En genel anlamda engellilik, “bireyin yeteneklerinde ve iş yapabilme gücündeki sınırlılık ya da noksanlıktır.” Bir hastalığın tedavisinden ya da hastalığın giderilmesinden sonra ortada kalan eksikliği, yetersizliği, güçsüzlüğü gidermek için yapılan çalışmalara rehabilitasyon denilmektedir. O halde doğru yanıt A seçeneğidir.

DER ilkelerini a) Engelliliği anlamak, b) Engellilik-Global çerçeve, c) Genel sağlık bakımı, d) Rehabilitasyon, e) Yardım ve destek, f) Kolaylaştırıcı çevre, g) Eğitim, h) İş ve istihdam, ı) İleriye doğru öneriler olmak üzere dokuz bölümden oluşmakta, engelli olmayı anlamayı kolaylaştırmakla kalmayıp, ilgili alanlardaki mevcut global bilimsel verileri kapsamlı olarak analiz etmekte ve aynı zamanda hükümetler ve kamuoyunu engelliliğin önemi açısından bilgilendirerek önerilerde bulunmaktadır. Doğru yanıt C seçeneğidir.

Özetle DER günümüzde yaşayan engelli bireylere yönelik sunulacak olan bakım ve rehabilitasyon hizmetleri için rehber niteliği taşımaktadır.

Engellilik olgusuna bakışta geleneksel model 1800’lü yıllardan 1940’lı yıllara kadar, medikal model 1950’lerden 1980’e kadar ve sosyal model de 1980’den günümüze kadar olan sürede hâkim konumda olmuştur. Doğru yanıt B seçeneğidir.

Medikal model engelliliği bir tür hastalık olarak değerlendirmiştir. Hasta olmaları nedeniyle bu bireylere büyük oranda toplumsal yükümlülükler de verilmemiştir. Bu modele göre bireyler toplumsal yaşama uyum sağlamakta sınırlılıklar yaşayan bireyler olarak görüldükleri için engellilerin tedavi ve rehabilite edilmesinin gerekliliği savunulmuştur. Doğru yanıt C seçeneğidir.

Engellilere yönelik sunulan bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinde kurumsal paradigma dönemi ile geleneksel modelin paralellik gösterdiği de ortaya çıkmaktadır. Doğru yanıt E seçeneğidir.

Kurumsal reform paradigmasının hâkim olduğu yılları kurumsal paradigmadan toplumsal yaşam paradigmasına geçiş yılları olarak kabul edebiliriz. Bu dönemde normalleştirme kavramı tartışılmaya başlanmış ve herkesin yeme, içme, giyinme, sosyal yaşam gibi konularda mümkün olan en iyi yaşamı yaşama hakkının olduğundan bahsedilmiştir. Doğru yanıt E seçeneğidir.

Engelli bireylere yönelik olarak sunulan bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin tarihçesini incelerken üç ayrı paradigmadan (yaklaşım-tutum) bahsetmek yerinde olacaktır. Bunlar; 1900-1970 arası kurumsal paradigması, 1970-1980 kurumsal reform paradigması ve 1980-günümüz toplumsal yaşam paradigması olarak adlandırılabilir. Bu paradigmalar engelli bireylere sunulan bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin türünü ve niteliğini belirlemiştir. Doğru yanıt D seçeneğidir.

2011 yılından sonra bu hizmetleri Aile ve sosyal Politikalar Bakanlığı, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü yürütmektedir. 2018 yılında bakanlığın adı Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı olarak değişmiş, bakım ve rehabilitasyon hizmetleri bu bakanlığın Engelli ve Yaşlı hizmetleri Genel Müdürlüğü kapsamında yürütülmektedir. Doğru yanıt A seçeneğidir.

Tüm engelli hastalara bütüncül yaklaşım sağlanmalıdır. Bakımın amacı sadece faydalı olana değil ihtiyaç olana odaklanmaktır. Doğru yanıt B seçeneğidir.

Giriş
DER ilkelerini a) Engelliliği anlamak, b) Engellilik-Global çerçeve, c) Genel sağlık bakımı, d) Re- habilitasyon, e) Yardım ve destek, f) Kolaylaştırıcı çevre, g) Eğitim, h) İş ve istihdam, ı) İleriye doğru- öneriler olmak üzere dokuz bölümden oluşmakta, engelli olmayı anlamayı kolaylaştırmakla kalmayıp, ilgili alanlardaki mevcut global bilimsel verileri kap- samlı olarak analiz etmekte ve aynı zamanda hükü- metler ve kamuoyunu engelliliğin önemi açısından bilgilendirerek önerilerde bulunmaktadır. Bu raporun amaçlarından biri de engelliliği bir insan hakları konusu olarak vurgulayan ‘Birleşmiş Milletler Engeli Olan Bireylerin Hakları Bildirgesi’nin hayata geçirilmesini kolaylaştırmak ve ulusal ve uluslararası seviyelerde konuyla ilgili harekete geçmeye çağrı yapmaktır. Burada DER’in sıralamış olduğu ilkelerin c ve d maddelerinin bakım ve rehabilitasyon ilkeleri ile ilgili olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır. Görülebileceği gibi doğru yanıt A seçeneğidir.

DÜNYA ENGELLİLİK RAPORU
Bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin tarihi gelişimini anlatmaya başlamadan önce dünya genelinde engelli bireylere yönelik bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin niteliğinin belirlemesine yönelik olarak 2011 yılında yayımlanmış olan Dünya Engellilik Raporuna (DER) kısaca değinmek yerinde olacaktır.
DER, Dünya Sağlık Örgütü ve Dünya Bankası işbirliğiyle geliştirilmiştir ve 9 Haziran 2011 tarihinde, Amerika Birleşik Devletlerinin New York eyaletindeki Birleşmiş Milletler (BM) binasında dünya kamuoyuna sunulmuştur. Bu rapor engelliliği global olarak resimleyen ve engellilik hakkında en sağlıklı kanıtları bir araya getiren ilk önemli girişim olmasından dolayı büyük önem taşımaktadır. Bu açıklamalardan da görülebileceği gibi doğru yanıt C seçeneğidir.

