ilk akla gelen, ekonomik ve finansal kaynaklı krizlerdir. Ancak örgütler açısından birçok faktör krize yol açabilmektedir. Teknolojik değişiklikler, hukuk ve politika alanında yapılan yeni düzenlemeler, sosyo kültürel faktörlerdeki değişiklikler, rakip işletmelerin sayısında artış ve pazarlardaki acımasız rekabet şartları, uluslararası çevre koşullarında yaşanan gelişmeler, kaynak sağlamada karşılaşılan güçlükler, doğal felaketler, üretim ve ürün sorunları, endüstriyel kazalar, yönetim sorunları, yolsuzluklar iyi yönetilmedikleri takdirde işletmeler açısından bir krize dönüşebilmektedir.

• İşletmenin saptama ve önleme sistemlerini yetersiz hale getiren,
• Örgüt personeli üzerinde baskı ve stres yaratan ,Önceden sezilemeyen ve anlaşılmasında güçlük çekilen,
• İşletmenin öncelikli hedeflerini ve hayatta kalmasını ciddi bir şekilde tehdit eden,
• Çözülmesi için acil tedbirler gerektiren bir durumdur.

Kriz olağandışı bir durumdur,Krizler, farklı yerlerde ve değişik zamanlarda oluşan birbirine bağlı birçok olaydan ortaya çıkmaktadır. Her olay, bir zincir reaksiyonu olarak diğerine basamak oluşturmakta ve krizi artırmaktadır. Kriz hassas ve kritik bir durumdur, yanlış uygulamalar işletmeyi yok olma tehlikesiyle karşı
karşıya bırakabilmektedir.

Krizler ciddi bir hastalık gibidir, çözülmesi büyük ve köklü tedbirleri gerektirmektedir.Krizler kritik, mücadele edilmesi gereken örgütsel durumlardır.Krizler örgütlerin genel amaçlarını ve uzun dönemde gerçekleştirmeyi düşündükleri stratejik amaçları tehdit ederler. Krizlerin ortaya çıkıp etkilerini gösterme süreleri arasında farklılıklar bulunmaktadır.Krizler arasında bazı farklı özellikler bulunmasına rağmen, krizlerin özünde, sonuçlarında ve çarelerinde ortak özelliklere rastlanmaktadır.

Krizin dört aşaması şunlardır
• Krizin oluşum aşaması (Prodromal crisis stage)
• Krizin ortaya çıkma aşaması (Acute crisis stage)
• Krizin süreğen hale gelme aşaması (Chronic crisis stage)
• Krizin çözülmesi aşaması (Crisis resolution stage)

Krizin ilk aşaması “krizin oluşumu” ya da “prodromal dönem” dir.

İkinci aşama “krizin ortaya çıkması ya da “akut kriz” dir.

• Uzun süreli grevler
• Yangın ve patlamalar
• Kirlilik ve sızma problemleri
• Hammadde sorunları
• Taşımacılık grevleri
• Dış pazarlarda ortaya çıkan kayıplar

Ekonomik krizler; reel sektör krizleri ve finansal krizler olmak üzere iki grup altında incelenebilmektedir.

• Krizlerin rutin sorunlar kadar kolay çözüleceğine inanılması.
• Uyumsuzluk ortaya çıkartan bütünleşme ve satın alma girişimleri.
• İşletmenin sahip olduğu mevcut kaynak ve yeteneklerin aşılması.
• İşletmenin müşteri tercihlerini izlemede yetersiz kalmas

Hermann’a göre kriz (Hermann, 1972:187); örgütün yüksek öncelikli hedeflerini tehdit eden, krizi önlemek için zamanın sınırlı olduğu, ortaya çıktığında karar vericileri hayrete düşüren, bu nedenle yüksek oranlarda stres yaratan bir durumdur. Doğru cevap A'dır.

Kriz olağandışı bir durumdur. Krizler bazı durumlarda tahmin edilemezken, çoğu zaman tahmin edilebilmektedir. Ortaya çıkıp etkilerini gösterme süreleri arasında farklılıklar bulunmaktadır. Mücadele edilmesi gereken örgütsel durumlardır. Çözümlenmiş olması onların bir daha ortaya çıkmayacakları anlamına gelmemektedir Doğru cevap D'dir.

Krizin dört aşaması şunlardır (Fink, 1986:20):
• Krizin oluşum aşaması (Prodromal crisis stage)
• Krizin ortaya çıkma aşaması (Acute crisis stage)
• Krizin süreğen hale gelme aşaması (Chronic crisis stage)
• Krizin çözülmesi aşaması (Crisis resolution stage). Doğru cevap E'dir.

İkinci aşama “krizin ortaya çıkması ya da “akut kriz” dir. Bu aşamada bazı faktörler krizin zarar verici bir gerçeğe dönüşmesine neden olmaktadır. Değişik örgütlerin karşılaştığı fiziksel, mali ve manevi sarsılma korkunç olabilmektedir. Bu aşamada örgüt üst yönetimi en ciddi sınavını verecek, yapılabilecek yanlış uygulamalar örgütün hayatını sona erdirebilecektir. Doğru cevap B'dir.

Endüstriyel kazalar, örgütlerin dış çevresinde ortaya çıkıp örgütleri etkileyen krizleri temsil etmektedir. Doğru cevap C'dir.

2008'de A.B.D ortaya çıkan küresel mali krizinin (Mortgage krizi) sonucunda başta KOBİ’ler olmak üzere birçok işletme iflas etmiştir. Doğru cevap A'dır.

Reel sektör krizleri; mal ve hizmet piyasasında kriz ve iş gücü piyasasında işsizlik
krizi olarak ortaya çıkar. Doğru cevap B'dir.

Örgütsel tarih, krizlerin ortaya çıkmasında etkili olan dış çevre faktörleri arasında yer almaz. Doğru cevap E'dir.

Büyük ve gereksiz risklere girilmesi, rakiplerin rekabet gücünün yeterince dikkate alınmaması ve üst düzey yöneticilerin yetersizliği ve kişiliklerinden kaynaklanan sorunlar işletmelerin krizle karşılaşmalarında önemli rol oynayan üst yönetim hataları arasında yer almaktadır. Doğru cevap E'dir.

