İletişim Kavramı, Ögeleri ve Yapısı konusunu okuyunuz.
İletişimin insanın sosyal bir varlık olarak çevresiyle ilişkilerini sürdürmesinde temel bir araç olduğu belirtilmiştir. İnsanlar iletişim yoluyla duygularını ifade eder, düşündüklerini paylaşır ve sosyal ihtiyaçlarını karşılar. Bu nedenle doğru yanıt B'dir.

İletişim Kavramı, Ögeleri ve Yapısı konusunu okuyunuz.
İletişim türleri kişi-içi iletişim, kişiler arası iletişim, kitle iletişimi ve örgüt içi iletişim olarak sıralanmıştır. Ancak "duygusal iletişim" ifadesi bu türler arasında yer almamaktadır. Bu nedenle doğru yanıt E'dir.

İletişim Kavramı, Ögeleri ve Yapısı konusunu baştan sona kadar tekrar okuyunuz.
Mesajın doğru ve etkili bir şekilde anlaşılabilmesi için birden fazla kanalın (örneğin görsel ve işitsel) birlikte kullanılması gerekmektedir. Ayrıca, sözel ve sözel olmayan unsurların bir arada kullanılması, mesajın daha iyi anlaşılmasına katkı sağlar. Bu nedenle doğru yanıt B'dir.

İletişim Kavramı, Ögeleri ve Yapısı konusunu baştan sona tekrar okuyunuz.
"Gürültü" kavramı iletişim sürecinde mesajın doğru anlaşılmasını engelleyen fiziksel, nöro-fizyolojik veya psikolojik faktörler olarak tanımlanmıştır. Göndericinin mesajını etkili bir şekilde kodlaması ise iletişim sürecini olumlu etkileyen bir unsurdur ve "gürültü" olarak değerlendirilemez. Bu nedenle doğru yanıt D'dir.

İletişim Kavramı, Ögeleri ve Yapısı konusunu detaylı olarak tekrar okuyunuz.
Sözsüz iletişim mesajı güçlendirmek, tamamlamak ve duyguları ifade etmek için önemli bir rol oynar. Yüz ifadeleri, beden dili ve diğer sözsüz unsurlar, sözel iletişimi destekleyerek mesajın daha etkili bir şekilde iletilmesini sağlar. Bu nedenle doğru yanıt B'dir.

Çatışmanın Türleri ve Yönetimi konusunu okuyunuz.
Çatışmanın yapıcı bir şekilde ele alınabilmesi için tarafların sorunu kişiselleştirmeden, bağımsız bir biçimde tartışması ve akılcı çözümler üretmesi gereklidir. Metinde, bu tür bir yaklaşımın kazan-kazan anlayışını desteklediği ve ilişkileri güçlendirdiği belirtilmiştir. Bu nedenle doğru cevap, C dir

Aile İçi Çatışmanın Yönetimi konusunu okuyunuz.
Aile içi çatışmaların erteleme olmaksızın açık bir şekilde ifade edilmesi ve uygun yollarla çözüm aramanın önemi bilinmektedir. Bu yaklaşım, aile uyumunun korunması ve sağlıklı ilişkilerin sürdürülmesi açısından gereklidir. Bu nedenle doğru cevap, B dir.

Çatışmanın Türleri ve Yönetimi başlığı altındaki Çatışma Çözme Stilleri konusunu okuyunuz.
Sorunun ilgili olduğu konuyu okuduğunuzda iş birliği stilinin hem girişkenlik hem de iş birliği düzeyinin yüksek olduğu, tarafların memnuniyetine yönelik çözümler gerektirdiği anlaşılmaktadır. Bu stil, kazan-kazan anlayışını destekler ve çatışmanın yapıcı bir şekilde çözülmesini sağlar. Bu nedenle doğru cevap B dir.

Aile İçi Çatışmanın Yönetimi konusunu okuyunuz.
"kaybeden yok" yaklaşımının temel amacı, tarafların her ikisinin de kabul edebileceği ve memnuniyet sağlayacağı bir çözüm üretmektir. Bu yaklaşım, ilişkileri güçlendiren ve çatışmayı yapıcı bir şekilde ele alan bir yöntemdir. Bu nedenle doğru cevap, C dir.

Çatışmanın Türleri ve Yönetimi başlığı altında yer verilen Çatışma Çözme Stilleri konusunu okuyunuz.
Kaçınmacı stil çatışmadan tamamen uzak durmayı, sorunu görmezden gelmeyi ve tarafların iletişim kurmaktan kaçınmasını içermektedir. Bu stil, kaybet-kaybet taktiği ile ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle doğru cevap, B dir.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Bir diğer iletişim biçimi ise bireylerin içinde bulunduğu örgütsel yapılardır. Bireyler yaşamları boyunca çeşitli resmî ve sosyal örgütler ile iç içe yaşarlar ve bu örgütlerin içerisinde önceden belirlenmiş roller çerçevesinde iletişim kurarlar. Örneğin bir eğitim örgütü olarak okulda birey öğrenci olarak okuldaki diğer üyeler yönetici ve öğretmenler ile iletişim kurar. Bir iş yerinde yönetici ile çalışan arasında örgüt içi hiyerarşik bir iletişim biçimi gerçekleşir. Bir sosyal kurum ve örgüt olarak ailede birey bir ebeveyn veya bir çocuk olarak ailenin diğer üyeleri ile iletişim gerçekleştirir. Dolayısıyla, tüm bu iletişim biçimlerinin insan yaşamına ve gelişimine önemli katkılar yapması, bu süreçte bazı çatışmaların yaşanması ve bu çatışmaların çözüm biçimlerine göre de bireyin yaşam kalitesinde belirleyici olması söz konusudur.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Bir bilgi alışverişi kapsamında iki yönlü bir kişiler arası süreç olarak iletişim dikkate alındığında tipik bir iletişim süreci bazı temel ögeler veya unsurlar arasındaki ilişkiler, bağlantılar ile gerçekleşir. Kişiler arası iletişimin bu temel ögelerini kaynak/gönderici, mesaj/ileti, yollar/kanal, hedef/alıcı, geri bildirim/tepki/ dönüt olarak belirtmek mümkündür. Bu ögeler arasındaki bağlantılar çerçevesinde tipik bir iletişim sürecini örnekleyecek olursak, gönderici iletişimi başlatan kişi olarak öncelikle alıcıya iletmek istediği bilgiyi sözel ve/veya sözel olmayan biçimde kodlar. Bu kodlanan mesajı karşı taraf olan alıcıya çeşitli yollar kullanarak ulaştırır. Bu yollar çoğunlukla duyu organları olup özellikle görsel ve işitsel yollar ile gerçekleştirilen iletimlerdir. Gönderici/alıcı kodlanmış bilgi içeriğini veya mesajı duyu organları kanalı ile gönderdiğinde alıcı da duyu organlarını kullanarak bu mesajın kodunu çözecek/anlamlandıracaktır. Kodu anlamlandırdığında ise yeniden diğer karşı tarafa bu bilginin kendisi tarafından nasıl anlaşıldığı yönünde geri bildirimini benzer biçimde yollar kullanarak verecektir. Bu geri bildirimin verilmesi ile birlikte de alıcı bu sefer gönderici rolüne geçecek ve iletişim bu şekilde döngüsel ve iki yönlü bir alışveriş biçiminde gerçekleşecektir.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Bununla birlikte, kişiler arası sözel ve sözel olmayan iletişimde kullanılan sözcük ve deyimler ile sözel olmayan ifadelerin de zaman zaman iletişim sürecinde istenmedik biçimde algılanması/yorumlanması da söz konusu olabilmektedir. İletişimde kullanılan sözcükler ve deyimler, sözel olmayan ipuçları her zaman kodlandığı biçimde doğru biçimde anlaşılmayabilmektedir/yorumlanmayabilmektedir. Özellikle, farklı kültürel özelliklere sahip olmak, farklı aile çevrelerinde yetişmek, bireyler arasındaki ortak yaşam deneyimleri açısından farklılık göstermek, olaylara veya durumlara bakış açısındaki farklılaşan yönlere sahip olmak, sabit fikirli olmak ve kalıp yargılar ile davranmak, kendi istekleri ve ihtiyaçları temelinde dikkatini vererek seçici biçimde algılamak veya algıda seçicilik, gerçekte/ ortamda böyle bir bilgi/kanıt olmadığı hâlde olayı/ durumu kendi bakış açısından çarpıtarak düşünmek veya düşünce hatası yapmak gibi hususlar bireylerin iletişim sürecinde birbirlerinin mesajlarını anlamalarını güçleştirebilmektedir.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Etkili iletişim ortamı açık iletişim ve savunucu iletişim temelinde de açıklanabilir. Açık iletişim ortamında mesaj belirgin, tanıtıcı bir biçimde ifade edilir. Taraflar soruna yönelik bir tutum ve sorumluluk içerisinde hareket ederler. Ortamda plansız kendiliğinden oluşan tutum ve doğallık vardır. Karşıdaki bireye anlayış, yakınlık gösterilir. Konuşmada eşitlik belirten bir tutum sergilenir. Kesinlik içermeyen farklı bakış açılarını da dikkate alabilen denemeci yaklaşım vardır.
Savunucu iletişim ortamında ise konuşmada yargılayıcı olmak ve karşıdakini denetlemeye yönelik bir tutum görülür. Karşıdaki bireyde ise şüphe uyandıracak biçimde belli bir strateji izleyerek planlı hareket etme vardır. Konuşmada aldırmaz, umursamaz tavır ve üstünlük ifade eden imalar söz konusudur. Ortamda ne konuşulursa konuşulsun kesinlik içeren bir dil veya tutum mevcuttur.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Açık iletişim ve savunucu iletişimin yanı sıra araştırmacılar farklı iletişim biçimlerinden de söz ederler. Örneğin, pasif iletişim birisine düşüncelerini, duygularını, isteklerini söylemede isteksizlik olarak ifade edilir. Saldırgan iletişim diğer kişiyi incitmeyi veya küçümsemeyi amaçlayan iletişim biçimidir. Pozitif iletişimde atılgan ve öz güven temel bileşenlerdir. Negatif iletişim ise kaçınma ve çiftlerden birinin egemenliği/hâkimiyeti ile ifade edilir. Atılgan iletişim düşünceleri, duyguları ve arzuları/ istekleri ifade etmeyi içerir. Bu çerçevede, çiftler ne kadar çok atılgan ne kadar az kaçınmacı olurlarsa ilişkinin de o kadar çok doyurucu olacağı düşünülür.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Tipik bir çekirdek aileyi dikkate alacak olursak, temelde eşler arasında ve (varsa) eşler ile çocukları ve (varsa) kardeşlerin birbiri ile kendi arasında kişiler arası iletişim ve ilişkiler mevcuttur. Bu bağlamda bir ailedeki iletişim dinleme becerileri, konuşma becerileri, kendini açma, açıklık, konuya odaklanma, saygı ve ilgi/ önem olmak üzere altı boyutta açıklanır. Bunlardan pozitif dinleme becerileri empati ve geri bildirim içerir. Konuşma becerileri kendi adına konuşmayı, başkaları adına konuşmaktan ise “ben” ifadeleri ile konuşmayı kullanmayı içerir. Kendini açma ise açıkça kişisel duygularını ve fikirlerini paylaşmayı gerektirir. Açıklık, iletişimde açık mesajların alışverişini içerir. Konuya odaklanma/konuda kalma ise kişiler arası alışverişlerde temeldir. Saygı ve ilgi/önem verme ise aile üyelerini iyi niyetlerini ve iletişimi pozitif tutmayı yansıtır.

AİLE İÇİ İLETİŞİM
Günlük yaşamda bireyler zaman zaman kendi içlerinde aynı anda/zamanda farklı amaçlara erişme, farklı ihtiyaçlarına, güdülerine, isteklerine doyum bulma ve gerçekleştirme çabası gibi birbiri ile çelişen ve birine karar vermeyi gerektiren durumlar ile karşı karşıya kalabilmektedirler. Bu durumda birbiri ile uyuşmayan iki veya daha fazla seçenek/güdü aynı anda bireyi etkilemekte olup, karar vermekte zorlanan birey gerginleşmekte ve çatışma ortaya çıkmaktadır. Bu çatışmalar ise kişi içinde farklı biçimlerde/ türlerde yaşanabilmekte olup, bunlar yaklaşma-yaklaşma çatışması, yaklaşma-kaçınma çatışması, kaçınma-kaçınma çatışması olarak adlandırılmaktadır.
Yaklaşma-yaklaşma çatışması bireyin gerçekleştirmek istediği iki veya daha fazla amaç, beklenti, ihtiyaç, güdü, istek durumu birbiri ile çatışmaktadır. Bireyin bunları aynı anda gerçekleştirme olanağı yoktur ve birini seçmek zorundadır.
Kaçınma-kaçınma çatışması ise bireyin iki veya daha çok olumsuz durumdan birini seçmek zorunda kalmasını ifade etmektedir.
Yaklaşma-kaçınma çatışması ise bir durum sonucu bakımından aynı zamanda hem istenilen hem de istenilmeyen özellikler içerebilmektedir. Bu durumda birey ona hem yaklaşmak hem kaçmak isteği karşısında çatışma yaşamaktadır

AİLE İÇİ ÇATIŞMA VE YÖNETİMİ
Her çatışma tarafların etkileşimine bağlı olarak farklı aşamalar izlemekle birlikte, Rummel (1976’den akt. Folger vd., 2013, s. 76) çatışmanın beş aşamalı modelini ileri sürer. Bu aşamalar:

1. Örtük çatışma. Başlangıçta çatışma örtük yaşanır. Değerler ve amaçlar gibi farklılıklar gelecekte çatışma potansiyelidir ve çatışmayı hazırlayıcıdır. Örtük bir çatışma, tetikleyici bir olay oluncaya kadar bireyin içinde varlığını sürdürür.
2. Çatışmanın açıkça başlatılması. Bazı tetikleyici olaylar, bireyi harekete geçirir. Çatışmanın başlaması ile açıkça çatışma başlar.
3. Çatışma davranışı. Taraflar birbirlerinin kapasite, güç, tehdit, ödül gibi hususları kullanma isteklerini değerlendirirler. Bazen savunma ve saldırma durumuna geçerler. Birbirleri ile yüzleşirler. Açıkça yaşanan bir yüzleşme ile her iki tarafın da isteklerinden vazgeçmemesi durumunda çatışmaya takılı kalırlar.
4. Gücün dengelenmesi: Anlaşma sağlanır ise taraflar arasında bir güç dengesi oluşur. Taraflar çözümün sonuçlarını görürler. Bu aşama tarafların anlaşma koşullarında, amaçlarında değişiklik oluncaya kadar devam eder.
5. Yeniden patlak vermesi: Asıl konu çözülmez ise tekrar örtük aşamaya dönüşebilir, içten içe sorun devam eder. Bazı gelişmeler sorunun yeniden patlamasına yol açar. Koşullara ve yeni tetikleyicilere göre taraflar yeniden çatışmalı hâle gelirler.