Engellilik Olgusunu Tanımlayan Modeller
Geçmişten günümüze engellilik alanında yapılan çalışmalar incelendiğinde engelliliğe bakış açısını tanımlayan ve bu bakış açısı doğrultusunda engellilere yönelik çeşitli hizmetler sunan geleneksel, medikal ve sosyal model olmak üzere üç temel modelin bulunduğu görülmektedir. Engellilik olgusuna bakışta geleneksel model 1800’lü yıllardan 1940’lı yıllara kadar, medikal model 1950’lerden 1980’e kadar ve sosyal model de 1980’den günümüze kadar olan sürede hâkim konumda olmuştur, hâkim olan modele göre engeli bireylere bakım ve rehabilitasyon hizmetleri sunulmuştur.
Geleneksel modele göre engellilik kişisel bir trajedi, bireysel bir sorun olarak görülmüş ve bireyin veya yakın çevresinin işlemiş olduğu bir suç ya da günahın karşılığı olan ilahi bir cezalandırma olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle engelliler top- lumsal ilişkilerden büyük ölçüde dışlanmıştır. Bu modelin hâkim olduğu dönemde engelli bireylere şehir dışlarında yaşamalarına yönelik binalar yapılmış ve bireyler burada ikamet ettirilmiştir.
Medikal modele göre ise engellilik, bireysel bir patoloji ve özürlülük durumudur. Medikal model engelliliği bir tür hastalık olarak değerlendirmiştir. Hasta olmaları nedeniyle bu bireylere büyük oranda toplumsal yükümlülükler de verilmemiştir. Bu modele göre bireyler toplumsal yaşama uyum sağlamakta sınırlılıklar yaşayan bireyler olarak görüldükleri için engellilerin tedavi ve rehabilite edilmesinin gerekliliği savunulmuştur. Engelli bireylere yönelik olarak her ne kadar medikal model geleneksel modele göre daha ılımlı bir model olsa da bu model de engellileri toplumsal ilişkiler ağının dışına itmiş ve ötekileştirmiştir. Engellilik mekanik bir anlayışla ele alınmış, engelli bireylerin insani vası arı düşünülmeden oluşturulan ve uygulanan bir politika ve prosedürler sisteminin doğmasına neden olmuştur.
Bu gün geçerli olan ve günümüz engelli politikalarına yön veren, sosyal model hak temelli bir yaklaşımdır. Ünitenizin girişinde de yazıldığı gibi sosyal modele göre engellilik, dış çevrenin bir ürünüdür ve dolayısıyla bireyin fiziksel veya düşünsel eksikliğinin bir sonucu olarak açıklanamaz. Engelliliğin sosyal bir ürün olması nedeniyle sosyal modelde engellilerin haklarını korumaya ve geliştirmeye yönelik politikalara öncelik ve önem verilmiştir. Dünyada engellilik olgusunun insan hakları yaklaşımı temelinde ele alınması ise 1980’li yılların sonralarına denk gelmektedir. Bugün gelinen noktada, engellilik “bir insan hakları sorunu” olarak değerlendirme eğilimi söz konusudur. Sosyal model diğer iki modelden de daha farklı bir bakış açısıyla engelliliği değerlendiriyor olsa da insan hakları bağlamında henüz birinci kuşak insan hakları olarak tanımlanan hakların (yaşama, beslenme, tedavi vb.) ön plana çıkmakta olduğu görülmektedir. İkinci kuşak haklar olarak tanımlanan ve temel insan haklarını ileri düzeyde geliştirmeyi hedefleyen sosyal ve ekonomik haklar gibi haklara henüz yeterince vurgu yapılmamaktadır.
Bu açıkalamalardan görülebileceği gibi sorunun doğru yanıtı B seçeneğidir.

Kurumsal Paradigma
Uluslararası kuruluşlar ve bu kuruluşların en- gelliler konusunda ortaya koyduğu düzenlemeler engelli politikaları alanında önemli role sahiptir. Bu kuruluşların belirlediği standart ve normlar, herhangi bir ekonomik ve siyasi kaygı ile oluşturulmadığı için engelli hakları alanında ulusal politika ve programların yürütülmesinde teşvik edici ve geliştirici bir etki göstermektedir. Bu anlamda 1940’lı yılların tüm insanlık için en güçlü ve önemli politika üreticisi ve düzenleyicisi Birleşmiş Milletler (BM)’dir. BM Genel Kurulu 20 Aralık 1933’de yapmış olduğu toplantıda “engelliler (Dünya) için fırsat eşitliği” konusunda standart kurallar belirlemiştir. Bu kurallar, eşit katılım için ön koşullar, eşit katılım için hedef alanlar, yürütme önlemleri ve izleme mekanizması ana başlıkları altında toparlanabilir. BM’nin 10 Aralık 1948’de yayınladığı İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 25. maddesine göre engellilerin sağlık, eğitim ve sosyal haklarının sağlanması güvence altına alınmıştır. 1948 yılında ilan edilen beyanname ve devamında atılan adımlar, 1960’lı yıllardan itibaren engelli hareketlerinin de temel dayanak noktasını oluşturmuştur.
1950’lerde ilk defa yayımlanan Ruhsal Hastalıkların Tanı Kitabı DSM-I engellilik kavramını zekâ puanlarını temel alarak tanımlamış, aynı kitabın 1973’deki sürümü olan DSM-II de ise zekâ puanına ek olarak bu bireylerin uyumsal davranışlarının (bir anlamda bağımsız yaşam becerilerinin) da değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Doğru yanıt E seçeneğidir.