Krizlerin ortaya çıkmasında ve şiddetinin derecesinde iç ve dış çevre faktörlerinin etkileşimi önemli rol oynamaktadır. Bu etkileşimin üç temel boyutu bulunmaktadır. Bu boyutlar: Denetim, algılama ve hassasiyettir. Doğru cevap A'dır.

Önceden sezilemeyen ve anlaşılmasında güçlük çekilen, işletmenin öncelikli hedeflerini ve hayatta kalmasını ciddi bir şekilde tehdit eden, çözülmesi için acil tedbirler gerektiren, işletmenin saptama ve önleme sistemlerini yetersiz hale getiren, örgüt personeli üzerinde baskı ve stres yaratan duruma kriz adı verilmektedir

Yukarıdaki üç madde de krizin özelliklerindendir.

Krizin dört aşaması vardır.

Yukarıdaki üç madde de kriz türlerindendir.

Milli Para Buhranı 1929'da gerçekleşmiştir.

Asya Krizi 1997 yılında gerçekleşmiştir.

Mortage Krizi 2008'de yaşanmıştır.

Ulusal Bankacılık Krizi 2001 yılında ortaya çıkmıştır.

Kriz Türü: Sistem Kazası,
Kriz Sonuçları:Ölüm ve Yaralanma, 23 Komşu Ülkeye Radyasyon, Doğaya ve Çevreye Zarar
Yukarıda bahsedilen kriz Çernobil Kazasıdır.

Kriz Türü: Ürün Kusurları,
Krizin Sonuçları: 500 yanarak ölüm,
Yukarıda adı geçen krizin adı, Ford Pinto Hatalı Tasarım'dır.

Kriz, önceden sezilemeyen ve anlaşılmasında güçlük çekilen bir durumdur. Doğru cevap A'dır.

Krizler bazı durumlarda tahmin edilemezken, çoğu zaman tahmin edilebilmektedir. Krizlerin tahmin edilememesinde işletme üst yönetiminin rolü çok büyüktür. Doğru cevap D'dir.

Yangın ve patlamalar, örgütler açısından tahmin edilmesi daha kolay olabilecek kriz türlerinden bir tanesidir.

Eksik, gizli bilgi akışı örgütsel krizin teknik türlerinden bir tanesidir. (Tablo 1.1) Doğru cevap E'dir.

Örgütsel sistemden kaynaklanan sorunlar işletmelerin krizle karşılaşmasında, işletmenin doğal yapısı ve faaliyet sonuçlarıyla ilgili faktörlerden bir tanesidir. Doğru cevap E'dir.

Sosyo kültürel faktörlerdeki değişiklikler: Değer ve tutumlara bağlı olarak toplumun yaşam tarzında önemli değişiklikler olmakta, bu değişikliklere parelel olarak üretilen mal ve hizmetlere olan talebin miktarı, çeşidi ve niteliğinde değişmeler meydana gelebilmektedir. Doğru cevap E'dir.

1997 yılınde yaşanan ekonomik krizin nedeni Asya Krizi'dir. Kriz sonucu ekonomik büyüme oranlarında negatif değerlere inilmiştir. Altı hafta içinde
Türkiye’yi 6 milyar dolar civarında yabancı finansal yatırım terketmiştir. (Tablo 1.2) Doğru cevap D'dir.

Faaliyet gösterilen ülkede çeşitli ekonomik ve politik riskler bulunmaktadır. Bu riskler genellikle işletmelerin etkili olamayacağı konulardır. Ülkenin politik ve
ekonomik durumu, iktidar değişikliği, askeri müdahaleler ve kamulaştırma gibi faktörler, işletmelerin alacakları kararlarda etkili olmakta, bir kriz durumuyla karşılaşma riskini de artırmaktadır. Doğru cevap E'dir.

Çok uluslu işletmelerin krizle karşılaşmalarında etkili olan diğer önemli bir faktörde terörizmdir. Doğru cevap C'dir.

Nestle Bebek Mamaları Krizi, ürünün hatalı kullanımına işaret eden bir kriz türüdür (Tablo 1.4). Doğru cevap A'dır.