AİLE İÇİ ÇATIŞMA VE YÖNETİMİ
Çatışma çözmede bireylerin sergilediği beş farklı çatışma çözme stili betimlenir. Bunlar; yarışma (rekabetçi/yarışmacı), uzlaşma (uzlaşmacı), kaçınma (kaçınmacı), uyum sağlama (uyum sağlayıcı) ve iş birliği (işbirlikçi) çatışma stili olarak belirtilir. Bireylerin çatışma çözmede benimsediği bu stillere göre sergilediği davranışlar da farklılıklar gösterir. Dolayısıyla her çatışma çözme stilini kullanan bireylerin de kendine özgü özellikleri ve davranış biçimleri vardır. Bunlar kısaca şu şekilde özetlenebilir.

• Yarışmacı stili kullanan bireyler iş birlikçi olmama ve saldırgan olma eğilimindedirler. Kendi amaçlarına önem verme ve bunun peşinde koşma vardır. Diğerinin amacını göz ardı etme, kendisi ile uyumlu hâle getirmeden kazanmaya ve kendi isteğini kabul ettirmeye çalışma söz konusudur. Talebini açık ifade etmekle birlikte kendini çok fazla açmama ve gerçek niyetini gizleme vardır. Esneklik zayıf olup, karşı tarafa ödün vermek istemezler. Çekişmeli davranışlar biçimde de ortaya çıkabilir. Zorlayıcı biçimde davranışlar içerdiğinde ise güç kullanma ve fiziksel/sözel saldırganlık yolu ile kendine uymaya zorlama çabası gözlenebilir.
• Uyum sağlayıcı stili kullanan bireyler girişken/atılgan olmayıp iş birlikçi davranışa sahiptirler. Diğer tarafın istekleri ve ihtiyaçlarına doyum bulmak/sağlamak için kendi amaç ve isteklerine önem vermeme, bunlardan vazgeçme, özverili olma vardır. Taviz verme, ödün verme veya sakinleştirici olarak da adlandırılır. İlişkiye önem verirler ve ilişkide çok esnek ve boyun eğicidirler. Kendini açma orta-düşük olmakla birlikte, gücü karşı tarafa verirler.
• Uzlaşmacı stili kullanan bireyler girişkenlik, iş birliği ve saldırganlık bakımlarından orta düzeydedirler. Anlaşabilmek için kendinden taviz verebilirler ve orta yolu bulma çabasındadırlar. Bir şeylerden vazgeçerken bazı şeyleri kazanmak isterler. Paylaşımcılık olarak da adlandırılır. Kendilerini açarlar ve bazı isteklerinden vazgeçmek için esnektirler. Katı biçimde davrananlara ödün vermekle birlikte pozisyonunda az bir değişiklik yaparlar. Ancak esnek davranma eğilimde olanlar ise daha çok iş birliğine yönelirler. İş birliği stilindeki kadar çözüm için çok fazla zorlama yoktur. Her şeyi kapsayan ancak en iyi çözüm olmayan kolay bir çözümü destekleme vardır.
• Kaçınmacı stili kullanan bireyler atılgan/girişken olmayan, pasif ve iş birliğinde düşük davranışlar gösterirler. Ne kendisinin ne de diğer kişinin sorununu, çıkarını, amacını düşünmez, önemsemez. Çatışma ile uğraşmak istemezler. Konuyu değiştirmekle ve çatışmadan geri çekilmekle sorundan kaçınırlar. Kaçak olarak da adlandırılır. Umursamazlık nedeniyle aktif değildirler. Kendini açma zayıf olup sorun ile uğraşmak için yeterince özenli olmayan mesajlar iletir.
• İş birlikçi stili kullanan bireylerin hem girişkenlik hem de iş birliği düzeyleri yüksektir. Amaçlarına/hedeflerine ulaşmak için son derece atılgandırlar ancak diğer kişi için de çok fazla endişeye sahiptirler. Güçlüdürler ancak bir süre güç kullanmayı askıya alırlar. Çatışmada her iki tarafın da memnuniyetine ve amacına yönelik bir çözüm bulma arayışı vardır. Her iki tarafın ihtiyacına yönelik bir çözüm geliştirmek amaçlanır. Problem çözücülük veya bütünleştirmecilik olarak da adlandırılır. Çatışmayı çözmek için çok fazla enerji harcarlar ve ilişkide yorulurlar. Çoğu zaman tercih edilmesi beklenir.

AİLE İÇİ ÇATIŞMA VE YÖNETİMİ
Kaybeden yok yöntemi ile çıkarlar çatıştığında her iki tarafın da kabul edebileceği ve hiçbirinin kaybetmeden kazanacağı bir çözüm üretilebilecektir. Kaybeden yok temelde sorun çözme yöntemidir ancak bu yöntemi birçok anne baba kullanmak istemez. Çünkü ilişkide güç üstünlüğü kendilerindedir ve bu üstünlüğü çatışmada kazanmak için gerekli ve vazgeçilmez olarak görmektedirler. Oysa kaybeden yok yöntemi ile birlikte çeşitli çözümler üretirler, etkin dinleme yaparlar, ikisi için de uygun seçim yapılır, olumlu duygular oluşur ve karşılıklı saygı gelişir, ilişki güçlenir. Kazan-kazan taktiği/davranışları veya kaybeden yok yaklaşımı temelde altı aşamalı problem çözme yönteminin basamaklarını (sorunu tanımlama (çatışma), olası çözümler üretme, çözümleri değerlendirme, karar verme, kararın nasıl uygulanacağına karar verme, çözüm başarısını değerlendirme) kullanmayı içerir.

Sözsüz iletişim ise kişiler arası iletişimde sözlü iletişimin mesajına eşlik eden veya sözsüz biçimde mesaj iletmek için kullanılan yoldur. Sözsüz iletişimde yüz ifadeleri, göz hareketleri, el-kol hareketleri, başın ve bedenin duruşu, dış görünüm gibi bedensel unsurların kullanımı söz konusudur. Bireyler en güçlü bir biçimde mesajlarının bazılarını sözel olmayan biçimde gönderirler. Örneğin ellerini kaldırırlar, kaşlarını çatarlar, gözlerini kullanırlar.
Doğru cevap "c" şıkkıdır.

Kişiler arası iletişim sürecinde mesajın ve bu mesaja verilen geri bildirimin taraflarca anlaşılması, anladığı ve anlaşıldığının ortaya çıkması etkili iletişim veya sağlıklı iletişim kurma olarak ifade edilebilir. Etkili iletişim için ise yukarıda söz edilen iletişim engellerinin farkında olmak, ortamdan kaldırmak veya etkisini en aza indirmek ve bunun yanısıra iletişim sürecinde bazı genel ilkelere uygun davranışlar sergilemek gerekir. Etkili ve sağlıklı iletişimin ilkeleri olarak tarafların öncelikle bireysel farklılıkların varlığını kabul etmesi, her bireyin değerli ve önemli olduğunu kabul etmesi, karşı tarafa saygı duyması/göstermesi, herkesin kendisi ile ilgili kararlar alabilme hakkı ve gücü olduğuna inanması, zorlama olmaksızın gönüllülüğe önem vermesi, bireyleri olduğu gibi koşulsuz kabul etmesi ve gizliliğe saygı duyması gibi hususlara sahip olması beklenmektedir (Korkut Owen, 2008). Kısaca, insancı bakış açısı bağlamında etkili kişiler arası iletişimde veya ilişkilerde herhangi bir koşul ileri sürmeksizin açıkça karşı tarafa değer verdiğini gösteren saygı, içtenlik ve dürüstlük ve empatik anlayış olmalıdır (Kılıçcı, 1989).
Doğru cevap "e" şıkkıdır.

Açık iletişim ve savunucu iletişim temelinde de açıklanabilir. Açık iletişim ortamında mesaj belirgin, tanıtıcı bir biçimde ifade edilir. Taraflar soruna yönelik bir tutum ve sorumluluk içerisinde hareket ederler. Ortamda plansız kendiliğinden oluşan tutum ve doğallık vardır. Karşıdaki bireye anlayış, yakınlık gösterilir. Konuşmada eşitlik belirten bir tutum sergilenir. Kesinlik içermeyen farklı bakış açılarını da dikkate alabilen denemeci yaklaşım vardır. Savunucu iletişim ortamında ise konuşmada yargılayıcı olmak ve karşıdakini denetlemeye yönelik bir tutum görülür. Karşıdaki bireyde ise şüphe uyandıracak biçimde belli bir strateji izleyerek planlı hareket etme vardır. Konuşmada aldırmaz, umursamaz tavır ve üstünlük ifade eden imalar söz konusudur. Ortamda ne konuşulurse konuşulsun kesinlik içeren bir dil veya tutum mevcuttur (Cüceloğlu, 1987). Açık iletişim ve savunucu iletişimin yanı sıra araştırmacılar farklı iletişim biçimlerinden de söz ederler. Örneğin, pasif iletişim birisine düşüncelerini, duygularını, isteklerini söylemede isteksizlik olarak ifade edilir. Saldırgan iletişim diğer kişiyi incitmeyi veya küçümsemeyi amaçlayan iletişim biçimidir. Pozitif iletişimde atılgan ve öz güven temel bileşenlerdir. Negatif iletişim ise kaçınma ve çiftlerden birinin egemenliği/hâkimiyeti ile ifade edilir. Atılgan iletişim düşünceleri, duyguları ve arzuları/ istekleri ifade etmeyi içerir. Bu çerçevede, çiftler ne kadar çok atılgan ne kadar az kaçınmacı olurlarsa ilişkinin de o kadar çok doyurucu olacağı düşünülür (Olson vd., 2008).
Doğru cevap "d" şıkkıdır.

Etkili iletişim için etkin dinleme becerileri sergilemek oldukça önemli ve temeldir. Çünkü dinlemek sadece söylenen/ifade edilen mesajları duymak veya okumak ya da karşıdaki bireye hiç tepki vermeksizin uzun süre boyunca susarak/sessiz kalarak bakmak değildir. Etkili dinleme mesajın iletmek istediği anlamı doğru bir biçimde anlayabilmektir. Bunun için de etkili iletişimde etkin dinleme davranışlarının sergilenmesi gerekir. Bu kapsamda dinlemenin fiziksel ve psikolojik boyutlarından söz edilir. Dinlemenin fiziksel boyutu bireyin sözel olmayan veya beden dilini karşıdaki bireyi etkin bir biçimde anlamak ve dinlediğini göstermek için kullanmasını ifade eder. Örneğin yüz yüze iletişim ortamında karşıdaki birey ile göz teması kurmak, beden duruşu ve hareketleri ile onu takip ettiğini açıkça göstermek gibi. Dinlemenin psikolojik boyutu ise bireyin ilettiği mesajın ifade ettiği anlamı anlamayı ifade eder (Korkut Owen, 2008). Bu nedenle etkili dinlemede bireylerin duyu organlarına gelen uyarıcıları anlamlı hâle getirmelerini ifade eden algı önemlidir. Bireylerin mesajları çarpıtma yapmadan, seçici olmadan doğru bir biçimde algılamaları büyük önem taşır. Ayrıca etkin dinlemede karşıdaki bireyin sözünü kesmemek, bütün dikkatini karşıdaki bireye vermek, verdiğini göstermek, karşıdaki birey konuşurken kendi içinden hemen o anda konuşulanları yargılamaya, yorumlamaya yönelmemek, gerekli yerlerde kısa süreli sessiz kalarak (uzun süre boyunca sessiz kalmaksızın) ancak beden dili ile dinlediğini gösterecek biçimde pasif dinleme yapmak gibi davranışların da gösterilmesi beklenir.
Doğru cevap "a" şıkkıdır.

Tipik bir çekirdek aileyi dikkate alacak olursak, temelde eşler arasında ve (varsa) eşler ile çocukları ve (varsa) kardeşlerin birbiri ile kendi arasında kişiler arası iletişim ve ilişkiler mevcuttur. Bu bağlamda bir ailedeki iletişim dinleme becerileri, konuşma becerileri, kendini açma, açıklık, konuya odaklanma, saygı ve ilgi/ önem olmak üzere altı boyutta açıklanır. Bunlardan pozitif dinleme becerileri empati ve geri bildirim içerir. Konuşma becerileri kendi adına konuşmayı, başkaları adına konuşmaktan ise “ben” ifadeleri ile konuşmayı kullanmayı içerir. Kendini açma ise açıkça kişisel duygularını ve fikirlerini paylaşmayı gerektirir. Açıklık, iletişimde açık mesajların alışverişini içerir. Konuya odaklanma/konuda kalma ise kişiler arası alışverişlerde temeldir. Saygı ve ilgi/önem verme ise aile üyelerini iyi niyetlerini ve iletişimi pozitif tutmayı yansıtır.
Doğru cevap "b" şıkkıdır.

Kaçınma-kaçınma çatışması ise bireyin iki veya daha çok olumsuz durumdan birini seçmek zorunda kalmasını ifade etmektedir. Akşam hoşlanmadığı bir etkinliğe çocuğunu götürmek ile yapmaktan hiç hoşlanmadığı ev işini yapmak arasında kalan bir ebeveynin yaşadığı kaçınma-kaçınma çatışmasıdır.
Doğru cevap "" şıkkıdır.