TÜRKİYE’DE BAKIM VE REHABİLİTASYON HİZMETLERİNE YÖN VEREN TEMEL YASAL DÜZENLEMELER
Ülkemizde engelli bireylere sunulan bakım hizmetlerinden Cumhuriyet dönemi öncesi vakıflar, Cumhuriyetin ilanından sonra da 1930’lara kadar belediyeler sorumlu idi. Sonraki yıllarda engelli bireylere yönelik bakım ve rehabilitasyon hizmetleri Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na (SHÇEK) verilmiştir. Günümüzde bu bakım ve rehabilitasyon hizmetlerini Aile, Çalışma ve sosyal hizmet Bakanlığı yürütmektedir. SHÇEK engelli bireylere ‘Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri, Aile Danışma ve Rehabilitasyon Merkezleri ve Özel Bakım Merkezleri’ aracılığıyla bakım ve rehabilitasyon hizmetlerini yürütmekteydi. 2011 yılından sonra Aile, Çalışma ve sosyal hizmet Bakanlığı ise bakım ve rehabilitasyon hizmetlerini, ‘Özel Bakım Merkezleri, Umut Evleri ve Genel Müdürlüğe Bağlı Bakım Rehabilitasyon ve Aile Danışma Merkezleri’ aracılığıyla yürütmektedir. Doğru yanıt B seçeneğidir.

TÜRKİYE’DE BAKIM VE REHABİLİTASYON HİZMETLERİNE YÖN VEREN TEMEL YASAL DÜZENLEMELER
633 sayılı KHK’da Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğünün engelliler ile ilgili görevleri; (Madde-10)

• 
  Bakanlığın engellilere ve yaşlılara yönelik koruyucu, önleyici, eğitici, geliştirici, rehberlik ve rehabilite edici sosyal hizmet faali- yetlerini yürütmek ve koordine etmek.
  


• 
  Engelliliğin önlenmesi ile engellilerin eğitimi, istihdamı, rehabilitasyonu, ayrımcılığa uğra- madan insan haklarından yararlanarak top- lumsal hayata katılmaları ve diğer konularda ulusal düzeyde politika ve stratejilerin belirlenmesi çalışmalarını koordine etmek, belirle- nen politika ve stratejileri uygulamak, uygu- lanmasını izlemek ve değerlendirmek.
  


• 
  Engellilerin sorunlarını ve çözüm yollarını araştırmak, bu konuda uygulamanın geliştirilmesine yönelik öneri ve programlar hazırlamak ve uygulamak.
  


• 
  Engellilerle ilgili konularda inceleme ve araştırmalar yapmak, projeler hazırlamak ve uygulamak.
  


• 
  Münhasıran engellilere tanınan haklar ve sunulan hizmetlerden yararlanmada kullanılmak üzere hazırlanan engelli kimlik kartlarına ilişkin işleri yürütmek.
  

Doğru yanıt A seçeneğidir.

TÜRKİYE’DE BAKIM VE REHABİLİTASYON HİZMETLERİNE YÖN VEREN TEMEL YASAL DÜZENLEMELER
2005 yılında kabul edilen 5378 sayılı Özürlüler Kanunu bu alanda düzenlenmiş en kapsamlı kanundur. Doğru yanıt C seçeneğidir.

TÜRKİYE’DE BAKIM VE REHABİLİTASYON HİZMETLERİNE YÖN VEREN TEMEL YASAL DÜZENLEMELER
Bu sözleşmenin dayandığı ilkeler şunlardır:

• 
  Kendi seçimlerini yapma özgürlükleri ve bağımsızlıklarını da kapsayacak şekilde, kişilerin insanlık onuru ve bireysel özerkliklerine saygı gösterilmesi;
  


• 
  Ayrımcılık yapılmaması;
  


• 
  Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması;
  


• 
  Farklılıklara saygı gösterilmesi ve engellilerin insan çeşitliliğinin ve insanlığın bir parçası olarak kabul edilmesi;
  


• 
  Fırsat eşitliği;
  


• 
  Erişilebilirlik;
  


• 
  Kadın-erkek eşitliği;
  


• 
  Engelli çocukların gelişim kapasitesine ve kendi kimliklerini koruyabilme haklarına saygı duyulması şeklindedir.
  

Doğru yanıt A seçeneğidir.

Ülkemizden Araştırma ve Uygulama Örnekleri
Özürlülerin Türkiye’de toplam nüfus içerisindeki oranı %12.29’dur. Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlülerin oranı %2.58 iken süreğen hastalığı olanların oranı ise % 9.70’dir.

Dünyada Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerinin Tarihçesi
1950’lerde ilk defa yayımlanan Ruhsal Hastalıkların Tanı Kitabı DSM-I engellilik kavramını zekâ puanlarını temel alarak tanımlamış, aynı kitabın 1973’deki sürümü olan DSM-II de ise zekâ puanına ek olarak bu bireylerin uyumsal davranışlarının (bir anlamda bağımsız yaşam becerilerinin) da değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Engelliliğin zekâ puanı temel alınarak tanılanmasına ek olarak uyumsal davranışların da tanı kriterlerine eklenmesi engelliliğe olan bakış açısının bireye ve dolayısıyla bireyin genetiğine vurgu yapmaktan ziyade çevresel etmenlerin de engele neden olabileceğini vurgulaması açısından önemlidir. 1977’de yayımlanan DSM-III’ün zihinsel engelli terimi yerine gelişimsel gerilik tanımının kullanılmasına vurgu yaparak, bu bireylerin yalnızca zeka testlerinden aldıkları puanların normal bireylerden geride olmasını bir tanı kriteri olarak değerlendirmemesi, bireylerin uyumsal davranışlardaki geriliğin ve bu geriliğin ortaya çıktığı yaşın önemine vurgu yapması açısından dikkat çekici bir gelişmedir. Engelliliğin tanılanmasına yönelik bu gelişmeler bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin niteliğinin belirlenmesinde önemli bir role sahiptir. Doğru yanıt D seçeneğidir.