Kriz kavramı hakkında bugüne kadar birçok değişik tanımlama yapılmıştır. İşletme krizleri insanlardan, örgütsel yapıdan, ekonomiden veya başka teknolojiden kaynaklanan,
insan hayatına doğal ve sosyal yaşama büyük zararlar veren felaketlerdir. Krizler işletmelerin
finansal yapısı ve ünü üzerinde olumsuz etki yaratabilecek oluşumlardır. Hermann’a göre kriz (Hermann, 1972:187); örgütün yüksek öncelikli hedeflerini tehdit eden, krizi önlemek için zamanın sınırlı olduğu, ortaya çıktığında karar vericileri hayrete düşüren, bu nedenle yüksek oranlarda stres yaratan bir durumdur. Biling krizi (Billings vd., 1980:301); önemli örgütsel kayıplar yaratabilecek olayları içeren ve karar vermek için bir zaman baskısının bulunduğu durum olarak açıklamıştır. Hall ve Mansfield, Selye’s den yararlanarak (Mansfield, 1971:534); örgüt üzerinde hiç istenmeyen kişisel ve örgütsel stres yaratan sonuçları kriz kavramıyla ifade etmişlerdir. Bazı yazarlar krizi, örgütü tehdit eden tehlikeler olarak açıklarken, diğer yazarlar, krizin işletme için bir fırsat yaratabileceğini belirtmişlerdir. İşletmeler kriz dönemlerinde karşılaşabilecekleri muhtemel zararları en aza indirmek, yine bu dönem içerisinde elde edilebilecek fırsatları da en yükseğe çıkarmak için yoğun bir çaba harcamak zorundadırlar. İşletme yöneticilerine krizi tanımlamaları istendiğinde, yöneticiler tanımlarını beş boyutta toplamışlardır. Bunlar: Çok önemli, hemen ilgi isteyen, sürpriz, birşeyler yapılması gereken ve işletmenin kontrolü dışında işletmenin varlığını ve ününü tehdit eden her olayı kriz olarak tanımlamışlardır. Ole R. Holsti krizleri (Guth, 1995:125); kısa karar zamanı, önemli değerlerde yüksek tehdit ve sürpriz durumlar olarak tanımlamıştır. Thierry C. Pauchant ve Ian Mitroff aynı görüşü paylaşarak krizi (Pauchant ve Mitroff, 1992:12); bir sistemin tümünü etkileyen, sistemin özünde, kişisel hislerinde, temel görüşlerinde korku ve karışıklık yaratan durumlar olarak tanımlamışlardır. Laurence ve Barton krizi (Barton, 1993:2); önceden beklenilmeyen, olumsuz sonuçlar yaratma poatansiyeline sahip oluşumlar olarak belirtmiştir. Krizler örgüt yapısında bozulma, çalışanlar, ürünler, hizmetler, finansal durum ve işletme ününde olumsuz sonuçlar yaratabilmektedir. Başka bir tanımda kriz, işletmeye belirli birşeyler kazandırabilecek yada onu yıkabilecek kapasitede kritik bir oluşum olarak belirtilmiştir. Kriz bir örgütsel problemin etki alanının hızlı bir şekilde en yüksek noktaya ulaşmasıdır. Kriz, büyük bir rahatsızlık olarak aniden ortaya çıkar ve işletme üst yönetimiyle bölüm yöneticilerinin bütün dikkatlerini bu konuya vermesini zorunlu kılar. Bu tanıma gore krizle ilgili önemli değişkenler şunlardır: Tehlike, ihtimal, örgütün uzun süre hayatta kalması ve kaçınılmazlık. Yukarıdaki tanımları dikkate alarak krizle ilgili genel bir tanım yapmak istersek:

• Önceden sezilemeyen ve anlaşılmasında güçlük çekilen,
• İşletmenin öncelikli hedeflerini ve hayatta kalmasını ciddi bir şekilde tehdit eden,
• Çözülmesi için acil tedbirler gerektiren,
• İşletmenin saptama ve önleme sistemlerini yetersiz hale getiren,
• Örgüt personeli üzerinde baskı ve stres yaratan bir durumdur.

Bu özelliklerden bazıları şunlardır:

• Kriz olağandışı bir durumdur. Kriz durumları işletmedeki tüm yönetimi değiştirerek yerine yenisini getirebilecek ve böylece işletmeye yepyeni bir perspektif kazandıracak ölçüde önemli değişikliklerin yapılmasını zorunlu hale getirebilmektedir. Bu durum, işletme üst yönetiminin kriz yönetiminin gerektirebileceği yeniliklere karşı isteksiz davranmasına yol açmaktadır.
• Krizler, farklı yerlerde ve değişik zamanlarda oluşan birbirine bağlı birçok olaydan ortaya çıkmaktadır. Her olay, bir zincir reaksiyonu olarak diğerine basamak oluşturmakta ve krizi artırmaktadır.

• Kriz hassas ve kritik bir durumdur, yanlış uygulamalar işletmeyi yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakabilmektedir. Kriz durumlarında problemi teşhis etme ve uygulama zamanı kısıtlıdır. Krize verilen cevap etkili, ölçülü aynı zamanda güçlü ve hızlı olmalıdır. Örneğin: Johnson&Johnson krize hazırlıklı olmasına ragmen insanların zehirli ürünlerden ölmesini engelleyememiştir. 1982 yılında meydana gelen olay 1986 yılında yeniden tekrar etmiştir. Johnson&Johnson karşılaştığı bu krizde üretimi derhal durdurmuş, halkı yoğun bir şekilde uyarmıştır. Birçok insan etkili kriz yönetimi, doğru iletişim politikasından dolayı Johnson&Johnson’I takdir etmiş ve işletme pazar payını yeniden kazanmıştır (Wisenblit, 1989:31). Chrysler’in karşılaştığı finansal krizin aşılmasında başarılı bir kriz yönetimi uygulayan Lee Iacocca kriz anında zamanın önemini şu sözlerle vurgulamaktadır: “Krizdeyken çalışma yapmak için zaman yoktur, yok olma ihtimali sizin dikkatinizi telaş içinde toparlamaktadır (Kuklan, 1986:41)”.

• Krizler örgütlerin algılama yeteneklerini bozmakta, örgütleri ortaya çıkan problem karşısında hiçbirşey yapmamaya ya da uygunsuz davranmaya yöneltmektedir. Krizlerle karşı karşıya kalan örgütler, genel olarak olağandışı özelliklere sahip değildirler. Örgütlerin büyük bir bölümünde krizi yaratan süreçler, aslında başarıları getiren süreçlerle aynı özellikleri taşımakta, örgütün davranışı bir krizi veya başarıyı getirebilmektedir. Krizleri tanımlayan Çin sembolü, iki bileşik sembolden oluşmaktadır. Bunlar, fırsat ve tehlike sembolüdür. Krizler tehlike zamanlarıdır, fakat aynı zamanda fırsat zamanlarıdır. Örgütler kriz dönemlerinin kendilerine sunduğu fırsatların farkına varıp, cesaret ve istekle mücadele ettikleri ölçüde krizlerden yararlanabilmektedirler. Örgütlerin bunu gerçekleştirip gerçekleştirememeleri büyük ölçüde üst düzey yöneticilerine bağlıdır. Üst düzey yöneticileri fırsatlar sunan kriz dönemlerini başarıyla şekillendirebilmektedirler.

• Krizler bazı durumlarda tahmin edilemezken, çoğu zaman tahmin edilebilmektedir.

Krizlerin tahmin edilememesinde işletme üst yönetiminin rolü çok büyüktür. Krizler tipik olarak ortaya çıkıp etkilerini göstermeden önce örgütlere direkt ve endirekt sinyaller göndermektedirler. İşletme üst yöneticileri gönderilen bu sinyallerden bazılarını araştırmamakta, bazılarıyla yeterince ilgilenmemekte ya da tamamen gözardı etmekte, bunun sonucunda bir kriz durumuyla karşı karşıya kalınmaktadır.