Her çatışma tarafların etkileşimine bağlı olarak farklı aşamalar izlemekle birlikte, Rummel (1976’den akt. Folger vd., 2013, s. 76) çatışmanın
beş aşamalı modelini ileri sürer. Bu aşamalar:
1. Örtük çatışma. Başlangıçta çatışma örtük yaşanır. Değerler ve amaçlar gibi farklılıklar gelecekte çatışma potansiyelidir ve çatışmayı hazırlayıcıdır. Örtük bir çatışma, tetikleyici bir olay oluncaya kadar bireyin içinde varlığını sürdürür.
2. Çatışmanın açıkça başlatılması. Bazı tetikleyici olaylar, bireyi harekete geçirir. Çatışmanın başlaması ile açıkça çatışma başlar.
3. Çatışma davranışı. Taraflar birbirlerinin kapasite, güç, tehdit, ödül gibi hususları kullanma isteklerini değerlendirirler. Bazen savunma ve saldırma durumuna
geçerler. Birbirleri ile yüzleşirler. Açıkça yaşanan bir yüzleşme ile her iki tarafın da
isteklerinden vazgeçmemesi durumunda çatışmaya takılı kalırlar.
4. Gücün dengelenmesi: Anlaşma sağlanır ise taraflar arasında bir güç dengesi oluşur. Taraflar çözümün sonuçlarını görürler. Bu aşama tarafların anlaşma koşullarında, amaçlarında değişiklik oluncaya kadar devam eder.
5. Yeniden patlak vermesi. Asıl konu çözülmez ise tekrar örtük aşamaya dönüşebilir, içten içe sorun devam eder. Bazı gelişmeler sorunun yeniden patlamasına yol açar. Koşullara ve yeni tetikleyicilere göre taraflar yeniden çatışmalı hâle gelirler.
Doğru cevap "a" şıkkıdır.

• Pasif çatışma: Birlikte aynı ortamı paylaşan kişilerin birbirleri ile çeşitli nedenlerden dolayı iletişim kurmaktan kaçınmalarını içerir. Örneğin birbiri ile küslük yaşama, diğerinden çekindiği için konuşmama gibi. Bazen de karşıdakini susarak, kayıtsız kalarak, bir şey yapmayarak onu öfkelendirecek biçimde pasif saldırganlık biçiminde sergilenebilir. Bazı durumlarda ilgi çekmek için kişi iletişim kurmamayı yeğleyebilir veya öfkesini içine atarak, ifade etmeyerek hiçbir şey olmamış gibi davranabilir.
Doğru cevap "c" şıkkıdır.

İş birlikçi stili kullanan bireylerin hem girişkenlik hem de iş birliği düzeyleri yüksektir. Amaçlarına/hedeflerine ulaşmak için son derece atılgandırlar ancak diğer kişi için de çok fazla endişeye sahiptirler. Güçlüdürler ancak bir süre güç kullanmayı askıya alırlar. Çatışmada her iki tarafın da memnuniyetine ve amacına yönelik bir çözüm bulma arayışı vardır. Her iki tarafın ihtiyacına yönelik bir çözüm geliştirmek amaçlanır. Problem çözücülük veya bütünleştirmecilik olarak da adlandırılır. Çatışmayı çözmek için çok fazla enerji harcarlar ve ilişkide yorulurlar. Çoğu zaman tercih edilmesi beklenir
Doğru cevap "b" şıkkıdır.

Çatışmalarda tarafların çatışmayı kazanmak veya kaybetmeleri ile ilgili üç durum ortaya çıkabilmektedir. Tarafların her ikisinin de kaybettiği ve mutsuz hissettiği kaybet-kaybet durumu, taraflardan birinin kazandığı ve diğerinin kaybettiği mutsuz olduğu kazan-kaybet durumu, taraflardan ikisinin de kazandığı ve mutlu hissettiği kazan-kazan durumu (Korkut Owen, 2008). Çatışma başlığında da açıklandığı üzere, aile üyelerinin kaçınmacı/geri çekilme (kaplumbağa) çatışma çözme stilleri çatışma çözümünde kaybet-kaybet taktiği/davranışları, yarışmacı/zorlama (köpek balığı) ve uyum sağlayıcı/alttan alma (ayıcık) kazan-kaybet taktiği/davranışları çatışmanın etkili ve kalıcı bir biçimde çözümüne katkı sağlamayacaktır. Belki de yaşanan sorunların daha da artmasına ve çeşitlenmesine, derinleşmesine yol açabilecek, aile ikliminin değişmesine ve aile birliğinin bozulmasına kadar gidebilecektir.
Doğru cevap "d" şıkkıdır.

SALDIRGANLIK VE ŞİDDET KAVRAMLARI
Sosyal psikoloji alanında saldırganlık davranışlarının tümünü kapsayan bir tek tanımlama yapmak güç olsa da saldırganlık davranışlarındaki ortak noktalara ilişkin ölçütlerin belirlenmesi mümkün olmuştur (Allen ve Anderson, 2017).
Bu ölçütlerin en önemlilerinden birisi, zarar verme davranışının kişiler arası ilişkiler bağlamında gerçekleştirilmesi gerekliliğidir. Bu nedenle zarar verme davranışının biri saldırganlık davranışında bulunan bir diğeri de bu davranışa maruz kalan olmak üzere en az iki insan arasında gerçekleşmesi gerekmektedir.
Ortak ölçütlerden bir diğeri de zarar vermenin düşünce ya da duygudan öte bir davranış olması gerekliliğidir. Örneğin düşmanca tutum ve düşünceler, öfke gibi duygular saldırganlık davranışlarının öncülleri olsa da saldırganlık olarak nitelendirilmemektedir. Saldırganlıktan söz etmek için öfke gibi duyguların ya da düşmanca düşüncelerin ardından zarar verme davranışlarının mutlaka gözlenmesi gerekmektedir.
Bir diğer ölçüt ise davranışların zarar verme amacı taşımasıdır. Bir doktorun hastasını tedavi ederken canını yakması saldırganlık olarak değerlendirilmemektedir çünkü doktor hastasına yardımcı olmayı hedeflemiştir. Öte yandan, karşısındakinin canını yakmak amacıyla yumruk atarken yumruğun havada savrulması zarar verme ile sonuçlanmasa da saldırganlık olarak nitelendirilmektedir. Bu son ölçütte bir davranışın saldırganlık olarak nitelendirilmesinde davranışın sonucu değil amacı temel alınmaktadır.

SALDIRGANLIK VE ŞİDDET KAVRAMLARI
İlişkisel Saldırganlık:
Zarar verilmek istenen kişinin ilişkilerinin hedef alındığı saldırganlık türüdür. Zarar vermek isteyen kişi hedef konumundaki kişinin hem kendisi ile ilişkisini hem de başkaları ile kurduğu ilişkilerini bozmaya yönelik adımlar atmaktadır. İlişkisel saldırganlık davranışları zarar verilmek istenen kişinin bir etkinliğe davet edilmemesi veya dışlanması, başkaları ile ilişkilerini bozmak amacıyla kişi hakkında kötü paylaşımlar yapılması, samimiyetin azaltılması gibi tepkilerle ortaya konmaktadır. İlişkisel saldırganlık bireylerin önem verdikleri kişi ve gruplar tarafından dışlanması, haklarında söylenti çıkarılması bireyin yaşamında uzun dönemli etkilere yol açtığı için bireylerin psikososyal uyumunu ciddi anlamda sekteye uğratmaktadır.

SALDIRGANLIK VE ŞİDDET KAVRAMLARI
Aktif-Pasif Saldırganlık: Zarar vermek isteyen kişi saldırganlık davranışında bulunuyorsa aktif saldırganlık olarak nitelendirilmektedir. Öte yandan zarar verilmek istenen kişiye tepkisiz kalarak, kendini geri çekerek zarar vermek ise pasif saldırganlık olarak değerlendirilmektedir. Bir kişiye iletilmesi gereken önemli bir mesajı kişiye iletmemek, yardım isteyen kişiye yardım etmeyerek zarar görmesine yol açmak pasif saldırganlığa örnek olarak verilebilir.

SALDIRGANLIK VE ŞİDDET KAVRAMLARI
Kullanımında en fazla karmaşa yaşanan kavramlardan birisi şiddettir. Şiddet, saldırganlıkla ortaya konduğu için bu iki kavram zaman zaman birbirinin yerine kullanılmakta zaman zaman da ayrı kavramlar olarak ele alınmaktadır. Örneğin siyaset bilimciler, politikacılar, suç ve suçluyu inceleyen bilim insanları tarafından şiddet genellikle saldırganlıktan ayrı bir yapı olarak ele alınmaktadır. Günlük yaşamda da şiddetin daha çok fiziksel saldırganlıkla gerçekleştirilen zarar verme davranışları için kullanıldığı görülmektedir. Sosyal psikoloji alanında ise şiddetin saldırganlığın alt türü olarak sınıflandırıldığı görülmektedir. Sosyal psikoloji alanında şiddet kavramı bireylerde (tıbbi müdahale gerektirecek) ciddi fiziksel zarara, hatta ölüme neden olan bir saldırganlık davranışı olarak tanımlanmaktadır. Gerçekleştirilen çalışmalarla şiddet tanımının zamanla duygusal olarak zarar vermeyi de kapsayacak şekilde genişletildiği görülmektedir. Şiddet, saldırganlığın alt türü olduğu için her şiddet davranışı aynı zamanda bir saldırganlık davranışıdır. Ancak her saldırganlık davranışının şiddet boyutunu içerdiğini ifade etmek mümkün değildir.

SALDIRGANLIK KURAMLARI
İçgüdü Kuramları
İçgüdü kuramlarına göre saldırganlık doğuştan getirilen içgüdülerden kaynaklanmaktadır. İçgüdü kuramlarından birisi Freud’un Psikoanalitik Kuramı, bir diğeri ise Lorenz (1966’dan, akt. Wiehe, 1998)’in Etiyoloji kuramıdır. Psikoanalitik kuramda tüm insan davranışlarının temelinde cinsellik (yaşam) ve saldırganlık (ölüm) olmak üzere iki içgüdü yer almaktadır. Doğuştan gelen yaşam içgüdüsü nedeni ile insanlar ölüm içgüdüsünü etkisiz hâle getirmek, yaşamlarına devam edebilmek için saldırganlık davranışlarını kendilerine yöneltmek yerine diğer insanlara yansıtmaktadırlar (Bushman ve Huesmann, 2010). Saldırganlıkla başkalarına zarar vermek, toplumun işleyişine zarar vereceği için saldırganlığın doğrudan diğer bireylere yöneltilmesine genellikle izin verilmemektedir. Bu nedenle saldırganlığın dışa vurulması için uygun koşulların oluşması beklenmekte, uygun koşullar oluşmazsa saldırganlık toplumun kabul edebileceği şekle dönüştürülerek dolaylı olarak ifade edilmektedir. Örneğin bazı bireyler saldırganlık içgüdülerini boks gibi spor dallarıyla uğraşarak dolaylı olarak, toplumun beklentileriyle çelişmeden dışa vurmaktadırlar (Wiehe, 1998).

SALDIRGANLIK KURAMLARI
Sosyal Kontrol Kuramı
Sosyal kontrol kuramına göre aile içi çatışmalar bireylerin ilişkilerinde güç ve kontrol elde etme veya elinde tutma ihtiyaçlarından kaynaklanmaktadır. Saldırganlık davranışında bulunan kişi ailenin diğer üyeleri üzerinde gücünü hissettirmeye, onları kontrol altına almaya çalışmaktadır. Ailenin daha güçlü olan üyesi (eş, ebeveyn) saldırganlık davranışı ile kendisinden daha güçsüz olan aile üyesinin kendi isteklerine uymasını sağlamaya çalışmaktadır. Bu kurama göre saldırgan konumundaki kişi diğer aile üyelerini kontrol etmek için baskı, tecrit, ekonomik istismar gibi çok farklı yıldırma yöntemini kullanabilmekte, aile içi şiddet çok farklı şekillerde ortaya konmaktadır. Aile üyelerinin sosyal ilişki kurmasının engellenerek yalnızlaştırılması ise en çok zarar veren saldırganlık davranışı olarak nitelendirilmektedir. Çünkü bu yolla saldırganlığa maruz kalan bireylerin saldırganlığın yol açtığı olumsuzluklardan kurtulması veya bu olumsuzluklarla baş etmesi için başvurabileceği sosyal destek kaynakları da ellerinden alınmaktadır.

SALDIRGANLIK KURAMLARI
Saldırganlık davranışlarını açıklama sürecinde bilgi işleme sürecini inceleyen bilgi işleme yaklaşımından da yararlanılmıştır. Bu modele göre çevreden gelen verilerin zihinsel sisteme işlenmesi ve tepkiye yol açması için bir dizi işlemden geçirilerek üzerinde çalışılması gerekmektedir. Bilgi işleme sürecinde ilk basamak çevreden gelen verilerin kodlanarak bilişsel sisteme dahil edilmesidir. Bu aşamada veriye odaklanıldığında veri zihinsel sistemin temelini oluşturan kodlara dönüştürülmektedir. Kodlanan veriler ikinci aşamada şema ve senaryolar aracılığıyla anlamlandırılmaktadır. Bu verinin ne anlama geldiği anlaşıldıktan sonra üçüncü aşamada bu duruma tepki verebilmek için alternatifler oluşturulmakta, en iyi alternatif tepki için şema ve senaryolardan yararlanılmaktadır. Dördüncü aşama olası tepkilerin, farklı planların nasıl sonuçlanacağına ilişkin değerlendirmelerin yapıldığı aşamadır. Beşinci ve son aşama ise bireylerin kendisini de gözden geçirerek, vereceği tepkiyi belirlediği ve davranışı gerçekleştirdiği aşamadır.
Bu yaklaşıma göre insanlar tüm davranışlarını bu silsileyi takip ederek ortaya koymaktadırlar. Dolayısıyla bilgi işleme sürecindeki basamakların herhangi birisinde aksaklık olması durumunda bireyler işlevsel olmayan tepkiler ortaya koyabilmektedirler. Bir başka deyişle, bilgi işlemleme basamaklarında yetersizlik ya da yanlılıklar ortaya çıktığında saldırganlık gibi uyumsuz davranış ve tepkilerin ortaya çıkma olasılığı yükselmektedir. Örneğin ilk aşamada saldırganlıkla ilgili ipuçlarına daha fazla dikkat edilebilmekte, saldırganlığın alternatiflerine yeteri kadar odaklanılamamaktadır. Bazen de nedensel açıklamaların yapıldığı anlamlandırma aşamasındaki hatalar nedeniyle karşı tarafın zarar verme amacı taşımayan davranışı düşmanca algılanabilmektedir. Bu hatalı çıkarım sonrasında olası tepki oluşturma sürecinde saldırganlıkla ilgili şema ve senaryolar harekete geçirildiği için saldırganlıkla tepki vermeye yönelik alternatifler oluşturulmaktadır.