Dünyada engellilik olgusunun insan hakları yaklaşımı temelinde ele alınması ise 1980’li yılların sonralarına denk gelmektedir. Bugün gelinen noktada, engellilik “bir insan hakları sorunu” olarak değerlendirme eğilimi söz konusudur. Doğru cevap D'dir.

1950’li yıllarda çocuk rehberlik klinikleri ve gelişimsel tanı klinikleri popüler olmaya başlamış ve zihin engelli bireylerin okul çağına kadar evde kalmalarına ve evde eğitim almalarına ve bu bireylere evlerinde koruyucu bakım hizmetlerinin sunulmasına başlanmıştır. Doğru cevap B'dir.

Birleşmiş Milletler’in 10 Aralık 1948’de yayınladığı İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 25. maddesine göre engellilerin sağlık, eğitim ve sosyal haklarının sağlanması güvence altına alınmıştır. Doğru cevap A'dır.

1977’de yayımlanan DSM-III’ün zihinsel engelli terimi yerine gelişimsel gerilik tanımının kullanılmasına vurgu yaparak, bu bireylerin yalnızca zeka testlerinden aldıkları puanların normal bireylerden geride olmasını bir tanı kriteri olarak değerlendirmemesi, bireylerin uyumsal davranışlardaki geriliğin ve bu geriliğin ortaya çıktığı yaşın önemine vurgu yapması açısından dikkat çekici bir gelişmedir. Doğru cevap C'dir.

Birleşmiş Milletlerin çalışmalarıyla 1981 yılı, “tam katılım ve eşitlik” teması ile “Uluslararası Engelliler Yılı” olarak kabul edilmiştir. Doğru cevap D'dir.

Bu gün geçerli olan ve günümüz engelli politikalarına yön veren, sosyal model hak temelli bir yaklaşımdır. Sosyal modele göre engellilik, dış çevrenin bir ürünüdür ve dolayısıyla bireyin fiziksel veya düşünsel eksikliğinin bir sonucu olarak açıklanamaz. Engelliliğin sosyal bir ürün olması nedeniyle sosyal modelde engellilerin haklarını korumaya ve geliştirmeye yönelik politikalara öncelik ve önem verilmiştir. Doğru cevap D'dir.

1980-günümüz toplumsal yaşam paradigması olarak adlandırılabilir. Bu bağlamda 1983 -1992 yılları arasında on yıllık engelliler programı oluşturulmuştur ve bu on yıl “Dünya Sakatlar On Yılı” olarak kabul edilmiştir. Bu dönemde her ülke engelliler için “Eylem Planı” hazırlamıştır. Doğru cevap E'dir.

Ülkemizde engellilere yönelik politikalar ve kurumsal yapılanmadaki temel dönüşüm 1990’lı yılların ikinci yarısından itibaren başlamıştır. Bu dönem aynı zamanda Türkiye’nin Avrupa Birliği (AB)’ne üyeliğinin resmen onaylandığı bir zaman dilimine de denk gelmektedir. Buraya kadar özetlenecek olursa 1982 anayasası ülkemizde bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin temelini oluşturmuş, engellilere yönelik yasal gelişmeler de 1990 yılından sonra AB uyum süreci nedeniyle hız kazanmıştır diyebiliriz. Doğru cevap E'dir.

2005 yılında kabul edilen 5378 sayılı Özürlüler Kanunu bu alanda düzenlenmiş en kapsamlı kanundur. Kanun, yapısı bakımından engellilerin o güne kadar elde edemediği birçok hakkı kapsaması açısından önemli bir yere sahiptir. Bununla birlikte engellilik, ilk kez sosyal politika kapsamında ele alınmış ve bu nedenle bir anlayış değişimine de gidilmiştir. Ayrıca 5378 sayılı Kanun’da BM ve AB’nin engellilere yönelik standart normlarının etkileri de açıkça görülmektedir. Doğru cevap C'dir.

Ülke genelinde engellilerle ilgili ilk büyük çalışma 2002 yılı nüfus sayımında gerçekleştirilen Türkiye Engelliler Araştırmasıdır. Bu araştırmanın sonuçları 2003 yılında yayınlanmıştır ve bu araştırmaya göre; özürlülerin Türkiye’de toplam nüfus içerisindeki oranı %12.29’dur. Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlülerin oranı %2.58 iken süreğen hastalığı olanların oranı ise % 9.70’dir. Doğru cevap B'dir.

Tarihçede engelliğe yaklaşımlarda üç temel anlayış bulunmaktadır. Geleneksel modelde, engelli olma durumu kişiyle alakalı ve bir suçun-günahın karşılığı olarak görülmüştür. Bu anlayışta engelli bireyler, toplumdan uzakta yaşaması gereken insanlardır. Tıbbi-medikal modelde ise, engelli olma durumu, kişinin kendisine ait patolojik bir durumdur. Bu yaklaşımda engelli bireyler, toplumsal hayata katılmak için mutlaka rehabilitasyon hizmeti almalı ve tedavi edilmelidir. Son model ise 2011 yılında yayınlanan Dünya Engellilik Raporu'nda da vurgulandığı üzere sosyal modeldir. Bu anlayışta, engelli olma durumu, kişinin kendisi ile ya da düşünceleri ile alakalı değil; sosyal çevreyle ilişkilidir.Bu anlayışta engelli olma durumu "insan hakları sorunu" olarak değerlendirilmektedir.