• Krizin özünde bulunan dört önemli özellik onların tehlikeli bir oluşum olarak nitelendirilmesine yol açmaktadır. Bu özellikler: Belirsizlik, karmaşıklık, menfaat çatışması ve duygusal yaklaşımın alınacak kararı etkilemesi ihtimalinin bulunmasıdır. Kriz durumlarında en çok boşluk yaratan, örgüt üst yönetimini gerilim içine iten konu, karşılaşılan ve karşılaşılması muhtemel olan olayların belirsizliği ve bu belirsizliğin çok geç kalmadan birşeyler yapma ihtiyacını doğurmasıdır. Krizler belirsizliklerle doğru orantılı olarak etkisini artırmakta, diğer yandan yönetim, kısıtlı zaman ve sınırlı kaynaklarla hızlı gelişmeleri takip etmekte yetersiz kalmakta, ortaya çıkan değişme ve gelişmelere uyum sağlamak örgüt açısından hayati bir önem kazanmaktadır. Kriz dönemlerinde örgütü etkileyen sorunların çözümüyle ilgili alınacak kararlarda, örgüt üzerinde baskı unsuru yaratan grupların (hissedarlar, devlet, sosyal güvenlik kuruluşları, medya vb.) kişisel his ve çıkarların etkili olduğu görülmektedir. Kriz dönemlerinde alınacak kararlar bu yönüyle günlük rutin kararlardan ayrılmaktadırlar.

• Krizler ciddi bir hastalık gibidir, çözülmesi büyük ve köklü tedbirleri gerektirmektedir. Dar kapsamlı ve yüzeysel tedbirler problemin kökünden çözülmesinde yetersiz kalmaktadır.

• Krizler kritik, mücadele edilmesi gereken örgütsel durumlardır. Örgütler üzerinde baskı, stres, güvensizlik, panik ve karışıklık gibi olumsuz durumlar yaratırlar. Krizler örgütlerin genel amaçlarını ve uzun dönemde gerçekleştirmeyi düşündükleri stratejik amaçları tehdit ederler. Kriz dönemlerinde krizin çözülerek örgütün devamlılığının sağlanması öncelikli bir amaç olarak ortaya çıkmaktadır.

• Krizlerin ortaya çıkıp etkilerini gösterme süreleri arasında farklılıklar bulunmaktadır. Bazı krizlerin ortaya çıkması uzun bir süreyi alırken, bazıları aniden ortaya çıkabilmektedir. Genel olarak ikisininde sonuçları birbirine benzemekte, ancak aniden ortaya çıkan krizler örgütler açısından daha tehlikeli olabilmektedir.

• Krizler arasında bazı farklı özellikler bulunmasına rağmen, krizlerin özünde, sonuçlarında ve çarelerinde ortak özelliklere rastlanmaktadır. Burada önemli olan konu krizi doğru saptayıp doğru çözümler üretebilmektir.

• Krizler örgütlerin toplumda yarattığı olumlu ünü tehlikeye sokabilmekte, örgüte,yöneticilere, hissedarlara, kredi verenlere, vergi ödeyenlere ve devlete büyük kayıplar getirebilmektedir.

• Örgüt üzerinde stres yaratan her durumu kriz kavramıyla ifade etmek doğru değildir.Çevrenin çok değişken olduğu dönemlerde örgütler birçok sıkıntı ve baskıyla karşılaşabilmektedirler. Bu baskı ve sıkıntılar daha basit ve etkisiz olaylar olup, çözülmeleri için örgütün sahip olduğu görüş ve yetenekler yeterli olabilmektedir. Kriz dönemlerinin normal durumlardan ayrılan en büyük özelliği, örgütün sahip olduğu görüş ve yeteneklerin gelişen problem karşısında yetersiz kalması ve yeni çözümler üretilmesinin bir zorunluluk olarak ortaya çıkmasıdır.

• Krizlerin çözümlenmiş olması onların bir daha ortaya çıkmayacakları anlamına gelmemektedir. Bir kriz her an yeniden ortaya çıkabilmektedir.

Bir kriz dört farklı aşamadan geçmektedir. Bu aşamalar tıbbi terimlerle adlandırılmaktadır,
Çünkü kriz bir hastalık kadar ciddi özelliklere sahiptir. Krizin dört aşaması şunlardır

• Krizin oluşum aşaması (Prodromal crisis stage)
• Krizin ortaya çıkma aşaması (Acute crisis stage)
• Krizin süreğen hale gelme aşaması (Chronic crisis stage)
• Krizin çözülmesi aşaması (Crisis resolution stage)

Krizin ilk aşaması “krizin oluşumu” ya da “prodromal dönem” dir. Bu dönem içinde potansiyel bir krizle ilgili önemli ipuçları ortaya çıkmaya başlamaktadır. Bu uyarıcı mesajlar farkedildiklerinde örgütlere krize engel olabilecek ya da krizin potansiyel etkilerini azaltmaya yardım edebilecek tekrarlanan mesajlar ve sürekli ipuçları sunmaktadırlar. Çevrelerinde ortaya çıkan eğilim ve gelişmelere karşı hassasiyetlerini koruyan örgütler, bir krizi saptama ve ortaya çıkışını önlemede daha şanslı olabilmektedirler.
İkinci aşama “krizin ortaya çıkması ya da “akut kriz” dir. Bu aşamada bazı faktörler krizin zarar verici bir gerçeğe dönüşmesine neden olmaktadır. Değişik örgütlerin karşılaştığı fiziksel, mali ve manevi sarsılma korkunç olabilmektedir. Bu aşamada örgüt üst yönetimi en ciddi sınavını verecek, yapılabilecek yanlış uygulamalar örgütün hayatını sona erdirebilecektir.
Krizin süreğen bir hal alması üçüncü aşamayı oluşturmaktadır. Bu aşamaya “kronik kriz aşaması” da denilmektedir. Bu aşamanın etkileri uzun yıllar sürebilmektedir. Suçlamalar, karşı suçlamalar, deliller, sorgular, yasal hareketler ve medyanın baskısı bir krizin etkilerini uzatabilmektedir.
Son aşama, krizin çözüme kavuşturulması aşamasıdır. Bu aşamada kriz artık örgüt ve çevresi için bir tehdit unsuru olmaktan çıkmaktadır

