptığı davranışı kendi zihin, bilinç ve vicdanında, kendi iç dünyasında, kendi psikolojisinde meşrû olarak görmesini temin ederken, sosyal düzlemde özneler arası ilişki ve etkileşimlerde, sosyal hayatta insanların birbirleriyle kurdukları ilişkilerde, kurumsal ve grupsal ilişkilerde de ortaya çıkan davranışların, sosyal eylemlerin ilişki içindekiler tarafından ve global anlamda toplum tarafından geçerli ve haklı kılınmasını temin eder. Siyasal düzlemde ise din, yönetimin, yönetenlerin veya iktidarın, yönetilenler tarafından kabul edilmesinde işlevsel olur. Din, meşrûlaştırıcı işleviyle sosyal realiteyi yoruma tabi tutarak insanı bu realitenin içine yerleştirir ve hayat için insana bir rehber takdim eder.

Hülasa dinin sosyolojik manası şunları içerir: Din, inanç, bilgi, tecrübe, ibadet, etki, organizasyon, ahlak gibi boyutlarıyla toplumsal bir gerçekliktir; din ile toplum birbirini karşılıklı olarak etkiler. Kutsala, tanrılara, aşkın varlıklara, Tanrı’ya veya Allah’a inanç ve bağlılık olarak din, toplumda, toplumsal ilişkiler temelinde, toplumsal olarak yaşanır; grup ve topluluk halinde varlık sahnesine çıkar. Din, temel toplumsal kurumlardan biri olarak toplumun hemen her alanında, aile, eğitim, siyaset, ekonomi, boş zaman, hukuk gibi diğer kurumlarla etkileşim halinde varlık gösterir. Din, toplumsal birlik ve bütünlüğün ifadesidir; çatışmaya, kuralsızlıklara, anlam krizlerine karşı bir panzehirdir; ama görece çatışma ve savaşların, muhalefet ve ayrılıkların da gerçekleşmesinde etkili olabilir.
Din birçok toplumsal olayın ardındaki güçtür. Din, meşrulaştırıcı niteliğiyle sosyal ilişki biçimlerini, mevcut sosyal düzen ve düzenlemeleri, kurumları, kurumların işleyiş biçimlerini haklılaştırıp geçerli kılar.

Din sosyolojisi, dini sosyolojik bakış açısıyla, önyargısız ve nesnel bir yaklaşımla, toplumsal bir gerçeklik olarak, ama toplumsala indirgemeksizin, toplumsal boyut ve işlevlerine inhisar ettirmeksizin, olduğu gibi, yani din olarak, inananların inandığı biçimiyle, kendine özgü karakteri olan bir fenomen halinde incelemeyi esas alır. Din sosyologu bu esastan hareket edip, anlama, açıklama, betimleme, karşılaştırma, tarihsel analiz, içerik analizi, kamuoyu araştırması, istatiksel analiz, nedensel analiz, gözlem, görüşme, anket gibi yöntem ve tekniklerle ve de başta dinler tarihi, din antropolojisi, din fenomenolojisi, din etnolojisi, din sosyal psikolojisi, din psikolojisi gibi din bilimlerinin yanı sıra genel sosyoloji ve özel sosyolojiler olmak üzere duruma göre farklı bilim dallarından yardım alarak dinin sosyal gerçekliğini araştırıp inceler.

Din, Arapçada ise etimolojik düzlemde ‘d-y-n’ fiil kökünden gelmekte olup borçlu olma, üstün gelme, idare etme, hakimiyet kurma, otorite sahibi olma, yönetme, baş eğdirme veya buyruk altına almak amacıyla güç kullanma, zora başvurma, itaat altına alma, köleleştirme, itaat, kulluk, kölelik, birinin buyruğuna girme, inanma, adet edinme, şeriat, kanun, mezhep, millet, izlenen örnek, usul, âdet, hal, tutulan yol, huy; yargı, sorgu, ceza ve mükafât (karşılık) gibi anlamlara gelmektedir. Kur’an’da da dinin bu anlamlara gelecek biçimde kullanıldığı söylenebilir.

Din sosyolojisi, sosyoloji isminden de anlaşılacağı üzere toplumla ilgilidir. Buna göre dinin bireysel yanları, psikolojik etkileri daha çok din psikolojisi alanına girer.

R. Otto, dini “kutsalın tecrübesi” olarak tanımlamıştır. Otto’ya göre din, insanın kutsalla ilişkisidir. Kutsal olarak bilinen veya kabul edilen şey, öncelikle sadece dini alanda kendini gösteren özel bir değerlendirmedir. Kutsallık noktası, dinin bütünüyle kendine özgülüğünü ifade eder ve aynı zamanda bütün dinlerde ortaktır.

İşlevselci din tanımlamalarına bakıldığında, onlarda, Tanrı kavramına atıfta bulunmayarak sosyal bütünleşmeyi sağlayan, bireysel davranış yönelimini belirleyen veya değer kategorisi olarak görev yapan; kısacası bir anlam sistemi olan bütün düşünce ve davranış tarzları da din olarak kabul edilmektedir. Bu çerçevede faşizm, marksizm, komünizm, laisizm, nasyonalizm, maoizm, hümanizm, psikolojizm, ruhçuluk, ateizm gibi ideolojiler, başka bir ifadeyle teistik olmayan inanç sistemleri veya seküler ideoloji ve ayinler de din olarak görülmektedir.

Melford Spiro’nun din tanımı temelde substantif tanımlara dahil edilebilecek özellikler taşımaktadır. Spiro’ya göre (1966: 96) din “kültürel olarak talep edilen insanüstü varlıklarla kültürel olarak kalıplaşmış etkileşimden oluşan bir kurumdur”. Bu tanım, kurumla sosyal olarak paylaşılmış inanç ve davranış kalıplarına işaret etmektedir. Bütün kurumlar, inançları, eylem kalıplarını, değer sistemlerini içerirler; dinin son tahlilde özelliğidir ki inançlar, eylem kalıpları ve değerler “insanüstü varlıklar”a gönderme yapar.

Organizasyon, sosyalizasyon ve bütünleştirme dinin işlevleri arasındadır.

Din sosyologu, din fenomeninin aşkın boyutlarının dışında sosyal boyutlarını, din ile toplumun karşılıklı ilişkileri esasında ele alır, araştırır. Ancak bu noktada dini sosyal boyutuna indirgememeye dikkat etmek gerekmektedir. Dini salt sosyal boyutuna indirgemek; dinin mahiyetini sosyolojik anlamda dinin toplumsallığına indirgemek, dini, sadece gerçekliğin sosyal inşasının bir bölümü olarak görmek, dini sosyal gerçekliğin bir ürünü biçiminde ele almak demektir. Toplumun dine etkisinden bahsederken, onu salt toplumun bir işlevi olarak gören ve sosyolojizm olarak adlandırılan görüşün durumuna düşerek dini indirgemek, genelde bilimsel yaklaşıma, özelde ise sosyolojik bakışa aykırıdır.

Berger, R. Otto ve M. Eliade’dan yararlanarak dini şöyle tarif eder: “Din, kendisiyle kutsal bir kozmozun tesis edildiği beşerî girişimdir.” Berger’in bu tanımında vurgu, insanoğlunun özel bir dünya türü, yani kutsalla ilişkili aktivitesi üzerinedir. Bu kutsal dünya, gündelik dünyadan her halükarda farklıdır. O halde burada dinin özü ve en önemli tanım noktası, kutsal olarak ifade edilen bir şeyle ilgili olmasıdır.