Engelliliğin zekâ puanı temel alınarak tanılanmasına ek olarak uyumsal davranışların da tanı kriterlerine eklenmesi engelliliğe olan bakış açısının bireye ve dolayısıyla bireyin genetiğine vurgu yapmaktan ziyade çevresel etmenlerin de engele neden olabileceğini vurgulaması açısından önemlidir.
1977’de yayımlanan DSM-III’ün zihinsel engelli terimi yerine gelişimsel gerilik tanımının kullanılmasına vurgu yaparak, bu bireylerin yalnızca zeka testlerinden aldıkları puanların normal bireylerden geride olmasını bir tanı kriteri olarak değerlendirmemesi, bireylerin uyumsal davranışlardaki geriliğin ve bu geriliğin ortaya çıktığı yaşın önemine vurgu yapması açısından dikkat çekici bir gelişmedir.

Dünya'da bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin tarihçesinde üç paradigma bulunmaktadır. Kurumsal paradigma, kurumsal reform paradigması ve toplumsal yaşam paradigması bulunmaktadır. Kurumsal reform paradigması döneminde disiplinlerarası çalışmalar başlamış, bakım ve rehabilitasyon hizmetleri hem toplum hem de kurumlar için sunulmaya başlamıştır. Bu dönem aynı zamanda sosyal hakların da politik olarak güçlendiği dönemdir. Toplumsal yaşam paradigmasına geçiş evresinin başladığı bir dönem olarak da atfedilebilir.

Toplumsal yaşam paradigmasına göre, engelli bireyler toplumsal yaşama "tam" ve "eşit" katılmalıdır. Bu kapsamda engelli bireylere, eve dayalı, grupta, kurumda, ihtiyacı olduğu yerde ve ihtiyacı olduğu kadar destek sağlanmalı, toplumsal yaşama geçisi düzenlenmelidir. Bu sebeple engelli bireylere bakım hizmeti ile birlikte eğitim, rehabilitasyon, tıbbi destek hizmetleri de sağlanmalıdır.

Ülkemizde engelli bireylere sunulan bakım hizmetlerinden Cumhuriyet dönemi öncesi vakıflar, Cumhuriyetin ilanından sonra da 1930’lara kadar belediyeler sorumlu idi. Sonraki yıllarda engelli bireylere yönelik bakım ve rehabilitasyon hizmetleri Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na (SHÇEK) verilmiştir. 2011 yılından sonra ise Aile, Çalışma ve sosyal hizmet Bakanlığı ise bakım ve rehabilitasyon hizmetlerini, ‘Özel Bakım Merkezleri, Umut Evleri ve Genel Müdürlüğe Bağlı Bakım Rehabilitasyon ve Aile Danışma Merkezleri’ne devredilmiştir.

Ülkemizde engellilere yönelik politikalar ve kurumsal yapılanmadaki temel dönüşüm 1990’lı yılların ikinci yarısından itibaren başlamıştır. Bu dönem aynı zamanda Türkiye’nin Avrupa Birliği (AB)’ne üyelik başvurusunun resmen onaylandığı bir zaman dilimine de denk gelmektedir. Özetle, 1982 anayasası ülkemizde bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin temelini oluşturmuş, engellilere yönelik yasal gelişmeler de 1990 yılından sonra AB uyum süreci nedeniyle hız kazanmıştır.

2005 yılında kabul edilen 5378 sayılı Özürlüler Kanunu bu alanda düzenlenmiş en kapsamlı kanundur. Kanun, yapısı bakımından engellilerin o güne kadar elde edemediği birçok hakkı kapsaması açısından önemli bir yere sahiptir. Bununla birlikte engellilik, ilk kez sosyal politika kapsamında ele alınmış ve bu nedenle bir anlayış değişimine de gidilmiştir. Ayrıca 5378 sayılı Kanun’da BM ve AB’nin engellilere yönelik standart normlarının etkileri de mevcuttur.

Tüm engelli bireylere, bütüncül yaklaşım sağlanmalıdır. Bakımın amacı, sadece faydalı olana değil ihtiyaç olana odaklanmaktır.

Rehabilitasyon sözcüğü ‘iyileştirme’ anlamına gelmektedir. Yabancı kökenli olan rehabilitasyon sözcüğü dilimizde ‘yeniden düzene koymak, yeniden hazırlamak, düzeltmek’ anlamlarındadır. Bir hastalığın tedavisinden ya da hastalığın giderilmesinden sonra ortada kalan eksikliği, yetersizliği, güçsüzlüğü gidermek için yapılan çalışmalara rehabilitasyon denilmektedir.

DER ilkeleri, engelliliği anlamak, engellilik-global çerçeve, genel sağlık bakımı, rehabilitasyon, yardım ve destek, kolaylaştırıcı çevre, eğitim, iş ve istihdam, ileriye doğru öneriler olmak üzere dokuz bölümden oluşmaktadır. Doğru cevap E' dir.

Bakım; bakıma ihtiyacı olan kişinin fiziki, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarını yerine getirmede ve de günlük yaşamına uyum sağlamada bireye yardımcı olmak anlamına gelmektedir. Doğru cevap C' dir.

BM’ nin 10 Aralık 1948’de yayınladığı İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ nin 25. maddesine göre engellilerin sağlık, eğitim ve sosyal haklarının sağlanması güvence altına alınmıştır. Doğru cevap C' dir.