AİLE İÇİ SALDIRGANLIK VE ŞİDDETİN KAPSAMI VE TANIMI
Aile içi saldırganlık ve şiddetle ilgili bazı tanımlarda “beraber yaşama” ölçütü temel alınmış, bir arada yaşayan kişi ya da kişilerin bir eylemi ya da ihmali sonucu ailenin diğer üyelerinin ciddi olarak zarar görmesi olarak tanımlanmıştır. Öte yandan, bazı tanımlarda aile üyelerinin ya da yakın ilişkideki insanların aynı yerde yaşamasının gerekli olmadığı belirtilmiştir. Aile üyeleri aynı evde, aynı mekânda yaşamasalar da birbirlerine zarar verebilmektedirler. Bu nedenle aile içi saldırganlık ve şiddet olgusunda vurgulanması gereken noktanın aynı evde yaşama değil, saldırgan ve mağdur arasındaki ilişki çeşidi ve düzeyi olması gerektiği belirtilmektedir.

AİLE İÇİ SALDIRGANLIK VE ŞİDDETİN ALT TÜRLERİ VE ÖNLENMESİ
Çocuğa Yönelik Duygusal/Psikolojik Şiddet:
Çocuğun duygusal gelişimini sekteye uğratan ve kendilik değerini düşüren davranışlar ve tepkiler duygusal şiddet kapsamında değerlendirilmektedir. Bu çerçevede bireylerin kendisini değersiz hissetmesine yol açan sürekli olarak eleştiride bulunma, reddetme, sevgi, şefkat ve ilgiyi esirgeme, destek olmama psikolojik şiddetin örnekleri arasında yer almaktadır (Lawson, 2013). Topluluk önünde küçük düşürme, utandırma, cezalandırmak için yalnız bırakma, gerçekçi olmayan beklentiler geliştirmek, beklentilerin karşılanmadığı durumda zarar vermekle tehdit etmek, sevdiği nesnelere ya da evcil hayvanlarına zarar vermek spesifik olarak verilebilecek örnekler arasında yer almaktadır. Psikolojik şiddete özgü bu saldırganlık davranışlarının pek çoğu bireyleri uzun dönemli olarak olumsuz etkilemektedir. Fiziksel şiddete ve ihmale göre daha zor fark edildiği için tespit ve müdahalesi de oldukça güçtür. Bu nedenle duygusal/psikolojik şiddeti önlemeye yönelik çalışmalar daha da önem kazanmaktadır.

AİLE İÇİ SALDIRGANLIK VE ŞİDDETİN ALT TÜRLERİ VE ÖNLENMESİ
Herhangi bir tepkinin duygusal/psikolojik şiddet olup olmadığını anlamanın yolu sergilenen tepkilerin ne olduğuna bakmaksızın bu davranış ve tepkilerin neyi hedeflediğine odaklanmaktır. Eğer bir davranış veya tepki bireyin benlik kavramına zarar vermeyi, mağduru korkutmayı ve bağımlı hâle getirmeyi hedefliyorsa duygusal/ psikolojik şiddet olarak değerlendirilmektedir.

Bağırma, hakaret etme, küfretme, aşağılama, lakap takma yoluyla zarar vermenin hedeflendiği saldırganlık türü sözel saldırganlıktır.

Tepkisel-Araçsal Saldırganlık sınıflamasında saldırganlık davranışının gerisindeki güdü dikkate alınmaktadır. Saldırganlık davranışı bir olay veya yaşantıya karşı duyulan öfke gibi olumsuz duygular sonrasında ortaya konulduğunda tepkisel saldırganlık olarak adlandırılmaktadır. Araçsal saldırganlıkta ise temel amaç zarar vermek olmayıp, saldırganlık başka bir amaca ulaşmak için araç olarak kullanılmaktadır. Örneğin banka soygunu yapanların istediklerini almak için çalışanları ve müşterileri rehin alarak korkmalarına yol açmaları araçsal saldırganlıktır. Çünkü amaç rehinelere zarar vermek değil, rehineleri kullanarak bankadaki parayı alıp kaçmaktır.

Şiddet, saldırganlıkla ortaya konduğu için bu iki kavram zaman zaman birbirinin yerine kullanılmakta zaman zaman da ayrı kavramlar olarak ele alınmaktadır. Örneğin siyaset bilimciler, politikacılar, suç ve suçluyu inceleyen bilim insanları tarafından şiddet genellikle saldırganlıktan ayrı bir yapı olarak ele alınmaktadır. Sosyal psikoloji alanında ise şiddetin saldırganlığın alt türü olarak sınıflandırıldığı görülmektedir.

Freud ve Lorenz içgüdü kuramcılarındandır.

Saldırganlık davranışlarını çevresel koşullarla açıklayan kuramlardan birisi olan, bireylerin hedeflerine ulaşmasının engellenmesinin saldırganlığın tetikleyicisi olduğunu savunan, her saldırganlık davranışlarının gerisinde engellenmenin yer aldığını belirten kuram Engellenme-Saldırganlık Kuramı’dır.

Sosyal Öğrenme kuramı saldırganlığı dolaylı öğrenmelerle, gözlem ve model alma yoluyla öğrenilerek edinildiğini savunmaktadır

Saldırganlık davranışlarını açıklarken bireylerin bilişsel kapasite ve bilgiyi işleme stratejilerinin rolünü vurgulayan yaklaşım
bilişsel kuram'dır.

Saldırganlığı bireylerin sosyal kontrolü elde etmek için başvurduğu bir yöntem olarak ele alan, 90’lı yıllarda ileri sürülen kuram Sosyal etkileşim kuramı'dır.

Biyoekolojik modele göre bireylerin saldırganlık ve şiddete yönelik eğilimleri üzerinde etkili olan, yüzyüze ve karşılıklı etkileşime dayalı olarak aile, okul ve iş yeri gibi yakın çevresinde kurduğu kişiler arası ilişkiler ile bu sosyal ortamlardaki bireye özgü rolleri barındıran yapı mikrosistem'dir.

Bir kardeşin diğerini korkutarak ya da benlik saygısını düşürerek ilişkideki kontrolü ele geçirmesi yoluyla zarar vermesi olarak tanımlanan aile içi şiddet türü duygusal şiddettir.

Ortak ölçütlerden bir diğeri de zarar vermenin düşünce ya da duygudan öte bir davranış olması gerekliliğidir. Örneğin düşmanca tutum ve düşünceler, öfke gibi duygular saldırganlık davranışlarının öncülleri olsa da saldırganlık olarak nitelendirilmemektedir. Saldırganlıktan söz etmek için öfke gibi duyguların ya da düşmanca düşüncelerin ardından zarar verme davranışlarının mutlaka gözlenmesi gerekmektedir. Bir diğer ölçüt ise davranışların zarar verme amacı taşımasıdır. Bir doktorun hastasını tedavi ederken canını yakması saldırganlık olarak değerlendirilmemektedir çünkü doktor hastasına yardımcı olmayı hedeflemiştir. Öte yandan, karşısındakinin canını yakmak amacıyla yumruk atarken yumruğun havada savrulması zarar verme ile sonuçlanmasa da saldırganlık olarak nitelendirilmektedir. Bu son ölçütte bir davranışın saldırganlık olarak nitelendirilmesinde davranışın sonucu değil amacı temel alınmaktadır (Allen ve Anderson, 2017)
Doğru cevap "e" şıkkıdır.

İlişkisel Saldırganlık: Zarar verilmek istenen kişinin ilişkilerinin hedef alındığı saldırganlık türüdür. Zarar vermek isteyen kişi hedef konumundaki kişinin hem kendisi ile ilişkisini hem de başkaları ile kurduğu ilişkilerini bozmaya yönelik adımlar atmaktadır (Crick ve Grotpeter, 1995). İlişkisel saldırganlık davranışları zarar verilmek istenen kişinin bir etkinliğe davet edilmemesi veya dışlanması, başkaları ile ilişkilerini bozmak amacıyla kişi hakkında kötü paylaşımlar yapılması, samimiyetin azaltılması gibi tepkilerle ortaya konmaktadır (Allen ve Anderson, 2017). İlişkisel saldırganlık bireylerin önem verdikleri kişi ve gruplar tarafından dışlanması, haklarında söylenti çıkarılması bireyin yaşamında uzun dönemli etkilere yol açtığı için bireylerin psikososyal uyumunu ciddi anlamda sekteye uğratmaktadır (Crick, 1996).
Doğru cevap "c" şıkkıdır.

Doğrudan-Dolaylı Saldırganlık: Bu sınıflamada hedef konumundaki kişinin saldırganlığın ortaya konduğu ortamda bulunup bulunmaması temel alınmaktadır. Doğrudan saldırganlıkta hedef konumundaki kişi hem saldırganı hem de saldırganlık davranışını görmekte, fark etmektedir. Kişinin yüzüne karşı hakaret edilmesi doğrudan sözel saldırganlık iken, ortamda bulunmayan kişiye hakaret edilmesi ise dolaylı sözel saldırganlıktır (Dewall vd., 2012).
Doğru cevap "a"şıkkıdır.

Her engellenmenin saldırganlığa yol açmaması, engellenen bireylerin saldırganlık yerine farklı tepkiler vermesinin mümkün olduğunu da düşündürmüş, saldırganlığın engellenmeye yönelik olası tepkilerden sadece birisi olduğu belirtilmiştir. Engellenme yaşandığında hangi yöntemin tercih edileceğini belirleyen faktör, bireyin hangi davranışının engellenmişliği ne düzeyde azaltacağına ilişkin algıları, düşünceleri ve bunların dayandığı önceki yaşantılarıdır.
Doğru cevap "b" şıkkıdır.

Karmaşık insan davranışlarını açıklama sürecinde koşullama yaklaşımlarının yetersiz kaldığı görülmüştür. Sosyal öğrenme kuramı ile Bandura bireylerin başkalarını gözleyerek bazen de onları taklit ederek yeni şeyler öğrenebildiğini ortaya koymuştur. Sosyal öğrenme kuramında bireyler gözledikleri bir kişinin saldırganlık davranışında bulunduktan sonra ne ile karşılaştığını (ödül mü ceza mı aldığını) gözler, eğer gözledikleri kişi saldırganlık davranışından sonra ödüllendiriliyorsa, bu saldırganlık davranışını tekrar eder, saldırganlık davranışından sonra cezalandırılıyorlarsa bu davranışlara baş vurmaz. Sosyal öğrenme kuramına göre insanlar farklı saldırganlık davranışlarının nasıl ortaya konduğunu, bu zarar verme davranışlarının ne zaman kabul edilebilir olduğunu da gözlem yoluyla öğrenirler. Bu kurama göre insanlar sosyal öğrenme sürecinde kendine benzeyen, önem verdikleri, güçlü insanları model alarak onları gözler ve taklit ederler (Bushman ve Huesmann, 2010).
Doğru cevap "c" şıkkıdır.

Sosyal Kontrol Kuramı Sosyal kontrol kuramına göre aile içi çatışmalar bireylerin ilişkilerinde güç ve kontrol elde etme veya elinde tutma ihtiyaçlarından kaynaklanmaktadır. Saldırganlık davranışında bulunan kişi ailenin diğer üyeleri üzerinde gücünü hissettirmeye, onları kontrol altına almaya çalışmaktadır. Ailenin daha güçlü olan üyesi (eş, ebeveyn) saldırganlık davranışı ile kendisinden daha güçsüz olan aile üyesinin kendi isteklerine uymasını sağlamaya çalışmaktadır (Gelles, 1983). Bu kurama göre saldırgan konumundaki kişi diğer aile üyelerini kontrol etmek için baskı, tecrit, ekonomik istismar gibi çok farklı yıldırma yöntemini kullanabilmekte, aile içi şiddet çok farklı şekillerde ortaya konmaktadır. Aile üyelerinin sosyal ilişki kurmasının engellenerek yalnızlaştırılması ise en çok zarar veren saldırganlık davranışı olarak nitelendirilmektedir. Çünkü bu yolla saldırganlığa maruz kalan bireylerin saldırganlığın yol açtığı olumsuzluklardan kurtulması veya bu olumsuzluklarla baş etmesi için başvurabileceği sosyal destek kaynakları da ellerinden alınmaktadır (Hyde-Nolan ve Juliao, 2012).
Doğru cevap "a" şıkkıdır.

Ailede saldırganlık ve şiddet olgusunun ilk defa çocuklara yönelik istismar bağlamında incelendiği çalışma ve araştırmaların gerçekleştirilmesi altmışlı yıllarda gerçekleştirilmiştir. İlk çalışma ve araştırmalarda fiziksel olarak ortaya konan zarar verme davranışlarına odaklanılmıştır.
Doğru cevap "d" şıkkıdır.

Sosyal şiddet: Psikolojik şiddet içerisinde yer alan zarar verme davranışlarının sosyal şiddet başlığı ile ayrı bir saldırganlık/şiddet türü olarak adlandırılması da söz konusu olmuştur. Partner ilişkisinde karşı tarafın görüşmek istediği kişilerle görüşmesine engel olma, arkadaşlara, akrabalara kaba davranıp uzaklaşmalarını sağlayarak kişiyi dolaylı olarak yalnızlaştırma, kendisinden ayrı olarak sosyalleştiğinde suçlu hissettirme, sürekli olarak nerede olduğunu kontrol etme gibi yollarla kişilerin sosyal ilişkilerine ve sosyal yaşamına zarar vermeyi amaçlayan davranışlar sosyal şiddet kapsamında değerlendirilebilmektedir (Healey, 2014).
Doğru cevap "b" şıkkıdır.

Duygusal/Psikolojik Şiddet: Yaşlı bireye yetişkin gibi değil bebek gibi davranmak, bu nedenle istediklerini yapmasına engel olmak, ailesi, sevdikleri ve arkadaşlarından uzaklaştırmak veya bir araya gelmelerine engel olmak, tepkisiz kalmak veya konuşmamak yaşlı bireyin psikolojik olarak zarar görmesi için sergilenen davranışlardan bazılarıdır (Wiehe, 1998).
Doğru cevap "e" şıkkıdır.

Duygusal/Psikolojik Şiddet: Özellikle ergenlik dönemindeki bireyler küfrederek, hakaret ederek, aşağılayarak, evden kaçma tehdidinde bulunarak, sosyal hizmetleri arayıp ailesini şikâyet etme, kendisine veya başkalarına zarar verme tehdidinde bulunarak veya ebeveynlerinin kendisini suçlu ve sorunlu hissetmesine yol açacak şekilde davranarak duygusal/psikolojik şiddet uygulamaktadırlar (Healey, 2014; Holt 2016).
Doğru cevap "d" şıkkıdır.