Bir kriz dört farklı aşamadan geçmektedir. Bu aşamalar tıbbi terimlerle adlandırılmaktadır,
Çünkü kriz bir hastalık kadar ciddi özelliklere sahiptir. Krizin dört aşaması şunlardır:

• Krizin oluşum aşaması (Prodromal crisis stage)
• Krizin ortaya çıkma aşaması (Acute crisis stage)
• Krizin süreğen hale gelme aşaması (Chronic crisis stage)
• Krizin çözülmesi aşaması (Crisis resolution stage)

Krizin ilk aşaması “krizin oluşumu” ya da “prodromal dönem” dir. Bu dönem içinde potansiyel bir krizle ilgili önemli ipuçları ortaya çıkmaya başlamaktadır. Bu uyarıcı mesajlar farkedildiklerinde örgütlere krize engel olabilecek ya da krizin potansiyel etkilerini azaltmaya yardım edebilecek tekrarlanan mesajlar ve sürekli ipuçları sunmaktadırlar. Çevrelerinde ortaya çıkan eğilim ve gelişmelere karşı hassasiyetlerini koruyan örgütler, bir krizi saptama ve ortaya çıkışını önlemede daha şanslı olabilmektedirler.
İkinci aşama “krizin ortaya çıkması ya da “akut kriz” dir. Bu aşamada bazı faktörler krizin zarar verici bir gerçeğe dönüşmesine neden olmaktadır. Değişik örgütlerin karşılaştığı fiziksel, mali ve manevi sarsılma korkunç olabilmektedir. Bu aşamada örgüt üst yönetimi en ciddi sınavını verecek, yapılabilecek yanlış uygulamalar örgütün hayatını sona erdirebilecektir.
Krizin süreğen bir hal alması üçüncü aşamayı oluşturmaktadır. Bu aşamaya “kronik kriz aşaması” da denilmektedir. Bu aşamanın etkileri uzun yıllar sürebilmektedir. Suçlamalar, karşı suçlamalar, deliller, sorgular, yasal hareketler ve medyanın baskısı bir krizin etkilerini uzatabilmektedir.
Son aşama, krizin çözüme kavuşturulması aşamasıdır. Bu aşamada kriz artık örgüt ve çevresi için bir tehdit unsuru olmaktan çıkmaktadır.

Krizlerden bazıları diğerlerine göre daha tehlikeli olsa bile, her biri bir .rgütün yaşamına son verebilecek potansiyele sahiptirler. Krizler, sosyo/teknik faktörlerin örgüt/çevre faktörleri ile etkileşiminden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla iç/dış boyutlarda ve teknik/sosyal boyutlarda sınıflandırılabilmektedir. Ders kitabınızın 10. Sayfasında yer alan Tablo 1.1’de, krizler bu boyutlar dikkate alınarak sınıflandırılmıştır (Mitroff, 1987:287). Tabloda örgüt içinden kaynaklanan krizlerle, dış çevrede meydana gelip örgütü etkileyen krizler birbirinden ayrılmıştır. Bu ayrımın yapılması örgütlerin karşılaşabilecekleri krizleri tespit etmeleri açısından çok önemlidir. Çünkü bu iki farklı çevrede ortaya çıkan krizlerin örgütlere gönderdikleri sinyaller arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Tabloda aynı zamanda teknolojik/ekonomik faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan krizler, örgütsel/beşeri faktörlü krizlerden ayrılmaktadırlar.
Hücre I; örgütsel sistemlerde ortaya çıkan teknik ve ekonomik başarısızlıkları temsil etmektedirler. Hücre II; örgütlerin dış çevresinde ortaya çıkıp örgütleri etkileyen krizleri temsil etmektedir. Hücre III, örgütsel davranış bozuklukları ve örgütsel sistem başarısızlıklarını temsil etmektedir. Bu bölümde yer alan kriz türleri, yönetici hatalarından, örgüt içinden gelebilecek sabotaj ve kasıtlı zararlardan, hatalı iletişim sistemlerinden, sağlıksız çalışma koşullarından ve alınan yanlış kararlardan kaynaklanmaktadır. Hücre IV; örgütlerin sosyal çevrelerinde ortaya çıkan başarısızlıkları temsil etmektedir. Bu tür krizler sosyal çevrede yer alan örgütlerin ve medyanın işletme üzerindeki baskılarını artırmasıyla ortaya çıkabilmektedir. Örgüt dışından gelebilecek üretim baskıları ve sabotajlar, terörizm bu tür krizlerdendir. Terörizm beşeri, sosyal ve örgütsel başarısızlıklar sonucu ortaya çıkan bir kriz türüdür, diğerleri ise teknik ve ekonomik başarısızlıklar sonucu ortaya çıkan kriz türleridir.