Engelli Kişilerin Hakları Bildirgesi 1975' te yayınlanmıştır. Doğru cevap B' dir.

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu’ nun 1981 tarihinde aldığı bir kararla o yıl “Özürlüler Yılı” ilan edilmiştir. DSÖ topluma dayalı rehabilitasyon programını, ‘Dünya Özürlüler Yılı’ nda resmen başlatmıştır. Doğru cevap D' dir.

Özürlüler Kanunu, engelli bireylerin: Özür sınıflandırmalarının nasıl yapılması gerektiğini, bakım gereksinimlerinin nasıl karşılanacağını, bakım hizmeti aldıkları kuruluşların ruhsatlandırma konusunu, alacakları hizmetlerin standartlarına, bakımlarının çeşitlerine, rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanmaları konusuna, erken tanı ve koruyucu hizmetlerden yararlanmalarına, iş ve meslek analizlerinin yapılmasına, mesleki rehabilitasyonlarının yapılması konusuna, istihdam edilmeleri konusuna, eğitim ve öğretimden yararlanmaları konusuna, çeşitli hükümlerde yer vermektedir. Doğru cevap E' dir.

2005 yılında kabul edilen 5378 sayılı Özürlüler Kanunu bu alanda düzenlenmiş en kapsamlı kanundur. Engellilik, ilk kez sosyal politika kapsamında ele alınmıştır. Doğru cevap A' dır.

DER ilkelerini a) Engelliliği anlamak, b) Engellilik-Global çerçeve, c) Genel sağlık bakımı, d) Rehabilitasyon, e) Yardım ve destek, f) Kolaylaştırıcı çevre, g) Eğitim, h) İş ve istihdam, ı) İleriye doğru öneriler olmak üzere dokuz bölümden oluşmaktadır.

Geleneksel modele göre engellilik kişisel bir trajedi, bireysel bir sorun olarak görülmüş ve bireyin veya yakın çevresinin işlemiş olduğu bir suç ya da günahın karşılığı olan ilahi bir cezalandırma olarak değerlendirilmiştir.

Engelli bireylere yönelik olarak sunulan bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin tarihçesini incelerken üç ayrı paradigmadan (yaklaşım-tutum) bahsetmek yerinde olacaktır. Bunlar; 1900-1970 arası kurumsal paradigması, 1970-1980 kurumsal reform paradigması ve 1980-günümüz toplumsal yaşam paradigması olarak adlandırılabilir.

1800’lü yılların sonu 1900’lü yılların başlarında zihinsel engelli bireyler embesil, moron gibi olumsuz terimlerle tanılanmakta idi. Engelli olmanın doğuştan gelen bir durum olduğu hatta kötü alışkanlıkları olan (alkolik, fahişe, kumarbaz vb.) ailelerin engelli çocuklarının engelli olduğuna yönelik bir inanç hâkimdi. Dolayısıyla bu çocuklar ya da ailelerinin ortadan kaldırılması (katledilmesi) ve saf kan, temiz ırktan insanların yaşamasını desteleyen “öjenik hareketler” yaygınlaşmaya başladı.

En genel anlamda engellilik, “bireyin yeteneklerinde ve iş
yapabilme gücündeki sınırlılık ya da noksanlıktır.”
Engelli bireyler çeşitli nedenlerden ötürü kendilerinden
beklenen birtakım becerileri yerine getirememekte,
bulunduğu toplum içinde bağımsız
olarak yaşamakta güçlük yaşamaktadırlar.

Ülkemizde engelli bireylere sunulan bakım hizmetlerinden Cumhuriyet dönemi öncesi vakıflar, Cumhuriyetin ilanından sonra da 1930’lara kadar belediyeler sorumlu idi.

Rehabilitasyon sözcüğü ise ‘iyileştirme’ anlamına gelmektedir. Yabancı kökenli olan rehabilitasyon sözcüğü dilimizde ‘yeniden düzene koymak, yeniden hazırlamak, düzeltmek’ anlamlarındadır. Bir hastalığın tedavisinden
ya da hastalığın giderilmesinden sonra ortada
kalan eksikliği, yetersizliği, güçsüzlüğü gidermek için
yapılan çalışmalara rehabilitasyon denilmektedir

Bakım; bakıma ihtiyacı olan kişinin fiziki, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarını yerine getirmede ve de günlük yaşamına uyum sağlamada bireye yardımcı
olmak anlamına gelmektedir.

Ülkemizde her ne kadar 1924 ve 1961 anayasalarında engelli bireylerin eğitim alma haklarına ilişkin yasal düzenleme maddeleri olsa da bakım ve rehabilitasyon konusunda en detaylı yasal gelişme 1982 anayasasında yer almıştır.

Dünya genelinde engelli bireylere yönelik bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin niteliğinin belirlemesine yönelik olarak 2011 yılında yayımlanmış olan Dünya Engellilik Raporu (DER) yayınlanmıştır.

DER, Dünya Sağlık Örgütü ve Dünya Bankası
işbirliğiyle geliştirilmiştir ve 9 Haziran 2011 tarihinde,
Amerika Birleşik Devletlerinin New York
eyaletindeki Birleşmiş Milletler (BM) binasında
dünya kamuoyuna sunulmuştur.

DER ilkeleri a) Engelliliği anlamak, b) Engellilik-Global çerçeve, c) Genel sağlık bakımı, d) Rehabilitasyon, e) Yardım ve destek, f) Kolaylaştırıcı çevre, g) Eğitim, h) İş ve istihdam, ı) İleriye doğru öneriler olmak üzere dokuz bölümden oluşmaktadır.