Saldırganlık kişiler arası ilişkiler bağlamında
karşı tarafa zarar vermek veya incitmek amacıyla
gerçekleştirilen tüm davranışları kapsamaktadır
(Baron ve Richardson, 1994). Çok farklı şekillerde
dışa vurulan saldırganlık davranışları yoğunluk ve
şiddet açısından değişkenlik göstermektedir. Karşı tarafa isim ya da lakap takmak, yavaşça itmek,
tekme ve yumruk atmanın yanı sıra en uç düzeyde
bıçaklamak ve ateşli silahla saldırı düzenleyerek öldürmek de saldırganlık davranışı olarak nitelendirilmektedir. Sosyal psikoloji alanında saldırganlık davranışlarının tümünü kapsayan bir tek tanımlama yapmak güç olsa da saldırganlık davranışlarındaki ortak noktalara ilişkin ölçütlerin belirlenmesi mümkün olmuştur (Allen ve Anderson, 2017).
Bu ölçütlerin en önemlilerinden birisi, zarar verme davranışının kişiler arası ilişkiler bağlamında gerçekleştirilmesi gerekliliğidir. Bu nedenle zarar
verme davranışının biri saldırganlık davranışında
bulunan bir diğeri de bu davranışa maruz kalan
olmak üzere en az iki insan arasında gerçekleşmesi
gerekmektedir (Bushman ve Huesmann, 2010).
Ortak ölçütlerden bir diğeri de zarar vermenin düşünce ya da duygudan öte bir davranış olması gerekliliğidir. Örneğin düşmanca tutum ve düşünceler, öfke gibi duygular saldırganlık davranışlarının öncülleri olsa da saldırganlık olarak
nitelendirilmemektedir. Saldırganlıktan söz etmek
için öfke gibi duyguların ya da düşmanca düşüncelerin ardından zarar verme davranışlarının mutlaka gözlenmesi gerekmektedir. Bir diğer ölçüt ise
davranışların zarar verme amacı taşımasıdır. Bir
doktorun hastasını tedavi ederken canını yakması
saldırganlık olarak değerlendirilmemektedir çünkü
doktor hastasına yardımcı olmayı hedeflemiştir.
Öte yandan, karşısındakinin canını yakmak amacıyla yumruk atarken yumruğun havada savrulması
zarar verme ile sonuçlanmasa da saldırganlık olarak
nitelendirilmektedir. Bu son ölçütte bir davranışın
saldırganlık olarak nitelendirilmesinde davranışın
sonucu değil amacı temel alınmaktadır (Allen ve
Anderson, 2017).
Herhangi bir davranışın saldırganlık olarak nitelendirilmesinde ortak ölçütler belirlenmiş olsa da
saldırganlık davranışları çok farklı yöntemlerle gerçekleştirilmekte, zarar vermek için farklı hedefler
(bazen kişinin eşyası bazen de ilişkisi) belirlenebilmektedir.

Sözel Saldırganlık: Bireylere sözel tepkiler, kullanılan sözcükler yoluyla zarar verilmesini hedefleyen zarar verme davranışlarını kapsamaktadır
(Bushman ve Huesmann, 2010). Bağırma, hakaret
etme, küfretme, aşağılama, lakap takma yoluyla zarar vermenin hedeflendiği sözel saldırganlık sonrasında görülebilir kanıt bırakılmadığı için daha da yıkıcı etkilere yol açabilmektedir (Wiehe, 1998).
Aktif-Pasif Saldırganlık: Zarar vermek isteyen
kişi saldırganlık davranışında bulunuyorsa aktif
saldırganlık olarak nitelendirilmektedir. Öte yandan zarar verilmek istenen kişiye tepkisiz kalarak,
kendini geri çekerek zarar vermek ise pasif saldırganlık olarak değerlendirilmektedir. Bir kişiye iletilmesi gereken önemli bir mesajı kişiye iletmemek,
yardım isteyen kişiye yardım etmeyerek zarar görmesine yol açmak pasif saldırganlığa örnek olarak
verilebilir (Bushman ve Huesmann, 2010).

Tepkisel-Araçsal Saldırganlık: Bu sınıflandırmada saldırganlık davranışının gerisindeki güdü dikkate alınmaktadır. Saldırganlık davranışı bir olay veya yaşantıya karşı duyulan öfke gibi olumsuz
duygular sonrasında ortaya konulduğunda tepkisel saldırganlık olarak adlandırılmaktadır. Araçsal saldırganlıkta ise temel amaç zarar vermek olmayıp, saldırganlık başka bir amaca ulaşmak için araç
olarak kullanılmaktadır (Wiehe, 1998). Örneğin
banka soygunu yapanların istediklerini almak için
çalışanları ve müşterileri rehin alarak korkmalarına
yol açmaları araçsal saldırganlıktır. Çünkü amaç rehinelere zarar vermek değil, rehineleri kullanarak
bankadaki parayı alıp kaçmaktır (Allen ve Anderson, 2017).

Şiddet, saldırganlığın alt türü olduğu için her şiddet davranışı aynı zamanda bir saldırganlık davranışıdır. Ancak her saldırganlık davranışının şiddet boyutunu içerdiğini ifade etmek mümkün değildir. Sosyal psikoloji alanında ise şiddetin saldırganlığın alt
türü olarak sınıflandırıldığı görülmektedir. Sosyal psikoloji alanında şiddet kavramı bireylerde (tıbbi müdahale gerektirecek) ciddi fiziksel zarara, hatta ölüme neden olan bir saldırganlık davranışı olarak tanımlanmaktadır (Anderson ve Bushman, 2002). Gerçekleştirilen çalışmalarla şiddet tanımının zamanla duygusal olarak zarar vermeyi
de kapsayacak şekilde genişletildiği görülmektedir (Allen ve Anderson, 2017).

Bilişsel kuramlar saldırganlık davranışlarını
açıklarken bireylerin bilişsel kapasite ve bilgiyi işleme stratejilerinin rolünü vurgulamaktadır (Huesmann, 1988).

Sosyal kontrol kuramına göre aile içi çatışmalar bireylerin ilişkilerinde güç ve kontrol elde etme veya elinde tutma ihtiyaçlarından kaynaklanmaktadır. Saldırganlık davranışında bulunan kişi ailenin diğer üyeleri üzerinde gücünü hissettirmeye, onları kontrol altına almaya çalışmaktadır. Ailenin daha güçlü olan üyesi (eş, ebeveyn) saldırganlık davranışı ile kendisinden daha güçsüz olan aile üyesinin kendi isteklerine uymasını sağlamaya çalışmaktadır (Gelles, 1983).

Feminist Kuram/Ataerkil Kuram
Bu kuram ailede saldırganlık ve şiddet olgusunu
geniş sosyokültürel etkilere dayanan güç ve kontrol kavramıyla açıklamaktadır. Bu yaklaşım genel anlamda toplumdaki ataerkil değerlerin aile içinde güç kullanmaya dolayısıyla saldırganlığa yol açtığı görüşünü savunmaktadır. Çünkü ataerkil toplumlarda erkeklerin kadınlardan sosyal, ekonomik ve politik açıdan hem daha güçlü oldukları hem daha üst konumda yer aldıkları düşünülmektedir. Günümüzdeki feminist yaklaşımlar ise güç dengesizliğini erkek-kadın bağlamı ile sınırlamamakta, güç farklılıklarını daha geniş çerçeveden farklı ilişkiler (ebeveyn-çocuk; yetişkin çocuk-yaşlı ebeveyn) çerçevesinde ele almaktadır

Bir sistem olarak ailenin bazı özellikleri aileleri
ve üyelerini saldırganlık ve şiddete daha savunmasız
hâle getirmektedir. Örneğin, ailede güç ve sorumluluk dağılımındaki dengesizlik, alt sistemler arasındaki sınırların çok katı ya da gereğinden fazla geçirgen olması, rol ve görev dağılımlarının dengesiz olması, ilişki ve etkileşim süreçlerinde geri bildirimlerin dikkate alınmaması saldırganlık ve şiddetin ortaya çıkışını hızlandırmaktadır (Lawson, 2013). Ailede ilişki ve iletişimlerin sağlıksız olmasına yol açan işlevsel olmayan bu gibi örüntü ve kalıplar ailede saldırganlık ve şiddet sergilenme olasılığını yükseltmektedir (Tadros, 2020). Çünkü ailede saldırganlık davranışlarına başvuran bireyler bu zarar veren incitici davranışları ailedeki problemleri çözmek için kullanmaktadırlar (Kashani ve Allan, 1998). Bu nedenle sınırlara ilişkin kuralların birlikte belirlenmesi, sınırların bir yandan bireyselliği korumaya izin verecek bir yandan da karşı tarafla iletişim kurmaya fırsat verecek şekilde yeniden düzenlenebilmesi ailenin uyum sağlama kapasitesini geliştirmekte,
sağlıklı tepkiler vermesini sağlamaktadır (Nichols,
2013). Bu çerçevede sistem yaklaşımına göre ailede
saldırganlık ve şiddet vakalarının hem anlaşılması
hem de çözümlenmesi için tüm alt sistemleri içine
alan bütünsel bir değerlendirme yapılması, bu değerlendirmenin ardından da ailedeki işlevsel olmayan davranış ve iletişim, etkileşim kalıplarının değiştirilmesine yönelik adım atılması gerekmektedir
(Minuchin, 1974’ten akt. Tadros, 2020).

1900’lü yılların başında çocuklara yönelik, 1960’lı
yıllarda da kadınlara yönelik şiddetin suç sayılması
ve cezalandırılması için yasal düzenlemeler yapılmıştır. Ancak bu yasal düzenlemeler aile yaşamına
ve mahremiyetine müdahale olarak görülmüş, dikkate alınmamıştır (Ashcraft, 2000). Bu nedenlerle
sistematik ve kapsamlı bilimsel çalışmalar yapılması da ötelenmiştir.
Ailede saldırganlık ve şiddet olgusunun ilk defa
çocuklara yönelik istismar bağlamında incelendiği
çalışma ve araştırmaların gerçekleştirilmesi altmışlı
yıllarda gerçekleştirilmiştir. İlk çalışma ve araştırmalarda fiziksel olarak ortaya konan zarar verme
davranışlarına odaklanılmıştır. Çünkü bu yıllarda
aile içerisinde sergilenen tüm saldırganlık davranışlarının aile içerisinde kalması gerektiği görüşü gizli/
örtük yollarla ortaya konan saldırganlık davranışlarının fark edilmesini engellemiştir. Bu dönemde
sadece hastaneye başvuran ya da farklı adli süreçler
sonrasında resmî kayıtlara geçen ve etkisi dışarıdan
gözlenebilen fiziksel saldırganlık ve şiddet göstergeleri (kırılmış ve kendiliğinden kaynamış kemikler,
yara-bere izleri) fark edilebilmiştir. Böylece alanda
çalışan farklı profesyonellerin (psikolojik danışman, psikolog, sosyal çalışmacı, doktor ya da polislerin) dikkatini çeken aile içindeki fiziksel şiddet
araştırma ve çalışmalara konu olmaya başlamıştır.
Bu nedenle aile içi saldırganlık ve şiddete yönelik
ilk çalışmaların çocuklara yönelik fiziksel şiddet
kapsamında ortaya çıkan vakalara odaklandığını
söylemek mümkündür. İlerleyen yıllarda çocuklara yönelik ihmal ve istismar olaylarının da aile içi
saldırganlık ve şiddet kapsamına dahil edildiği görülmüştür.
1970’li yıllarda ise feminist akımlar aile içi şiddetin sadece kadınlar kapsamında değil farklı ilişkiler bağlamında ve farklı şekillerde ortaya konan
(fiziksel, sözel, dolaylı vb.) saldırganlık davranışları
çerçevesinde daha kapsamlı olarak incelenmesini
sağlamıştır. Bu çerçevede yetmişli yılların sonu seksenli yılların başında yaşlıların şiddet ve kötü muameleye maruz kalması da önemli bir sosyal sorun
olarak tanımlanmıştır (Gelles, 1999).
Çocukluk döneminin yaşamın diğer dönemlerinden farklı olarak yetişkinler ve toplum tarafından sunulan sevgi, ilgi, bakım ve desteğe en fazla
ihtiyaç duyulan dönem olduğu, bu nedenle istisnasız tüm çocukların mutlak şekilde korunması
gerektiği görüşü 19. yüzyılda benimsenmeye başlamış, 20. yüzyılda hemşire, psikolojik danışman,
sosyal hizmet uzmanı gibi yardım mesleklerindeki
istihdam artışı ve kadınların toplumdaki konumunun güçlenmesi ve kendine daha fazla yer bulması sonucunda bu görüş daha da pekişmiş ve güçlenmiştir. Çünkü yardım mesleklerinde çalışanlar
da, kadınlar da korunmaya muhtaç grupların hak
savunuculuğunu üstlenmişlerdir (Lawson, 2013).
Ancak yaşlılara yönelik saldırganlık ve şiddetin
yanı sıra, kardeşler arasında gözlenen saldırganlık
ve çocukların ebeveynlerine uyguladıkları saldırganlık ve şiddet davranışları inceleme ve araştırmalara konu olsa da henüz emekleme aşamasındadır
denebilir (Gelles, 1999).

Çocuk İhmali: Diğer şiddet türlerine göre daha zararsız görülse de çocukların en fazla maruz kaldığı ve sonuçları itibarıyla en fazla ölümle sonuçlanan aile içi şiddet türüdür. Bu nedenle hafife alınmaması gerekmektedir. Kısaca çocukların farklı alanlardaki temel ihtiyaçlarını karşılayamama olarak tanımlanan ihmal çocukların fiziksel, tıbbi, eğitsel ve duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasına engel olmakta, çocukların gelişimsel sürecini sekteye uğratmaktadır. Fiziksel ihmal beslenme, barınma ve gözetim-denetim ihtiyaçlarının yeterince karşılanmamasıdır. Tıbbi veya psikolojik tedaviden mahrum bırakma, tıbbi ihmale karşılık gelmektedir. Eğitsel ihmal ise çocuğun okulda eğitim almasına engel olma, okula devamsızlık yapmasına göz yumma gibi tepkilerle ortaya konmaktadır. Çocuğu aşağılama, değersizleştirme, sevgi ve merhameti esirgeme de duygusal ihmal örnekleridir. Üç yaşındaki çocuğun altı yaşındaki kardeşine bırakılarak ilgilenilmesinin istenmesi her iki çocuğun da ihmal edilmesine güzel bir örnektir
(Sedlak vd., 2010).