Krizlerden bazıları diğerlerine göre daha tehlikeli olsa bile, her biri bir Örgütün yaşamına son verebilecek potansiyele sahiptirler. Krizler, sosyo/teknik faktörlerin örgüt/çevre faktörleri ile etkileşiminden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla iç/dış boyutlarda ve teknik/sosyal boyutlarda sınıflandırılabilmektedir. Ders kitabınızın 10. Sayfasında yer alan Tablo 1.1’de, krizler bu boyutlar dikkate alınarak sınıflandırılmıştır (Mitroff, 1987:287). Tabloda örgüt içinden kaynaklanan krizlerle, dış çevrede meydana gelip örgütü etkileyen krizler birbirinden ayrılmıştır. Bu ayrımın yapılması örgütlerin karşılaşabilecekleri krizleri tespit etmeleri açısından çok önemlidir. Çünkü bu iki farklı çevrede ortaya çıkan krizlerin örgütlere gönderdikleri sinyaller arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Tabloda aynı zamanda teknolojik/ekonomik faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan krizler, örgütsel/beşeri faktörlü krizlerden ayrılmaktadırlar.
Hücre I; örgütsel sistemlerde ortaya çıkan teknik ve ekonomik başarısızlıkları temsil etmektedirler. Hücre II; örgütlerin dış çevresinde ortaya çıkıp örgütleri etkileyen krizleri temsil etmektedir. Hücre III, örgütsel davranış bozuklukları ve örgütsel sistem başarısızlıklarını temsil etmektedir. Bu bölümde yer alan kriz türleri, yönetici hatalarından, örgüt içinden gelebilecek sabotaj ve kasıtlı zararlardan, hatalı iletişim sistemlerinden, sağlıksız çalışma koşullarından ve alınan yanlış kararlardan kaynaklanmaktadır. Hücre IV; örgütlerin sosyal çevrelerinde ortaya çıkan başarısızlıkları temsil etmektedir. Bu tür krizler sosyal çevrede yer alan örgütlerin ve medyanın işletme üzerindeki baskılarını artırmasıyla ortaya çıkabilmektedir. Örgüt dışından gelebilecek üretim baskıları ve sabotajlar, terörizm bu tür krizlerdendir. Rekabetin hızlanması teknik ve ekonomik başarısızlıklar sonucu ortaya çıkan bir kriz türüdür, diğerleri ise beşeri, sosyal ve örgütsel nedenlerle ortaya çıkan kriz türleridir.

Örgütlerin içinde faaliyet gösterdiği ekonomik sistem, örgütlerin karşılaşabileceği belirsizlik ve karmaşıklık derecesini etkilemektedir. Ekonomik dalgalanmalar ve istikrarsızlık piyasadaki arz/talep dengesini bozarak örgütün kullanacağı girdilerin ve pazarlayacağı ürünlerin fiyat ve miktarını, yatırım kararlarını, kar paylarını etkileyebilmektedir. Ekonomik krizler genellikle; kur değişimleri, enflasyon hedeflerinde sapmalar, hammadde fiyatlarının değişimi, cari açık, endüstriyel kazalar, rekabetin hızlanması, hükümet krizleri veya uluslararası krizler gibi faktörler sonucunda ortaya çıkmaktadır. İşletmelerde ekonomik kriz süreci, genellikle satışların düşmesiyle başlamakta, pazar payı kaybı ve gelirlerdeki gerileme ile devam etmektedir (Sumer ve Pernsteiner, 2009:591). Birçok nedenden kaynaklanan bu ekonomik krizler; reel sektör krizleri ve finansal krizler olmak üzere iki grup altında incelenebilmektedir. Reel sektör krizleri ; mal ve hizmet piyasasında kriz ve iş gücü piyasasında işsizlik krizi olarak ortaya çıkarken, finansal krizler ; para krizi , bankacılık krizi ve dış borç krizi şeklinde kendini göstermektedir. Ekonomik istikrarsızlık sonucu ortaya çıkan bu olumsuz gelişmeler her işletmeyi aynı oranda etkilememektedir. Bu gelişmeler bazı işletmeler açısından kriz yaratan bir faktör olurken, bazıları için yüksek karların elde edildiği fırsat zamanları olabilmektedir. Milli Para Buhranı nedeniyle çıkan ekonomik kriz 1929 yılında olmuştur.

İşletmelerin krizle karşılaşmalarında sadece dış çevre faktörlerinden bir veya birkaçının etkisi söz konusu değildir. Dış çevre faktörlerinin yanında örgütün iç çevresinde meydana gelen değişiklikler de krize neden olabilmektedir. Krize neden olan örgüt içi faktörleri beş ana başlık altında inceleyebiliriz:

1. İşletme Üst Yöneticilerinin Yetersizliği ve Alınan Yanlış Kararlar

Krizler doğal felaketler ve tamamıyla örgütlerin kontrolü dışında gerçekleşen olaylar hariç, beklenmedik bir anda ve önlenemez bir şekilde ortaya çıkmamaktadır. İşletme üst yönetiminin yeteneği ve davranışı krizin ortaya çıkıp çıkmamasında önemli bir rol oynamaktadır. Etkin ve başarılı bir yönetim anlayışı, ortaya çıkabilecek muhtemel bir krizi önleyebilirken, yetersiz ve hatalı bir yönetim anlayışı örgütü bir kriz durumuyla karşı karşıya bırakabilmektedir. İşletmelerin krizle karşılaşmalarında bu derece önemli rol oynayan üst yönetim hatalarından bazıları şunlardır:
Büyük ve gereksiz risklere girilmesi
Rakiplerin rekabet gücünün yeterince dikkate alınmaması
Üst düzey yöneticilerin yetersizliği ve kişiliklerinden kaynaklanan sorunlar

2. Örgütsel Sistemden Kaynaklanan Sorunlar

İşletmeler açısından kriz yaratma potansiyeli olup, örgütsel sistemden kaynaklanan sorunları iki ana grup altında toplayarak açıklamak mümkündür.
Örgütsel damar sertliği (Organizational Arteriosclerosis)
Örgütsel tarih ve tecrübeler

3. Stratejik Planın Belirlenmesinde ve Uygulanmasında Yapılan Hatalar

Çevre faktörlerindeki değişikliklerle örgüt kaynakları arasında uyum sağlamayan hatalı bir stratejik planlama ne kadar iyi uygulanırsa uygulansın başarılı olamayacaktır. Diğer yandan en iyi şekilde hazırlanmış stratejiler, hatalı uygulamalar nedeniyle amacına ulaşamayacak, örgüt ciddi bir kriz durumuyla karşı karşıya kalabilecektir. Stratejik planın belirlenmesinde ve uygulanmasında yapılabilecek hatalardan bazıları şunlardır:
İşletme çevresinin çok sık değişmesi sonucu belirlenen stratejilerin başarısız olması
Stratejik görüşlerdeki yetersizlikler
Stratejilerin Yanlış Uygulanması

4. Üretim Sisteminden ve Hatalı Ürünlerden Kaynaklanan Sorunlar (Endüstriyel Krizler)

Günümüzde, ürünler ve üretimle ilgili çevre, sağlık ve güvenlik konuları örgütler için stratejik bir önem kazanmıştır. Bunun altında yatan temel nedenler şunlardır:

• Üretim sistemi ve hatalı ürünlerle ilgili krizlerin sayısında önemli artışlar olmuştur.
• Bu tür krizlerin örgütlere, topluma ve doğaya verdikleri zararlar son derece yüksek bir noktaya erişmiştir.