52 maddeden oluşan Özürlüler Kanunu, engelli bireylerin:
• Özür sınıflandırmalarının nasıl yapılması
gerektiğini,
• Bakım gereksinimlerinin nasıl karşılanacağını,
• Bakım hizmeti aldıkları kuruluşların ruhsatlandırma
konusunu,
• Alacakları hizmetlerin standartlarına,
• Bakımlarının çeşitlerine,
• Rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanmaları
konusuna,
• Erken tanı ve koruyucu hizmetlerden yararlanmalarına,
• İş ve meslek analizlerinin yapılmasına,
• Mesleki rehabilitasyonlarının yapılması konusuna,
• İstihdam edilmeleri konusuna,
• Eğitim ve öğretimden yararlanmaları konusuna,
çeşitli hükümlerde yer vermektedir.

engelliliğe bakış açısını tanımlayan ve bu bakış açısı doğrultusunda engellilere yönelik çeşitli hizmetler sunan geleneksel, medikal ve sosyal model olmak üzere üç temel modelin bulunduğu görülmektedir. Engellilik olgusuna
bakışta geleneksel model 1800’lü yıllardan 1940’lı yıllara kadar, medikal model 1950’lerden 1980’e kadar ve sosyal model de 1980’den günümüze kadar olan sürede hâkim konumda olmuştur, hâkim olan modele göre engeli bireylere bakım ve rehabilitasyon hizmetleri sunulmuştur.

Geleneksel modele göre engellilik kişisel bir trajedi,
bireysel bir sorun olarak görülmüş ve bireyin
veya yakın çevresinin işlemiş olduğu bir suç ya da
günahın karşılığı olan ilahi bir cezalandırma olarak
değerlendirilmiştir.

Ülke genelinde engellilerle ilgili ilk büyük çalışma 2002 yılı nüfus sayımında gerçekleştirilen Türkiye Engelliler Araştırmasıdır. Bu araştırmanın sonuçları 2003 yılında yayınlanmıştır ve bu araştırmaya göre;
• Özürlülerin Türkiye’de toplam nüfus içerisindeki oranı %12.29’dur. Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlülerin oranı %2.58 iken süreğen hastalığı olanların oranı ise % 9.70’dir.

DER, Dünya Sağlık Örgütü ve Dünya Bankası işbirliğiyle geliştirilmiştir ve 9 Haziran 2011 tarihinde, Amerika Birleşik Devletlerinin New York eyaletindeki Birleşmiş Milletler (BM) binasında dünya kamuoyuna sunulmuştur.

Medikal modele göre ise engellilik, bireysel bir
patoloji ve özürlülük durumudur. Medikal model
engelliliği bir tür hastalık olarak değerlendirmiştir.
Hasta olmaları nedeniyle bu bireylere büyük
oranda toplumsal yükümlülükler de verilmemiştir.
Bu modele göre bireyler toplumsal yaşama uyum
sağlamakta sınırlılıklar yaşayan bireyler olarak
görüldükleri için engellilerin tedavi ve rehabilite
edilmesinin gerekliliği savunulmuştur. Engelli bireylere
yönelik olarak her ne kadar medikal model
geleneksel modele göre daha ılımlı bir model olsa
da bu model de engellileri toplumsal ilişkiler ağının
dışına itmiş ve ötekileştirmiştir. Engellilik mekanik
bir anlayışla ele alınmış, engelli bireylerin insani
vasıfları düşünülmeden oluşturulan ve uygulanan
bir politika ve prosedürler sisteminin doğmasına
neden olmuştur.

Engelliliğin sosyal bir ürün olması nedeniyle
sosyal modelde engellilerin haklarını korumaya ve
geliştirmeye yönelik politikalara öncelik ve önem
verilmiştir. Dünyada engellilik olgusunun insan
hakları yaklaşımı temelinde ele alınması ise 1980’li
yılların sonralarına denk gelmektedir. Bugün gelinen
noktada, engellilik “bir insan hakları sorunu”
olarak değerlendirme eğilimi söz konusudur. Sosyal
model diğer iki modelden de daha farklı bir bakış
açısıyla engelliliği değerlendirmektedir.

Toplumsal yaşam paradigması döneminde ‘düzenli bakım programları’ geliştirilmeye başlanmıştır.

Dünya Engellilik Raporunun genel sağlık bakım ilkesi bakım ve rehabilitasyon ile ilgilidir.

DER, Dünya Sağlık Örgütü ve Dünya Bankası işbirliğiyle geliştirilmiştir ve 9 Haziran 2011 tarihinde, Amerika Birleşik Devletlerinin New York eyaletindeki Birleşmiş Milletler (BM) binasında dünya kamuoyuna sunulmuştur. Doğru cevap B seçeneğidir.

Medikal modele göre ise engellilik, bireysel bir patoloji ve özürlülük durumudur. Medikal model engelliliği bir tür hastalık olarak değerlendirmiştir. Hasta olmaları nedeniyle bu bireylere büyük oranda toplumsal yükümlülükler de verilmemiştir. Doğru cevap C seçeneğidir.

Sosyal model engellilik yaklaşımına göre engellilik olgusunda tüm toplum sorumludur. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.

Verilen seçenekler arasında E seçeneği kurumsal reform paradigmasının hakim olduğu yıllarla ilgili doğru bir bilgidir. Diğer seçenekler kurumsal paradigma dönemi ile ilgilidir. Doğru cevap E seçeneğidir.

BM, İnsan Hakları Bildirgesine ek olarak 1975’te “Engelli Kişilerin Hakları Bildirgesi” yayınlanmıştır. On üç maddeden oluşan bu bildirgede,engelli kişilerin toplumda hak ettikleri yerleri alarak yaşamaları, topluma üretken bireyler olarak
katılmaları gibi ilkeleri ve toplumun engellilere karşı yükümlülükleri düzenlenmiştir. Doğru cevap B seçeneğidir.