İHTİYAÇ KAVRAMI VE TEMEL İHTİYAÇLAR
Temel düzeydeki ihtiyaçlarını karşılamakta zorluk yaşamayan bireyler için kendini gerçekleştirme ihtiyaçları gündeme gelmektedir. Bu bireyler fizyolojik ya da saygınlık gibi ihtiyaçlarını karşılayabilmiş olduklarından gündemlerinde daha çok sanat, felsefe, estetik gibi konular olmaktadır. Dolayısıyla vakitlerinin çoğunu bu gündemlerine paralel etkinliklere ayırabilmekte ve daha çok bilişsel alanda faaliyetler gerçekleştirmektedirler. Kendini gerçekleştirme sürecinde yol kat eden bireylerin kendini ve diğerlerini kabul eden, iyi ilişkilere sahip ve hayatında kendisine hedef olarak belirlediği şeylerin çoğunu başarabilmiş olan bir birey olması kaçınılmazdır. Diğer taraftan, kendini gerçekleştirme süreci bir sona sahip değildir. İnsanlar bu yolda ilerledikçe kendilerine yeni hedefler ya da uğraşı alanları belirleyerek süreci yeniden şekillendirmektedir. Dolayısıyla Maslow’un tanımladığı nihai ihtiyaç olan kendini gerçekleştirme, yaşam boyu devam eden bir süreçtir.

İHTİYAÇ KAVRAMI VE TEMEL İHTİYAÇLAR
Bireyin yetkinlik ve özerklik ihtiyacı içsel yönünü temsil ederken, ilişki kurma ihtiyacının ise sosyal yönünü temsil ettiği söylenebilir. Sosyal varlıklar olarak diğerleri ile bir arada yaşayan ve bu etkileşimleri yoluyla da gelişen birey için ilişki kurma önemli ihtiyaçlardan birisidir. İlişki kurma ihtiyacını karşılayabilen bir bireyin kendisini sosyal olarak kabul görmüş ve bir sosyal topluluğa ait hissetmesi beklenir. Böylece birey iyi bir ruh sağlığına sahip olacaktır.

İHTİYAÇ KAVRAMI VE TEMEL İHTİYAÇLAR
İnsanı anlamaya aracı olan kuramlardan birisi Glasser tarafından geliştirilen Gerçeklik Terapisidir. Bu terapi yaklaşımında insanın temel psikolojik ihtiyaçlarına vurgu yapılmıştır. Bu ihtiyaçlar hayatta kalma, ait olma, güç/başarı, eğlence/zevk ve özgürlük/bağımsızlık şeklinde beş grupta ele alınmaktadır (Glasser, 1999). Gerçeklik terapisi yaklaşımı bu ihtiyaçların evrensel olduğunu ve insanların bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik bir yaşam sürdüklerini kabul etmektedir. Her bireyin, içinde bulunduğu yaşam koşulları kapsamında bu ihtiyaçlarını karşılayabilme düzeyi birbirinden farklılık göstermektedir. Bu yaklaşımda ayrıca, insanların ihtiyaçlarını karşılamak üzere sergiledikleri davranışların dışsal faktörlerle değil, kendi seçimleri sonucunda ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Bu kabul, Seçim Teorisi adıyla kavramsallaştırılmaktadır. Bu kapsamda gerçeklik terapisi, seçim teorisi üzerine temellendirilmiştir.

İHTİYAÇ KAVRAMI VE TEMEL İHTİYAÇLAR
İnsanların özgürlük ihtiyacı ile doğmaları ve büyüyüp olgunlaştıkça bu ihtiyacın daha belirgin hâle gelmesi durumu özgürlük/bağımsızlık ihtiyacını tanımlamaktadır (Wubbolding, 2017). Nitekim farklı kültürlerde ve farklı yaşlarda gerçekleşmesi beklense de eninde sonunda her çocuğun büyüyüp kendi yaşamını sürdürebilen bir yetişkin olması beklenmektedir. Bu beklenti yalnızca ekonomik bağımsızlığı değil, kendi kararlarını verip yaşamını bu kararlara göre idame ettirebilme becerilerini de kapsamaktadır. Çocukların özgürlük ihtiyaçları, kendi arkadaş gruplarıyla vakit geçirmelerine imkân tanınması, lise veya üniversite eğitimini ev dışında gerçekleştirme isteğinin desteklenmesi yoluyla karşılanabilir.

AİLEDE TEMEL İHTİYAÇLAR
Bir bireyin, geçerli ve meşru bir kişi olarak görülme, diğerinin ilgisini hissetme; fikirlerinin, düşüncelerinin, duygularının ve arzularının duyulmasını isteme hakkı onaylanma ihtiyacı şeklinde tanımlanmaktadır. Bu tanım bir bakıma eşlerin birbirlerine karşı empatik olmalarını kapsamaktadır. Bu bağlamda bir ilişkide eşlerden her birinin yalnızca kendi ihtiyaçlarını doyurmaya odaklı olması yerine aynı zamanda diğerine dönük olması durumunu ifade etmektedir.

AİLEDE TEMEL İHTİYAÇLAR
Bir ailenin oluşması için öncelikle yetişkin bireyler arasında bir ilişki kurulması gerekmektedir. Bir eşle kurulan ilişkide birtakım temel ihtiyaçların karşılanması beklenir. İlişkinin niteliğini artıran ve devamını sağlayan bu ihtiyaçlar arasında güvenlik, güven, takdir, saygı, onaylanma, cesaretlendirme ve adanmışlık yer almaktadır (Townsend, 2015). Her ilişkinin kendine has dinamikleri olmakla birlikte, bir ilişkide Townsend’in sıraladığı bu ihtiyaçların var olması durumunda işlerin yolunda gideceğini söylemek yanlış olmayacaktır.

AİLEDE TEMEL İHTİYAÇLAR
Duygusal gelişim denildiğinde, kendini ve diğerlerini tanıma, kendinin ve diğerlerinin istek ve ihtiyaçlarının farkında olma ve buna göre hareket edebilme, duygularını fark ve ifade edebilme ve empatik olma gibi becerilerin edinilmesi sürecinden söz edilmektedir. Aile bireyleri arasında duygusal bağların kurulabilmesi durumunda bu becerilerin ortaya çıkıp gelişmesi mümkün olabilecektir. Aile, bireylerin yalnızca yeme, içme, barınma gibi fiziksel ihtiyaçlarını değil; şefkat, sevgi, ilgi gibi psikolojik ihtiyaçlarını da karşılamaktadır (Triantoro, 2015). Bu da ancak aile bireylerinin ailede sevilip sayıldıklarını, bir başka ifade ile birey olarak kabul edildiklerini hissedebilmeleri ile mümkün olmaktadır.

AİLE UYUMU
Aile üyelerinin birbirlerine karşı sahip oldukları duygusal bağ, aile uyumunu yansıtmaktadır (Olson ve Olson, 2000). Yakınlığı, dostluğu, iş birliğini ve karşılıklılığı vurgulayan aile uyumu aynı zamanda aile ilişkilerinin en değerli nitelikleri olarak algılanmaktadır (Ip, 2014). İletişim, çatışma çözme, hoşgörü, özdeşim ve kaliteli zaman aile uyumunun bileşenleri olarak değerlendirilmektedir (Kavikon- dala vd., 2016). Bu bileşenlerden iletişim, aile üyelerinin birbirlerinin görüşlerine açık olmalarını, birbirlerinden gelen mesajları önemsemelerini ifade etmektedir. Çatışma çözme, aile üyelerinin birbirlerine saygı duymalarını, aile içerisinde ortaya çıkan çatışmaların yapıcı şekilde çözümlenmesini ve farklı görüşler arasında bir uzlaşıya varılmasını temsil etmektedir. Hoşgörü, aile üyelerinin birbirlerine karşı hoşgörü göstermelerini, birbirlerine uyum sağlamalarını ve birbirlerini anlamalarını yansıtmaktadır. Özdeşim, aile ve ailenin ismine sahip olmakla gurur duymayı ve ailenin isteklerine ortak olmayı; kaliteli zaman ise ailenin uyumlu olmasını, aile bireylerinin birlikte yaşamaktan keyif almalarını ve birbirlerini önemsemelerini ifade etmektedir.

AİLE UYUMU
Her canlı yaşamında her zaman dengede olmayı hedefleyerek hareket etmektedir. Bireyin bir ihtiyacı ortaya çıktığında denge bozulmakta, bu ihtiyacını karşıladığında ise denge yeniden sağlanmaktadır. Bu ihtiyaç bir yiyecek olabileceği gibi, duyguları ifade etme ya da sınır koyma da olabilir. İnsan yaşamında denge sağlama döngüsü süreğen şekilde devam etmektedir. Bireysel olarak ihtiyaç duyulan denge mekanizmasının aile içinde sağlanmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kapsamda Döngüsel Model adıyla yapılan açıklamalar incelendiğinde, ailenin dengede olabilmesinin üç faktöre bağlı olduğu ifade edilmektedir. Bunlar: Uyum (birliktelik), esneklik ve iletişimdir.

EVLİLİK UYUMU VE EVLİLİK DOYUMU
Evlilik uyumu, bireylerin sağlıklı bir aile yapısına sahip olmalarını temsil etmektedir. Bunun için öncelikli olarak eşlerden her birinin evlilik ilişkisine katkı sunacak olumlu özelliklere sahip olması gerekmektedir. Bu bağlamda, eşlerin sahip olduğu birtakım bireysel özelliklerin evlilik uyumunun belirleyicisi olması kaçınılmazdır. Bireysel özellikler söz konusu olduğunda akla gelen ilk faktör kişilik olmaktadır. Kişiliğimiz duygusal dengesizlik (nevrotizm), dışadönüklük, deneyime açıklık, yumuşak başlılık ve sorumluluk boyutlarından oluşmaktadır.

İnsan ihtiyaçlarının ne olduğu sorusuna yanıt arayan ilk araştırmacılardan birisi Abraham Maslow’dur. İhtiyaçlar Hiyerarşisi adıyla anılan yaklaşımında Maslow (1943), insan ihtiyaçlarını fizyolojik, güvenlik, sevgi, saygınlık ve kendini gerçekleştirme ihtiyaçları şeklinde sıralamıştır.

İhtiyaçlar Hiyerarşisi adıyla anılan yaklaşımında Maslow (1943), insan ihtiyaçlarını fizyolojik, güvenlik, sevgi, saygınlık ve kendini gerçekleştirme ihtiyaçları şeklinde sıralamıştır.
Eğitim ihtiyacı

Fizyolojik ihtiyaçlar, iç dengemizi (homeostatis) sağlayabilmek için gerekli olan ihtiyaçlarımızı ifade etmektedir.

Bireyin vaktini kendi yeteneklerine uygun uğraşılarla geçirip yaratıcılığını ortaya koyabilir durumda olması kendini gerçekleştirme ihtiyacını yansıtmaktadır.

İnsanın temel ihtiyaçlarını açıklamada en sık karşılaşılan yaklaşımlardan bir diğeri, Richard M Ryan ve Edward L. Deci’nin (2000) Öz Belirleme Kuramında tanımlamış oldukları Temel Psikolojik İhtiyaçlardır (Basic Psychological Needs). Bu yaklaşımda insanın üç temel ihtiyacı olduğu vurgulanmaktadır (Deci ve Ryan, 1985). Bunlar: Yetkinlik, özerklik ve ilişkili olmadır.
Yetkinlik, özerklik ve ilişkili olma.

İnsanı anlamaya aracı olan kuramlardan birisi Glasser tarafından geliştirilen Gerçeklik Terapisidir.

Takdir ihtiyacı, bir ilişkide eş tarafından takdir edilme ve hafife alınmadığını hissetme ihtiyacını tanımlamaktadır.

İletişim, çatışma çözme, hoşgörü, özdeşim ve kaliteli zaman aile uyumunun bileşenleri olarak değerlendirilmektedir

Evlilik doyumu; bireyin evlilik ilişkisindeki ihtiyaçlarını karşılama derecesine ilişkin algısıdır

Kişiliğimiz duygusal dengesizlik (nevrotizm), dışadönüklük, deneyime açıklık, yumuşak başlılık ve sorumluluk boyutlarından oluşmaktadır.

Fizyolojik
ihtiyaçlarını rahatlıkla karşılayabilen birey için, yaşamının tehdit altında olmadığını bilme ihtiyacı günde-
me gelecektir. Bu da güvenlik ihtiyacına işaret etmektedir. Yaşadığı çevrede suç oranları düşük olan; eko-
nomik, sosyal ve benzeri diğer sebeplerden yaşamının tehdit altında olmadığına ve olmayacağına inanan
bireyin, güvenlik ihtiyacını karşılayabildiğini söylemek mümkündür. Fizyolojik ve güvenlik ihtiyaçlarını karşılayan birey, sosyal bir varlık olarak artık diğerlerine yönelebilir duruma gelebilecektir.

Glasser tarafından geliştirilen Gerçeklik Terapisi'ne göre insanın temel psikolojik ihtiyaçları hayatta kalma, ait olma, güç/başarı, eğlence/zevk ve özgürlük/bağımsızlıktır.

İlişki kurma ihtiyacı, bireyin başkalarıyla bağlantı kurma ve başkaları tarafından anlaşılma ihtiyacını içermektedir.
Temel psikolojik ihtiyaçlar kuramında tanımlanan yetkinlik, özerklik ve ilişkili olma ihtiyaçları belirli bir etnik, kültürel vb. gruba özgü olmayıp, evrensel ihtiyaçlar olarak kabul edilmektedir.
Özerklik ihtiyacı özetle, bireyin salt başkalarından farklı olmamak niyetiyle kendi
istek, görüş ve beklentilerini bir kenara bırakarak,
diğerlerine uymuş gibi davranmaya gereklilik duymadan hareket edebilmesini ifade etmektedir. Bu bireylerin davranışlarında yine kendilerini referans aldıklarını söylemek yanlış olmayacaktır.

İnsanı anlamaya aracı olan kuramlardan birisi Glasser tarafından geliştirilen Gerçeklik Terapisidir.
Bu terapi yaklaşımında insanın temel psikolojik ihtiyaçlarına vurgu yapılmıştır. Bu ihtiyaçlar hayatta
kalma, ait olma, güç/başarı, eğlence/zevk ve özgürlük/bağımsızlık şeklinde beş grupta ele alınmaktadır (Glasser, 1999). Gerçeklik terapisi yaklaşımı bu ihtiyaçların evrensel olduğunu ve insanların bu
ihtiyaçları karşılamaya yönelik bir yaşam sürdüklerini kabul etmektedir. Her bireyin, içinde bulunduğu yaşam koşulları kapsamında bu ihtiyaçlarını karşılayabilme düzeyi birbirinden farklılık göstermektedir. Bu yaklaşımda ayrıca, insanların ihtiyaçlarını karşılamak üzere sergiledikleri davranışların
dışsal faktörlerle değil, kendi seçimleri sonucunda ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Bu kabul, Seçim
Teorisi adıyla kavramsallaştırılmaktadır. Bu kapsamda gerçeklik terapisi, seçim teorisi üzerine temellendirilmiştir.