• Üretim teknolojileri, önemli çevresel zararlara sebep olabilecek karmaşık bir yapıya dönüşmüştür.

Üretimle ilgili krizlerin ortaya çıkmasında beşeri, örgütsel ve teknolojik faktörlerin çevreyle etkileşimi etkili olmaktadır.
Üretimle ilgili krizlerin iki yönü bulunmaktadır. Bunlardan birincisi üretim diğeri ise tüketim yönüdür. Üretim yönüyle ilgili krizler; üretim sisteminde, üretim çevresinde ve üretim sonrası ortaya çıkabilmektedir. Üretim sistemine bağlı krizler, işgörenlere ve toplumlara büyük zararlar verebilecek; kişisel kazalar, nakliyat ve sistem kazaları yolu ile ortaya çıkabilmektedir. Üretim çevresindeki krizler ise; meslek hastalıkları ve işyeri tehlikeleri şeklinde oluşmaktadır. Üretim sonrası krizler; çevre kirlenmesi ve zehirli atıkların elden çıkarılması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Tüketim yönüyle ilgili krizler; güvenilir ürünlerin yanlış kullanımı, ürün sabotajı ve ürün kusurlarıdır.
Üretimle ilgili krizlerin ortaya çıkardığı zararlardan bazıları şunlardır:
İnsanlara verilen zararlar: ölüm, yaralanmalar, gecikmiş ve gelecek nesiller üzerindeki sağlık etkileri vb.
Çevreye verilen zararlar: Bitkilerde ölüm, hava, su ve toprak kirliliği, hava koşullarında değişim, doğal yaşam türlerinin mutasyonu vb.
Büyük ekonomik maliyetler: Teknik hasar kontrolü, kurtarma ve yardım, kirliliği temizleme, üretim tesislerinin yeniden inşası, bozuk ürünlerin geri alınması, hatalı ürün ve işlemlerin yeniden tasarlanması, krizden etkilenen kişiler için sağlık yardımı ve bakım hizmetleri vb.
Büyük sosyal kayıplar: Çok sayıda insanın olayların gerçekleştiği bölgelerden tahliyesi, krizden etkilenen kişilere iyileştirme hizmeti sağlanması

5. Diğer Faktörler

Buraya kadar açıklamaya çalıştığımız faktörlerin dışında, büyük bilgisayar bozulmaları, eksik ya da yanlış operatör eğitimleri, örgüt içi bilgi akışındaki yanlışlıklar, iletişim bozuklukları, cinsel taciz, hatalı insan kaynakları seçimi, insan kaynaklarından gelebilecek sabotajlar, kanunsuz işletme faaliyetleri, aldatıcı reklam gibi faktörler de işletmelerin krizle karşılaşmalarında önemli bir rol oynamaktadır.

Krizlerin ortaya çıkmasında ve şiddetinin derecesinde iç ve dış çevre faktörlerinin etkileşimi önemli rol oynamaktadır. Bu etkileşimin üç temel boyutu bulunmaktadır. Bu boyutlar:
Denetim : Örgütün dış çevreyi kontrol etme derecesi (düşük veya yüksek ).
Algılama : Kriz durumlarının pozitif (amaçlara ulaşmak için fırsat yaratan ) veya negatif
(amaçlara ulaşma şansını azaltan ) algılanması.
Hassasiyet : Örgütün değişikliklere karşı hassasiyeti (düşük veya yüksek ).

Krizlerin ortaya çıkmasında ve şiddetinin derecesinde iç ve dış çevre faktörlerinin etkileşimi önemli rol oynamaktadır. Bu etkileşimin üç temel boyutu bulunmaktadır. Bu boyutlar:
Denetim : Örgütün dış çevreyi kontrol etme derecesi (düşük veya yüksek ).
Algılama : Kriz durumlarının pozitif (amaçlara ulaşmak için fırsat yaratan ) veya negatif (amaçlara ulaşma şansını azaltan ) algılanması.
Hassasiyet : Örgütün değişikliklere karşı hassasiyeti (düşük veya yüksek ). Örgütün krize karşı yapısal bir hazırlığı yoksa krize hassasiyeti yüksek, krize cevap verme derecesi düşük olacaktır. Kriz hassasiyeti yüksek olan örgütlerin temel özelliklerinden bazıları şunlardır:

• Stratejik karar alma faaliyetlerinin örgütle uyum sağlamaması.
• Pasif yaklaşımlı, düşük öz saygılı, yüksek endişeli karar vericiler.
• Esneklik, uyum ve istikrar eksikliği.
• Eski görüşleri bırakmayan üst yöneticiler.
• Değişikliklere ve merkezleşmemeye önem vermeyen yönetim yapısı.

Krizle ilgili genel bir tanım yapmak istersek:
• Önceden sezilemeyen ve anlaşılmasında güçlük çekilen,
• İşletmenin öncelikli hedeflerini ve hayatta kalmasını ciddi bir şekilde tehdit eden,
• Çözülmesi için acil tedbirler gerektiren,
• İşletmenin saptama ve önleme sistemlerini yetersiz hale getiren,
• Örgüt personeli üzerinde baskı ve stres yaratan bir durumdur.