2011 yılından sonra bu hizmetleri Aile ve sosyal Politikalar Bakanlığı, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü yürütmektedir. 2018 yılında bakanlığın adı Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı olarak değişmiş, bakım ve rehabilitasyon hizmetleri bu bakanlığın Engelli ve Yaşlı hizmetleri Genel Müdürlüğü kapsamında yürütülmektedir. Doğru cevap D seçeneğidir.

Ülkemizde “Engelliler için yetkin sağlık sistemi” olarak değerlendirilen kronik bakım modeline göre tüm engelli hastalara bütüncül yaklaşım sağlanmalıdır. Bakımın amacı sadece faydalı olana değil ihtiyaç olana odaklanmaktır. Bu doğrultuda doğru cevap A seçeneğidir.

Türkiye’de engellilere yönelik kamu politikaları açısından atılan en önemli adım olarak görülen BM Engelli Hakları Sözleşmesi 2008 yılında kabul edilmiştir. Doğru cevap C seçeneğidir.

1950’lerde ilk defa yayımlanan Ruhsal Hastalıkların Tanı Kitabı DSM-I engellilik kavramını zekâ puanlarını temel alarak tanımlamış, aynı kitabın 1973’deki sürümü olan DSM-II de ise zekâ puanına ek olarak bu bireylerin uyumsal davranışlarının da değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Doğru cevap B seçeneğidir.

Sosyal modelde engellilerin haklarını korumaya ve geliştirilmeye yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Doğru yanıt D seçeneğidir.

Geleneksel modele göre engellilik kişisel bir trajedi, bireysel bir sorun olarak görülmüş ve bireyin veya yakın çevresinin işlemiş olduğu bir suç ya da günahın karşılığı olan ilahi bir cezalandırma olarak değerlendirilmiştir. Doğru yanıt B seçeneğidir.

Engellilere yönelik sunulan bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinde kurumsal paradigma dönemi ile geleneksel modelin paralellik gösterdiği ortaya çıkmaktadır. Doğru yanıt B seçeneğidir.

1900-1970 yılları arası kabul edilen, yukarıdaki özellikleri barındıran paradigma kurumsal paradigmadır. Doğru yanıt E seçeneğidir.

2 seçenek kurumsal paradigma, 5. seçenek ise toplumsal yaşam paradigmasında gerçekleşmiş, kalanlar ise kurumsal reform paradigmasında gerçekleşmiştir. O halde doğru yanıt D seçeneğidir.

Ülkemizde engelli olan bireylere verilen eğitim hizmetleri günümüzde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir.
Ülkemizde engelli olan bireylere verilen eğitim hizmetleri Milli Eğitim Bakanlığı, bakım ve rehabilitasyon hizmetleri ise 2011 yılına kadar Başbakanlık SHÇEK Genel Müdürlüğü tarafından, 2011’den günümüze kadar da Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Dolayısıyla doğru yanıt B seçeneğidir.

Ülkemizde her ne kadar 1924 ve 1961 anayasalarında engelli bireylerin eğitim alma haklarına ilişkin yasal düzenleme maddeleri olsa da bakım ve rehabilitasyon konusunda en detaylı yasal gelişme 1982 anayasasında yer almıştır. Doğru yanıt D seçeneğidir.

Daha sonraki yıllarda Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK) çeşitli araştırmalar yapsa da 2002 Türkiye Özürlü ler araştırması ülkemizde engelli bireylere yönelik yapılmış en kapsamlı araştırmadır. Doğru yanıt E seçeneğidir.

Rehabilitasyon, doğuştan bir yetersizliğe sahip olmanın yanı sıra, sonradan yaşanılan birtakım sorunlar nedeniyle de yetersizliği olan bireylerin yetersizlikten kaynaklanan sorunlarını en aza indirmek ve giderek işlevde bulunma düzeyini arttırmak, bu bireyleri iş yapabilecek duruma getirmek ve topluma tam katılımını sağlamak amacıyla verilen sağaltım hizmetlerinin tümüne denir.

Günümüzde MEB tarafından verilen özel eğitim hizmetlerinin üç farklı şekilde sunulduğu görülmektedir.

Özel Eğitim Uzmanı: Özel eğitim uzmanı, engelli bireylerin eğitim gereksinimlerini belirler ve gereksinimlerine uygun bireysel eğitim planlarının hazırlanmasını sağlayarak uygun eğitsel tedbirler alır, planı uygular, değerlendirir ve izler. Bireyin gereksinimine göre evde eğitim uygulamalarına katılır. Bunların yanı sıra, engelli bireylerin gereksinimlerine yönelik aileleri bilgilendirme çalışmaları yapar, ailelere rehberlik eden ilgili birim ve kurumlarla işbirliği yapar ve özel gereksinimli bireylerin iş ve meslek hayatına veya yükseköğretim kurumuna geçişiyle ilgili çalışmalar yapar

Sosyal Hizmet Uzmanı: Sosyal hizmet uzmanı, bakım ve rehabilitasyon hizmetinden yararlanan engelli bireylere hem psiko-sosyal desteğin verilmesi hem de danışmanlık yapılması konularında hizmet verir. Aynı zamanda engelli bireye verilen hizmetlerle ilgili olarak bireylerin uyum sürecini kolaylaştıracak tedbirler alır, sosyal açıdan değişimleri inceler ve değerlendirme yapar.

Benimsenen bu politika ve stratejilerden yola çıkarak, son yıllarda hem Dünya’da hem de ülkemizde engelli bireylerin bakımına ilişkin hizmetlerin kurum bakımdan evde bakıma doğru yön değiştirdiğini görmekteyiz.