Bir ailenin oluşması için öncelikle yetişkin bireyler arasında bir ilişki kurulması gerekmektedir. Bir eşle
kurulan ilişkide birtakım temel ihtiyaçların karşılanması beklenir. İlişkinin niteliğini artıran ve devamını
sağlayan bu ihtiyaçlar arasında güvenlik, güven, takdir, saygı, onaylanma, cesaretlendirme ve adanmışlık
yer almaktadır

Townsend’in tanımladığı son ihtiyaç olan adanmışlık, eşlerin hayatlarında birbirlerini ilk sıraya
koymaları ve her birinin yeterli miktarda zaman,
enerji, kaynak ve duyguya erişebilmesi anlamına gelmektedir. Adanmışlık, eşlerin kendi oksijen
maskelerini taktıktan sonra ilk olarak diğerinin
oksijen maskesine ulaşıp ulaşamadığını kontrol etmeleridir! Townsend tarafından sıralanan tüm bu
ihtiyaçların eşler tarafından karşılıklı şekilde sunulması, eşlerin ilişkiye olan bağlılıklarını artıracaktır.

İletişim, çatışma çözme, hoşgörü, özdeşim ve kaliteli zaman aile uyumunun bileşenleri olarak değerlendirilmektedir (Kavikondala vd., 2016). Bu bileşenlerden iletişim, aile üyelerinin birbirlerinin görüşlerine açık olmalarını, birbirlerinden gelen mesajları önemsemelerini ifade etmektedir. Çatışma çözme, aile üyelerinin birbirlerine saygı duymalarını, aile içerisinde ortaya çıkan çatışmaların yapıcı şekilde çözümlenmesini ve farklı görüşler arasında bir uzlaşıya varılmasını
temsil etmektedir. Hoşgörü, aile üyelerinin birbirlerine karşı hoşgörü göstermelerini, birbirlerine
uyum sağlamalarını ve birbirlerini anlamalarını
yansıtmaktadır. Özdeşim, aile ve ailenin ismine sahip olmakla gurur duymayı ve ailenin isteklerine
ortak olmayı; kaliteli zaman ise ailenin uyumlu
olmasını, aile bireylerinin birlikte yaşamaktan keyif almalarını ve birbirlerini önemsemelerini ifade
etmektedir

Bu kapsamda Döngüsel Model adıyla yapılan açıklamalar incelendiğinde, ailenin dengede olabilmesinin üç faktöre bağlı olduğu ifade edilmektedir. Bunlar: Uyum (birliktelik), esneklik
ve iletişimdir (Olson vd., 2019).

Bilindiği gibi ülkeler, bireylerin aileyle bütünleşmeleri ya da kendi ayakları üzerinde durarak ayrımlaşmaları bağlamında toplulukçu
ve bireyci kültürler şeklinde nitelendirilmektedir (Hofstede, 2001). Bununla birlikte hem aile ile ilişkide kalarak ait olma ihtiyacını hem de aileden ayrımlaşarak kendini gerçekleştirme ihtiyacını doyurmak insanın temel motivasyonlarındandır (İmamoğlu ve Karakitapoğlu-Aygün, 2004). Yaşamın sürdürüldüğü kültür, iletişimin nasıl yapılandığından çocuk yetiştirmeye veya kendine öncelik vermekten iş yaşamındaki ilişkilere kadar günlük hayattaki pek çok alanı şekillendirmektedir. İçinde yaşanılan kültürün bireyci ya da toplulukçu olmasına bağlı olarak aile uyumu da şekillenmektedir (Kavikondala vd., 2016). Örneğin eş seçimi ile ilgili olarak ailenin görüşünü almak toplulukçu kültürlerde yadırganmazken daha bireyci kültürlerde
bu davranış gözlemlenmeyebilir.

Evlilik uyumu, bireylerin sağlıklı bir aile yapısına sahip olmalarını temsil etmektedir. Bunun için öncelikli olarak eşlerden her birinin evlilik ilişkisine katkı sunacak olumlu özelliklere sahip olması gerekmektedir. Bu bağlamda, eşlerin sahip olduğu
birtakım bireysel özelliklerin evlilik uyumunun belirleyicisi olması kaçınılmazdır. Bireysel özellikler söz konusu olduğunda akla gelen ilk faktör kişilik olmaktadır. Kişiliğimiz duygusal dengesizlik (nevrotizm), dışadönüklük, deneyime açıklık, yumuşak başlılık ve sorumluluk boyutlarından oluşmaktadır. Kişilik özellikleri ve evlilik uyumu ilişkisini ortaya koyan araştırmaların sonuçları incelendiğinde, bu ilişkinin oldukça zayıf olduğu belirlenmiştir
(Khalili, 2013). Ülkemizde gerçekleştirilen ve cinsiyet açısından yapılan bir değerlendirmede, deneyime açıklık düzeyi düşük olan kadınların evlilik uyumlarının daha yüksek; deneyime açıklık düzeyi
yüksek olan erkeklerin evlilik uyumlarının ise daha düşük olduğu ortaya konulmuştur (Özer ve Cihan Güngör, 2012). Araştırmacılar bu sonucu kültürümüzde geleneksel rolleri benimseyen kadınların evliliğe uyumlarının daha kolay; meraklı, bağımsız, geleneksel olmayan, ilgileri geniş kimseler olan dışadönüklük özelliklerine sahip erkeklerin evliliğe uyumlarının ise daha zor olabileceği şeklinde yorumlamıştır. Bu bağlamda gelenekçi olma, toplumsal cinsiyet rollerini benimseme gibi faktörlerin evlilik uyumunu belirlediği anlaşılmaktadır.

Anne-baba tutumları bireyin kişilik gelişimini etkileyen temel faktörlerden biridir. Demokratik, otoriter, ilgisiz gibi farklı ebeveyn tutumları bireyin ileriki yaşlardaki davranışlarını ve psikososyal gelişimini şekillendirir. Doğru cevap B seçeneğidir.

Otoriter ebeveyn tutumu çocukların özgüvenini zedeleyebilir, onları aşırı isyankâr, çekingen veya bağımlı hale getirebilir. Ancak bu tutum, karar verme yetisini geliştirmekten ziyade baskı nedeniyle çocukların bağımsız kararlar almasını engelleyebilir. Doğru cevap B seçeneğidir.

Demokratik ebeveynlik, çocuğa sevgi ve saygı temelinde rehberlik etmeyi içerir. Disiplin ve özgürlüğü dengeli bir şekilde sunarak çocuğun sağlıklı gelişimini destekler. Doğru cevap C seçeneğidir.

İlgisiz anne-baba tutumu, çocukların sosyal uyum problemleri yaşamasına, akademik başarısının düşmesine ve duygusal anlamda desteklenmemesine yol açar. Ancak bu tutuma maruz kalan çocukların bağımsız ve özgüvenli bireyler olma ihtimali düşüktür. Doğru cevap C seçeneğidir.

Ebeveynlerin çocuk yetiştirme tutumlarını; kültürel değerler, geçmiş deneyimler, sosyoekonomik durum ve eğitim seviyesi gibi faktörler etkileyebilir. Ancak çocuğun doğduğu mevsimin doğrudan bir etkisi yoktur. Doğru cevap D seçeneğidir.

Aşırı koruyucu ebeveynlik, çocuğun bağımsızlığını sınırlayarak onun sosyal ortamlarda kaygı duymasına ve sosyal fobi geliştirmesine neden olabilir. Doğru cevap C seçeneğidir.

Erikson’a göre çocukluk döneminde özerklik kazanma, bireyin bağımsızlık duygusunu geliştirmesi açısından kritik öneme sahiptir. Doğru cevap C seçeneğidir.

Tutarsız ebeveyn tutumları, çocuğun güven eksikliği yaşamasına ve sürekli ebeveynlerin tutumlarını sınamasına yol açabilir. Doğru cevap C seçeneğidir.

Etkili ebeveynlik, çocuğun duygu ve düşüncelerine değer vermeyi içeren açık ve etkili iletişim becerilerini gerektirir. Doğru cevap C seçeneğidir.

Gevşek ebeveyn tutumları, çocuğun kurallara uyum sağlamakta güçlük çekmesine ve disiplin eksikliği nedeniyle sosyal yaşamda zorluklarla karşılaşmasına yol açabilir. Doğru cevap A seçeneğidir.

Ebeveynlerin çocuklarına yönelik tutumlarının temelinde kendi
çocukluk yıllarındaki anne babaları ile olan ilişkileri yatmaktadır.

Reddeden anne-baba çocukları ise suçluluk eğilimleri, dikkati üzerine çekme
davranışları, aşağılık duyguları ve güvensizlik, çekingen, içe dönük, utangaç, saldırgan özellikler
sergilerler.

Demokratik aile tutumu özerklik ve sevginin/
kabulün bileşkesidir.

Anne-baba/ebeveynlik tutumları çok değişik biçimlerde ve
sayıda sınıflanabilmekle ve farklı terimler ile ifade
edilebilmekle birlikte, burada genel olarak örüntüyü ortaya koyacak biçimde yaygınlıkla betimlenen
anne-baba tutumları otoriter, demokratik, ilgisiz,
koruyucu, gevşek ve tutarsız başlıklarında gruplanarak açıklanmaktadır.

Çocuk yetiştirmede otoriter ebeveyn tarzı çocuğa
karşı baskıcı davranışları ifade eder. Suçlayan, cezalandıran ve sürekli müdahale eden bir ebeveyn vardır.
Ebeveyn çocuklarını denetleyici, hükmedeci, onlara
söz hakkı tanımayan, gereksinimlerini dikkate almayan bir yaklaşıma sahiptir.

Demokratik anne baba tutumunda çocukta özgüven, özdenetim ve kendi kararını verme gelişir. Bu çocuklar genellikle
kendine güvenli ve başarı yönelimli olurlar. İçten
denetimli bir kişilik gelişir. Çocuklar daha düşük
psikolojik sorunlara, daha yüksek benlik saygısına,
daha yüksek akademik başarıya, daha az madde
kullanımına, daha az suç davranışına sahip olurlar.

Çocuk yetiştirmede ilgisiz ebeveyn tarzı temelde çocuğa karşı çocuğun yaşantısı ile ilgilenmeyen,
karışmayan ve bunlara karşı kayıtsız kalan ebeveyn
davranışlarını içerir. Ebeveyn çocuğun davranışlarını kontrol etmez ve ihtiyaçlarına duyarsız kalır.
Çocuğa gerekli destek ve çabayı vermez ve sıklıkla
yalnız bırakır, aldırış etmez, görmezlikten gelir, dışlar, ihmal eder

Tutarsız anne baba tutumunda çocuklar neyin doğru olduğunu öğrenmede güçlük çekerler. Böylece, ebeveynlerinin bu tür tutum ve davranışlarının bulunduğu aile ortamında yetişen
çocuklarda çatışmalar ve ikilemler yaşanır; şaşkınlık ve huzursuzluk oluşur. Çocukta da dengesiz ve tutarsız davranışlar görülür. Sürekli sınama ihtiyacı duyarlar, gergin ve güvensiz olurlar, kabul edilmeme duygusunu hissederler.

Erikson’un kuramında ilk beş dönem, kişinin bir kimlik geliştirdiği ve yeterli beceriler kazandığı sürece
odaklanır. Gelişimsel dönemler-karmaşalar ve gelişimsel görevler şu şekildedir (Gladding, 2012, s.10):
Gelişim Dönemi/Evreleri Gelişimsel görev
1. Güvene karşı güvensizlik=Temel fiziksel ve duygusal ihtiyaçları giderme

İlk çocukluk yıllarını izleyen ikinci çocukluk
yıllarında ise gelişimsel görevler olarak temelde; fiziksel olarak kendi bağımsızlığını kazanmış olması,
çevresi ve yaşıtları ile iyi ilişkiler geliştirebilmesi,
cinsiyet rollerine uygun davranışlar göstermesi,
toplumsal kurallara uygun davranışlar sergilemesi
ve okula ilişkin olumlu tutumlar geliştirerek okuma-yazma gibi okul becerilerini kazanması, kendine amaçlar belirleyerek başarılı olma yönünde
çabalarda bulunması beklenir

Evlilik kararı ile bireyler bazı sorumluluklar ve roller de üstlenirler. Bu kapsamda, aile olmanın bir gereği olarak toplumsal beklentiler ailelerin üreme işlevini yerine getirmesini ve çocuk yetiştirmelerini arzu eder. Bununla birlikte, bu durum öncelikle aile içinde eşlerin birlikte karar vermelerini gerektirir. Ayrıca eşlerin çocuk sahibi olmaya karar vermeden önce, evlilik ve aile birliğinin kurulması
sürecinde ve başlangıç yıllarında bazı yeterliliklere sahip olmaları gerekir. Öncelikle ilk bölümde de açıklandığı üzere, yetişkin bir birey olarak gelişmiş, olgunlaşmış ve yeterlilikler kazanmış olmalıdır ve
yetişkin olmanın sorumluluğunu üstlenebilmelidir.
Yine, aile ortamında bir eş olmanın sorumluluğunu taşıyabilmeli ve eşine karşı sevgi ve saygı duymalıdır. Evlilik kararı alındığında eşlerin birbirini yeterince tanıyor olmaları da önemlidir. Eğer eşler
birbirini yeterince tanımıyor ise evliliğin ilk yılları
çoğu zaman eşlerin birbirini tanıması ile geçecektir.
Evlilik ilişkilerinde ilk aylarda pek sorun yaşanmadığı, ancak ilerleyen zamanlarda eşlerin davranış
biçimleri ve eğilimlerinin daha açık ortaya çıktığı,
eşlerin beğenilmeyen, beklentileri boşa çıkaran,
hayal kırıklığına yol açan yaşantıları olabildiği ve
bu nedenle evliliğin ilk yıllarının kritik olduğundan söz edilmektedir (Özgüven, 2001). Dolayısıyla
evlilik ilişkisi yeni bir yaşam biçimi demektir ve eşlerin evlilik kararı verirken kuracakları aile yaşamı
hakkında paylaşımda bulunmaları, yeterince fikir
birliği sağlamaları ve evlilik ilişkisinde birbirini
yeterince tanıdıktan sonra birlikte çocuk sahibi olmaya karar vermeleri bu kararlarının daha sağlıklı
olmasına yol açacaktır.
Eşlerin bir anne baba adayı olarak bir ebeveyn
olma sorumluluğuna kendilerini hazırlamaları da
beklenir. Çünkü toplum aileye üremenin yanı sıra
ailenin yeni üyesinin eğitilmesi sorumluluğunu
da yükler. Bu nedenle eşlerin çocuk sahibi olmaya
karar verirken bunun üzerine konuşmaları, beklentilerini paylaşmaları, sorumluluklarının bilincinde
olmaları ve ilerleyen süreçte ailenin değişecek yaşam biçimine kendilerini hazırlamaları beklenir.
Çocuk sahibi olmak eşlerin birlikte özgürce
karar vermeleri gereken önemli bir karardır. Bu
kararın mutlaka birlikte alınması gerekir. Çünkü
doğacak çocuk her iki eşe de anne ve baba olma
sorumluluğu ve rolleri yüklemektedir. Bu nedenle
çocuk sahibi olma kararında bu karar annenin veya
babanın tek başına alabileceği bir karar olarak görülmemelidir. Bazı durumlarda çocuk sahibi olma
konusunda eşlerden biri kendini yeterince hazır
hissetmeyebilir ve bu kararı vermekten kaçınabilir
veya eşin biri çok isterken diğeri çekingen davranabilir veya sadece eşi istediği için istiyor gibi davranabilir. Bu gibi durumlarda da eşlerin neden çocuk
sahibi olmayı istediğini veya istemediğini açıklayabilir olmaları, mutlaka bunun üzerine açıkça konuşabilmeleri ve ortak bir karar oluşturma yönünde
davranmaları gerekir.