Krizlerin normal durumlardan ayrılan kendine özgü birtakım özellikleri bulunmaktadır.
Bu özelliklerden bazıları şunlardır:

• Kriz olağandışı bir durumdur.
• Krizler, farklı yerlerde ve değişik zamanlarda oluşan birbirine bağlı birçok olaydan
  ortaya çıkmaktadır.
• Kriz hassas ve kritik bir durumdur, yanlış uygulamalar işletmeyi yok olma tehlikesiyle
  karşı karşıya bırakabilmektedir.
• Krizler örgütlerin algılama yeteneklerini bozmakta, örgütleri ortaya çıkan problem
  karşısında hiçbir şey yapmamaya ya da uygunsuz davranmaya yöneltmektedir.
• Krizler bazı durumlarda tahmin edilemezken, çoğu zaman tahmin edilebilmektedir.
• Krizin özünde bulunan dört önemli özellik onların tehlikeli bir oluşum olarak nitelendirilmesine yol açmaktadır.
• Krizler ciddi bir hastalık gibidir, çözülmesi büyük ve köklü tedbirleri gerektirmektedir.
• Krizler kritik, mücadele edilmesi gereken örgütsel durumlardır.
• Krizler örgütlerin genel amaçlarını ve uzun dönemde gerçekleştirmeyi düşündükleri
  stratejik amaçları tehdit ederler.
• Krizlerin ortaya çıkıp etkilerini gösterme süreleri arasında farklılıklar bulunmaktadır.
• Krizler arasında bazı farklı özellikler bulunmasına rağmen, krizlerin özünde, sonuçlarında
  ve çarelerinde ortak özelliklere rastlanmaktadır.
• Krizler örgütlerin toplumda yarattığı olumlu ünü tehlikeye sokabilmekte, örgüte,
  yöneticilere, hissedarlara, kredi verenlere, vergi ödeyenlere ve devlete büyük kayıplar
  getirebilmektedir.
• Örgüt üzerinde stres yaratan her durumu kriz kavramıyla ifade etmek doğru değildir.
• Krizlerin çözümlenmiş olması onların bir daha ortaya çıkmayacakları anlamına
  gelmemektedir.

Krizleri tanımlayan Çin sembolü, iki bileşik sembolden oluşmaktadır.
Bunlar, fırsat ve tehlike sembolüdür.

Krizin dört aşaması şunlardır:
• Krizin oluşum aşaması (Prodromal crisis stage)
• Krizin ortaya çıkma aşaması (Acute crisis stage)
• Krizin süreğen hale gelme aşaması (Chronic crisis stage)
• Krizin çözülmesi aşaması (Crisis resolution stage)

Krizin ilk aşaması “krizin oluşumu” ya da “prodromal dönem” dir. Bu dönem içinde
potansiyel bir krizle ilgili önemli ipuçları ortaya çıkmaya başlamaktadır. Bu uyarıcı mesajlar
fark edildiklerinde örgütlere krize engel olabilecek ya da krizin potansiyel etkilerini
azaltmaya yardım edebilecek tekrarlanan mesajlar ve sürekli ipuçları sunmaktadırlar.
Çevrelerinde ortaya çıkan eğilim ve gelişmelere karşı hassasiyetlerini koruyan örgütler, bir
krizi saptama ve ortaya çıkışını önlemede daha şanslı olabilmektedirler.

İkinci aşama “krizin ortaya çıkması ya da “akut kriz” dir. Bu aşamada bazı faktörler
krizin zarar verici bir gerçeğe dönüşmesine neden olmaktadır. Değişik örgütlerin karşılaştığı
fiziksel, mali ve manevi sarsılma korkunç olabilmektedir. Bu aşamada örgüt üst yönetimi
en ciddi sınavını verecek, yapılabilecek yanlış uygulamalar örgütün hayatını sona
erdirebilecektir.

Örgütler açısından tahmin edilmesi daha kolay olabilecek kriz türlerinden bazıları
şunlardır:
• Uzun süreli grevler
• Yangın ve patlamalar
• Kirlilik ve sızma problemleri
• Hammadde sorunları
• Taşımacılık grevleri
• Dış pazarlarda ortaya çıkan kayıplar
• Hisse senetlerindeki düşüşler
• Girdi maliyetlerindeki artışlar
• Rekabet, alternatif ürünlerin pazara girmesi
• Yasal düzenlemeler, sınırlamalar, vergi değişiklikleri
• Aşırı ithalat sonucu fiyatların düşmesi
• Pazarın ya da önemli anlaşmaların kaybedilmesi

Başka kriz türlerine oranla tahmin edilmesi daha güç olan krizlerden bazıları
şunlardır:
• Büyük ürün hataları
• Örgüt içinden veya dışından gelebilecek sabotajlar
• Önemli fabrika ve/veya donanım hataları
• Ürün sahtakarlıkları
• Taklitçilik
• Büyük endüstri kazaları
• Yanlış söylentiler, kötü niyetli iftiralar
• Rüşvet
• Cinsel taciz
• Terörizm
• Yöneticilerin fidye karşılığı kaçırılması
• Eksik ve/veya hatalı operatör eğitimi
• Boykotlar
• Yönetim bilgi sistemindeki hatalar
• Kötü iletişim
• Büyük bilgisayar bozulmaları

Örgütlerin dış çevresinde ortaya çıkıp örgütleri etkileyen krizler arasında şu krizler yer alır: Sabotaj, terörizm, yöneticilerin fidye karşılığı kaçırılması, üretimin engellenmesi, taklitçilik, söylenti, kötü niyetli iftiralar, işgören grevleri, hükümet krizleri, uluslararası krizler...

Krize neden olan örgüt içi faktörler aşağıdaki gibi sıralanabilir:

• İşletme üst yöneticilerinin yetersizliği ve alınan yanlış kararlar
• Örgütsel sistemden kaynaklanan sorunlar
• Stratejik Planın Belirlenmesinde ve Uygulanmasında Yapılan Hatalar
• Üretim Sisteminden ve Hatalı Ürünlerden Kaynaklanan Sorunlar
• Diğer Faktörler

Büyük ürün hataları, örgütler açısından tahmin edilmesi daha güç olan kriz türlerinden bir tanesidir. Doğru cevap B'dir.