Eşlerin çocuk sahibi olma kararı bazı durumlarda mutsuz giden bir evliliğin iyileşmesi için bir
seçenek olarak da görülebilmektedir. Doğacak bebeğin her şeyi unutturacağı, eşi evine daha bağlı
hâle getireceği ve aynı zamanda eşlerin ilişkisinde
yolunda gitmeyen hususları ortadan kaldıracağı gibi düşünceler ileri sürülebilmektedir. Bu tür
düşünceler de çocuk sahibi olma kararı açısından
hatalı düşüncelerdir. Eğer eşlerden biri sırf bu düşünceler ile çocuk sahibi olmaya karar vermesi durumunda diğer eşin kararı dikkate alınmadığı için
yaşanan sorunların daha da karmaşıklaşmasına yol
açması mümkündür. Bununla birlikte, eşler çocuk
sahibi olma konusunda olumlu tutumlara sahip
olsalar bile, sıkıntılı ve mutsuz evlilik için çocuk
sahibi olma kararı geçici bir süre bu durumu ortadan kaldırabilecektir. Eşler arası ilişkideki sorun
temelde çözümlenmediği ve devam ettiği için ilerleyen süreçte bu sorun daha da yoğunlaşarak ortaya
çıkabilecektir.

Çocuk yetiştirmede gevşek veya serbest olarak da nitelendirilebilecek ebeveyn tarzı temelde çocuğa karşı aşırı hoşgörünün ve izin vericiliğin hakim olduğu davranışları içerir. Otoriter tutumun tam aksine ebeveyn denetimi çok düşüktür ve görmezden gelecek biçimde hoşgörü fazladır

Demokratik ebeveynler, çocuğun bireysel düşünce ve kararlarına saygı göstererek özerklik kazandırırken; koruyucu ebeveynler çocuğa aşırı müdahale ederek bağımsızlık gelişimini sınırlar.

Eşlerin birlikte çocuk sahibi olmaya karar vermeleri istenilen bir durum olmakla birlikte, bazı
durumlarda çocuk sahibi olmak eşin/eşlerin kararı dışında da gerçekleşebilmektedir. Eşlerin kararı
dışında gerçekleşen istenmeyen hamilelik durumları ilerleyen süreçte sorunlara yol açabilmektedir.
Örneğin; eşlerden birinin ve her ikisinin istemediği
hâlde çocuk sahibi olması/olmaları durumunda
ilerleyen süreçte bu istenmezlik durumu eşin/eşlerin çocuk yetiştirme tutumlarına, davranışlarına
ve eşi ile ilişkilerine olumsuz biçimde yansıyacak
ve belki de yaşam boyu çocuğunu kabullenmekte
güçlük yaşanmasına yol açabilecektir. Nitekim, annenin çocuğunu kabul etmemesinin, sonraki anneçocuk beraberliğinin sürdürülmesinde önemli bir
sorun olduğu, çocuğun cinsiyeti, sayısı, oturmamış
evlilikler, planlamadan ortaya çıkan hamilelikler
gibi faktörlerin annenin çocuğu kabul etmesini
engelleyebildiği ve anne-çocuk ilişkisini bozduğundan söz edilmektedir (Yavuzer, 2001).

Demokratik Anne-Baba Tutumları
ve Bu Tutumların Çocuk Üzerindeki
Etkileri
Çocuk yetiştirmede demokratik ebeveyn tarzı;
temelde çocuğa karşı hoşgörülü, güven verici ve
destekleyici bir yaklaşımı içerir. Temelde baskı uygulamayan, tutarlı bir disiplin uygulayan, aşırı koruyucu ve şımartıcı bir tutum sergilemeyen, sevgi
ve şefkat gösteren bir demokratik tutum vardır. Bu
nedenle güven verici, destekleyici ve hoşgörülü tutum olarak da ifade edilir. Bu tutumları sergileyen
ebeveynler açık kurallar ve beklentiler oluşturur.
Bazı kısıtlamalar dışında izin vericidirler ve çocuğun serbestçe düşündüklerini ifade edeceği ortam
oluştururlar. Çocuk özgürdür, kabul edilen ve edilmeyen sınırlar bellidir. Çocukların uyması gereken
kurallara ve standartlara uymalarına yardım edilir.
Çocukların kabul edebileceği mantıklı denetime
başvurulur. Çocuğun ihtiyaçlarına duyarlıdırlar.
Çocuğun söz hakkı, çocuğa sevgi ve teşvik vardır.
Ebeveynler çocuğun görüşünü dikkate alırlar, onu
dinler, onun duygu ve düşüncelerine değer verirler. Çocukla birlikte karar vererek çocuğa çeşitli
sorumluluklar verirler. Böylece sorumluluk bilinci
ve duygusu kazandırırlar. Çocuklarına ilgi gösterip
gereksinimini karşılar aynı zamanda çocuklarını
denetlerler. Çocuklarla ilişkilerinde koşulsuz sevgi
ve empatik anlayış vardır. İçten sevgi ve saygı duyarlar, kabul edicidirler. Çocuğa değerli olduğu ve
sevildiği mesajı verilir. İlişki sevgi temelinde ilerler.
Bu bağlamda en sağlıklı ebeveyn davranışlarını içerir. Ebeveynlerin bu tür tutum ve davranışlarının
bulunduğu aile ortamında yetişen çocuklar kabul
edildiği ve onaylandığı için sağlıklı olarak gelişir,
olgunlaşırlar. Ebeveyn ile çocuk/genç arasındaki
ilişki yetişkin-yetişkin etkileşimine yaklaşan bir niteliğe gelir. Çocukta özgüven, özdenetim ve kendi kararını verme gelişir. Bu çocuklar genellikle
kendine güvenli ve başarı yönelimli olurlar. İçten
denetimli bir kişilik gelişir. Çocuklar daha düşük
psikolojik sorunlara, daha yüksek benlik saygısına,
daha yüksek akademik başarıya, daha az madde
kullanımına, daha az suç davranışına sahip olurlar
(Çağdaş ve (Şahin) Seçer, 2006; Olson vd., 2008;
Özgüven, 2001; Yavuzer, 2001).

Çocuk yetiştirmede ilgisiz ebeveyn tarzı temelde çocuğa karşı çocuğun yaşantısı ile ilgilenmeyen,
karışmayan ve bunlara karşı kayıtsız kalan ebeveyn
davranışlarını içerir. Ebeveyn çocuğun davranışlarını kontrol etmez ve ihtiyaçlarına duyarsız kalır.
Çocuğa gerekli destek ve çabayı vermez ve sıklıkla
yalnız bırakır, aldırış etmez, görmezlikten gelir, dışlar, ihmal eder. Ebeveyn ile çocuk arasında iletişim
kopukluğu vardır. Çocuğun nerede ne yaptığı ile
ilgilenilmediği, önemsenmediği için çocuk kararlarını tek başına alır. Çocuğun tercihleri ebeveynin
faaliyetlerini etkilemediği sürece çocuğun tercihlerine izin vericidirler. Davranışları en az kontrol
eden ve sevgisini en az gösteren tutumdur. Ebeveynlerinin bu tür tutum ve davranışlarının bulunduğu aile ortamında yetişen çocuklarda bastırılmış
bir kişilik ortaya çıkar. Çocukta okula karşı ilgisizlik, bağımlılıklara eğilimli olma, saldırganlık eğilimleri, yalnızlık, içedönüklük, çekingenlik, başarısızlık algısı özellikleri gelişebilir. Çocukta asi, söz
dinlemeyen, kaba davranan, öfke dolu davranışlar
ortaya çıkabilir (Olson vd., 2008; Özgüven, 2001;
Yavuzer, 2001).

Gelişim Dönemi/Evreleri Yaş Gelişimsel görevi
1. Güvene karşı güvensizlik 1 Temel fiziksel ve duygusal ihtiyaçları giderme
2.Özerkliğe karşı utanç/şüphe 2-3 Araştırma ve kendi başının çaresine bakma
3.Girişimciliğe karşı suçluluk 4-5 Girişimlerde bulunmak ve bir yetkinlik hissi geliştirmek
4.Başarıya karşı aşağılık duygusu 6-12 Kişisel amaçlar koyup-bunlara ulaşmak
5.Kimlik duygusuna karşı rol karmaşası 12-18 Sınırları test etmek ve bir ego-kimliği geliştirmek

Gelişimsel olarak ergenlik dönemi yaklaşık
11-12 yaşlarından başlayıp 18-19 yaşına kadar devam eden zaman dilimini içerir. Ortaokul ve lise
yıllarını içeren bu dönemde gelişimsel özellikleri
açısından ergenin fiziksel yapısında hızlı bir değişim, soyut düşüncenin gelişimi, her iki cinsiyetten
akranları ile yakın ilişkiler geliştirme, cinsel olgunlaşma, kendine özgü değerler sistemi ve bir meslek
tercihi oluşturma gibi gelişimsel görevleri başarması beklenir. Bu çerçevede ergenin sosyal, cinsel ve
mesleki yönden kimliğini kazanması önem kazanır
ve Erikson’un yaklaşımında kimlik kazanımına
karşı kimlik bocalaması/rol karmaşası bağlamında
kişilik gelişimi açıklanır.
Ergenlik dönemi gelişimsel açıdan çocukluktan
yetişkinliğe geçiş yapılan yılları içerir. Bu dönemde
çok hızlı fiziksel gelişim yaşanır ve ortaya çıkan bu
fiziksel gelişmeleri ifade etmek için ergenliğin ilk
yılları erinlik olarak adlandırılır. Örneğin, kızlar
için 11-12 yaş erkekler için 12-13 yaş gibi. Bireysel
farklılıklar olmakla birlikte erinlik yıllarına kızların
erkeklerden yaklaşık iki yıl daha erken girebildikleri gözlenebilir. Erinlik ile hızlı bir biçimde başlayan
bu fiziksel değişim ile cinsiyete özgü özelliklerin
ortaya çıktığı, ilk üreme hücrelerinin üretilmeye
başlanması ile cinsel olgunlaşmanın gerçekleştiği
görülür. Erinlikte bedensel büyüme, cinsiyete özgü
özelliklerin ortaya çıkması ve cinsel olgunlaşma
açısından ergenler arasında büyük farklılıklar görülür. Bazı ergenlerin bu yıllarda erken olgunlaştıkları bazı ergenlerin ise geç olgunlaştıkları gözlenir.
Erinlik yıllarında ergenlerin bireysel farklılıklarına
bağlı olarak yaşıtlarından bedensel olarak farklılaşması, erken veya geç olgunlaşmalarının olumsuz etkilerinin yaşanması olasıdır. Örneğin erken
olgunlaşan ergenin psiko-sosyal açıdan yeterince gelişmediği için hızla değişen bedenine uyum
sağlaması ve yaşıtları ile ilişkileri güçleşebilir. Geç
olgunlaşan ergenler ise yaşıtları ile kendilerini karşılaştırarak, kendilerinin hiç büyümeyeceği gibi bir
kaygı yaşayabilirler. Ancak bu bireysel farklılıkların
ergenliğin sonunda büyük ölçüde ortadan kalktığı
görülür (A.Ceyhan,2011).
Ebeveynlerin ergenlik döneminin başlangıcında
çocuklarındaki bu büyüme ve değişimi hakkında
yeterli bilgiye ve farkındalığa sahip olması gerekir.
Ayrıca, çocuğunun yaşayabileceği geç veya erken
olgunlaşma durumlarına ilişkin farkındalık sahibi
olmaları, çocuklarının bu fiziksel değişime ilişkin
bireysel farklılığının ortaya çıkardığı olumsuz düşünceler geliştirmelerini önlemelidirler. Bunun
içinde ebeveynlerin çocuğun değişimine yönelik
gösterdiği ebeveyn tutum ve davranışları oldukça
önemlidir. Çünkü, yukarıda söz edilen süreçte ergenler kendilerinin bedensel özelliklerine ve beden
görünümlerine ilişkin de bir beden imgesi oluştururlar. Ergenlerin kendi bedenlerine ilişkin algılamalarını, duygu ve düşüncelerini içeren bu beden
imgesine ilişkin olumlu bir bakış açısı geliştirmeleri ve ergenlik sonunda kendi bedenlerini kabullenmeleri beklenir. Bununla birlikte bazı ergenler
bedenlerini kabullenmekte zorlanabilirler, kendi
beden imgelerine ilişkin olumsuz duygu ve düşüncelere sahip olabilirler. İşte bu süreçte ebeveynlerin
tutumu, yaklaşımı ve verdiği destek önem kazanır.
Ayrıca ergenliğin başlangıcındaki fiziksel değişim
ergenin tüm beden organlarında aynı hız ve oranda
gerçekleşmediği için ergenler el-göz koordinasyonunu sağlamakta başlangıçta güçlükler yaşayabilirler. Beden yapısı açısından bu orantısızlık ve ortaya
çıkan bu görünüm ergenlik sonunda ortadan kalkar. Ebeveynlerin ergenlerin bu fiziksel değişimini
bilmeleri ve ona göre anlayışlı olmaları beklenir